Kadernota Participatieproces Visie op Rhenen

KADERNOTA PARTICIPATIEPROCES VISIE OP RHENEN Versie 29 maart 2021

Inhoudsopgave 1.

Inleiding ................................................................................................................2 Doel van de Kadernota ............................................................................................... 2 Omgevingsvisie + toekomstvisie = Visie op Rhenen ......................................................... 2 Hoe is de Kadernota tot stand gekomen? ....................................................................... 2 Leeswijzer ............................................................................................................... 3

2.

Trends en ontwikkelingen .......................................................................................4

3.

Kaders voor de Visie op Rhenen ..............................................................................9

4.

Vraagstellingen voor de Visie op Rhenen ............................................................... 12

5.

Communicatie en Participatie................................................................................ 15 5.1

Uitgangspunt: we doen het samen ................................................................... 15

5.2

Vijf stappen om tot een Visie op Rhenen te komen.............................................. 16

5.2.1

Uitwerking stap 1: Onderzoeken ...................................................................... 16

5.2.2

Stap 2: Visies vormen .................................................................................... 18

5.2.3

Stap 3: Toetsen voorlopige visies ..................................................................... 19

5.2.4. Stap 4: Kiezen .............................................................................................. 19 5.2.5

6.

Stap 5: Realiseren ......................................................................................... 20

Planning ............................................................................................................... 21

Bijlage 1: Trends en ontwikkelingen........................................................................... 22 1.

Demografie .................................................................................................. 22

2.

Economie, ruimte en wonen ............................................................................ 23

3.

Sociaal-maatschappelijk ................................................................................. 25

4.

Technologie.................................................................................................. 31

5.

Ecologie....................................................................................................... 32

6.

Politiek / Bestuurlijk ...................................................................................... 33

Kadernota Participatieproces Visie op Rhenen d.d. 29 maart 2021

1

1. Inleiding In het Bestuursprogramma 2018-2022 gaf het College aan deze raadsperiode te komen tot een toekomstvisie en een omgevingsvisie volgens de Omgevingswet. In de raadsvergadering van 7 juli 2020 stelde de gemeenteraad het proces vast om te komen tot een toekomstvisie en een omgevingsvisie. Samen wordt dit de Visie op Rhenen. De Visie op Rhenen geeft ons antwoord op de vraag wat onze ambities en opgaven zijn. De Visie op Rhenen levert ons een duidelijke en integrale koers op voor de komende jaren, het geeft focus.

Doel van de Kadernota De raad heeft drie taken: een controlerende taak, vertegenwoordigende taak en een kaderstellende taak. Met deze kadernota vervult de gemeenteraad haar kaderstellende taak. Met de kadernota geeft de gemeenteraad kaders die zij zo belangrijk vindt dat deze niet ter discussie worden gesteld. Bij het opstellen van de Visie op Rhenen gelden deze kaders als randvoorwaarden. De Kadernota laat verder zien hoe wij als gemeente Rhenen, samen met de inwoners, ondernemers en maatschappelijke organisaties aan de Visie op Rhenen bouwen.

Omgevingsvisie + toekomstvisie = Visie op Rhenen In 2024 moet gemeente Rhenen een omgevingsvisie hebben, dit is een verplichting dat volgt uit artikel 3.1 omgevingswet. De Omgevingswet stelt aan de inhoud van een Omgevingsvisie het volgende verplicht: a. een beschrijving van de hoofdlijnen van de kwaliteit van de fysieke leefomgeving; b. de hoofdlijnen van de voorgenomen ontwikkeling, het gebruik, het beheer, de bescherming en het behoud van het grondgebied; c. de hoofdzaken van het voor de fysieke leefomgeving te voeren integrale beleid.1 Het maken van de toekomstvisie komt voor uit het Bestuursprogramma 2018-2022. De omgevingsvisie en toekomstvisie vormen samen de Visie op Rhenen. In de Visie op Rhenen beoordelen we integraal de sociaal-maatschappelijke en fysieke vraagstukken. De Visie op Rhenen vormt de basis voor de later op te stellen Omgevingsplannen. De omgevingsplannen zijn namelijk een gedetailleerde uitwerking van de keuzes die worden gemaakt in de Visie op Rhenen. Omgevingsplannen zijn ook wettelijk verplicht. De omgevingsplannen worden de kaders waarbinnen de gemeente bijvoorbeeld bouwplannen van inwoners of ondernemers kan toetsen. Beleid dat al is vastgesteld blijft gelden tot aan het moment dat de Visie op Rhenen is aangenomen door de gemeenteraad. Vervolgens moet worden gekeken wat de consequenties zijn van de Visie op Rhenen op dit beleid.

Hoe is de Kadernota tot stand gekomen? Projectgroep, stuurgroep, raadswerkgroepen en inbreng medewerkers van gemeente Rhenen Er is een projectgroep samengesteld, bestaande uit zes medewerkers van verschillende beleidsterreinen en de adviseur Waarderend Vernieuwen. Daarnaast is er een stuurgroep. De stuurgroep bestaat uit de twee projectwethouders, aangevuld met een lid van het managementteam (E&R) en de gemeentesecretaris. Een concept van de Kadernota is voorgelegd aan de raadswerkgroepen Participatie en Omgevingswet.

1 De fysieke leefomgeving omvat in ieder geval: a. bouwwerken, b. infrastructuur, c. watersystemen, d. water, e. bodem, f. lucht, g. landschappen, h. natuur, i. cultureel erfgoed, j. werelderfgoed.

Kadernota Participatieproces Visie op Rhenen d.d. 29 maart 2021

2

Inhoud komt voort uit beleid, trends en ontwikkelingen en inbreng medewerkers gemeente Rhenen De projectgroep startte met het inventariseren van het bestaande beleid. Zij vatte zowel het gemeentelijk als het regionaal en provinciaal beleid samen. Vervolgens is een beperkte inventarisatie van de trends en ontwikkelingen gedaan, die relevant zijn voor de gemeente Rhenen. Daarna hebben de beleidsmedewerkers van de verschillende beleidsvelden hun dromen en wensen voor Rhenen gepitcht. Zij keken ook naar raakvlakken tussen de verschillende beleidsvelden. Hun input is als inspiratie voor de Kadernota gebruikt en zal ook in de verdere totstandkomingsproces inspiratie opleveren.

Leeswijzer Deze Kadernota bestaat uit zes hoofdstukken. In hoofdstuk 2 staat een eerste verkenning van de trends en ontwikkelingen. Hoofdstuk 3 bevat de kaders, die de gemeenteraad meegeeft voor de Visie op Rhenen. Hoofdstuk 4 staan vragen die de gemeenteraad wil stellen aan de samenleving en waarop een gezamenlijk antwoord gevonden moet worden. Hoofdstuk 5 beschrijft het participatieen communicatieproces. In hoofdstuk 6 staat de planning.

Kadernota Participatieproces Visie op Rhenen d.d. 29 maart 2021

3

2. Trends en ontwikkelingen De Visie op Rhenen (2035) bouwt voort op het verleden en het heden. Trends kennen hun oorsprong in het verleden, zijn momenteel nog steeds van belang en hebben effect op de toekomst. Daarom is het belangrijk om een helder beeld te hebben van de trends en ontwikkelingen die zich voordoen. Ze zijn soms beïnvloedbaar, maar vaak ook niet. Wel kan Rhenen kiezen hoe ze met deze trends en ontwikkelingen om wil gaan. Deze keuzes maakt de gemeente samen met bewoners, ondernemers en andere betrokkenen bij de Visie op Rhenen. In dit hoofdstuk is een eerste aanzet gedaan voor de uitwerking van de belangrijkste trends en ontwikkelingen. Het gaat om een eerste verkenning van trends en ontwikkelingen die relevant zijn voor de kaders in hoofdstuk 3. Andere trends en ontwikkelingen vindt u in Bijlage I van dit document. Bij de totstandkoming van de Visie op Rhenen worden alle relevante trends en ontwikkelingen nog nader onderzocht. Het onderzoek naar de relevante trends en ontwikkelingen vormt het fundament van de Visie op Rhenen. Trends en ontwikkelingen die relevant zijn voor de in hoofdstuk 3 genoemde kaders zijn: demografie, woningbouw, bedrijfsactiviteiten, schone energievoorziening, klimaatadaptatie, en inclusiviteit. Demografie De gemeente Rhenen kent een gevarieerde bevolkingsopbouw. Ongeveer een kwart van de bevolking is jonger dan 20 jaar.

Ongeveer een kwart is ouder dan 65. Het aandeel 65+’ers is in 2020 21,8%. In 2035 is het percentage 65+’ers 27,4% van de totale bevolking.2 Hieruit is af te leiden dat gemeente Rhenen, net als de rest van Nederland, gaat vergrijzen. Demografische verdeling Rhenen en Nederland in 2020 en 2035 3

Totale bevolking 0 tot 19 20 tot 65 65+*1

2020 20.200 4.800 11.000 4.400

RHENEN 2035*2 19.300 - 22.600 3.900 - 4.900 9.600 - 11.600 5.700 - 6.200

2020 17.365.900 3.773.600 10.213.500 3.378.800

NEDERLAND 2035*2 17.582.200 - 18.952.900 3.652.200 - 4.090.000 9.523.300 - 10.103.500 4.406.700 – 4.759.400

*1 het aantal 80+’ers in 2018 is ongeveer 1.000, dit neemt toe tot ongeveer 2.000 in 2035. *2 Onder- en bovengrens bevolking

Woningbouw De druk op de woningmarkt in de regio Arnhem-Nijmegen-FoodValley is groot. Die druk komt door de autonome bevolkingsgroei, de economische groei en de overloop van bewoners vanuit de Randstad vanwege de aantrekkelijkheid van het gebied. Tot 2040 moeten er in de regio 100.000 woningen bijgebouwd worden: 40.000 in FoodValley en 60.000 in Arnhem-Nijmegen.4 Vestiging van nieuwe bedrijven leidt tot toenemende behoefte aan bijna alle woontypen, denk aan flexibele woonvormen, middenhuur, goedkope koop, middensegment koop, het dure segment en wellicht zelfs het topsegment.5 Ook door vergrijzing zal de vraag naar specifieke woningtypen toenemen. Dit geldt voor zorgwoningen en voor woningen met een zorgindicatie. Ook bij een doelgroep als starters zal de vraag naar woningen toenemen. Vanuit landelijk beleid worden nieuwbouwwoningen steeds duurzamer en energieneutraal gebouwd. Klimaatadaptatie, energietransitie, thuiswerken vragen bovendien veel aanpassingen voor bestaande woningen. Deze stapeling van eisen en de schaarste van woningen drijven de prijs van woningen op. Voor de Verstedelijkingsstrategie is er een woonbehoefteonderzoek gedaan6. Uit 2 Dit is gebaseerd op de ondergrens in het tabel, als er gekeken wordt naar de bovengrens is het percentage 29,5%.

3 https://themasites.pbl.nl/o/regionale-bevolkingsprognose/#h7, Data: Kerncijfers bevolking en huishoudens 4 Contourennotitie: Uitgangspunten Verstedelijkingstrategie Arnhem-Nijmegen & FoodValley 5 Regio FoodValley, Strategische Agenda 2020-2025 (2020), 15-16 6 STEC-Groep, Woningbehoefte Regio FoodValley: de actuele woningbehoefte en de inhaalvraag in beeld (2020)

Kadernota Participatieproces Visie op Rhenen d.d. 29 maart 2021

4

dat onderzoek blijkt dat tot 2040 een behoefte aan 1.000 extra woningen in de gemeente Rhenen. In de Woonvisie: Kiezen voor Rhenen is de doelstelling geformuleerd om gedurende 10 jaar 50 woningen per jaar te bouwen.7 Na 2027 staat er geen nieuwe woningbouw en herstructurering op de planning. Er is weinig ruimte voor woningbouw, maar in Rhenen is dat extra voelbaar omdat er (voorlopig) niet uitgebreid mag worden buiten de rode contouren. Daarom wordt er op dit moment prioriteit gegeven aan woningbouw binnen de gebouwde omgeving van de kernen. Het gaat dan ook om herbenutten van bedrijfs- en schoollocaties en om de herstructurering van huurwijken.

Afbeelding Rode Contouren Gemeente Rhenen, Bron: Interim Omgevingsverordening Provincie Utrecht

De gemeente Rhenen kijkt naar inbreidingslocaties voor woningen. Inbreiding is het bouwen binnen bestaande bebouwing (rode contouren). Een groot risico van inbreiding in Rhenen is dat er groenruimte verloren gaat. Groene ruimte is een belangrijke kwaliteitsdrager8. Ruimte voor woningbouw binnen de rode contouren is schaars. Bouwen buiten de rode contouren is lastig door provinciale voorwaarden. Doordat we weinig invloed hebben op de woningbehoefte ontstaat de komende jaren een spanningsveld met hoge woningprijzen als gevolg. Hierdoor ontstaan bovendien oplopende wachttijden voor sociale huurwoningen. Intensievere inbreiding kan echter leiden tot een afnemende aantrekkingskracht en leefbaarheid. Hierdoor wordt het aantrekkelijker om buiten de rode contouren te bouwen, ondanks de beperkingen van de provincie. Door de vergrijzing ontstaat ook in Rhenen meer behoefte aan woningen die (ook) voor ouderen geschikt zijn. Op dit moment blijven ouderen nog in hun oude eengezinswoning wonen. Hierdoor vindt weinig doorstroming plaats. Het gevolg is dat de prijzen van de woningen die ook geschikt zijn voor jonge gezinnen hoger worden, waardoor deze niet aantrekkelijk zijn voor starters. Economie Ontwikkelingen en innovaties volgen elkaar in hoog tempo op. Er is sprake van meer bewustwording bij bedrijven. Door maatschappelijke opgaven passen bedrijven hun (productie)processen aan.

Deze worden duurzamer. Hierbij kunnen we denken aan circulair gebruik en het gebruik van andere energiebronnen. Naast bewustwording maakt ook technologische vooruitgang deze ontwikkelingen mogelijk. In winkelgebieden zien we al jaren leegstand, deels ingevuld voor andere functies door transformatie. Die ontwikkeling zet zich voort, want er zal steeds minder behoefte zijn aan ruimte voor detailhandel. Ook digitalisering heeft weerslag op de detailhandel. Mensen kopen steeds meer via internet. Dit heeft tot gevolg dat er minder winkeloppervlakte nodig is. De verwachting is dat deze trend wordt versterkt door de maatregelen die de regering heeft genomen in het kader van de Covid-19 crisis. Ook trends als consuminderen en de circulariteit van producten hebben invloed op winkelgebieden.

7 8

Gemeente Rhenen, Woonvisie: Kiezen voor Rhenen (2018), 12. Beleving van groen, klimaatadaptatie, speelruimte, gezondheid etc.

Kadernota Participatieproces Visie op Rhenen d.d. 29 maart 2021

5

Onder bedrijfsactiviteiten vallen ook agrarische ondernemers. In de agrarische sector zijn twee belangrijke trends te zien. De producent komt onder druk te staan door veranderende milieuwetgeving en de consument wordt steeds kritischer. Dit heeft een aantal gevolgen: • Sommige agrariërs stoppen met hun bedrijf; • Sommige agrariërs passen hun productieproces aan; • De schaal van de productie verandert (kan zowel groter als kleiner); • Andere corebusiness of nevenactiviteiten. Als er zo landbouwgrond op de markt komt dan biedt dat kansen voor extensivering van de landbouw. Extensivering houdt in dat er minder intensief gebruik wordt gemaakt van landbouwgrond, maar er is wel meer ruimte nodig. Wanneer agrariërs stoppen is het voor andere agrarischer interessant om deze grond op te kopen. Deze grond kan echter ook voor andere doeleinden worden gebruikt. Dit zorgt voor concurrentie op ruimte. In gemeente Rhenen zijn op dit moment 1.931 bedrijven gevestigd, met 6.428 arbeidsplaatsen. Zo’n 250 bedrijven zijn gerelateerd aan recreatie en toerisme, dat is relatief veel. Verder zijn er relatief veel agrarische bedrijven in Rhenen. Veel agrarische bedrijven zijn gevestigd in het Binnenveld. Dit het gebied tussen gemeenten Veenendaal, Wageningen, Ede en Rhenen.

De agrarische bedrijven in Rhenen zijn steeds meer bezig met de ontwikkeling van nevenactiviteiten, dit ter versterking van levensvatbaarheid van hun bedrijven. Daarnaast is bij de eigenaren van agrarische bedrijven sprake van vergrijzing en is er geen bedrijfsopvolger. Daardoor moeten ze stoppen. Schone energievoorziening De komende jaren wordt schone energievoorziening steeds belangrijker. Het gaat zowel om het opwekken van energie als om het transport van energie. Op dit moment zijn zon en wind de belangrijkste bronnen voor duurzame energie. Dit kan veranderen door nieuwe technologie. In nationaal en regionaal verband wordt veel gestuurd op dit terrein. De gemeente Rhenen wil als organisatie zelf in 2022 energieneutraal zijn en als gehele gemeente in 2040. Met de Routekaart Energietransitie maakt de gemeente Rhenen inzichtelijk wat er moet gebeuren om dit te bereiken. Deze Routekaart is in februari 2020 door de gemeenteraad vastgesteld. Op basis van de huidige elektriciteitsbehoefte zijn zonnepanelen op daken niet voldoende.9 Er zullen aanvullende maatregelen nodig zijn om aan de behoefte te voldoen, zoals het plaatsen van windmolens en één of meerdere zonneparken. Deze maatregelen nemen veel ruimte in beslag.

Voor zonnevelden heeft de gemeenteraad eind 2018 een motie aangenomen om deze in de gemeente Rhenen niet toe te staan op gronden met agrarische of natuurbestemming tot nader beleid hiervoor is ontwikkeld.10 In het licht van de Regionale Energiestrategie (RES) en de afspraken die met de regio worden gemaakt, wordt inzichtelijk waar in de regio het beste duurzame energie opgewekt kan worden. Mobiliteit en bereikbaarheid Mobiliteit en bereikbaarheid via fiets, auto en het openbaar vervoer krijgen in de regio FoodValley veel aandacht, zeker gezien de huidige groei van de woningvoorraad en bedrijvigheid. Bereikbaarheid vormt namelijk een belangrijke voorwaarde voor een aantrekkelijk woon- en werkklimaat. Voor de bereikbaarheid zijn de hoofdverbindingen A1 en A12 (oost - west) en A30 (noord - zuid) van groot belang. Daarnaast is de zuidelijke verbinding via de Rijnbrug met de A15 belangrijk voor FoodValley. Het is namelijk de zuidelijk ontsluiting van Ede, Wageningen en Veenendaal. 11

Gemeente Rhenen, Routekaart Energietransitie (2019), 13. Regio FoodValley, Concept Regionale Energiestrategie (2020), 17. 11 Regio FoodValley, strategische agenda 2020-2025, (2020), p.16 9

10

Kadernota Participatieproces Visie op Rhenen d.d. 29 maart 2021

6

Het wordt steeds moeilijker om voldoende openbaar vervoer te bieden aan de kleinere kernen en het buitengebied. Hier zijn meerdere redenen voor, waaronder het rendement van de vervoerslijnen. De afgelopen jaren is een trend waarneembaar dat mobiliteit steeds schoner wordt. Provincie Utrecht is onlangs gestart met Regionaal Mobiliteitsprogramma regio Midden-Nederland, juist om de CO2 productie bij vervoer te verminderen.12 Uiteindelijk wordt emissieloos rijden de norm. Ook vanuit de logistiek is steeds meer aandacht voor emissieloos rijden. Dit kan worden gehaald met elektrisch rijden, of nieuwere technologieën zoals auto’s op waterstofgas. Doordat steeds meer mensen met elektrische auto’s rijden, neemt de aandacht voor laadinfrastructuur toe, inclusief eventuele netaanpassingen. Eén van de Covid-19 maatregelen is dat mensen meer thuis moeten werken. De verwachting is dat na de Covid-19 crisis mensen meer thuis zullen werken, wat de gevolgen hiervan zullen zijn op de wegen en het spoornet is onduidelijk. De Rijnbrug is een regionaal knelpunt van twee provinciale wegen die voor de brug bij elkaar komen. Met als gevolg dat in Rhenen de wegen regelmatig verstoppen. Dit geeft allerlei verschillende problemen voor verkeer, milieu en leefbaarheid.

De provincies hebben dan ook besloten om de brug zodanig te verbreden dat doorstroming tussen deze wegen verbetert en opstoppingen in Rhenen zullen verminderen. Doel is om in 2025 klaar te zijn. Dit zal verlichting geven in de rest van de gemeente. In de gemeente Rhenen is er aandacht voor duurzamer en gezonder vervoer. Om dit te stimuleren zijn meer snelle en veilige fietsverbindingen nodig. Het realiseren van een goede fietsverbinding tussen Rhenen en Veenendaal langs de N233 is daarvan een goed voorbeeld. Tevens wordt er een fietsroute ontwikkeld tussen Veenendaal en Utrecht. Deze loopt via Elst/Amerongen over de Cuneraweg en de Veenseweg. Om elektrisch vervoer te faciliteren is gemeente Rhenen bezig met het ontwikkelen van een ‘plankaart laadpalen’. Klimaatadaptatie Het klimaat verandert. Dit komt onder andere door de grote hoeveelheid broeikasgassen die de mens sinds de industriële revolutie uitstoot. Klimaatadaptatie is het proces waarbij de samenleving zich aanpast aan het veranderende klimaat. Het resultaat van klimaatadaptatie is klimaatbestendigheid. Klimaatverandering betekent voor Nederland dat het gemiddeld warmer is en dat het vaker regent. Verder komt extreem weer vaker voor. Zoals lang aanhoudende droogte. Of hevige regenval.

Klimaatadaptatie houdt in dat aandacht wordt besteed aan vier onderwerpen: wateroverlast, hoogwaterbescherming, droogte en problemen door toenemende hitte. De gemeente Rhenen is gevoelig voor de gevolgen van klimaatverandering vanwege de nabijheid van de Utrechtse Heuvelrug, ligging ten opzichte van de Rijn en de omliggende bossen. De gemeente Rhenen moet flink investeren in het beperken van wateroverlast, hitte en droogte. Daarnaast moeten voorbereidingen getroffen worden om eventuele overstromingen te voorkomen. De gemeente Rhenen heeft samen met dertien andere organisaties de een ambitie uitgesproken over het streven naar een klimaatbestendig en water-robuust Rhenen in 2050. Inclusiviteit De huidige tijd voelt tamelijk turbulent aan. De verschillen tussen mensen die wel en niet kunnen meekomen in de maatschappij worden steeds groter. Dat is terug te zien in cijfers op het gebied van gezondheid, armoede en bijvoorbeeld onderwijs. Daarbij komen zij op grotere afstand van elkaar te staan. Steeds meer verschillen zijn niet of moeilijk te rechtvaardigen, terwijl andere

Provincie Utrecht, Contouren-RMP Midden Nederland: De contouren van de samenwerking binnen het Regionaal Mobiliteitsprogramma regio Midden-Nederland (2021) 12

Kadernota Participatieproces Visie op Rhenen d.d. 29 maart 2021

7

verschillen juist meer waardering verdienen.13 De gemeente Rhenen geeft handen en voeten aan inclusiviteit door samen met de inwoners een lokale inclusieagenda op te stellen en uit te voeren. De kernen van de gemeente Rhenen hebben een eigen karakter. Dit uit zich in een bevolking met een diverse levensbeschouwelijke achtergrond. Ondanks de verschillen wil de gemeente Rhenen alle inwoners de ruimte geven om mee te doen en de mogelijkheid te bieden om elkaar te ontmoeten.

Raad voor Volksgezondheid en Samenleving, Werkagenda Raad voor Volksgezondheid en Samenleving 2020-2024 (2020), 10 en 16. 13

Kadernota Participatieproces Visie op Rhenen d.d. 29 maart 2021

8

3. Kaders voor de Visie op Rhenen Kaders geven de richting en ruimte aan voor de discussie over de Visie op Rhenen. Kaders geven aan waar de Visie op Rhenen aan moet voldoen. Kaders zijn geen doelstellingen en/of oplossingen. Deze zijn daarom stellig geformuleerd en roepen een spanningsveld op. Dit spanningsveld kan voortvloeien uit: trends en ontwikkelingen, botsende belangen en/of schaarste. Tussen kaders is ook een spanning waar te nemen bijvoorbeeld bij de eerste drie kaders. Daar zit vooral een spanning op het gebruik van de schaarse vrije ruimte. De kaders geven aan waar de gemeenteraad zich tijdens de totstandkoming van de Visie op Rhenen aan verbindt. Wat beschreven staat in de kaders staat vast. Hoe deze kaders worden uitgevoerd, is onderdeel van het participatieproces. Wettelijke bepalingen worden niet in de vorm van een kader herhaald. Dit geldt voor onderwerpen die zijn opgenomen in de grondwet of zaken die worden vastgelegd in de nieuwe Omgevingswet. Niet over alle onderwerpen zijn kaders geformuleerd. Een aantal onderwerpen zijn uitgewerkt in vraagstellingen. Deze vraagstellingen staan in hoofdstuk 4. Onderwerpen waar nog geen kaders of vraagstellingen over zijn, kunnen in het participatieproces nog naar voren komen. •

Er moet ruimte komen voor het realiseren van minimaal 1.000 woningen tot 2040. Toelichting De druk op de woningmarkt is groot. Die druk komt door de autonome bevolkingsgroei, de economische groei en de overloop van bewoners vanuit de Randstad vanwege de aantrekkelijkheid van deze regio. Tot 2040 moeten er in de regio FoodValley 40.000 woningen bijgebouwd worden.14 Tot 2040 is er in de gemeente Rhenen behoefte aan 1.000 extra woningen, dit blijkt uit het onderzoek Woningbehoefte Regio FoodValley: de actuele woningbehoefte en de inhaalvraag in beeld. In de Woonvisie: Kiezen voor Rhenen is de doelstelling geformuleerd om vijftig woningen per jaar te bouwen.15 Dit betekent dat er na 20 jaar minimaal 1.000 woningen gebouwd moeten zijn.

•

Er moet minimaal vijf hectare extra bouwgrond komen voor bedrijfsactiviteiten. Toelichting Bedrijvigheid is belangrijk voor de werkgelegenheid in Rhenen. Bedrijven die in Rhenen passen, moeten hier kunnen blijven of zich kunnen vestigen. Daar is minimaal vijf hectare extra ruimte voor nodig.16 Deze ruimte is nodig om bedrijven de ruimte te geven om te groeien en/of om bedrijfsactiviteiten te verplaatsen. De gemeente kan bedrijven helpen om de juiste locatie te vinden.

•

Er moet ruimte komen voor voorzieningen voor het opwekken van schone energie om in 2040 energieneutraal te zijn. Toelichting Landelijk is afgesproken om in 2030 70% van alle elektriciteit uit hernieuwbare bronnen te produceren. Het moet dan gaan om bestaande en realiseerbare technieken. Deze bronnen kunnen windturbines, zonnepanelen op daken en zonneparken zijn. Iedereen moet hieraan bijdragen, ook de gemeente Rhenen. Als de gemeente niet voldoende bijdraagt aan de landelijke ambities, kunnen maatregelen worden opgelegd vanuit het Rijk.

Contourennotitie: Uitgangspunten Verstedelijkingstrategie Arnhem-Nijmegen & FoodValley Woonvisie: Kiezen voor Rhenen (2017), 12. 16 K. van Enk, De uitbreidingsbehoefte van Rhenense ondernemers: Een onderzoek naar de uitbreidingsbehoefte van ondernemers in de gemeente Rhenen (2018), 16. 14 15

Kadernota Participatieproces Visie op Rhenen d.d. 29 maart 2021

9

Vanuit de Regionale Energie Strategie (RES) is er de ambitie om in 2050 energieneutraal te zijn. De gemeente Rhenen wil in 2040 energieneutraal zijn. Energieneutraal houdt in dat de productie van elektriciteit net zoveel is als er wordt gebruikt in gemeente Rhenen. Voor het realiseren van deze ambitie is ruimte nodig voor het opwekken van zon- en windenergie. In de Routekaart Energietransitie17 van de gemeente Rhenen is beschreven wat er moet gebeuren om aan deze behoefte te voldoen. •

De gemeente Rhenen zorgt dat alle ontwikkelingen op het gebied van bouwen en inrichten klimaat adaptief zijn. Toelichting De weersextremen worden groter. De gemeente Rhenen heeft de gevolgen van weersextremen ervaren. Wateroverlast, droogte en hitte hebben in al onze kernen voor materiële en immateriële schade gezorgd. Jaarlijks ziet Rhenen de gevolgen van deze weersextremen terugkomen en toenemen. Klimaat adaptief betekent dat de samenleving zich aanpast aan het veranderende klimaat. Zowel bij het bouwen van huizen als bij het inrichten van de openbare ruimte, kunnen gemeente en inwoners zich voorbereiden om de schadelijke gevolgen hiervan te beperken. Bouwen is zowel nieuwbouw als renovatie. Gemeentelijke monumenten zijn uitgezonderd, vanwege hun specifieke karakter. Inrichting gaat over de inrichting van stedelijk groen en de natuur.

•

Het Binnenveld is primair bestemd voor agrarische doeleinden en natuur. Toelichting Het landelijk gebied heeft steeds meer te maken de verschillende ruimtelijke opgaven, zoals schaalvergroting, functieverandering, botsende milieu- en natuurbelangen en verstedelijking. Daarnaast wordt het gezien als een vindplaats voor energieoplossingen. Het buitengebied wordt vaak gezien als vindplaats voor oplossingen voor deze ruimtelijke opgaven. Zo ook het Binnenveld tussen Veenendaal, Ede, Wageningen en Rhenen. Het Rhenense Binnenveld is zo’n landelijk gebied. Het blijft primair bedoeld voor agrarische activiteiten op het gebied van voedselvoorziening en natuur. Het land van de agrariërs die willen stoppen, is interessant voor agrariërs die meer ruimte nodig hebben, bijvoorbeeld voor het extensiveren van hun bedrijf. Het vrijkomende land van agrariërs is ook interessant voor natuurontwikkeling. Andere functies zijn mogelijk in het Binnenveld als zij bijdragen aan het groene karakter hiervan, zoals natuurrecreatie. Alleen de randen van het Binnenveld kunnen eventueel worden benut voor andere doeleinden, zoals wonen of duurzame energieopgave.

•

Bij alles wat de gemeente besluit en doet, is er duidelijk aandacht voor het gegeven dat iedereen meetelt en mee kan doen zonder enige vorm van onderscheid dan ook. Toelichting Dit kader gaat verder dan art. 1 van de Grondwet, omdat het om meer gaat dan alleen discriminatie. Gemeente Rhenen wil alle belangen waarborgen. Dit ook omdat de Rhenense samenleving divers is. Bovendien maakt de gemeente ontmoetingen tussen groepen mogelijk en zet zich hiervoor in. Door artikel 1 van de Grondwet is gelijkwaardigheid formeel bekrachtigd, maar dit verdient altijd aandacht. De gemeente voert op dit moment geen actief diversiteitsbeleid of LHBTI-beleid uit.

17

Routekaart Energietransitie: Deze routekaart geeft de (globale) route naar een energieneutraal Rhenen in 2040.

Kadernota Participatieproces Visie op Rhenen d.d. 29 maart 2021

10

Een kader voor het proces •

Bij de totstandkoming van de Visie op Rhenen zijn alle leeftijdsgroepen evenredig vertegenwoordigd. Toelichting: De Visie op Rhenen gaat over de toekomst van de gemeente als geheel en dus alle leeftijdsgroepen. In de regel doen bepaalde leeftijdsgroepen minder mee in participatieprocessen. De Visie op Rhenen gaat over de toekomst van alle inwoners van de gemeente Rhenen. Dit proceskader verplicht de gemeente om zich extra in te spannen om alle leeftijdsgroepen te interesseren om mee te doen.

Kadernota Participatieproces Visie op Rhenen d.d. 29 maart 2021

11

4. Vraagstellingen voor de Visie op Rhenen Denkend aan de Visie op Rhenen komt een aantal vragen op. Deze vragen vindt de gemeente van belang om aan de orde te stellen in het participatieproces. De antwoorden geven input voor het opstellen van de Visie op Rhenen. Het kan zijn dat er in de samenleving nog andere vragen leven. Tijdens het participatieproces wordt ook op deze vragen een gezamenlijk antwoord geformuleerd. •

Hoe blijven mobiliteit en bereikbaarheid in balans met leefbaarheid? Toelichting Doordat er een aantal regionale verbindingswegen door de gemeente Rhenen lopen is er sprake van veel verkeerstromen. Ook door de ligging van bedrijventerrein Remmerden is er sprake van veel vracht- en woon/werkverkeer door de gemeente. Daarnaast is de gemeente Rhenen, via de Rijnbrug, de zuidelijke toegang tot de regio FoodValley. Een goede bereikbaarheid is van belang voor het economisch functioneren van de samenleving. Mobiliteit is voor mensen een belangrijk middel om plekken te bereiken waar ze wonen, werken, zich ontspannen of andere mensen ontmoeten. Op het gebied van mobiliteit zijn een aantal ontwikkelingen zichtbaar, zoals deelmobiliteit en een toename van elektrisch vervoer (fiets en auto). Bereikbaarheid en mobiliteit hebben invloed op de leefbaarheid. Leefbaarheid gaat over: gezondheid, ontmoeting, veiligheid, milieu en ontsluiting.

•

Hoeveel ruimte is nodig en gewenst voor sociale voorzieningen in de buurt om een leefbare woonomgeving te houden en/of te creëren? Toelichting Sociale voorzieningen zijn belangrijk voor een woonomgeving waarin hulp, beweging en ontmoeting plaatsvindt. Beweging zorgt voor een betere gezondheid van inwoners en ontmoeting gaat vereenzaming tegen. Voorbeelden van sociale voorzieningen zijn: speeltuin, buurtcentrum, banken en tafels, sporttoestellen. De gemeente kan (evt. in samenwerking met andere organisaties en inwoners) bepalen of en zo ja, welke sociale voorzieningen er in een buurt moeten komen. Daarnaast zijn sociale voorzieningen algemeen toegankelijk. Door sociale voorzieningen kan de zelfredzaamheid van inwoners toenemen. Zelfredzaamheid is het vermogen van mensen om zichzelf te redden op alle levensterreinen met zo min mogelijk professionele ondersteuning en zorg.

•

Welke bedrijfsactiviteiten kunnen op welke locatie worden geclusterd? Toelichting Clusteren kan op nieuwe en/of bestaande bedrijventerreinen en ook in een bedrijfsverzamelgebouw. Om elkaars bedrijfsactiviteiten te versterken en om te voorkomen dat de ruimte (zowel in de wijken als in het landschap) versnipperd raakt, worden bedrijfsactiviteiten geclusterd. Onder bedrijfsactiviteiten valt ook detailhandel. Clusteren heeft een positief effect op de schoonheid van landschap, minder overlast buurt en minder storende verkeersbewegingen.

Kadernota Participatieproces Visie op Rhenen d.d. 29 maart 2021

12

•

Hoe kan de gemeente Rhenen zorgen voor een goede balans tussen natuur en recreatie? Toelichting De omringende natuur is een van de belangrijkste kenmerken van de gemeente Rhenen en past bij onze positie in de regio. Dit trekt veel recreanten aan. Veel recreatie kan belastend zijn voor de natuur. Dit terwijl de kwaliteit van de natuur steeds meer aandacht krijgt, bijvoorbeeld door de verminderde biodiversiteit in Nederland. Daarnaast speelt de natuur een rol bij klimaatadaptie.

•

Op welke wijze willen wij in Rhenen dat de vrijetijdseconomie zich de komende jaren ontwikkelt? Toelichting De vrijetijdseconomie is een belangrijke bedrijfstak in gemeente Rhenen. Op dit moment voelen deze bedrijven de gevolgen van covid-19 en de maatregelen daartegen ten volle. De lange termijn gevolgen van deze crisis zijn nog niet te overzien. Het is goed om stil te staan bij dit onderwerp en te kijken op welke wijze de vrijetijdseconomie op de lange termijn zich kan ontwikkelen.

•

Op welke manier moeten de typische ‘landmarks’ van Rhenen, Elst en Achterberg zich ontwikkelen tot 2040? Toelichting Er kan bijvoorbeeld worden gedacht aan de Cuneratoren en -kerk, de lege uiterwaarden, de monumenten, de binnenstad met de Delftse school, de erebegraafplaats, natuurgebieden, Ouwehands Dierenpark en het agrarische karakter van het Binnenveld.

•

In hoeverre kan positieve gezondheid een vast onderdeel zijn van iedere belangenafweging? Toelichting Positieve gezondheid is een benadering binnen de gezondheidszorg die niet de ziekte, maar een betekenisvol leven van mensen centraal stelt. De nadruk ligt op de veerkracht, eigen regie en het aanpassingsvermogen van de mens en niet op de beperkingen of ziekte zelf. De zes indicatoren van positieve gezondheid zijn: lichaamsfuncties, mentaal welbevinden, zingeving, kwaliteit van leven, meedoen en dagelijks functioneren.

•

Waar is bijsturen in de samenstelling van de buurt gewenst? Toelichting Het doet ertoe met welke mensen in een buurt wordt samengeleefd. De samenstelling van de buurt heeft een effect op het woonplezier en de mate waarin verbinding tussen mensen kan ontstaan. Een ietwat gemengde buurt heeft gemiddeld genomen de voorkeur. Dan kan de sociale afstand worden overbrugd en is er de mogelijkheid om elkaar te ontmoeten. In die zin is het gewenst om buurten divers in te richten en/of samen te stellen. De samenstelling van een buurt kan worden beïnvloed onder andere door een zekere variatie aan woontypen te realiseren. 18 19

18 De ideale buurtsamenstelling, BPD (Bouwfonds Property Development), mei 2016. 19 Een verbindende verzorgingsstaat, oratie van Prof. dr. Monique Kremer, oktober 2016.

Kadernota Participatieproces Visie op Rhenen d.d. 29 maart 2021

13

•

Wanneer de gemeente investeringsruimte heeft in de toekomst, aan wie en/of wat moeten de investeringen dan met name ten goede komen? Toelichting Door beperkte middelen moet de gemeente zuinig omgaan met haar bestaande middelen. Door een andere bevolkingssamenstelling (vergrijzing) en het toenemen van de hulpvragen en de hulpbehoefte, kan veel geld naar ouderen gaan. Of is het beter om het geld juist ten goede te laten komen aan de jeugd en/of met het oog op toekomstige generaties? Met financiële investering wordt bedoeld dat er uitgaven worden gedaan voor de lange termijn. In deze vraag wordt gesproken over investeringsruimte. Wanneer de gemeente alleen geld heeft om de basisvoorzieningen te financieren, is er geen ruimte om extra te investeren.

•

Door wie en hoe kunnen gemeentelijke taken het beste worden uitgevoerd? Toelichting Een eerste belangrijke vraag is of de gemeente zelf een bepaalde taak uitvoert of niet. Uitvoering kan op verschillende manieren: • Zelf uitvoeren • Organiseren in regionaal verband • Uitbesteden Deze keuze is niet zwart-wit. Misschien krijgen inwoners betere dienstverlening van de eigen gemeente, maar is het op deze manier wel duurder. Waar wordt dan voor gekozen? Wanneer bepaalde taken worden uitbesteed of in regionaal verband worden georganiseerd kan de gemeente er voor kiezen om maximale invloed te behouden. Bij de beantwoording van deze vraag komt ook aan de orde hoe de inwoners de toegankelijkheid van de dienstverlening van gemeente Rhenen voor zich zien in de toekomst.

•

In hoeverre moet gemeentelijke zorg en ondersteuning toegankelijk blijven voor hen die het nodig hebben, ook wanneer er eigen bijdragen worden gevraagd en niet iedereen deze kan betalen? Toelichting Armoede of een minimum aan besteedbaar inkomen, in hoeverre mogen deze een belemmering vormen voor het ontvangen van noodzakelijke zorg en ondersteuning? Er is beperkte lokale invloed, door landelijke wetgeving. Toch kan met bepaalde maatregelen ondersteuning worden geboden, bijvoorbeeld door schuldhulpverlening en kwijtschelding van bepaalde gemeentelijke belastingen.

Kadernota Participatieproces Visie op Rhenen d.d. 29 maart 2021

14

5. Communicatie en Participatie Nadat deze kadernota is vastgesteld ontvangen de inwoners en organisaties van Rhenen een uitnodiging om volop mee te doen met het maken van de Visie op Rhenen. Meedoen kan tijdens de verschillende stappen.

5.1 Uitgangspunt: we doen het samen De gemeente wil de Visie op Rhenen graag maken samen met inwoners, ondernemers en organisaties. De raad en het college nodigen hiervoor iedereen uit om mee te doen. Iedere bijdrage telt. Op deze manier bepalen we met elkaar hoe wij in Rhenen samen willen leven. De raad en het college hebben in dit proces ieder hun verantwoordelijkheid. De gemeenteraad geeft richting aan het proces door middel van kaders en stelt de definitieve Visie op Rhenen vast. Het college van burgemeester en wethouders doet hiervoor de voorstellen. Aan het proces om tot een Visie op Rhenen te komen, doen het college en de raad beide mee. Participatiestatuut De beschreven aanpak in deze kadernota is een uitwerking van het participatiestatuut van de gemeente. Het uitgangspunt daarbij is dat de gemeente en de gemeenschap (inwoners, ondernemers en maatschappelijke instellingen) samen iets aangaan voor langere tijd. Die betrokkenheid betekent dat de gemeente niet alleen maar informatie stuurt en antwoorden op vragen ontvangt. Nee, de gemeente nodigt iedereen uit om mee te doen vanaf het begin, de ideeontwikkeling. Waarderend vernieuwen Met de kaders in deze nota geeft de gemeenteraad wel richting aan. De kaders zorgen voor lijn in het proces en geven de ruimte aan om met elkaar de toekomst te verkennen.

Deze verkenning start met uitwisselen van goede ervaringen die er al zijn. Door eerst oog te hebben voor het goede dat er al is, kan hier op worden voortgebouwd om het leven in Rhenen nog beter te maken. Dit is waarderend vernieuwen. Ook een leerproces De gemeenteraad koos in 2019 de Visie op Rhenen om ervaring op te doen met de toepassing van het participatiestatuut. Het maken van de visie is daarmee ook een leerproces voor raad, college en ambtelijke organisatie. Tijdens het visievormingsproces is hier aparte aandacht voor. Elkaar benutten De pilot Remmerden, de inventarisatie van het Buitengebied, de Economische Agenda en de Visie op Rhenen maken gebruik van elkaar. Wat in de pilot, de inventarisatie en het proces om tot de Economische Agenda te komen al heeft plaatsgevonden aan onderzoek en participatie, daar wordt in de Visie op voortgebouwd. Andersom, waar de pilot, de inventarisatie en de economische agenda verder ontwikkeld en besproken kunnen worden in het proces om tot de Visie op Rhenen te komen, zal dit ook gebeuren. Er vindt dus geen herhaling van zetten plaats. Communicatiestrategie Een belangrijke bepaling in het participatiestatuut is dat de gemeente iedereen steeds goed informeert en uitnodigt om mee te doen.

Voor alle communicatie-uitingen gelden in ieder geval de volgende pijlers; • Begrijpelijk en goed leesbaar (taalniveau B1), waarbij beelden de boodschap ondersteunen. • Herkenbaar vormgegeven in de huisstijl van de gemeente. • Tijdig en transparant; actuele informatie is te vinden op de website. • Interactief en afgestemd op de diverse doelgroepen (in beeld, schema en tekst). • Belangstellenden bepalen zelf van welke manier(en) zij gebruik willen maken. • Aandacht voor specifieke doelgroepen: bijvoorbeeld mensen met een beperking en jongeren.

Kadernota Participatieproces Visie op Rhenen d.d. 29 maart 2021

15

Basispakket communicatiemiddelen: We informeren alle betrokkenen tijdens alle fasen via: • Website: op een speciale pagina staat alle informatie duidelijk bij elkaar. • Digitale nieuwsbrief: met nieuwsbrieven informeert de gemeente na iedere stap inwoners en andere betrokkenen over de tussentijdse resultaten en de voortgang in de visievorming. Ook nodigt de gemeente via de nieuwsbrief inwoners uit om mee te doen. Inwoners, maatschappelijke organisaties en ondernemers kunnen zich aanmelden voor een digitale nieuwsbrief over de Visie op Rhenen. NB: De nieuwsbrieven zijn in print ook te vinden op de leestafels van de bibliotheken en dorpshuizen. • De pagina Gemeentenieuws in de huis-aan-huiskrant: hier verschijnen artikelen, aankondigingen, verwijzingen naar de nieuwsbrief. • Social media: berichtgeving vindt plaats vanuit de account van de gemeente en persoonlijke accounts B&W. • Video/vlogs: voor op verschillende communicatieplatforms. • Poster/flyer: met posters in openbare gebouwen nodigt de gemeente inwoners uit om te mee te doen. Op deze posters staat een duidelijke verwijzing naar de website voor meer informatie. In overeenstemming met het participatiestatuut, ontvangt de gemeenteraad halverwege het proces een informatienota. Deze tussentijdse informatienota kan voor de gemeenteraad aanleiding zijn om in debat te gaan.

Het resultaat kan zijn dat de raad het participatieproces bijstuurt.

5.2 Vijf stappen om tot een Visie op Rhenen te komen Het gaat bij het maken van de visie om het geïnformeerd hanteren van onzekerheid, het voorbereiden op wat mogelijk kan gebeuren en het kiezen voor een bepaalde koers. Nadat de gemeenteraad de kadernota heeft vastgesteld, volgt een online cursus van twee uur over de logica van de stappen en de betekenis van de centrale begrippen. De cursus is bedoeld voor gemeenteraad, college en ambtelijke organisatie. Zo begrijpt iedereen de centrale begrippen op dezelfde manier en spreekt iedereen met dezelfde taal. Zo wordt ook duidelijk wat het inhoudt om een visie op te stellen en wat daaraan bijzonder is. Het maken van een visie voor de lange termijn gaat in vijf logische stappen. In schema ziet dat er als volgt uit:

Stap 1 Onderzoeken

Stap 2 Visies vormen

Stap 3 Toetsen

Stap 4 Kiezen

Stap 5 Realiseren

Per stap volgt hieronder een beschrijving van de participatievormen. Een aantal basisvormen en activiteiten komen in iedere stap terug. Het is mogelijk dat inwoners die in stap 1 (nog) niet aangesloten waren wel in stap 2 mee willen doen. De gemeente nodigt iedereen in iedere stap daarom weer actief uit met het basispakket aan communicatiemiddelen (zie 5.1.).

5.2.1 Uitwerking stap 1: Onderzoeken Verdieping trends en ontwikkelingen In hoofdstuk 2 en in bijlage 1 staat een eerste beschrijving van de huidige situatie in Rhenen en de trends en ontwikkelingen die belangrijk zijn voor de toekomst van Rhenen. Deze beschrijving wordt uitgebreid, nader onderbouwd met cijfermateriaal en verder toegespitst op de situatie in Rhenen. Zo ontstaat inzicht in hoe zeker of onzeker ontwikkelingen zijn en hoe groot of klein hun invloed is. Dit maakt duidelijk waar rekening mee moet worden gehouden bij het nadenken over Rhenen in 2035 (zie stap 2).

Kadernota Participatieproces Visie op Rhenen d.d. 29 maart 2021

16

Onderzoek opgave ruimteverdeling/mer Eén ding is al zeker. De gemeente Rhenen heeft weinig vrije fysieke ruimte beschikbaar én twee grote opgaven waar ruimte voor nodig is: de woningvoorraad uitbreiden met 1.000 woningen (streefjaar: 2040) en schone energie opwekken. Op dit moment komt schone energie vooral van windmolens en zonnepanelen. In deze stap onderzoeken we daarom in ieder geval welke oplossingen er zijn voor dit vraagstuk en welke milieuaspecten er toe doen bij de verschillende oplossingen. Ook is het belangrijk te onderzoeken welke van de alternatieven een redelijke kans maken en welke op voorhand al onuitvoerbaar of onrealistisch zijn. Dit onderzoek is onderdeel van de m.e.r.-procedure en is om twee redenen nodig. Ten eerste, omdat het gemeentebestuur de Visie op Rhenen ook wil vaststellen als omgevingsvisie. Ten tweede, omdat kennis van kansrijke alternatieven beschikbaar moet zijn voor de gesprekken in stap 2. Uit de onderzoeken kan blijken dat het goed is om voor meer fysieke opgaven, dan de genoemde twee, kansrijke alternatieven te onderzoeken. Dit zal vooral gelden voor fysieke opgaven met gevolgen voor het milieu. Een bureau verricht de onderzoeken. Participatie in de stap Onderzoeken Het proces krijgt een creatieve start via verschillende media.

In de eerste nieuwsbrief staan de resultaten van de eerste bevindingen (zie hoofdstuk 3) en nodigen we belangstellenden uit om mee te doen aan deze en volgende stappen. Ook raadsleden zijn van harte uitgenodigd om deel te nemen via de verschillende participatievormen. Bij bijeenkomsten zijn raadsleden toehoorder. Zij kunnen wel vragen stellen ter verduidelijking. Raadsleden laten zich op deze wijze adviseren en horen zo uit eerste hand wat er leeft in de samenleving (zie bepaling 10 van het participatiestatuut). Burgemeester, wethouders en de kinderburgemeester delen via social media een vlog over iets van Rhenen dat voor hen onderdeel is van het succes van Rhenen. Daarbij nodigen zij inwoners uit om ook hun filmpjes te delen over wat zij goed of mooi vinden aan Rhenen. Als we spreken over Rhenen is dit natuurlijk steeds inclusief Elst en Achterberg.

Participatievormen stap 1 Via een ansichtkaart nodigt de gemeente inwoners uit om aan te geven wat zij al goed vinden aan Rhenen. Het tweede doel van de ansichtkaart is om inwoners op een opvallende manier te informeren over dit traject. Via een digitale enquête Rhenen spreekt kunnen inwoners, ondernemers en andere belanghebbenden aangeven hoe zij denken over relevante thema’s. We voeren gesprekken met individuen, vertegenwoordigers van organisaties met relevante kennis van ontwikkelingen en trends en diverse gemeentelijke adviesraden. In (online)bijeenkomsten worden de kaders gepresenteerd en de eerste bevindingen van het onderzoek kort toegelicht. Ook de resultaten van de ansichtkaarten en enquête worden hierbij betrokken. De centrale vraag aan de deelnemers is: wie heeft aanvullende informatie en/of wil resultaten nuanceren? Er zijn verschillende soorten bijeenkomsten: 1. Bijeenkomst Wat is al goed aan Rhenen? In deze bijeenkomst worden de vlogs van de burgemeesters, wethouders en anderen met elkaar bekeken en besproken. In het gesprek komt behalve het goede aan Rhenen, ook naar voren waar mensen zich zorgen over maken, nu en naar de toekomst toe.

Kadernota Participatieproces Visie op Rhenen d.d. 29 maart 2021

17

2. Themabijeenkomsten Thema’s die meerdere vlakken van het samen leven raken, worden besproken. De centrale vragen hierbij zijn: welke ontwikkelingen en trends zijn zeker en welke onzeker? Hoe groot of klein is hun invloed? Hoe hangen ontwikkelingen en trends samen en welke versterken elkaar of zwakken elkaar af? Welke kansen en/of bedreigingen zien wij op basis van dit alles voor Rhenen? Voorbeelden van thema’s Een thema als gezondheid is een goed voorbeeld. Gezondheid is van belang voor jong tot oud. Het gaat zowel om mentale als fysieke gezondheid. Ook de leefomgeving, de luchtkwaliteit en hoe wij met elkaar omgaan in Rhenen heeft invloed op de gezondheid. Andere voorbeelden zijn het buitengebied, de leefbaarheid, de zorg, de cultuur, de energie, het klimaat en de economie. Voor een aantal onderwerpen zijn onlangs nog bijeenkomsten georganiseerd. We maken dan gebruik van de resultaten. Voor andere onderwerpen worden binnenkort bijeenkomsten georganiseerd. Dan pakken we dat graag samen op. Waar nodig organiseren we zelf aanvullende bijeenkomsten, ook voor onderwerpen die werkende weg boven komen drijven. Wanneer mogelijk, worden digitale bijeenkomsten vervangen door bijeenkomsten waarbij mensen persoonlijk met elkaar spreken en werken.

Pop up-locaties en andere creatieve vormen: als de coronapandemie het toelaat presenteert de gemeente op verschillende locaties de voortgang van de visievorming. Hierbij kunt u denken aan een marktkraam of leegstaand winkelpand. Hier is dan ook ruimte voor meer informele gesprekken of voor korte enquêtes over de Visie op Rhenen. Mensen kunnen langskomen wanneer het hen schikt en zo kort of lang blijven als zij willen.

5.2.2 Stap 2: Visies vormen Dit is de meest creatieve stap in het proces. We nodigen uit om elkaar te inspireren en gezamenlijk tot streefbeelden te komen. De centrale vraag is: hoe kan de toekomst van Rhenen eruit zien, gegeven de trends, ontwikkelingen en het goede dat wij al hebben? (de uitkomsten van stap 1) Een visie is een streefbeeld waar wij als gemeente en gemeenschap voor willen gaan. Een visie geeft antwoord op de vraag waar wij heen willen, wie wij willen zijn en hoe wij met onze omgeving willen omgaan. De visie is bindend voor de gemeente en inspireert haar inwoners.

Participatievormen stap 2 •

•

•

Bijeenkomsten (online) zijn bij uitstek geschikt voor het vormen van een visie. Tijdens een eerste bijeenkomst inspireren deelnemers elkaar. Elk van de maximaal 3 bijeenkomsten begint met een gezamenlijke start. Vervolgens worden in gemêleerde groepjes van 5 deelnemers streefbeelden bedacht. De kansrijke oplossingen voor fysieke opgaven met milieueffecten, die we hebben onderzocht in stap 1, worden in deze streefbeelden betrokken. Desondanks zal het aantal streefbeelden dat zo zal ontstaan, groot zijn. Bij deze bijeenkomsten worden raadsleden uitgenodigd om mee te doen met de gesprekken; zij hoeven bij deze visievormingsbijeenkomsten niet de rol van toehoorder te vervullen maar zijn actieve deelnemers. Jongeren tot en met 12 jaar nodigen we uit een tekening te maken van hoe zij hopen dat de toekomst van Rhenen eruit ziet. We vragen hulp via scholen en plaatsen een uitnodiging op social media en in het Gemeentenieuws. De kinderburgemeester roept via een vlog kinderen op om mee te doen. De tekeningen worden geanalyseerd en krijgen een serieuze plek in het geheel. Samen met de middelbare scholen en jongerenwerkers zoeken we nog een goede manier om de middelbare jeugd bij de stap van het visie vormen te betrekken.

De streefbeelden koppelen we terug in een nieuwsbrief. De tekeningen hangen we op in het Huis van de Gemeente.

Kadernota Participatieproces Visie op Rhenen d.d. 29 maart 2021

18

•

In twee kleinschalige vervolg bijeenkomsten dikt een groep van ongeveer 10 mensen het totaal aantal streefbeelden in tot 3 à 5 duidelijke visies. Deze groep van 10 mensen bestaat voor de helft uit mensen uit de gemeenschap en de andere helft uit gemeenteambtenaren. De 3 à 5 duidelijke visies voldoen aan de volgende maatstaven. Zij zijn meetbaar, acceptabel en inspirerend. Bovendien spreken zij mensen aan en raken zij mensen. Vooral de gedeelten van de visies die zijn bedoeld voor de omgevingsvisie moeten voldoende concreet worden beschreven. Op deze manier kunnen in de volgende stap de milieueffecten goed worden getoetst.

•

Via de Enquête: ‘Rhenen spreekt’ en via een formulier op de website kunnen inwoners reageren op de resultaten van de eerste bijeenkomst van de groep van 10. De groep van 10 gebruikt de resultaten van deze enquête en de reacties bij de pop-up locaties om in de tweede bijeenkomst van deze groep tot de 3 à 5 voorlopige visies te komen.

5.2.3 Stap 3: Toetsen voorlopige visies In deze stap worden de 3 à 5 voorlopige visies getoetst. De toetsing vindt op twee manieren plaats. Ten eerste aan de hand van contextscenario’s. Wat als…dit of dat gebeurt, wat betekent dit dan voor de visies? De ‘Wat als…’-vraag stellen, confronteert wat wij willen met wat er ons kan overkomen waar wij weinig tot geen invloed op hebben. Een voorbeeld hiervan kan zijn de wereldeconomie. Zo wordt duidelijk in welke omstandigheden het beter kan zijn om de visies bij te stellen. De tweede manier van toetsen, is door na te gaan wat de effecten van de visies kunnen zijn op het milieu. Deze toets van de milieueffecten is onderdeel van de m.e.r.-procedure. Het resultaat is een Milieueffectrapport. Deze toets doet onafhankelijk bureau. Behalve op milieueffecten, kunnen de visies ook worden getoetst op de vraag welke effecten de verschillende visies hebben op uiteenlopende mensen, organisaties en uitdagingen die onze gemeente rijk is. Ook deze toets kan ertoe leiden dat de visies beter kunnen worden bijgesteld.

Participatievormen stap 3 •

•

In twee bijeenkomsten maakt een nieuwe groep van ongeveer 15 mensen contextscenario’s. Deze groep toetst de 3 à 5 visies aan deze scenario’s en bespreekt de effecten van de visies op andere zaken dan het milieu (het milieu wordt getoetst in de mer). Ook deze groep bestaat voor de helft uit de gemeenschap en de andere helft uit gemeenteambtenaren. De eventueel bijgestelde visies worden via de Enquête: ‘Rhenen spreekt’ en op pop-up locaties voorgelegd aan de inwoners van Rhenen. Zij kunnen hun voorkeur aangeven.

5.2.4. Stap 4: Kiezen De eerste drie stappen leveren een overzichtelijk aantal, heel verschillende maar allemaal haalbare, visies op. De keuze vindt plaats in een debat in de raad op basis van een voorstel van het college. Het voorstel gaat samen met een tekst waarin de resultaten van het participatieproces staan. Op basis van deze tekst kan de raad de inhoudelijke resultaten zelfstandig beoordelen en zelf tot conclusies komen (zie bepaling 13 van het participatiestatuut). Het participatiestatuut is een toevoeging en staat los van de formele inspraakrechten van inwoners. Dit betekent iets voor het gedeelte van de visie dat het college als omgevingsvisie wil laten vaststellen. Hierop is de formele inspraakprocedure van toepassing. Zo deelt de gemeente het ontwerp van de omgevingsvisie mee in het gemeentenieuws, zodat iedereen zienswijzen naar voren kan brengen.

Kadernota Participatieproces Visie op Rhenen d.d. 29 maart 2021

19

5.2.5 Stap 5: Realiseren Nadat de visie is vastgesteld, kan deze worden vertaald in concrete plannen en projecten. De gemeente neemt hier zelf het initiatief toe en nodigt ook individuen, groepen en organisaties uit om met de uitvoering van de visie aan de slag te gaan. Initiatiefnemers, waaronder dus de gemeente, kunnen en zullen ook anderen uitnodigen om mee te doen met het maken en uitvoeren van plannen en projecten. Ieder project en plan zal een eigen participatietraject kennen. Zo werken we samen aan het realiseren van de visie. In de periode waar de Visie op Rhenen voor is opgesteld, veranderen omstandigheden. De gemeente ijkt jaarlijks globaal of de omstandigheden zodanig veranderd zijn dat de visie moet worden aangepast. Dit gebeurt alleen dan wanneer de visie onhoudbaar is of we grote kansen laten liggen. Elke vier jaar (nieuwe bestuursperiode) toetst het college of de visie nog voldoet of dat accentverschuiving nodig is.

Kadernota Participatieproces Visie op Rhenen d.d. 29 maart 2021

20

6. Planning Visie op Rhenen

MER

Kaders stellen

Besluitvorming Kadernota vaststellen door gemeenteraad 20 april 2021

Voorbereiden – ook van inhuur (februari-maart) Stap 1: Onderzoeken

Notitie reikwijdte en

Eind juni/begin juli wordt de

(maart-juli 2021)

detailniveau (NRD)

voortgang van de Visie op Rhenen geagendeerd voor de

Dit is geen formele notitie.

raadswerkgroepen Participatie en Omgevingswet

Stap2: Visies vormen

Informatienota gemeenteraad

(sept– oktober 2021)

over onderzoeksresultaten en voortgang proces, gemeenteraad kan deze nota agenderen en erover in debat gaan (september 2021)

Stap 3:Toetsen

(Milieu) effecten beoordelen

Advies ontwerp MER commissie

(oktober-december 2021)

ontwerp MER (oktober-

voor de m.e.r. (verplicht)

november)

Informatienota gemeenteraad, gemeenteraad kan deze nota agenderen en erover in debat gaan (december 2021)

Stap 4:Kiezen

Ontwerp Visie op Rhenen maken

(januari 2022)

Ontwerp Visie op Rhenen vaststellen door college van B&W (januari 2022)

(jan – mrt 2022)

Ontwerp Visie op Rhenen 6 weken ter inzage Vervolgens reactie op zienswijzen

(zomer/najaar 2022)

Visie op Rhenen + MER

Vaststellen Visie op Rhenen

afgerond

door nieuwe gemeenteraad (2022)

Kadernota Participatieproces Visie op Rhenen d.d. 29 maart 2021

21

Bijlage 1:

Trends en ontwikkelingen

De trends en ontwikkelingen zijn uitgewerkt volgens de DESTEP-analyse. Dit is een praktische manier om op basis van zes factoren alle belangrijke trends en ontwikkelingen in kaart te brengen. DESTEP staat voor: • Demografie • Economie en ruimte • Sociaal-maatschappelijk • Technologie • Ecologie • Politiek/Bestuurlijk In deze bijlage is een eerste aanzet gedaan voor de uitwerking van de belangrijkste landelijke trends en ontwikkelingen met meestal een doorvertaling naar de situatie in Rhenen. Bij de verdere totstandkoming van de Visie op Rhenen worden alle relevante trends en ontwikkelingen nog nader onderzocht. Ook hoe die lokaal doorwerken in gemeente Rhenen. Het onderzoek naar de relevante trends en ontwikkelingen vormt het fundament van de Visie op Rhenen.

1.

Demografie

Volgens de meest recente bevolkingsprognose van het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) uit december 2019, groeit de Nederlandse bevolking de komende dertig jaar met bijna 2 miljoen personen, van 17,4 miljoen naar 19,3 miljoen. De drie belangrijkste demografische trends en ontwikkelingen zijn ontgroening, (dubbele) vergrijzing en beperkte groei van de potentiële beroepsbevolking. Ontgroening houdt in dat het aandeel jongeren in de bevolking afneemt door een afname van het geboortecijfer. Dubbele vergrijzing houdt in dat de groep ouderen relatief steeds groter wordt en dat ook de gemiddelde leeftijd hoger wordt. Het aantal 65-plussers groeit de komende dertig jaar met 1,4 miljoen. De verwachting is dat in 2035 vrouwen gemiddeld 86,4 jaar worden. Voor mannen geldt een levensverwachting van 82,9 jaar.20 Door de dubbele vergrijzing doen steeds meer mensen een beroep op het sociale zekerheids- en zorgstelsel. De verandering in de leeftijdssamenstelling van de bevolking leidt tot een afname van de potentiële beroepsbevolking. Er ontstaat een schevere verhouding tussen de omvang van de actieve en niet-actieve leeftijdsgroepen. De sterke groei van ouderen betekent ook dat het wonen en de zorg in de wijk of buurt een belangrijk vraagstuk wordt. Voor deze groep veranderen de woonwensen, bovendien doet deze groep een groot beroep op specifieke voorzieningen.

Denk hierbij aan de huisarts, apotheek, en/of supermarkt in de buurt. Een nog veel grotere opgave is om de zorg goed te regelen voor de snelgroeiende groep dementerende ouderen.

Demografie van Rhenen Demografische verdeling Rhenen en Nederland in 2020 en 2035 21

RHENEN NEDERLAND 2020 2035*2 2020 2035*2 Totale bevolking 20.200 19.300 - 22.600 17.365.900 17.582.200 - 18.952.900 0 tot 19 4.800 3.900 - 4.900 3.773.600 3.652.200 - 4.090.000 20 tot 65 11.000 9.600 - 11.600 10.213.500 9.523.300 - 10.103.500 65+*1 4.400 5.700 - 6.200 3.378.800 4.406.700 – 4.759.400 1 * het aantal 80+’ers in 2018 is ongeveer 1.000, dit neemt toe tot ongeveer 2.000 in 2035.22 *2 Onder- en bovengrens bevolking

https://www.volksgezondheidenzorg.info/onderwerp/levensverwachting/cijfers-context/trends#!node-prognoselevensverwachting 21 https://themasites.pbl.nl/o/regionale-bevolkingsprognose/#h7, Data: Kerncijfers bevolking en huishoudens 22 https://themasites.pbl.nl/o/regionale-bevolkingsprognose/#h7, Data: Kerncijfers bevolking en huishoudens 20