Raadsvoorstel Kaderstelling programma landelijk gebied

Bestuurlijk Voorstel raad Datum Behandelaar Zaaknummer Portefeuillehouder Besluitvormend orgaan Publicatie Onderwerp

: : : : : : :

9 december 2024 Loes Van Enckevort 1188968 B. Fintelman Gemeenteraad Rhenen Openbaar Kaderstelling programma landelijk gebied

Voorstel: De gemeenteraad besluit: 1. “Kaders Programma Landelijk Gebied” vast te stellen (bijlage 1), op hoofdlijnen zijn de kaders: • De gemeente neemt de regie en wacht niet af tot andere overheden besluiten nemen; • Behoud van de agrarische sector als uitgangspunt; • Een (rand)voorwaarde van economische activiteit is het natuurlijk systeem; • We richten ons op de kwaliteit van natuur, niet de kwantiteit; • Elk deelgebied heeft een primaire functie. Inleiding Ons landelijk gebied is meer dan ooit in beweging, met een ongekende omvang en impact. Dat is een direct gevolg van de uitdagingen die op ons afkomen. Het gaat om de transformatie naar een duurzamer, leefbaarder, economisch veerkrachtiger landelijk gebied. De toekomst van het landelijk gebied vraagt om keuzes. Denk aan keuzes op het gebied van landbouw, economisch perspectief, natuur, biodiversiteit, water, bodem, lucht, landschap en leefbaarheid. Daarbij komen alle andere opgaven die spelen samen, zoals de energietransitie en de woningbouwopgave. De doorontwikkeling van het landelijk gebied is omvangrijk, onontkoombaar en complex en betreft een opgave waaraan ook Rijk, provincie, waterschappen en regio werken. Geen wonder dat er onrust en spanning ontstaat onder alle belanghebbenden. Het is aan ons om op lokaal niveau belangen bij elkaar te brengen en lokale keuzes te maken.

Daarvoor maken we komend half jaar het Programma Landelijk Gebied. Proces tot nu toe In bijlage 2 vindt u het plan van aanpak van het Programma Landelijk Gebied waarin een processchema is opgenomen. De afgelopen periode hebben we een analyse uitgevoerd van zowel het agrarische als het natuurlijke systeem. Daarnaast hebben we op 19 november in een werkbijeenkomst met u als Raad input opgehaald voor de nu voorliggende kaders door middel van stellingen.1 Kaders Het programma staat niet op zichzelf en heeft samenhang met de lopende nationale, provinciale, regionale en gemeentelijke trajecten: Visie op Rhenen 2035 vastgesteld

Het plan van aanpak is naar aanleiding van de werkbijeenkomst van 19 november gecorrigeerd. Er was onverhoopt een onjuist kader opgenomen. Het kader over de “nieuwe woonkern” is nu aangepast in: “Onderzoek doen naar de wenselijkheid en haalbaarheid van een nieuwe woonkern met zelfstandige basisvoorzieningen.” 1

1

-

De gestelde doelen en structurerende keuzes in het Nationaal Programma Landelijk Gebied (NPLG) aanpak losgelaten2 De vertaling van het NPLG door de provincie Utrecht in het Utrechts Programma Landelijk Gebied (UPLG) nog niet vastgesteld Het Regionaal Perspectief Landelijk Gebied Foodvalley (RPLG) vastgesteld Het gebiedsproces Binnenveld nog niet vastgesteld Provinciaal VAB-beleid “Erven met perspectief” vastgesteld Regionaal beleid Vrijkomende Agrarische Bebouwing (VAB-beleid) vastgesteld Omgevingsverordening Utrecht vastgesteld Omgevingsplan (bestemmingsplan Rhenen buitengebied 2010) vastgesteld Het traject naar een gemeentelijke randzonevisie nog niet vastgesteld

Beoogd doel Een waardevol landelijk gebied, met perspectief voor de landbouw en natuur- en landschapsherstel. We staan voor een duurzame ontwikkeling van het buitengebied met voldoende ontwikkelingsmogelijkheden voor de agrarische sector en ruimte voor nieuwe functies die passen binnen de karakteristieken van de verschillende deelgebieden uit de Visie op Rhenen. In de visie op Rhenen heeft de gemeente de hoofdzaken van het te voeren integrale beleid vastgelegd. De visie op Rhenen bevat het strategische beleid voor de lange termijn. In het Programma Landelijk Gebied wordt het beleid uit de omgevingsvisie voor het landelijk gebied concreter ingevuld. In het programma worden strategische keuzes gemaakt, programmadoelen opgesteld en direct de daarbij benodigde maatregelen en inzet bepaald. Argumenten 1.1 Er is eerst een gedegen analyse gemaakt van zowel het agrarisch- als het natuurlijk systeem Een gedegen analyse is essentieel om belangen bij elkaar te brengen en lokale keuzes te maken. Het is noodzakelijk om de huidige staat van zowel het agrarische systeem als het natuurlijke systeem in beeld te brengen. Dit geeft ons inzicht in de opgaven die voor ons liggen, zoals de verduurzaming van de landbouw, het herstel van natuurwaarden, en de integratie van economische en ecologische belangen.

Het biedt een solide basis voor het programma en maakt duidelijk dat we te maken hebben met een uitdaging van grote schaal die alleen gezamenlijk en met een lange termijn visie aangepakt kan worden. Zonder deze feitenbasis zouden de keuzes in het Programma Landelijk Gebied mogelijk niet realistisch of uitvoerbaar zijn. De resultaten op hoofdlijnen van de analyse vindt u op de posters in bijlage 4. 1.2 De vaststelling van de kaders zorgt voor een duidelijke koers voor het participatietraject Om deze complexe transitie in goede banen te leiden, is het van groot belang dat de gemeenteraad zijn kaderstellende rol invult door vooraf duidelijke kaders vast te stellen. Kaders bepalen welke thema’s en doelen centraal staan en geven aan wat niet ter discussie staat in de gesprekken met de samenleving. Kaders geven daarmee richting - maar ook ruimte. Kaders geven duidelijkheid aan iedereen die meedoet aan het participatieproces en dit is een voorwaarde om met elkaar een goed proces te kunnen doorlopen. Tot slot zorgt het ervoor dat de input die tijdens de participatie wordt opgehaald, daadwerkelijk door de gemeenteraad wordt gedragen en vastgesteld. Zonder vooraf gestelde kaders bestaat het risico dat de resultaten van de participatie geen draagvlak binnen de raad vinden.

Kortom, door eerst kaders vast te stellen, creëren we een stevige basis om effectief aan de slag te gaan met participatie en zorgen we voor een samenhangend en haalbaar programma dat zowel lokaal gedragen als uitvoerbaar is. Kaders zijn essentieel voor het succes van het participatieproces en bieden een stevig fundament voor het Programma Landelijk Gebied. 1.3 Het behoud van de agrarische sector als uitgangspunt is essentieel voor de economische vitaliteit van Rhenen De agrarische sector vormt een belangrijke pijler in het buitengebied, zowel economisch als sociaal. Het Rijk heeft het NPLG losgelaten, maar de doelen voor een gezonde en robuuste natuur, klimaat, reductie van emissies van methaan, CO2 en stikstof, water- en bodem sturend en de normen voor waterkwaliteit blijven staan. Ook – en juist – toekomstperspectief voor de agrarische sector is van groot belang. De opgaven zijn gelijk, maar het kabinet kondigt een andere aanpak aan. 2

2

Door dit als uitgangspunt te nemen, geeft de gemeente invulling aan haar verantwoordelijkheid om perspectief te bieden aan agrariërs, terwijl tegelijkertijd ruimte blijft voor andere functies zoals natuurherstel en recreatie. Dit sluit aan bij het beleid zoals vastgelegd in de Visie op Rhenen 2035. 1.4 De focus op kwaliteit in plaats van kwantiteit van natuur draagt bij aan een meer duurzame en haalbare ontwikkeling van het landelijk gebied Door te kiezen voor versterking van de ecologische kwaliteit wordt ingezet op robuuste natuur die klimaatbestendigheid vergroot en tegelijkertijd de leefbaarheid en biodiversiteit bevordert. 1.5 De primaire functies per deelgebied bieden de mogelijkheid om gebiedsgericht maatwerk toe te passen Door elk deelgebied (bijlage 3) een specifieke functie toe te wijzen (zoals landbouw, wonen of natuur), kunnen beleidsmaatregelen gerichter worden ingezet. Dit voorkomt versnippering van doelen en maakt het mogelijk om per gebied de juiste keuzes te maken die bijdragen aan een samenhangende ontwikkeling. Kanttekeningen (risico's en nadelen) 1.1 Niet alle belanghebbenden zullen zich volledig herkennen in de vastgestelde kaders. Sommige stakeholders kunnen vinden dat hun belangen onvoldoende worden meegenomen. Dit is altijd een risico als er keuzes worden gemaakt.

Deze kaders blijven echter op hoofdlijnen en bieden ruimte voor verdere uitwerking tijdens het participatieproces. Daarnaast wordt ingezet op heldere communicatie om de keuzes en achterliggende afwegingen goed toe te lichten en draagvlak te creëren. 1.2 De afstemming tussen het Programma Landelijk Gebied, de Randzonevisie en de Gebiedsontwikkeling Binnenveld/Nieuwe Meent is ingewikkeld door hun onderlinge samenhang. Het is belangrijk dat deze drie trajecten los van elkaar blijven, omdat ze elk een eigen doel en aanpak hebben. Tegelijk bestaat het risico dat er overlap ontstaat of dat keuzes elkaar in de weg zitten, bijvoorbeeld rond ruimtelijke indeling of functies. Om dit te voorkomen, zorgen we voor duidelijke afspraken over wie waarover gaat en stemmen we regelmatig af. Zo versterken de trajecten elkaar en blijven ze aansluiten bij de Visie op Rhenen 2035. 1.3 De focus op agrarisch behoud kan spanningen opleveren met natuur- en milieudoelen Het behouden van de agrarische sector als uitgangspunt kan botsen met ambities voor natuurherstel en klimaatdoelen. Dit spanningsveld wordt actief gemonitord en waar mogelijk geïntegreerd door te zoeken naar oplossingen die zowel landbouw als natuur versterken.

1.4 Het risico bestaat dat keuzes binnen het Programma Landelijk Gebied botsen met de woningbouwopgave Hoewel het Programma Landelijk Gebied zich richt op de balans tussen landbouw en natuur, blijft de woningbouwopgave een belangrijke opgave voor de gemeente. De gebiedsontwikkeling Binnenveld/Nieuwe Meent focust zich op deze woningbouwopgave. Het is daarom essentieel dat de keuzes binnen het Programma Landelijk Gebied niet strijdig zijn met de belangen en plannen rondom woningbouw. Tegelijk zal het programma belangrijke input leveren voor de gebiedsontwikkeling, zodat beide trajecten elkaar kunnen versterken waar mogelijk. Door ruimtelijke afwegingen te toetsen aan de woningbouwambities en beleidskaders, wordt dit risico beheerst. 1.5 Er zijn financiële risico’s verbonden aan de uitvoering van het Programma Landelijk Gebied De transitie van het buitengebied vergt substantiële investeringen van alle partijen. Hoewel externe financiering (zoals subsidies van provincie en rijk) mogelijk is, blijft er een risico op onderdekking. Deze kosten worden echter niet minder als de gemeente geen Programma Landelijk Gebied start. Dit risico wordt beheerst door waar mogelijk in te zetten op samenwerkingen en indien er aanvullende investeringen nodig zijn deze keuzes vooraf inzichtelijk te maken.

3

Aanvullende financiële notities Het opstellen van het programma landelijk gebied wordt gedekt door de begroting. Het uiteindelijke Programma Landelijk gebied bevat programmadoelen en maatregelen met daarbij een financiële doorrekening. Dit wordt te zijner tijd ter besluitvorming aan u voorgelegd. Vervolg Vervolgstappen Na het vaststellen van de kaders wordt het participatietraject opgestart. Zie ook stap 3 en verder in het plan van aanpak (bijlage 2). Monitoring en evaluatie Na het verzamelen van waardevolle input van externe stakeholders op basis van de vastgestelde kaders, wordt het programma verder uitgewerkt. We formuleren zowel korte- als lange termijnambities en stellen een maatregeltabel op, inclusief een financiële doorrekening. Dit conceptprogramma, met daarin de gemaakte keuzes en onderbouwing, wordt vervolgens aan u gepresenteerd tijdens een commissievergadering. Daar krijgt u de gelegenheid te toetsen of de vastgestelde kaders voldoende zijn meegenomen in de uitwerking en krijgt u de gelegenheid om het programma verder aan te scherpen. Participatie De gebiedsparticipatie wordt opgezet in nauwe samenwerking met de participatie voor de randzonevisie. In februari en maart organiseren we twee werksessies voor een brede groep betrokkenen. We bespreken de opgaven. Door middel van joint-fact-finding vullen we de gezamenlijke feitenbasis aan.

Wat is nog meer bekend, waar is geloof in en wat levert kritische reacties op en waarom? We kijken per deelgebied naar gewenste gebiedsactiviteiten en wat nodig is voor de uitvoering hiervan. Tot slot voeren we individuele gesprekken met agrariërs, LTO, gebiedscoöperatie Binnenveld en andere organisaties, waaronder ook natuurorganisaties om de inzichten verder ter verrijken en open gesprekken te voeren. Wat zijn dilemma’s en hoe kan de gemeenten hierin positie bepalen richting gebied en/of richting Provincie en/of Rijk. Communicatie De externe communicatie doen we in gezamenlijkheid met de randzonevisie. Naar buiten toe richt de communicatie zich op een uitwerking van de visie op Rhenen voor de randen en het landelijk gebied. “Samen doelen behalen aan de randen van kernen en het landelijk gebied”. We willen een toekomstbestendig gebied ontwikkelen waarin natuur, landbouw, recreatie en wonen elkaar versterken. Dit vraagt om een gedeeld perspectief op de randzones en het landelijk gebied. Met een gedeeld perspectief bedoelen we een gedragen toekomstbeeld waarin duidelijk is wat we wel en niet gaan doen. Maar ook waar we dat gaan doen. Om dit perspectief vorm te geven en waar te maken, is samenwerking en betrokkenheid van iedereen nodig: gemeenten, provincies, natuurorganisaties, agrariërs, inwoners, ondernemers en recreanten.

Alleen samen kunnen we bouwen aan een toekomst die waardevol is om door te geven aan de volgende generatie. Na het vaststellen van de kaders kondigen we de start van het participatietraject aan bij stakeholders en maken we de doelen kenbaar. Hiervoor maken we gebruik van de gebruikelijke nieuwskanalen van de gemeente. Aanvullend informeren we bekende betrokkenen en gebiedspartijen persoonlijk. Bijlagen Bijlage 1: Kaders voor het Programma Landelijk Gebied Rhenen Bijlage 2: Aangepast plan van aanpak Bijlage 3: Deelgebieden Bijlage 4: Posters opgave per deelgebied

4