Raadsvoorstel actualisatie archeologische verwachtings- en beleids(advies)kaart Rhenen

Bestuurlijk voorstel raad Datum Behandelaar Zaaknummer Portefeuillehouder Besluitvormend orgaan Publicatie Onderwerp

: : : : : : :

20 augustus 2024 Remco Van der Hoogt 1168488 D. Poortinga Gemeenteraad Rhenen Openbaar Actualisatie archeologische verwachtings- en beleidskaart Rhenen

Voorstel: De gemeenteraad besluit: 1. De archeologische beleidskaart (zie bijlage 1 t/m 10), inclusief het bijbehorende rapport met onderbouwing, vast te stellen. Hierdoor: voldoen we aan de eisen die de Omgevingswet op het gebied van de bescherming van archeologische waarden stelt; versoepelen we waar mogelijk de onderzoekplicht voor onze inwoners en andere initiatiefnemers van ruimtelijke projecten; leggen we de basis voor het actualiseren van ons omgevingsplan op het thema “archeologie”.

Inleiding Rhenen is een gemeente met veel archeologische waarden. De gemeente wil deze archeologische waarden behouden en beschermen. Sinds 2010 beschikt de gemeente over een gemeentelijke archeologische beleidskaart. Hiermee verankert de gemeente de bescherming van het gemeentelijk bodemarchief in de ruimtelijke ordening. Deze beleidskaart helpt de archeologische waarden te beschermen. Daarnaast worden met deze kaart de archeologische trefkansen inzichtelijk gemaakt. Sinds 2010 zijn er verschillende bronnen op basis waarvan we nieuwe informatie en inzichten hebben gekregen in de verwachting van archeologische resten binnen de gemeente. Daarnaast is op 1 januari 2024 de Omgevingswet in werking getreden, waardoor ook op het gebied van archeologie de nodige wijzigingen zijn doorgevoerd. Dit zijn de twee belangrijkste aanleiding voor het actualiseren van de archeologische beleidskaart, die we hierbij voor vaststelling aan u voorleggen. Kaders Erfgoedwet, Omgevingswet (bescherming archeologische waarden); Artikel 147 Gemeentewet (bevoegdheid raad om verordeningen vast te stellen); Erfgoedvisie Rhenen. Beoogd doel Voldoen aan de geldende wet- en regelgeving; actuele beleidsregels archeologie op basis van de meest recente inzichten;

1

-

de beleidskaart als onderlegger voor nieuwe ruimtelijke ontwikkelingen en het gemeentelijke omgevingsplan; voor het hele gemeentelijke grondgebied dezelfde archeologische beleidsregels in het omgevingsplan; Door middel van een goed onderbouwde archeologische beleidskaart voldoen aan het principe van de aantoonbare archeologische verwachtingswaarde onder de Omgevingswet.

Argumenten 1.1 Met de geactualiseerde archeologische beleidskaart geeft de gemeente invulling aan de wettelijke taak als bevoegd gezag voor het aspect archeologie. De Erfgoedwet en de Omgevingswet vragen gemeenten in het omgevingsplan rekening te houden met het behoud van erfgoed, waaronder bekende of aantoonbaar te verwachten archeologische waarden. Met de actualisatie en herziening is het mogelijk om een onderbouwde belangenafweging te kunnen maken in het proces van de ruimtelijke ordening. Met deze nieuwe kaart is beter te voorspellen waar archeologische resten in de bodem kunnen zitten. Dit helpt bij het procesmanagement van nieuwe ontwikkelingen en de huidige ruimtelijke opgaves. Door de vaststelling van de geactualiseerde archeologische verwachtingen- en waardenkaart maakt de raad zowel een inhoudelijke als een maatschappelijke belangenafweging. Hiermee geeft de raad een onderbouwde invulling aan haar taak als het bevoegd gezag voor het aspect archeologie binnen het proces van de ruimtelijke ordening. 1.2 De huidige archeologische beleidskaart uit 2010 is verouderd Door het uitvoeren van archeologisch onderzoek in de afgelopen jaren is veel informatie over onze gemeente verkregen en deze kenniswinst is nog niet in de kaart verwerkt.

Daarnaast leiden ook onder meer nieuwe inzichten over bodemopbouw en andere wetenschappelijke informatie tot een betere kennis van het archeologisch bodemarchief; welke gebieden zijn rijk aan archeologische bodemvondsten en welke gebieden niet of minder. Deze informatie kan aanleiding zijn om de regels aan te scherpen of te versoepelen voor waar en wanneer archeologische onderzoek moet worden uitgevoerd voorafgaand aan bodemingrepen. 1.3

De archeologische beleidskaart voldoet aan het onder de Omgevingswet geldende principe van 'aantoonbare archeologische verwachtingswaarden' Door middel van het aangenomen amendement Ronnes heeft het begrip 'aantoonbare archeologische verwachtingswaarde' een plek gekregen in de Omgevingswet. Met 'aantoonbaar' wordt bedoeld dat de in het omgevingsplan opgenomen verwachting (trefkans) op het aantreffen van archeologische vondsten goed moet zijn onderbouwd (aangetoond) met behulp van expliciete en locatie-specifieke archeologische en bodemkundige informatie. De wijze waarop de inventarisatiekaarten (en de daarop gebaseerde archeologische beleidskaart) tot stand zijn gekomen voldoet aan deze vereisten van de aantoonbaarheid. 1.4

Met de vaststelling van een nieuwe archeologische beleidskaart wordt een actie uit de Erfgoedvisie Rhenen uitgevoerd Uitgangspunt van de Erfgoedvisie is dat het waardevolle erfgoed in onze gemeente eerst goed wordt geïnventariseerd, om vervolgens (beleids)keuzes te maken over het beschermen van dit erfgoed en het inzetten ervan voor educatieve of recreatieve doeleinden. De nieuwe archeologische beleidskaart is onderdeel van de voorgenomen inventarisatie van het in onze gemeente aanwezige erfgoed. 1.5 Het thema “conflictarcheologie” wordt toegevoegd aan de beleidskaart Dit was bij de beleidskaart uit 2010 nog niet het geval. In de Erfgoedvisie Rhenen wordt het militaire verleden van onze gemeente, en met name de overblijfselen uit de Tweede Wereldoorlog, als waardevol aangemerkt. In de visie wordt oorlogserfgoed dan ook als een belangrijk aandachtsveld genoemd waar kansen liggen. De hier voorliggende archeologische beleidskaart sluit hierop aan door de fysieke overblijfselen uit de Tweede Wereldoorlog en eerdere conflicten uitgebreid te analyseren en in kaart te brengen. Dit draagt bij aan de instandhouding van dit erfgoed.

2

1.6 Per saldo is sprake van een verlaging van de onderzoekslast voor initiatiefnemers Het gebied met een hoge verwachtingswaarde is namelijk kleiner geworden ten opzichte van de kaart uit 2010. Het gebied met een lage verwachtingswaarde is juist gegroeid. Daarnaast zijn enkele drempeloppervlaktes voor de onderzoeksplicht verhoogd. Zo mag nu in de laagste beleidscategorie 2,5 ha worden verstoord waar dit onder het oude beleid 1 ha was. Dit is vooral relevant voor agrariërs die een nieuwe stal bouwen. Daarnaast zijn er zones waar volgens de beleidskaart uit 2010 archeologisch onderzoek verplicht was bij een verstoring van 100 m² of meer, waar het mogelijk is gebleken om de drempel te verhogen tot 250 m². Voor veel kleinere initiatieven, denk bijvoorbeeld aan het bouwen van een vrijstaande woning, is dit een relevante versoepeling. Dit alles neemt natuurlijk niet weg dat er ook locaties zijn waar, als gevolg van nieuwe inzichten, juist sprake kan zijn van een zwaardere onderzoeksplicht. Kanttekening (risico’s en nadelen) 1.1 Een niet actueel beleid kan een financieel risico met zich meebrengen Op grond van de wet zijn gemeenten verplicht om rekening te houden met in de bodem aanwezige of verwachte archeologische waarden. Hiervoor wordt beleid opgesteld. Dit heeft als doel om bij ruimtelijke ingrepen het archeologisch bodemarchief vroegtijdig mee te wegen.

Dit wordt onder andere gedaan door het uitvoeren van onderzoek. Daarbij geldt het principe “de verstoorder betaalt”. Wanneer een gebied wordt vrijgegeven of is vrijgegeven en er blijken toch behoudenswaardige archeologisch resten aanwezig te zijn, dan moeten deze alsnog worden onderzocht. Als het gebied is vrijgegeven is de gemeente verantwoordelijk voor dit onderzoek en daarmee ook voor de kosten. Dit benadrukt de noodzaak om te beschikken over een actuele beleidskaart. 1.2 Op sommige locaties zal sprake zijn van een verzwaring van de onderzoeksplicht Dit wordt vooral veroorzaakt door de toevoeging van het thema “conflictarcheologie”. Omdat op veel locaties waar dit thema speelt ook al vanwege een ander thema een onderzoeksplicht geldt, is op slechts een handjevol plekken sprake van een verzwaring. Bovendien is dit nodig om te voorkomen dat de kosten bij eventuele toevalsvondsten niet bij de verstoorder maar bij de gemeente komen te liggen (zie kanttekening 1.1) Het algemene beeld is dat per saldo de archeologische onderzoeksplicht bij ruimtelijke ontwikkelingen iets zal afnemen (zie argument 1.6). 1.3 De nieuwe beleidskaart heeft nog geen juridische rechtskracht Hiervoor is verankering in het omgevingsplan nodig. Bij kleinere ruimtelijke ontwikkelingen, waarvoor het omgevingsplan moet worden gewijzigd, kan de nieuwe beleidskaart meteen worden meegenomen.

Daarnaast zullen wij de beleidskaart moeten meenemen bij het omzetten van het tijdelijke omgevingsplan in he definitieve omgevingsplan. Mogelijk doen we dit door een gemeentebrede, thematische wijziging van het omgevingsplan voor te bereiden. Dit is vergelijkbaar met een paraplubestemmingsplan zoals we dat onder de Wet ruimtelijke ordening kenden. Op deze wijziging van het omgevingsplan zal formele inspraak mogelijk zijn. Uiteindelijk zal ook deze voor vaststelling aan uw raad worden aangeboden. Aanvullende financiële notities De kosten voor actualisatie van het archeologiebeleid bedragen € 68.880. De provincie Utrecht heeft een subsidie toegekend van € 34.005. De bijdrage van de gemeente Rhenen is daarmee € 34.875. Hiervoor is dekking gevonden in het budget voor implementatie van de Omgevingswet. Voor wat betreft het werken met de beleidskaart kan worden gesteld dat bij het uitvoeren van archeologisch onderzoek het “de veroorzaker betaalt-principe” geldt. De kosten liggen dus bij de partij die de bodem gaat verstoren. De ambtelijke inzet wordt bekostigd uit de heffing van leges, de individuele projectbudgetten en de regulieren uren van het team Ruimtelijke Plannen. Vervolg Vervolgstappen Zoals aangegeven onder kanttekening 1.3 zal de beleidskaart uiteindelijk moeten worden vastgelegd in ons omgevingsplan.

3

Monitoring of evaluatie Deze beleidskaart is tot stand gekomen na uitvoerig onderzoek. Aanpassing van de beleidskaart is dan ook eigenlijk alleen mogelijk als de noodzaak hiervoor blijkt uit nieuw onderzoek. Om deze reden wordt de beleidskaart periodiek, met tussenpozen van enkele jaren, geactualiseerd. Participatie Tijdens de inventarisatiefase is een brede groep van lokale kenners benaderd voor input. De conceptbeleidskaart is daarna bij wijze van vooroverleg toegestuurd aan ketenpartners zoals de provincie, waterschappen en nutsbedrijven. Dit heeft niet geleid tot aanpassing van het concept. Communicatie Het geactualiseerde archeologiebeleid wordt gepubliceerd in het Gemeenteblad op overheid.nl. Daarnaast maken we de vaststelling van het beleid bekend door een publicatie in De Rijnpost en op de gemeentelijke website. Bijlagen: 1. Archeologische beleidskaart gemeente Rhenen; 2. rapport behorend bij de Archeologische beleidskaart gemeente Rhenen; 3. archeologische informatiekaart; 4. historische relictenkaart; 5. militaire relictenkaart; 6. archeolandschappelijke eenhedenkaart; 7. bodemkaart Rhenen; 8. verstoringskaart; 9. verwachtingskaart Jagers-Verzamelaars; 10. verwachtingskaart Boeren- en Staatse samenlevingen.

4