Raadsvoorstel vaststellen Cultuurhistorische Waardenkaart gemeente Rhenen

Bestuurlijk Voorstel raad Datum Behandelaar Zaaknummer Portefeuillehouder Besluitvormend orgaan Publicatie Onderwerp

: : : : : : :

9 december 2020 Jan van Maanen 752226 drs. J.G. Boerkamp College Rhenen Openbaar Opstellen Cultuurhistorische Waardenkaart

Voorstel: De gemeenteraad besluit: 1. de Cultuurhistorische Waardenkaart gemeente Rhenen (CHWK), zoals deze thans beschikbaar is, vast te stellen als data om mee te wegen in ruimtelijke plannen; 2. burgemeester en wethouders te mandateren deze CHWK gemotiveerd te wijzigen of aan te vullen; 3. het college te vragen de voorbereiding van beleidstoepassing te overwegen en daarover de raad te informeren en waar van toepassing ook ter besluitvorming voor te leggen.

Aanleiding / voorgeschiedenis Sinds 2012 zijn gemeenten wettelijk verplicht om cultuurhistorie expliciet mee te wegen in ruimtelijke plannen. Gemeenten werken ieder voor zich aan het vormgeven van deze taak, waarbij een Cultuurhistorische Waardenkaart een geëigend middel biedt om inzichtelijk te maken welke waarden zich waar bevinden. De provincie Utrecht ondersteunt gemeenten hierbij met kennis en middelen (bijlagen 4 en 5). De gemeenten Rhenen, Renswoude, Woudenberg en Utrechtse Heuvelrug hebben deze opgave gezamenlijk opgepakt. Gebiedscoöperatie O-gen is de coördinerende leiding over het proces gegeven. De inhoudelijke opdracht voor het opstellen van de Cultuurhistorische Waardenkaart is als coproductie verstrekt aan SB4, Arcx en Nieuwland. Het eindproduct ligt nu ter vaststelling door de raad voor en is uitsluitend online beschikbaar via de algemeen toegankelijke en aan u verstrekte link. Een toelichting en kaartinformatie is beschikbaar in de bijlagen 1 en 2. De gebiedscoöperatie Ogen heeft verantwoording afgelegd voor de projectbegeleiding in bijlage 3. Kaders Gemeenten zijn in het kader van het Besluit ruimtelijke ordening (artikel 3.6.1 lid 5 aanhef en sub a Bro) verplicht om cultuurhistorie expliciet mee te wegen in ruimtelijke plannen.

Ook in het licht van de nieuwe Erfgoedwet (1 juli 2016) en de op handen zijnde Omgevingswet komt het erfgoed (waaronder gebouwde rijksmonumenten) meer onder de verantwoordelijkheid van de gemeenten te vallen. Voor het opstellen van de CHWK gemeente Rhenen zijn vooraf duidelijke kaders geschetst, mede ingegeven door de beoogde diepgang van de inventarisatie en de kaart. Mede gezien de grote hoeveelheid beschikbare gegevens is aan de opsteller gevraagd zo efficiënt mogelijk om te gaan met beschikbare bronnen en het veldwerk beperkt te houden en de rapportage beknopt. Beoogd effect Over de hele linie is een evenwichtig product beoogd, dat een degelijke basis legt en een kapstok biedt om in de toekomst gegevens te actualiseren en verdiepend onderzoek aan toe te voegen. De CHWK gemeente Rhenen dient als informatiebron en schept zelf geen juridische voorwaarden. Het is nadrukkelijk wel de bedoeling dat relevante informatie van deze cultuurhistorische waardenkaart 1

wordt door vertaald in andere instrumenten (zoals bestemmings- of omgevingsplannen, welstandsnota, bomenverordening, structuur- of omgevingsvisies e.d.), die wel een juridische status kennen en daarvoor een eigen planologische procedure kennen. Argumenten 1.1 Met de beschikbaarheid van de CHWK gemeente Rhenen wordt een degelijke basis gelegd om te voldoen aan de wettelijke eis om cultuurhistorie expliciet mee te wegen in ruimtelijke plannen In de huidige praktijk wordt om te voldoen aan deze wettelijke eis veelal getoetst aan de provinciaal beschikbaar gestelde informatie van de Cultuur Historische Atlas (CHAT). Deze is echter ruim geformuleerd en biedt te weinig informatie op lokaal niveau. Een cultuurhistorische waardenkaart is op de eerste plaats een kaart. Deze kaart biedt een overzicht van relevante ruimtelijke historische zaken, zowel beschermde monumenten als onbeschermde cultuurhistorische waarden. Dit kan gaan om gebouwen, lanen, wallen, wegen en waterlopen, terreinen of gebieden. De historische achtergrond moet gestaafd kunnen worden aan verifieerbare gegevens, gebaseerd op historisch onderzoek, en niet zomaar worden opgetekend. De cultuurhistorische waardenkaart kan geen volledig overzicht van de gemeentelijke geschiedenis geven, omdat ook niet-ruimtelijke, verhalende historie daar onderdeel van is. 1.2

De CHWK gemeente Rhenen schept zelf geen juridische voorwaarden.

De cultuurhistorische waardenkaart dient als informatiebron. Het is nadrukkelijk wel de bedoeling dat relevante informatie van de cultuurhistorische waardenkaart wordt doorvertaald in andere instrumenten (zoals bestemmings- of omgevingsplannen, welstandsnota, bomenverordening, structuur- of omgevingsvisies e.d.), die wel een juridische status kennen en daarvoor een eigen planologische procedure kennen. Op deze wijze heeft de kaart een taak in de borging van cultureel erfgoed en geeft de gemeente invulling aan haar wettelijke verantwoordelijkheid voor het verankeren van cultuurhistorie in het gemeentelijke beleid, zoals het Besluit ruimtelijke ordening (Bro) voorschrijft. Daarnaast wordt het gemeentelijk erfgoed in kaart vastgelegd, dat ook voor een breder publiek (inwoners, onderzoekers, plannenmakers, recreanten) toegankelijk zal zijn. 1.3

Het voorstel past in het ingezet beleid.

Het maken van de CHWK gemeente Rhenen past in het Coalitieakkoord 2018-2020. Onder het kopje “6. Cultuur” is daarin vermeld dat het de wens is van cultuur en cultuurhistorisch erfgoed (monumenten) weer een volwaardig beleidsterrein te maken en hier ook binnen de formatie zo mogelijk ruimte te maken. 2.1 Het is aannemelijk dat bij het beschikbaar hebben van de CHWK gemeente Rhenen wijzigingen daarop wenselijk kunnen zijn. Zoals de naam het al zegt, het betreft ook een waardenkaart. Dat houdt in dat de opgenomen objecten zijn gewogen en gewaardeerd om prioriteiten te kunnen stellen. Niet alles is even bijzonder of historisch waardevol. Sommige zaken hebben voor één persoon betekenis, andere voor de lokale gemeenschap en enkele voor de regio of het land. Deze schifting is van belang als basis voor gemeentelijk erfgoedbeleid: om aan te duiden waar het gemeentebestuur zich voor zou moeten inzetten. Tegelijk kan de betekenis van objecten wijzigen in de tijd, bijvoorbeeld omdat uit nieuw onderzoek blijk dat iets een bijzondere geschiedenis kent of een zeldzaam verschijnsel is. Mede daarom zal de kaart aanleiding geven tot gesprek. Het kan ook gaan om het invoegen van nieuwe en betere historische inzichten. Reeds nu hebben leden van de Monumentencommissie opbouwende suggesties gedaan bij deze kaart, die aanleiding geven voor een nadere oriëntatie op onderdelen (bijlage 8). 3.1

De opsteller van de CHWK gemeente Rhenen heeft een voorzet voor beleidstoepassing gedaan.

De beleidssuggesties zijn ter kennisgeving opgenomen in de bijlagen 6 en 7. Deze adviezen voor beleidstoepassing zijn in het algemeen gesproken goed aanvaardbaar. De systematiek is vergelijkbaar 2

met de wijze waarop in bestemmingsplannen omgegaan wordt met archeologische waarden die bescherming behoeven. Echter behoeven deze op detailniveau mogelijk toch eerst nadere bespreking. Zo zijn tot nu toe in de gemeente Rhenen op aangeven van de raad geen gemeentelijke monumenten aangewezen zonder instemming van de eigenaar. Dat staat haaks op het advies in de beleidssuggestie: "streven naar aanwijzing als gemeentelijk monument" bij de waardering "hoog". Mogelijk heeft ook de monumentencommissie eigen ideeën over het al dan niet aanwijzen als gemeentelijk monument van de als "hoog" gekwalificeerde panden of zelfs andere panden. Voordat een collegebesluit wordt genomen, zou een advies van de monumentencommissie wenselijk zijn. Hierover zal het college dan de raad informeren en waar van toepassing ook ter besluitvorming voorleggen. Risico’s 1.1 Geen rekening is gehouden met gebouwen die vanaf 1966 zijn gebouwd. Als leeftijdgrens is “vóór 1966 tot stand gekomen” gehanteerd. Dit jaartal is tot voor kort gehanteerd door de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed als begrenzing voor de zogenaamde Wederopbouwperiode. Dit houdt in dat ook de periode 1940-1965 deel uitmaakte van de inventarisatie, waarbij objecten uit deze periode vaak niet eerder zijn geïnventariseerd en momenteel geen status kennen.

Verder zijn eventuele wijzigingen door bijvoorbeeld sloop van panden vanaf 1 januari 2019 niet verwerkt op de kaart. 1.2

Op de kaart ontbreken archeologisch waardevolle terreinen.

Archeologie maakt geen deel uit van deze kaart. Hoewel archeologie onderdeel is van de cultuurhistorie, vormt het een eigen onderzoeksveld dat al is vastgelegd in de archeologische waardenkaart, die ook al is verwerkt in de gemeentelijke bestemmingsplannen. Financiële gevolgen De totale kosten voor het opstellen van de CHWK gemeente Rhenen bedragen € 43.750. De provincie Utrecht heeft hierin een subsidie toegekend en bevoorschot van € 19.611 (zie bijlagen 4 en 5) . De netto kosten voor de gemeente Rhenen bedragen daarmee € 24.139. Deze kosten ten laste gebracht uit de beschikbare reserve ruimtelijke ordening. Personele (en financiële) gevolgen van het aanbrengen van wijzigingen in het kaartmateriaal is dat we hier niet de kennis en capaciteit voor in huis hebben, zodat uitbesteding op die momenten noodzakelijk zal zijn. Personele gevolgen Het voorstel heeft geen personele gevolgen. Duurzaamheid Monumenten, beschermde stads- of dorpsgezichten of overige van belang zijnde cultuurhistorisch waardevolle gebouwen en terreinen gaan al jaren mee en hebben historisch gezien een geheel eigen uitstraling en waarde. In die zin zijn het duurzame gebouwen en terreinen en het behouden van de cultuurhistorische waarde is erg belangrijk. De belevingswerelden van monumentenzorg en duurzaam bouwen liggen nogal ver uit elkaar.

Daar waar behoud van cultuurhistorische waarden en duurzaam bouwenmaatregelen (energiebesparende maatregelen, materiaaltoepassingen) elkaar raken zal maatwerk tot een oplossing moeten leiden. Participatie Het proces is onder projectleiding van de gebiedscoöperatie O-gen verlopen. Daarvoor is een ambtelijke projectgroep samengesteld en is tevens gebruik gemaakt van de input door een klankbordgroep. Specifiek voor Rhenen was hierin vertegenwoordigd het Stadsmuseum Rhenen, de Historische Vereniging Oudheidkamer Rhenen, de Stichting Slag om de Grebbeberg, de Stichting De Greb en de Monumentencommissie Rhenen. Zie hiervoor ook bijlage 1. Voor de samenstelling van de CHWK is mede door belangstellenden waardevolle input geleverd op de gehouden publieksavonden van 7 februari 2019 en 25 juni 2019.

3

Communicatie Bij de start van het project was het nog de bedoeling dat bij het beschikbaar hebben van de data voor de CHWK er aanvullend een publieksversie gemaakt zou worden. Daarvan zouden scholen, toeristen en andere geïnteresseerden profijt van kunnen hebben. Bovendien zou het een extra informatiebron zijn in de presentatie van Rhenen als toeristische gemeente. Dit onderdeel is echter in de loop van het proces buiten de projectvoorbereiding gehouden. Door meerdere oorzaken is de doorlooptijd verlengd. De wenselijkheid van een publieksversie blijft en daar zal ook provinciaal subsidie voor beschikbaar kunnen worden gesteld. Intern zal aan de ambtelijke organisatie de nu beschikbare CHWK gemeente Rhenen bekend gemaakt worden, opdat daarvoor in voorkomend geval bij projecten rekening mee wordt gehouden. Onder meer ook bij de toetsing van conceptbestemmingsplannen. Extern zal van stedenbouwkundigen worden verlangd met de inhoud van de CHWK rekening te houden bij het opstellen van bestemmingsplannen. Ook op de gemeentelijke website zal daaraan aandacht worden besteed. De deelnemers binnen de klankbordgroep zullen worden geïnformeerd over de agendering voor de commissie- en raadsvergadering, waarin de vaststelling wordt geagendeerd. Vervolgprocedure De CHWK wordt algemeen ter lezing beschikbaar gesteld. De CHWK behoeft geen statisch document te zijn.

Als daarvoor aanleiding is kunnen naar gelang aanpassingen worden doorgevoerd, zoals voorgesteld met goedkeuring van het college. Bijlagen: Bijlage 1: Toelichting en verantwoording CHWK Rhenen Bijlage 2: Kaartinformatie CHWK Rhenen Bijlage 3: Projectverantwoording O-gen Bijlage 4: Subsidiebeschikking provincie Utrecht Bijlage 5: Verlenging subsidietermijn Bijlage 6: Suggestie beleidsuitgangspunten voor college Bijlage 7: Suggestie bestemmingsregels voor college Bijlage 8: Suggesties leden Monumentencommissie

4