Handreiking-LHBTI-Feiten-Cijfers-2021

HANDREIKING LHBTI-EMANCIPATIE

Feiten en cijfers op een rij Hoeveel lesbische vrouwen, homoseksuele mannen, biseksuele, transgender en intersekse personen (LHBTI personen) zijn er in Nederland? Hoe tolerant is de Nederlandse bevolking ten opzichte van lesbische vrouwen en homoseksuele mannen? Wat is de mening van Nederlanders over biseksualiteit en transgender personen? Komen LHBTI-personen uit de kast en hoe wordt daarop gereageerd? Wat is het effect van negatieve reacties op de gezondheid van LHBTI-personen? Deze handreiking geeft antwoord op deze en andere vragen. Alle feiten en cijfers rond de belangrijkste vraagstukken over lesbische vrouwen, homoseksuele mannen, biseksuele, transgender en intersekse personen staan hier op een rij. De publicatie is onder meer geschikt voor lokale politici en beleidsmedewerkers bij het ontwikkelen van LHBTI-beleid en voor docenten op agogische, zorg- en pedagogische beroepsopleidingen bij het lesgeven over seksuele en genderdiversiteit en diversiteit in geslachtskenmerken.

In deze handreiking Aantallen

2

Acceptatie

5

Negatieve reacties en geweld

6

Uit de kast?

9

Welzijn en gezondheid

10

Literatuurlijst

12

Aantallen Hoeveel lesbische vrouwen, homoseksu-

T of I noemen? Of tellen we mensen die

niet. Die laatste groep is veel groter dan

ele mannen, biseksuele, transgender en

uiting geven aan LHBTI-gevoelens in het

de mensen die zichzelf LHBTI noemen en

intersekse personen zijn er? Dat hangt af

dagelijks leven? We zouden ook alle men-

daar uiting aan geven. Bij LHBTI-personen

van de definities, dus wie we meetellen.

sen kunnen meetellen die zulke gevoelens

gaat het altijd over deze drie aspecten:

Tellen we de mensen die zichzelf L, H, B,

hebben, of ze er nou wat mee doen of

gevoel, gedrag en identiteit. Dat geldt dus ook als je op zoek gaat naar cijfers.

Lesbische, homoseksuele en biseksuele volwassenen In de LHBT-monitor 2018 zijn de cijfers • Lesbisch: vrouwen die zich aangetrokken voelen, seksueel en/of romantisch, tot vrouwen. • Homoseksueel: mannen die zich aangetrokken voelen, seksueel en/of romantisch, tot mannen. • Biseksueel: mensen die zich aangetrokken voelen, seksueel en/of roman-

uit drie landelijke onderzoeken gecombineerd: De SCP Leefsituatie Index, de Leefstijlmonitor en de Veiligheidsmonitor. Uit die combinatie van cijfers blijkt dat 4 tot 6% van de volwassenen zich

tisch, tot zowel mannen als vrouwen. Sommige mensen benadrukken dat zij

aangetrokken voelt tot iemand van

gevoelens hebben voor meer dan één gender. Een deel van die mensen noemt

hetzelfde geslacht. Ofwel, ongeveer 1

zichzelf biseksueel, bi+, pan, queer of fluïde.

op 20 personen is LHB en 1 op de 15

• Transgender: een parapluterm voor mensen die zich niet identificeren met

mensen is LHBT. (Kuyper, 2018)

de sekse die hen bij de geboorte werd toegewezen. Deze term omvat onder

• Bij vrouwen ligt het percentage dat

andere dat iemand zich (meer) een meisje of vrouw voelt, maar het lichaam

lesbisch is tussen de 1,4 en 2,4%, en

heeft dat volgens de maatschappij past bij een jongen of man, of andersom:

het percentage biseksuele vrouwen is

dat iemand zich (meer) een jongen of man voelt, maar het lichaam heeft dat

3,3%. Bij mannen is dat respectievelijk

volgens de maatschappij past bij een meisje of vrouw. Het kan ook zijn dat

2,6 tot 3,2% (homo) en 1,7% (bi) (Van

iemand zich zowel mannelijk als vrouwelijk voelt, of juist zich tussen man

Beusekom en Kuyper, 2018).

en vrouw in voelt: non-binair. Een non-binair persoon is iemand die zich niet

• Het percentage vrouwen dat aangeeft

thuis voelt in de binaire gendercategorieën man of vrouw en zich beter voelt

zich (ook) seksueel aangetrokken te

bij een andere, niet-binaire genderidentiteit.

voelen tot vrouwen, bedraagt 18,7%,

• Intersekse: de ervaringen van mensen die geboren zijn met een lichaam dat

terwijl 12,4% van de mannen zegt zich

niet past binnen de normatieve definities van man en vrouw zoals de maat-

(ook) seksueel aangetrokken te voelen

schappij die hanteert.

tot mannen. (Van Beusekom en Kuyper, 2018).

***

2

FEITEN EN CIJFERS OP EEN RIJ

Lesbische, homo- en biseksuele jongeren • 9% van de meisjes en 7% van de

LHBTI

jongens geeft aan zich ook, vooral, of

Wist je dat de I staat voor Intersekse?

uitsluitend seksueel aangetrokken te

In Nederland wordt tegenwoordig de afkorting LHBTI gebruikt. De I staat voor

voelen tot seksegenoten. Van de meisjes

Intersekse en verwijst naar de ervaringen van mensen die geboren zijn met een

noemt 3% zich biseksueel en 1%

lichaam dat niet past binnen de normatieve definities van man en vrouw zoals

lesbisch. Van de jongens noemt 2% zich

de maatschappij die hanteert. Intersekse gaat niét over seksuele oriëntatie

biseksueel en 3% homoseksueel. (De

of genderidentiteit. De meeste intersekse personen hebben een mannelijke

Graaf et al., 2017)

of vrouwelijke genderidentiteit en zijn heteroseksueel. Maar net als andere

• Naar schatting zijn tussen de 1.000 en 2.000 LHBTI-jongeren dak- of thuisloos.

mensen kunnen zij ook een lesbische, homoseksuele of biseksuele oriëntatie hebben of zich identificeren als transgender persoon.

Dit is een driedubbel kwetsbare groep (lage zelfacceptatie, afgewezen door

Het Sociaal en Cultureel Planbureau schatte in 2018 dat 1 op de 200 mensen

familie of omgeving en weinig veilige

een intersekse ervaring heeft. Dat betekent dat er ongeveer 85.000 mensen in

plekken in de opvang). Vermoedelijk

Nederland zijn met een vorm van intersekse. Inmiddels zijn er andere gegevens

heeft ongeveer de helft van hen een

beschikbaar, uit Deens onderzoek (Frisch et al, 2019), dat zegt dat ongeveer 1

niet-westerse achtergrond, een deel

op de 90 personen (1,1%) een intersekse persoon is. Nemen we dat percentage

bestaat uit ongedocumenteerden.

voor de Nederlandse bevolking, dan gaat het om zo’n 190.000 mensen. Ook

(Meijsen, E. en Timmerman, S., 2020)

mensen die niet weten dat ze intersekse persoon zijn of die nooit een medische behandeling hebben gehad zijn in dit Deense onderzoek meegeteld.

Transgender personen • Uit SCP onderzoek blijkt dat ongeveer

In deze handreiking zijn voor zover mogelijk ook feiten en cijfers over

3,9% van de Nederlandse bevolking

intersekse personen opgenomen. Er is echter nog zeer weinig onderzoek

zich niet eenduidig identificeert met

gedaan naar de ervaringen van deze groep. De EU LGBTI Survey II is het

het geslacht dat is geregistreerd bij de

grootste en enige onderzoek in zijn soort dat onderzoeksresultaten levert over

geboorte. In totaal geeft 0,6% aan pro-

intersekse personen in de EU, en op Nederlands niveau is er nauwelijks, of

blemen te hebben met het toegekende

alleen kleinschalig, onderzoek naar deze groep gedaan. In deze handreiking

geboortegeslacht en hormoonbehande-

staat steeds expliciet vermeld op welke groepen de genoemde cijfers van

lingen en/of operaties te (hebben) on-

toepassing zijn. We hopen dat er in de toekomst meer onderzoek gedaan gaat

dergaan. Dit betreft ongeveer 102.000

worden naar intersekse personen, zodat er meer inzicht komt in de ervaringen

mensen in Nederland. (Kuyper, 2017)

en behoeften van deze groep.

• Van de leerlingen in het voortgezet onderwijs voelt ongeveer 0,7% zich

Overigens heeft Movisie eerder een handreiking uitgebracht waarin wordt

anders dan het toegewezen geslacht.

ingegaan op de belangrijkste vragen rondom intersekse: www.movisie.nl/

(Kuyper, 2017)

publicatie/10-keer-vraag-antwoord-over-intersekse

• Tussen 1995 en 2018 hebben in Nederland 3.750 burgers hun geslachtsregistratie laten wijzigen bij de burgerlijke stand. Na de wetswijziging1 op 1 juli 2014 is dit aantal enorm gestegen van

• Ruim een op de drie transgender perso-

• Tussen de 20 en 37% van de mensen

gemiddeld 80 per jaar naar 640 in 2018.

nen voelt zich aangetrokken tot meer

noemt zichzelf biseksueel. (Doorduin

(Ebenau en Van Andel, 2018)

dan één gender.

2014).

1 Sinds 1 juli 2014 is het mogelijk met een deskundigenverklaring het geboortegeslacht te wijzigen in de Basisregistratie Personen (BRP). Daarvóór was er nog een eis tot sterilisatie als verplichte voorwaarde. De wettekst: https://www.eerstekamer.nl/behandeling/20140110/publicatie_wet_8/document3/f=/vjgafjzdpczd.pdf

3

***

Cijfers uit de LHBT-monitor 2018, gebaseerd op de Leefsituatie-index 2016/2017 Seksuele orientatie

SCP – Leefsituatie

Leefstijlmonitor (CBS

Veiligheidsmonitor*

naar sekse, bevolking 10 jaar of ouder, 2014

Index (SLI) – cijfers

i.s.m. RIVM (Gezondheids

2014 (CBS)

2018

enquête/ leefstijlmonitor) en Rutgers (2014) SCP bewerking

Tot welke sekse aangetrokken?

Totaal

1. Uitsluitend seksegenoten

Totaal







2,0

2,6

1,4

2,3

2,8

1,8

2,6

1,7

3,3

1,4

0,7

3. Uitsluitend andere sekse

78

84

71

89,6

4. Geen van beide

0,5

0,4

0,5

5. Weet niet

0,3

0,1

6. Wil geen antwoord geven

6,3

7. LHB o.b.v. bovenstaande

Totaal





1,8

2,3

1,2

2,1

2,7

2,1

3,2

92,0

87,3

78,2

82,5

74,1

5,9

3,8

7,8

-

-

-

0,5

0,7

0,5

0,9

0,8

0,8

0,8

3,2

9,3

0,1

0,1

0,1

16,5

12,3

20,6

5,3

4,9

5,7

3,8

3,5

3,9

4,4

4,4

4,4

6,4

5,5

7,4

4,0

3,7

4,3

5,4

5,1

5,6



(homoseksueel of lesbisch) 2. Zowel sesksegenoten als andere sekse (bi-seksueel)

(uitleg: geeft de optelsom weer van de percentages mensen die zich (in meer of mindere mate) aangetrokken voelen tot seksegenoten 8. LHB o.b.v. ontbrekende waarden (uitleg: inclusief de gecodeerde percentages van de groep die weet niet/ wil geen antwoord geven heeft aangegeven)

Leefsituatie

Leefstijlmonitor

Veiligheidsmonitor * Bij dit onderzoek is vraag 4 niet gesteld.

Wat is wat?

ele behoeften, maar geven daar zonder

Genderidentiteit: dit gaat erover of

Seksuele oriëntatie: dit gaat over

anderen gehoor aan. Andere aseksuele

iemand zich man, vrouw, iets daartus-

tot wie iemand zich, in termen van

personen hebben in het geheel geen

senin, allebei, of geen van beide voelt.

gender, (seksueel) aangetrokken voelt.

seksuele gevoelens.

Genderidentiteit is niet iets dat je aan

Soms wordt onderscheid gemaakt tus-

***

4

de buitenkant kunt zien. Als de gender-

sen seksuele oriëntatie en romantische

Genderexpressie: dat is hoe iemand de

identiteit van een persoon vrouw is, en

oriëntatie, maar meestal hebben we

eigen ‘mannelijkheid’ en ‘vrouwelijkheid’

die persoon werd bij de geboorte be-

het bij seksuele oriëntatie ook over

aan de buitenwereld toont. Dat kan op

stempeld als jongetje vanwege diens

eventuele romantische interesse en

verschillende manieren: bijvoorbeeld door

fysieke kenmerken, dan is die persoon

het vormen van liefdesrelaties. De

gedrag, make up, kleding of haarstijl. Zo

waarschijnlijk transgender.

bekendste categorieën zijn hetero-,

kan iemand de eigen genderidentiteit la-

homo-, bi-, en aseksueel. Iemand

ten zien. Iemand die gender non-conform

Voor nog meer termen en begrippen

die aseksueel is, heeft geen seksuele

is, kleurt buiten de lijntjes wat betreft

met betrekking tot gender en gen-

gevoelens voor anderen. Sommige

gender en gaat daarmee tegen maat-

deridentiteit, zie iedereenisanders.nl/

aseksuele mensen voelen wel seksu-

schappelijke verwachtingen in.

ontdek-leer/genderidentiteit

FEITEN EN CIJFERS OP EEN RIJ

Acceptatie In hoeverre worden LHBTI’s geaccepteerd

den, niet-religieuzen en PvdA-, VVD-,

negatief’. Dit percentage is dus meer

door de Nederlandse bevolking? Bijna

GroenLinks-, SP- en D66-stemmers zijn

dan gehalveerd. Steeds meer Neder-

iedereen in ons land vindt dat homoseksu-

relatief gezien het meest positief over

landers hebben uitgesproken positieve

ele mannen en lesbische vrouwen mogen

homoseksualiteit. (Kuyper, 2018)

opvattingen over homoseksualiteit en

leven zoals zij zelf willen. Het wordt las-

• Van de mensen die eens per week of

tiger wanneer het bijvoorbeeld over een

vaker naar de kerk gaan, is ongeveer

• Met de stelling ‘Biseksuelen zijn er nog

eigen kind gaat of wanneer homoseksueel

47% positief over homoseksualiteit,

niet uit wat hun seksuele oriëntatie is’,

gedrag zichtbaar is. Ook onder specifieke

terwijl dit onder mensen die nooit naar

is 55% het oneens. Daar staat tegenover

groepen blijft de acceptatie achter. Dit

de kerk gaan 77% is. (Kuyper, 2018)

dat 25% hier neutraal over is, 8% het

geldt onder meer voor jongeren, 70-plus-

• Zichtbaar homo- of biseksueel zijn in de

eens is en dat 13% hier nog nooit over

sers en mensen met een (streng) religi-

openbare ruimte kan soms een probleem

heeft nagedacht. Het beeld is vergelijk-

euze achtergrond.

zijn: 29% van de bevolking vindt het

baar voor de stelling dat ‘biseksuelen

aanstootgevend als een mannenkoppel

niet in staat zijn monogame relaties te

elkaar zoent, terwijl dit bij een man-

hebben’ (Keuzenkamp & Kuyper, 2013).

Acceptatie homo- en biseksualiteit onder volwassenen

biseksualiteit. (Kuyper, 2018)

vrouwkoppel 11% is. (Kuyper, 2018)

• 68% van de bevolking is het eens met

• Ten aanzien van lesbische vrouwen,

de stelling dat ze bevriend kunnen zijn

• In Nederland vindt 92% van de bevol-

homoseksuele mannen en biseksuele

met een biseksueel iemand van hetzelf-

king dat homoseksuele mannen en

personen is 71% van de Nederlanders

de geslacht als zijzelf. Dat betekent ook

lesbische vrouwen het leven moeten

positief, 22% is neutraal en 7% is nega-

dat één op de drie mensen hier enige of

kunnen leiden dat zij zelf willen.

tief. Negen jaar geleden was nog 15%

veel reserve over heeft. (Keuzenkamp &

Vrouwen, 70-minners, hoger opgelei-

van de Nederlandse bevolking ‘homo-

Kuyper, 2013)

5

***

• Bijna driekwart voelt zich niet onge-

ren die lesbisch, homo of bi zijn hier-

makkelijk bij biseksuele mensen van

over open kunnen zijn op de middelba-

senen (26 à 27%) weet niet zeker of zij

hetzelfde geslacht als zijzelf. (Keuzen-

re school. 18% denkt dat zij alleen open

de vriendschap in stand willen hou-

kamp & Kuyper, 2013)

kunnen zijn tegenover vrienden en 9%

den als blijkt dat hun beste vriend(in)

denkt dat zij dit aan niemand moeten

transgender is en zijn/ haar lichaam wil

vertellen. (Scholte. e.a., 2016)

aanpassen aan het gewenste geslacht

Acceptatie homo- en biseksualiteit onder jongeren • Onder jongeren ligt de acceptatie

• Van de 16-25 jarigen denkt 12% dat biseksuele mensen er nog niet uit zijn

van homoseksualiteit lager dan onder

wat hun seksuele oriëntatie is (Kuyper,

volwassenen. Maar ook onder jongeren

2015b).

• Meer dan een kwart van de volwas-

door middel van operaties en hormoonbehandeling. (Kuyper, 2018) • Ten aanzien van transgender personen zegt 57% van de Nederlanders positief te zijn. 34% zegt neutraal te denken

is het percentage dat uitingen van ho2012 keurde de helft van de jongens en

Acceptatie transgender personen onder volwassenen

een kwart van de meisjes het af als twee

• 13% van de bevolking is tegen opera-

jongens elkaar zoenen op straat. In 2017

ties en hormoonbehandelingen voor

was dat percentage vrijwel gehalveerd

transgender personen, ook als zij hier

Acceptatie transgender personen onder jongeren

goed over nadenken. (Kuyper, 2018)

• Cijfers over acceptatie zijn alleen be-

moseksualiteit afkeurt, sterk gedaald. In

naar 27% van de jongens en 13% van de meisjes. (De Graaf et al., 2017) • Tegelijkertijd geeft 18% van de jongeren aan geen homo als vriend te willen, en

• 14% van de bevolking gaat liever niet om met mensen die niet duidelijk man of vrouw zijn. (Kuyper, 2018)

over transgender personen en 9% zegt hierover negatief te zijn. (Kuyper, 2018)

schikbaar voor mensen van 18 jaar en ouder. (Kuyper, 2018) • Van de mensen tussen de 18 en 29 jaar

13% accepteert geen vriendschap met

• 20% vindt dat er iets mis is met mensen

staat 11% negatief, 32% neutraal, en

een lesbisch meisje. (Scholte, et al., 2016)

die niet duidelijk man of vrouw zijn.

56% positief ten opzichte van transgen-

(Kuyper, 2018)

der personen. (Kuyper, 2018)

• 24% van de jongeren vindt dat jonge-

Negatieve reacties en geweld Wat merken LHBT’s van het feit dat seksu-

van een geweldsdelict dan heterosek-

(European Union Agency for Fundamen-

ele en genderdiversiteit nog niet helemaal

suelen. Ook voelen zij zich onveiliger

tal Rights, 2020)

geaccepteerd worden? Lesbische vrouwen,

in hun eigen wijk. (Van Beusekom en

homoseksuele mannen, biseksuele- en

Kuyper, 2018)

in de openbare ruimte plaats. Ook op

transgender personen - zowel volwas-

• Een op de vijf LHBT’s heeft in de twaalf

school, werk of thuis kunnen mensen

senen als jongeren - kunnen te maken

maanden voorafgaand aan een onder-

slachtoffer worden van geweld. Soms

krijgen met scheldpartijen, pesterijen,

zoek van de UvA LHBT-gerelateerd ge-

gebruiken ouders geweld tegen hun

seksueel geweld, bedreigingen en fysiek

weld meegemaakt. (Feddes & Jonas, 2016)

kind als zij merken dat het lesbisch,

geweld omdat ze LHBT zijn. Dit geweld

• Bijna een derde van de politie-registra-

homo, bi of transgender is, bijvoorbeeld

kan zowel thuis plaatsvinden als op school,

ties op grond van discriminatie in 2019

in families waar de familie-eer erg

op het werk, in de buurt of in de openbare

had betrekking op de grond seksuele

belangrijk wordt gevonden. Dit geweld

ruimte. Meestal melden zij deze geweld-

oriëntatie, een totaal van 1.603 regis-

wordt ook wel eergerelateerd geweld

dadigheden niet bij de politie.

traties. In 62% van deze incidenten ging

genoemd. (Brenninkmeijer, et al 2009;

het om uitlatingen (998 registraties), in

Cense, 2013)

Lesbische, homoseksuele en biseksuele volwassenen • Een op de tien van de Nederlandse LHB-

6

17% om geweldsincidenten (271) en in

• 44% van de biseksuele of bi+ vrouwen

16%om bedreigingen (260). (Discrimina-

en bijna een kwart van de biseksuele

tiecijfers 2019)

of bi+ en homoseksuele mannen en

respondenten van de EU LGBTI Survey II

• 22% van de LHBTI’s in Nederland heeft

lesbische vrouwen heeft in het jaar

gaf aan fysiek aangevallen te zijn in de

ooit aangifte gedaan bij de politie van

voorafgaand aan CBS-onderzoek uit

vijf jaar voor het onderzoek. (EU Funda-

een fysieke of seksuele aanval, 10%

2020 seksueel geweld meegemaakt.

mental Rights Agency, 2020)

deed een melding bij een antidiscrimi-

Biseksuele of bi+ vrouwen (21%) en bi-

natiebureau of Meldpunt Discriminatie

seksuele en bi+ mannen (15%) ervaren

• LHB-volwassenen zijn vaker slachtoffer

***

• Geweld tegen LHBT’s vindt niet alleen

FEITEN EN CIJFERS OP EEN RIJ

het vaakst geweld achter de voordeur.

van Pijpers (2020) geeft een op de vijf

hierover in het jaar voorafgaand aan het

Bij LH-personen is dit 11% tegenover

(21%) respondenten aan vanwege hun

onderzoek een negatieve reactie, van

9% onder heteroseksuele vrouwen en

seksuele of genderidentiteit het contact

onder meer buurtbewoners, collega’s en

7% onder heteroseksuele mannen.

met een of meerdere familieleden ver-

onbekenden op straat. (Kuyper, 2015b)

(Prevalentiemonitor Huiselijk Geweld en

loren te hebben. (Pijpers, 2020)

Seksueel Geweld, CBS 2020)

• Veel meer homoseksuele jongeren dan heteroseksuele jongeren beschouwen

in het afgelopen jaar te maken gehad

Lesbische, homoseksuele en biseksuele jongeren

met ongewenst gedrag van collega’s,

• Het percentage lesbische, homoseksuele

tegenover 20% van de lesbische en

en biseksuele leerlingen dat wekelijks,

‘vrouwelijk’ gedrag vertoont. Gender

homoseksuele mensen en 17% van de

of zelfs dagelijks door leeftijdsgenoten

non-conform zijn kan gepaard gaan

heteroseksuele mensen. Ongewenst

wordt gepest, is twee keer hoger dan

met meer negatieve bejegening door

gedrag behelst intimidatie, pesten,

het percentage heteroseksuele leer-

leeftijdgenoten. Dit geldt in het bijzon-

ongewenste seksuele aandacht en

lingen dat te maken krijgt met peste-

der voor jongens die zij zich ‘vrouwelijk’

lichamelijk geweld. Met elk van deze as-

rijen. Ook meisjes die worden gezien

gedragen. (Baams et al., 2013; Beuse-

pecten hebben biseksuele mensen meer

als ‘mannelijk’ en jongens die worden

kom et al., 2014; Beusekom, et al. 2012)

te maken op het werk (Van Beusekom &

gezien als ‘vrouwelijk’ worden vaker

• Homoseksuele jongens en biseksuele

Kuyper 2018).

gepest dan andere leerlingen (Scholte

meisjes hebben vaker te maken met

et al., 2016)

seksuele grensoverschrijding: seksueel

• Van de biseksuele mensen heeft 27%

• Van de LHBT ouderen van 65 jaar en ou-

zichzelf als gender non-conform: een meisje dat (ook) ‘mannelijk’ gedrag vertoont en een jongen die (ook)

der heeft 41% ooit last gehad van voor-

• De helft van de lesbische, homo- en bi-

gedrag (zoals aanrakingen, zoenen of

oordelen of discriminatie door buren en

jongeren van wie iemand op de hoogte

seks) dat zij als ongewenst ervaren.

36% door zorgverleners. In onderzoek

is van hun seksuele oriëntatie, kreeg

(Rutgers WPF, 2013; Vermey, et al. 2014) 7

***

Transgender volwassenen

doen, noemt 42% te geloven dat er toch

• Jongens die zich ‘meisjesachtig’ gedra-

• Een op de vijf Nederlandse transgender

niets aan gedaan zou of kon worden (EU

gen en meisjes die zich ‘jongensachtig’

Fundamental Rights Agency, 2020)

gedragen, worden meer gepest dan

personen werd in de vijf jaar voorafgaand aan de EU LGBTI Survey II het

• 40% van de ruim driehonderd

slachtoffer van een fysieke of seksueel

respondenten (vanaf 15 jaar) die

2014; Van Beusekom, et al. 2012)

gemotiveerde aanval. Dat is twee keer

deelnamen aan recent onderzoek

• Een op de vijf transgender jongeren

zo veel als het gemiddelde voor alle

van Transgender Netwerk Nederland

geeft aan voor hun zestiende (heel)

LHBTI-groepen. (EU Fundamental Rights

maakte herhaaldelijk huiselijk geweld

vaak te zijn gepest, tegenover een op

Agency, 2020)

mee in de twaalf maanden voorafgaand

de tien cisgender jongeren. (Rutgers,

• Ervaren onveiligheid is een belangrijke

aan de onderzoeksperiode. Een op

2017) Cisgender is de term voor mensen

voorspeller van verminderd welzijn.

de vijf maakte in die periode verbaal

die zich prettig voelen bij het geslacht

(Kuyper, 2017)

seksuele grensoverschrijding mee,

dat ze kregen bij geboorte. Het is de te-

• Transgender personen in Nederland

en 3 op de 10 gaven aan online

genhanger van transgender. De meeste

krijgen veel te maken met geweld. Ze

lastiggevallen te zijn. Deze cijfers liggen

mensen zijn cisgender. Cis komt uit het

voelen zich twee keer zo vaak onveilig

2 tot 7 keer zo hoog in vergelijking met

als gemiddeld, worden zeven keer zo

de bevolking in het algemeen. (Van

vaak mishandeld of daarmee bedreigd,

Oosterhout, 2019)

en zijn tien keer zo vaak slachtoffer van cyberpesten. (Van Oosterhout, 2019) • Ongeveer een op de vier transgender

***

andere jongeren. (Van Beusekom et al.

8

Latijn en betekent ‘aan deze kant’. • Uit focusgroepen met een kleine groep transgender jongeren blijkt dat deze jongeren onder meer te maken krijgen

Transgender jongeren

met roddelen, flauwe opmerkingen,

• Van de transgender personen die ‘uit

schelden, negatieve opmerkingen on-

personen (28%) in Nederland heeft van

de kast’ zijn en naar school gaan, geeft

line, staren, negeren, buitensluiten en

de laatste haat-gemotiveerde fysieke of

bijna de helft (43%) aan slachtoffer

fysieke aanvallen vanwege hun genderi-

seksuele aanval aangifte gedaan bij de

te zijn van verbaal geweld, en één op

dentiteit. (Thio et al., 2015)

politie of bij een andere instantie. Als

de vijf slachtoffer van grof lichamelijk

belangrijkste reden om geen aangifte te

geweld. (Scholte et al., 2016)

FEITEN EN CIJFERS OP EEN RIJ

Uit de kast? Bij jongeren begint ‘uit de kast komen’

terwijl dit onder lesbische vrouwen

mannen. (European Union Agency for

vaak met de vraag in hoeverre zij open

en homoseksuele mannen geldt voor

Fundamental Rights 2020)

willen zijn tegenover hun vrienden en

respectievelijk 2% en 12% (Kuyper

hun ouders. Maar daarmee is ‘uit de kast komen’ niet klaar. Als iemand LHBT is,

2013). • Homoseksuele mannen, lesbische

LHBT jongeren • Uit de EU LGBTI Survey II komt

vraagt deze persoon zich in verschillende

vrouwen en biseksuele personen met

naar voren dat van de Nederlandse

situaties telkens opnieuw af wat je over

een migratie-achtergrond hebben

respondenten tussen 18 en 24 jaar ruim

jezelf vertelt en laat zien. Veel lesbische

verschillende strategieën om met

twee op de vijf (41%) hun LHBTI-zijn

vrouwen, homoseksuele mannen en

homonegatieve normen in hun sociale

verbergt op school. Voor de groep

biseksuelen in Nederland zijn open

omgeving om te gaan. Zij vertellen hun

tussen 15 en 17 jaar oud zegt 16%

naar hun omgeving over hun seksuele

ouders en familie meestal niets over hun

hetzelfde te doen. (EU Fundamental

oriëntatie, maar zij lopen niet allemaal

seksuele oriëntatie. Sommigen verhuizen

hand in hand met hun partner over straat.

bijvoorbeeld naar een andere stad waar

En als je opgroeit in een behoudende

ze openlijk zichzelf kunnen zijn, iets dat

Nederlandse transgender respondenten

traditionele cultuur is ‘uit de kast komen’

in hun ouderlijk huis of directe sociale

aan de EU LGBTI Survey II tussen de 15

meestal niet je streven. Voor transgender

omgeving niet altijd mogelijk is. (Cense,

en 17 jaar geeft aan nooit of zelden

personen betekent ‘uit de kast komen’

2013)

open te zijn over hun genderidentiteit.

leven zoals je werkelijk bent. Niet iedereen neemt die stap.

Rights Agency, 2020) • Iets meer dan de helft (52%) van de

• Ongeveer een derde van de LHB-ouderen

(EU Fundamental Rights Agency, 2020)

(55-plus) is tegen niemand open over

• Bijna een op de vier jongens en een op

zijn of haar seksuele oriëntatie. De

de vijf meisjes vertelt aan niemand dat

LHBT volwassenen

55-plusvrouwen zitten vaker in de kast

zij (ook) op mensen van de eigen sekse

• Van de Nederlandse respondenten aan

dan de mannen. (Van Lisdonk & Kuyper,

de EU LGBTI Survey II is ruim twee op de drie (67%) LHBTI- personen meestal

2015) • Bij volwassenen is 50% van de

vallen. (Kuyper, 2015b) • Van 32% van de lesbische, homoseksuele en biseksuele leerlingen

of altijd open over hun LHBTI-zijn. Het

biseksuele mannen en 14% van de bi

weet niemand op school van hun

gemiddelde voor de 28 lidstaten van

vrouwen naar niemand open, tegenover

seksuele oriëntatie en bij bijna een

de EU is 47%. (EU Fundamental Rights

3% van de homoseksuele mannen en

kwart weet maar één iemand of een

Agency, 2020)

2% van de biseksuele vrouwen (Van

• Tegelijkertijd blijkt uit bovengenoemde

Lisdonk & Kooiman 2012). Onder

paar leerlingen ervan. (Kuyper, 2015b) • Het openlijk delen van persoonlijke

onderzoek dat ruim de helft (57%) van

55-plussers is 59% van de biseksuele

gevoelens en ervaringen met vrienden

de Nederlandse LHBTI-personen bijna

mensen naar niemand open, tegenover

tijdens face-to-face-ontmoetingen kan

nooit of nooit hand in hand loopt met

4% van de homoseksuele mannen

een positieve rol spelen voor jongeren

hun partner van hetzelfde geslacht. (EU

en lesbische vrouwen (Van Lisdonk &

die zich aangetrokken voelen tot

Kuyper 2015).

personen van dezelfde sekse: deze

Fundamental Rights Agency, 2020) • Bijna de helft (45%) van de Nederlandse

• Nederlandse biseksuele mannen en

jongeren hebben minder last van angst

transgender respondenten aan de EU

vrouwen zijn in vergelijking met

en depressie dan jongeren die niet hun

LGBTI Survey II geeft aan nooit of zelden

homoseksuele mannen en lesbische

gevoelens delen. (Kaufman, et al. 2015)

open te zijn over hun genderidentiteit.

vrouwen thuis en naar familie ongeveer

(EU Fundamental Rights Agency, 2020)

3x zo vaak niet open, uit angst om

vaak dan homoseksuele en lesbische

• Biseksuele mensen zijn op het werk

vanwege hun seksuele oriëntatie te

jongeren open naar anderen over hun

veel minder vaak open over hun

worden aangevallen, bedreigd of

seksuele oriëntatie. (Kuyper 2015b).

seksuele oriëntatie dan lesbische en

lastiggevallen. Op school zijn bi mensen

homoseksuele mensen. 50% van de

om die reden ongeveer 2x minder open

biseksuele vrouwen en 74% van de

dan lesbische en homoseksuele mensen.

biseksuele mannen is naar niemand

Op het werk zijn biseksuele mannen

open over de eigen seksuele oriëntatie,

bijna 3x minder open dan homoseksuele

• Biseksuele jongeren zijn minder

9

***

Welzijn en gezondheid Hoe staat het met de gezondheid en

2013; Van Beusekom & Kuyper, 2018)

vindt het belangrijk dat aan verzorgend

het welzijn van LHBT-personen? Dat

• De Nederlandse respondenten aan de

en verplegend personeel informatie over

is een belangrijke vraag, want uit

EU LGBTI Survey II geven hun leven

homo- en biseksualiteit wordt verstrekt.

verschillende studies blijkt dat negatieve

gemiddeld een 7,1 als rapportcijfer. (EU

Ook wil zo’n 45% graag een LHBT-

reacties en het hebben van een slechte

Fundamental Rights Agency, 2020) De

vertrouwenspersoon in een verpleeg-

gezondheid of een verminderd gevoel

algemene Nederlandse bevolking geeft

of verzorgingshuis. Zo’n 12 tot 13%

van welzijn vaak samengaan. Het blijkt

het eigen leven gemiddeld een 7,7. (CBS,

verwacht dat zorgverleners nu niet goed

2020).

omgaan met het feit dat zij lesbisch,

ook dat hulpverleners en andere sociaal professionals niet altijd op de hoogte zijn van de seksuele oriëntatie of

personen veel vaker voor dan onder

genderidentiteit van hun cliënten.

niet-LHBT’s. Van de lesbische, homo- en

Lesbische, homo- en bi-volwassenen

homo of bi zijn. (Kuyper & Van Lisdonk, 2015) • Uit een verkennende studie onder

biseksuele vrouwen en mannen deed

homoseksuelen met een verstandelijke

8% wel eens een zelfmoordpoging

beperking blijkt dat acht van de 21

en bijna de helft dacht wel eens aan

geïnterviewden ontevreden zijn over de

• Gemiddeld hebben lesbische vrouwen,

zelfmoord. (Kooiman, 2012)

steun die zij krijgen van professionals.

homo mannen en biseksuele mensen

• Bijna een derde (30%) van de

Zij zijn vaak wel tevreden met de steun

vaker last van psychische klachten dan

55-plussers die lesbisch, homo of bi

die zij krijgen van professionals die zelf

de rest van de bevolking. Depressie

is, heeft ooit aan zelfmoord gedacht.

lesbisch, homo of bi zijn. (Stoffelen, et al.

komt vaker voor, net als het gebrek aan

Onder de hetero 55-plussers is dit 22%.

2014)

zelfacceptatie en gebrek aan acceptatie

Zelfmoordpogingen worden meer dan

door hun ouders. Ook het meemaken

twee keer zo vaak gerapporteerd door

van negatieve reacties en een gebrek aan

deze lesbische, homo- en bi-ouderen

Lesbische, homoseksuele en biseksuele jongeren

genderconformiteit dragen bij aan een

in vergelijking met hetero-ouderen.

• Lesbische, homoseksuele en biseksuele

slechtere psychische gezondheid onder homo mannen en lesbische vrouwen. Het

(Kuyper & Van Lisdonk, 2015) • Ouderen die lesbisch, homo of bi zijn,

leerlingen hebben ruim twee keer zo vaak emotionele problemen,

hebben van een partner van dezelfde

lopen grotere kans op eenzaamheid dan

gedragsproblemen en problemen met

sekse levert juist een positief effect

hun heteroseksuele leeftijdsgenoten.

hyperactiviteit. (Kuyper, 2015b)

op iemands psychische gezondheid. (Kooiman, 2012; Van Beusekom & Kuyper, 2018) • Het SCP concludeert in de LHBT-

(Kuyper & Van Lisdonk, 2015) • Lesbische, homoseksuele en biseksuele

• Het negatief bejegenen van jongeren vanwege het LHBT-zijn door

ouderen die deelnamen aan een

leeftijdsgenoten gaat samen met een

SCP-onderzoek en negatieve reacties

verminderde psychische gezondheid,

monitor 2018 dat biseksuele mensen

ontvingen op hun seksuele oriëntatie,

er wat betreft leefstijl, gezondheid,

blijken meer risico te lopen op

en zorggebruik minder goed

eenzaamheid en psychische problemen.

voorstaan dan LHB’s en heteroseksuele

Ook hebben deze ouderen een

personen. (Van Beusekom & Kuyper

negatievere kijk op hun levenssituatie

Stress of spanningen omdat je

2018) Biseksuele mensen scoren

ten opzichte van twintig jaar geleden

‘anders’ bent, noemt men ‘minder-

in vergelijking met homoseksuele

en zijn zij minder positief over (mantel)

heidsstress’. Negatieve reacties,

mannen en lesbische vrouwen

zorg in de toekomst. (Kuyper & van

en de angst daarvoor, maar ook

Lisdonk, 2015)

verminderde zelfacceptatie en

ongunstiger op psychische gezondheid, depressie, ervaren gezondheid,

• 55-plussers die lesbisch, homo

‘in de kast zitten’, kunnen voor

levenstevredenheid, gemiddelde

of bi zijn, zijn ruim twee keer zo

deze stress zorgen, wat negatieve

geluks- en gezondheidsinschatting

vaak arbeidsongeschikt als hetero

gevolgen kan hebben voor je

(onder werknemers), het hebben

55-plussers. (Kuyper & Van Lisdonk,

gezondheid.

van een langdurige aandoening of

2015)

ziekte. (European Union Agency for Fundamental Rights, 2020; Kuyper,

***

• Zelfmoordpogingen komen onder LHBT-

10

• Meer dan de helft van de lesbische, homoseksuele en biseksuele ouderen

Bron: Meyer, 2003.

FEITEN EN CIJFERS OP EEN RIJ

meer school-gerelateerde problemen en

op school omdat ze (ook) vallen op

niet hoe je signaleert dat een jongere

meer middelengebruik. (Beusekom, et al.

jongeren van hetzelfde geslacht, maar

met lesbische, homo- of biseksuele ge-

2014; Collier, et al. 2013)

steun krijgen van een medeleerling,

voelens worstelt. (Emmen, et al., 2015)

dan hebben zij meer zelfwaardering.

• 60% van de professionals die vermoe-

• Zelfmoord komt onder lesbische, homoseksuele en biseksuele jongeren 4,5 keer

(Bergen & Spiegel, 2015)

den dat jongeren lesbisch, homo- of

vaker voor dan onder heteroseksuele

• Biseksuele jongvolwassenen rapporteren

jongeren. (Kuyper, 2015b) Negatieve

meer eenzaamheid, psychische proble-

baar. De meest genoemde reden om

reacties van leeftijdgenoten op school

men en suïcidale gedachten dan homo-

seksuele oriëntatie niet te bespreken

blijken, meer dan negatieve reacties van

seksuele, lesbische en heteroseksuele

is: ‘Ik vind het niet nodig als het geen

gezinsleden en vreemden, de belangrijkste voorspeller. (Bergen, et al. 2015) • Veel meer homoseksuele dan hetero-

jongvolwassenen. (Kuyper, 2015b).

biseksueel zijn, maakt dit niet bespreek-

probleem is.’ (Emmen, et al., 2015)

• Biseksuele jongvolwassenen hebben vaker

• Van de professionals die weleens LHB-

ooit een suïcidepoging gedaan (21%) in

jongeren hebben begeleid en bekend

seksuele jongeren beschouwen zichzelf

vergelijking met homoseksuele en lesbi-

zijn met de verwijsmogelijkheden,

als gender non-conform: een meisje

sche jongvolwassenen (11%). Dit verschil

verwijst meer dan acht op de tien nooit

dat (ook) ‘mannelijk’ gedrag vertoont

blijft bestaan wanneer rekening wordt

of soms door naar specifieke hulpverle-

en een jongen die (ook) ‘vrouwelijk’

gehouden met gender, leeftijd, mate van

gedrag vertoont. Gender non-conform

open zijn en relatie-ervaring met een

zijn gaat gepaard met meer stress door-

seksegenoot (Van Lisdonk, 2017).

ning. (Emmen, et al., 2015) • Ruim twee op de drie (66%) van de Nederlandse respondenten tussen de

dat deze jongeren te maken krijgen

• Lesbische, homoseksuele en biseksuele

15 en 17 jaar aan de EU LGBTI Survey

met negatieve reacties. (Beusekom, et

jongeren worden niet altijd opgemerkt

II zeggen dat ze zich vaak of altijd

al., 2014; Collier, et al., 2013)

in de jeugdzorg, het jeugdwelzijn of de

gesteund weten door leeftijdsgenoten

• Steun van medeleerlingen bij pesten is

jeugd-ggz: 41% van de professionals, zo

of leraren. Driekwart (76%) van deze

belangrijk. Als jongeren gepest worden

blijkt uit een vragenlijstonderzoek, weet

respondenten zegt dat hun school 11

***

op enig moment op een positieve

leven gemiddeld een 7,7. (CBS, 2020).

of neutrale manier aandacht heeft

• Diverse vormen van sociale steun hebben

signaleert dat een jongere worstelt met

besteed aan LHBTI-onderwerpen. (EU

een direct positief effect op het welzijn

transgendergevoelens. (Emmen, et al.

Fundamental Rights Agency, 2020).

van transgender personen. (Kuyper, 2017)

2015)

• Transgender personen voeren veel vaker

jeugd LVB-sector, weet niet hoe je

• 71% van deze professionals die

Transgender volwassenen

een eenpersoonshuishouding (50%) dan

vermoeden dat een jongere transgender

• Van de Nederlandse transgender

de algemene bevolking (17%) en wonen

is, maakt dit niet bespreekbaar. De

vaker in stedelijke gebieden. (Kuyper,

belangrijkste redenen hiervoor zijn:

2017)

‘Ik wil de jongere niet in verlegenheid

respondenten aan de EU LGBTI Survey II geeft 60% aan dat hun gezondheid goed tot zeer goed is. 7% geeft aan dat

• Transgender personen die contact

brengen.’ (35%) en: ‘Ik ben bang dat

hun gezondheid slecht tot zeer slecht is.

hebben met andere transgender

ik het verkeerd heb’ (29%), en: ‘Ik

(EU Fundamental Rights Agency, 2020)

personen of deel uitmaken van een

wil het onderwerp niet bijzonder of

transgendergroep hebben minder

anders maken’ (28%). Iets minder dan

psychische problemen. (Kuyper, 2017)

acht op de tien professionals verwijst

kampen met hoge werkloosheid en

• Een kwart van de transgender personen

transgender jongeren zelden of nooit

arbeidsongeschiktheid, (62 tegenover

die meededen aan de steekproef van

door, ook niet wanneer zij dit in het

41%), 50% van de transgender

Transgender Netwerk Nederland geeft

belang van de jongere achten. (Emmen,

personen heeft een laag inkomen (30

aan professionele hulpverlening te

et al. 2015)

tegenover 53%). (Kuyper, 2017)

krijgen vanwege geweld en belediging.

• De sociaaleconomische situatie van transgender personen is ongunstig. Zij

• Nederlandse transgender respondenten

(Oosterhout & Alink, 2015)

aan de EU LGBTI Survey II geven

• Wanneer je als meisje wordt gezien als ‘mannelijk’ en als jongen als ‘vrouwelijk’ gaat dit gepaard met meer negatieve

hun leven gemiddeld een 6,5 als

Transgender jongeren

reacties. Deze ervaringen dragen bij aan

rapportcijfer. (EU Fundamental

• 64% van de professionals die meededen

een lager psychologisch welzijn. (Baams,

Rights Agency, 2020). De algemene

aan een vragenlijstonderzoek in

Nederlandse bevolking geeft het eigen

jeugdwelzijn, jeugdhulp en de

et al. 2013; Baams & Bos, 2014)

Literatuurlijst • Baams, L., Beek, T., Hille, H., Zevenber-

T.G.M. (2015). Gender Nonconformity,

biseksualiteit: beschrijvingen van de

Homophobic Peer Victimization

nonconformity, perceived stigmatiza-

resultaten, factsheet en persbericht.

and Mental Health: How Same-Sex

tion, and psychological well-being

Amsterdam: Amsterdam Pink Panel.

Attraction and Biological Sex Matter. In:

in Dutch sexual minority youth and

• Beusekom, G. van & Kuyper, L. (2018).

The Journal of Sex Research.

young adults: A mediation analysis. In:

LHBT-monitor 2018. De leefsituatie van

• Bergen, D. van, & Spiegel, T. (2014).

Archives of Sexual Behavior, 42 (5), 765-

lesbische, homoseksuele, biseksuele en

‘Their Words cut me Like a Knife’:

773. Doi: 10.1007/s10508-012-0055-z.

transgender personen in Nederland.

coping responses of Dutch lesbian, gay

Den Haag: Sociaal en Cultureel

and bisexual youth to stigma. Journal of

Planbureau.

Youth Studies, 1346-1361.

• Baams, L. & Bos, H.M.W. (2014). Gender non-conformiteit, stigmatisering, en psychologisch welzijn van Nederlandse

• Beusekom, G. van, Collier, K., Bos,

• Cense, M. (2013). Over diplomaten en

lesbische, homoseksuele en biseksuele

H.M.W., & Sandfort, T.G.M. (2014). Een

activisten. Strategieën rondom seksuele

jongeren. In: Tijdschrift voor

literatuurstudie naar de psychosociale

identiteit van biculturele lesbische

Seksuologie,38 (2), pp 86-94.

uitkomsten van negatieve bejegening

vrouwen, homoseksuele mannen en

• Bergen, D. & Spiegel. T. (2015).

door leeftijdgenoten gerelateerd aan de

biseksuelen. Utrecht: Rutgers WPF.

De moeite waard? Acceptatie van

seksuele oriëntatie of gender identiteit/

• Collier K.L., Beusekom, G., Bos, H.M.W.

seksuele diversiteit op school en

expressie van jongeren. In: Tijdschrift

& Sandfort, T.G.M. (2013). Sexual

de zelfwaardering van lesbische,

voor Seksuologie, 38 (2), pp 49-57.

orientation and gender identity/

homoseksuele en biseksuele jongeren. Pedagogiek. 25e jaargang. 2. 2015.

***

• Blauw, J. (2014). Onderzoek

gen, F.C., & Bos, H.M.W. (2013). Gender

12

• Beusekom, G. van, Baams, L., Bos,

expression related peer victimization

H.M.W. Overbeek, G. & Sandfort,

in adolescence: a systematic review

FEITEN EN CIJFERS OP EEN RIJ of associated psychosocial and health

• Emmen, M., Felten, H., Addink,

outcomes. Journal of Sex Research, 50

A., Bakker, P.P, Boote, M. &

from Project Sexus 2017-2018. Aalborg, Denmark: State Serum Institute

(3-4), pp 299-317.

Keuzenkamp, S. (2015). Jong en

(Department of Epidemiological

• Collier, K.L., Bos, H.M.W., Merry, M.S.

anders. Onderzoek naar aandacht

Research).

& Sandfort, T.G.M. (2014). Gender,

voor lesbische, homo en biseksuele

• Graaf, de H., Kruijer, H., Acker, J. van

Ethnicity, Religiosity and Same-sex

jongeren, transgenderjongeren en

& Meijer, S. (2012). Seks onder je 25e.

Sexual Attraction and the Acceptance

jongeren met een intersekse conditie

Seksuele gezondheid van jongeren in

of Same-sex Sexuality and Gender Non-

in de jeugdsector. Journal of Social

Nederland anno 2012. Delft: uitgeverij

conformity. Sex Roles, 68, pp 724–737.

Intervention: Theory and Practice – 2015

• Discriminatiecijfers 2019. Een rapport over registraties van discriminatie-

– Volume 24, Issue 3. • European Union Agency for

Eburon. • Graaf, H. de, Nikkelen, S., Borne, M. Van den, Twisk, D., & Meijer, S. (2017) Seks

incidenten door de politie, en

Fundamental Rights (2020) A long way to

onder je 25e: Seksuele gezondheid van

meldingen bij antidiscriminatie

go for LGBTI equality. EU LGBTI Survey II.

jongeren in Nederland anno 2017. Delft:

voorzieningen en andere organisaties

Luxembourg: Publications Office of the

Eburon.

in Nederland. (2020) Ministerie van Binnenlandse Zaken en

European Union. • Feddes, R. & Jonas, K. (2016). LGBT Hate

• Huijnk, W. (2014). De acceptatie van homoseksualiteit door etnische en

Koninkrijksrelaties, de Nationale Politie

Crime, Psychological Well-Being, and

religieuze groepen in Nederland. Den

en Art.1.

Reporting Behaviour: LGBT Community

Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau.

and Police Perspectives. Amsterdam:

• Kaufman, T., Baams, L. & Bos, H. (2015).

• Doorduin, T. (2014). Seksuele oriëntatie, genderidentiteit en transitiewens.

Universiteit van Amsterdam.

Communicatie met ouders en vrienden

In: H. De Graaf, B. H.W. Bakker & C.

• Fokkema, T., & Kuyper, L. (2009).

als buffer tegen symptomen van angst

Wijsen (reds.), Een wereld van verschil.

The relationship between social

en depressie voor same-sex attracted

De seksuele gezondheid van LHBT’s in

embeddedness and lowliness among

jongeren. Pedagogiek. 25e jaargang. 2.

Nederland 2013 (pp. 13-41). Rutgers/

older lesbian, gay, and bisexual adults

2015.

Eburon.

in the Netherlands. Archives of Sexual

• Ebenau, E. en Van Andel W. (2018)

Behavior, 38, 264-275.

Transseksuelen in Nederland, 1995-

• Frisch M., Moseholm E., Andersson M.,

2018. Den Haag: CBS Centrum voor

Bernhard Andresen J., Graugaard C.

Beleidsstatistiek.

(2019) Sex in Denmark. Key Findings

• Keuzenkamp, S. & L. Kuyper (2013). Acceptatie van homoseksuelen, biseksuelen en transgenders in Nederland 2013. Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau. • Kuyper, L. (2015a). Wel trouwen, niet zoenen. De houding van de Nederlandse bevolking tegenover lesbische, homoseksuele, biseksuele en transgender personen 2015. Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau. • Kuyper, L. (2015b). Jongeren en seksuele oriëntatie. Ervaringen van en opvattingen over lesbische, homoseksuele, biseksuele en heteroseksuele jongeren. Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau. • Kuyper, L. (2016). LHBT Monitor 2016. Opvattingen over en ervaringen van lesbische, homoseksuele, biseksuele en transgender personen. Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau. • Kuyper, L. (2017). Transgenderpersonen in Nederland. Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau.

13

***

• Kuyper, L. (2018). Opvattingen over

• Oosterhout, E. van (2019). Overal op

seksuele en genderdiversiteit in

je hoede: geweld tegen transgender

Nederland en Europa. Den Haag: Sociaal

personen in Nederland. Amsterdam:

en Cultureel Planbureau.

Transgender Netwerk Nederland.

Intellectual Disability Research, 57, 257–267. • Thio, S., Bos, H., Wormgoor, T. & Kaufmann, R. (2015).

• Lisdonk, J. van (2017). Uncomfortable

• Pijpers, R. (2020). Experiences of older

Ervaren stigmatisering onder

encounters. Dutch same-sex oriented

LGBT people ageing in place with care

transgenderjongeren in Nederland.

young people’s experiences and the

and support: a window on ordinary

Pedagogiek. 25e jaargang. 2. 2015.

relation with gender nonconformity

ageing environments, home-making

• Vermey, K., Graaf, H. de & Bakker, B.

in a heteronormative, tolerant society.

practices and meeting activities.

(2014). Verschillen in seksuele (on)

Amsterdam: VU University Amsterdam.

Sexualities, Special Issue LGBT end of

gezondheid tussen homo, hetero- en

(proefschrift)

life.

biseksuele jongeren. In: Tijdschrift voor

• Lisdonk, J. van & Kuyper, L. (2015).

• Rutgers WPF (2013). Wat maakt het

55-plussers en seksuele oriëntatie.

verschil? Diversiteit in de seksuele

Ervaringen van lesbische, homoseksuele,

gezondheid van LHBT’s. Utrecht:

Online literatuur

biseksuele en heteroseksuele

Rutgers WPF.

• Online Data Explorer EU LGBTI

55-plussers. Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau. • Meijsen, E. & Timmerman, S. (2020). Driedubbel kwetsbaar. Verkenning van

• Rutgers (2017). Seks onder je 25ste.

Seksuologie, 38 (2).

Survey II. European Union Agency for

Seksuele gezondheid van jongeren in

Fundamental Rights (2020) https://fra.

Nederland anno 2017. Utrecht: Rutgers.

europa.eu/en/data-and-maps/2020/

• Segerink, R. (2013). Anti-homogeweld

lgbti-survey-data-explorer

de situatie van dak- en thuisloze LHBTI-

in Nederland Analyse van (dreiging van)

jongeren in Nederland. Utrecht: Movisie.

fysiek anti-homogeweld. Driebergen:

gezondheid en leefstijl (2020):

Politie Landelijke Eenheid.

https://www.cbs.nl/nl-nl/cijfers/

• Nikkelen, S. & Tijdink, S. & Graaf, H. de & Bakker, B. (2019). Seksuele

• Scholte, R., Nelen, W., Wit, W. De &

gezondheid van lesbische,

Kroes, G. (2016). Sociale veiligheid in en

homoseksuele en biseksuele personen in

rond scholen. Nijmegen: Praktikon.

• CBS: Welzijn in relatie met

detail/82612NED?q=rapportcijfer%20 tevredenheid • CBS: Homoseksuelen voelen zich

Nederland anno 2017. Utrecht: Rutgers

• Stoffelen, J. M. T., Kok, G., Hospers, H.,

• Oosterhout, E. van, & Alink, A. (2015).

& Curfs, L. M. G. (2013). Homosexuality

onveiliger en zijn vaker slachtoffer (2014): www.cbs.nl/nl-nl/nieuws/2013/26/

Veilig, zolang men het niet merkt…

among people with a mild intellectual

homoseksuelen-voelen-zich-onveiliger-

Een onderzoek naar de veiligheid van

disability: An explorative study on

enzijn-vaker-slachtoffer

transgender personen in de openbare

the lived experiences of homosexual

ruimte in Nederland. Amsterdam:

people in the Netherlands with a

Transgender Netwerk Nederland.

mild intellectual disability. Journal of

• Rutgers, Samenvatting Seks onder je 25e (2017). www.seksonderje25e.nl

Colofon Redactie: communicatie Movisie Fotografie: Rinkse Bijl (blz 5, 11 en 13), 123rf.com Vormgeving: Ontwerpburo Suggestie & illusie Downloaden: www.lhbti-emancipatie.nl Movisie, maart 2021 © Movisie, kennis en aanpak van sociale vraagstukken

***

14

Deze publicatie is mogelijk gemaakt door financiering

Postbus 19129 * 3501 DC Utrecht

van het ministerie van OCW en VWS.

T 030 789 20 00 * info@movisie.nl