Brief verslag verkenners

Geachte leden van de gemeenteraad,

In de afgelopen weken hebben wij op uw verzoek een verkennend onderzoek gedaan naar de vorming van een hechte en stevige politiek-bestuurlijke samenwerking in de gemeente Rhenen. Volgens uw opdracht zou deze moeten kunnen steunen op een vruchtbare samenwerking in de gemeenteraad op basis van een werkbare en/of brede meerderheid. Daarbij is ook expliciet gevraagd om te onderzoeken welke samenwerkingsvorm gewenst wordt door fracties: een coalitieakkoord, een raadsbreed akkoord of anderszins. Wij hebben uitgebreide gesprekken gevoerd met vertegenwoordigers van alle gekozen partijen. We hebben dit ervaren als prettige en open gesprekken waarin duidelijk werd wat de verschillende perspectieven zijn ten aanzien van de te vormen samenwerking. Ook zijn door de fracties de belangrijkste doelen voor de komende periode aangegeven. De inhoud van de gesprekken is vertrouwelijk, u vindt dan ook geen citaten in deze brief. De partij GROENLINKS/PvdA/Progressief Rhenen noemt zich nu PRO Rhenen. In deze brief gebruiken wij deze nieuwe naam. U leest in deze brief het resultaat van ons verkennend onderzoek. De gesprekken hebben plaatsgevonden aan de hand van de opdracht die uw raad ons gegeven heeft, en deze brief is ook rond die punten opgebouwd. Wij hebben bij de gesprekken een reflectievraag toegevoegd aan de vijf punten uit de verkenningsopdracht.

Deze vraag luidde: “Voelde de raad zich de afgelopen periode het hoogste bestuursorgaan, waarom wel of niet’. Onze analyse naar aanleiding van de beantwoording van die vraag vindt u ook in deze brief. We bespreken hieronder eerst de uitslag van de verkiezingen, dan de bevindingen naar aanleiding van de reflectievraag en daarna volgen de vijf punten uit de verkenningsopdracht. Vervolgens geven wij u ons advies voor het te volgen traject om te komen tot collegevorming.

Uitslag verkiezingen De verkiezingen in gemeente Rhenen kenden een opvallend hoge opkomst. Maar liefst 67% van de kiesgerechtigden ging stemmen. In 2022 was dit net geen 60%. De nieuwe partij De Lokale Volkspartij heeft veel extra mensen naar de stembus gebracht. Het resultaat van de verkiezingen in Rhenen is dat de SGP de grootste fractie blijft. De nieuwkomer De Lokale Volkspartij heeft echter een zeer grote winst behaald en is nu de één na grootste fractie, met evenveel zetels als de SGP. Hun vier zetels gingen ten koste van de SGP, PRO Rhenen, VVD en Rhenens Belang. De andere nieuwe partij op de kieslijst, AZC WEG ERMEE, haalde niet voldoende stemmen voor een zetel. In Achterberg is de SGP verreweg de grootste partij geworden met als tweede De Lokale Volkspartij. In Elst is De Lokale Volkspartij verreweg de grootste partij geworden, gevolgd door de SGP. In de stad Rhenen is PRO Rhenen de grootste geworden, gevolgd door de VVD. In de stad Rhenen zijn de stemmen meer evenredig verdeeld over de verschillende partijen dan in Achterberg en Elst waar de grootste partijen veel groter zijn dan de overige partijen.

b Nieuwe Veenendaalseweg 75, Rhenen p Postbus 201, 3910 AE Rhenen t 0317 681 681 e info@rhenen.nl

Partij

Zetels

Zetels

Zetels

Stemmen

Stemmen

Stemmen

College

2022

2026

+/-

2022

2026

+/-

‘22-‘26

SGP

5

4

-1

2.180

2.246

+66

5>4

De Lokale Volkspartij

-

4

+4

0

1.934

+1.934

PRO Rhenen

4

3

-1

1.652

1.508

-144

VVD

3

2

-1

1.454

1.209

-245

D66

2

2

1.134

1.097

-37

2>2

Rhenens Belang

3

2

1.397

951

-446

3>2

CDA

1

1

607

793

+166

1>1

ChristenUnie

1

1

722

673

-49

AZC WEG ERMEE

-

-

363

433

+433

19

19

9509

10.844

-1

(voorheen Trots op Rhenen)

11 > 9

In de drie kernen van Rhenen is duidelijk verschillend gestemd zoals te zien is in onderstaande tabel: SGP

LVP

PRO

VVD

D66

RB

CDA

CU

AWE

Totaal

Rhenen

857

750

1.184

960

899

708

596

436

317

6.707

Elst

504

1.044

251

152

143

143

80

178

33

2.528

Achterberg

887

138

72

94

56

101

119

59

84

1.610

De raad als hoogste bestuursorgaan Alle gesprekken met de fracties zijn wij begonnen met de vraag in hoeverre de fractie het gevoel had dat de raad het hoogste bestuursorgaan was de afgelopen raadsperiode. Uit de beantwoording van die reflectievraag werd duidelijk dat de meeste fracties de raad de afgelopen periode niet als hoogste bestuursorgaan hebben ervaren. Redenen die hiervoor zijn genoemd zijn met name het te weinig betrekken van de gemeenteraad aan de voorkant van besluitvormingstrajecten en het nemen van besluiten door het college zonder de raad te informeren of toestemming te vragen, of dit pas te laat te doen. Ook hoorden wij dat er weinig initiatief gekomen is vanuit de raad zelf: de raad wordt door een aantal fracties gezien als te reactief. Slechts enkele fracties geven aan dat de raad (af en toe) wel degelijk ‘op de bok zat’. Zo worden bijvoorbeeld het initiatief genoemd voor het amendement rondom de bezuinigingen en de motie over het AZC in Elst.

b Nieuwe Veenendaalseweg 75, Rhenen p Postbus 201, 3910 AE Rhenen t 0317 681 681 e info@rhenen.nl

Een gedeeld beeld bij de fracties is dat op het gebied van het Sociaal Domein de raad meer als hoogste bestuursorgaan werd gezien en een betere samenwerking ervaren werd. Wij begrijpen uit de gesprekken dat dit mede komt doordat op dit terrein de raad meer aan de voorkant werd meegenomen in de werkgroep Sociaal Domein. Bovendien nam de raad een actievere rol op zich in een taakstelling voor het Sociaal Domein. Ook het traject om te komen tot een kerntakendiscussie en betere P&C-documenten wordt als positief ervaren. Door een aantal raadsleden hierbij aan de voorkant te betrekken door middel van de Brede Stuurgroep, en vervolgens daarna pas zaken door te geleiden naar de commissie Bestuur & Financiën, landen de voorstellen beter in de raad. Het aan de voorzijde goed betrekken van de raad wordt als belangrijk gezien, evenals openheid tussen college en raad. Een vaker gehoorde wens is een strategische raadsagenda. Ook gaven de fracties aan dat de raad betere kaders zou moeten stellen. Bovendien kwam de relatie met medeoverheden, die minder goed is dan gewenst, vaak terug in de gesprekken. Bijna al deze genoemde zaken zien wij ook terugkomen in de uitkomsten van de sessie ‘Sterke raad’ die uw raad afgelopen september gehouden heeft met Jasper Loots.

Deze sessie was bijna driekwart jaar geleden, maar de daarin besproken onderwerpen en actiepunten zijn nog steeds actueel en deels ook door u aan de nieuwe raad gelaten.

De belangrijkste doelen van de fracties voor deze raadsperiode In de gesprekken viel ons op dat er feitelijk vijf onderwerpen zijn die voor (vrijwel) alle fracties belangrijk zijn. Deze onderwerpen zijn in willekeurige volgorde: • Woningbouw (versnelling en relatie met agrarische grond) • Spreidingswet • Financiën • Sociaal Domein • Bestuurscultuur (inclusief de relatie met medeoverheden) Deze onderwerpen hebben allemaal direct en soms indirect te maken met de door de fracties genoemde doelen voor de komende raadsperiode. Een lijst met alle door de fracties genoemde onderwerpen vindt u als bijlage bij deze brief.

Welke politiek-bestuurlijke samenwerkingsvorm heeft de voorkeur? Door de fracties zijn verschillende antwoorden gegeven op deze vraag. Vijf fracties (PRO Rhenen, VVD, D66, Rhenens Belang, ChristenUnie) gaven aan een voorkeur te hebben voor een raadsbreed akkoord. Al hoeft een dergelijke samenwerking zeker niet deze naam te krijgen. Een (strategische) raadsagenda is bijvoorbeeld vaker genoemd. Deze vijf fracties samen hebben tien zetels. Drie fracties hebben aangegeven een voorkeur te hebben voor een coalitieakkoord. Onder deze drie fracties zijn de twee grootste fracties de SGP en De Lokale Volkspartij. Ook CDA geeft aan de voorkeur te geven aan een coalitieakkoord. In totaal zijn dit negen zetels. D66 heeft als enige fractie aangegeven een minderheidscoalitie ook niet uit te sluiten.

Zijn er belemmeringen of zelfs breekpunten voor een politiek-bestuurlijke samenwerking met andere fracties? Met welke fracties is er bereidheid tot samenwerking? Spreidingswet en rechtsstatelijkheid als breekpunt De meeste fracties geven aan dat rechtsstatelijkheid een breekpunt is. De gemeente moet de wet uitvoeren. Daarbij ging het in de gesprekken over de Spreidingswet. Geen enkele fractie heeft aangegeven de Spreidingswet niet te willen uitvoeren. De Lokale Volkspartij geeft aan dat ze alleen wil voldoen aan de b Nieuwe Veenendaalseweg 75, Rhenen p Postbus 201, 3910 AE Rhenen t 0317 681 681 e info@rhenen.nl

Spreidingswet door middel van het realiseren van een asielzoekerscentrum als een locatie gevonden wordt waar draagvlak voor is. De VVD heeft aangegeven dat het voldoen aan de Spreidingswet de gemeente geen geld mag kosten maar heeft ook aangegeven dat het uitvoeren van de Spreidingswet niet ter discussie staat. Woningbouw als breekpunt D66 geeft aan dat niet genoeg urgentie voor versnelling van de woningbouw een breekpunt is. Het CDA geeft aan dat als er in De Nieuwe Meent gebouwd wordt zonder andere alternatieven voor woningbouw, dat dat een breekpunt zou zijn. Er moet ook op andere locaties gestart worden met het bouwen van woningen, en daar moet vaart mee gemaakt worden. Het CDA geeft ook aan als het zou gaan over hoe agrariërs weg te saneren, dat dat ook een breekpunt zou zijn. Geen enkele partij wordt echt uitgesloten, wel zijn er vragen Geen enkele fractie heeft een andere fractie echt hard uitgesloten. Wel is in sommige gevallen aangegeven dat er vragen zijn over inhoudelijke standpunten. Dit is bijvoorbeeld terug te zien richting De Lokale Volkspartij. De andere fracties vragen zich af of De Lokale Volkspartij de Spreidingswet wel wil uitvoeren. De Lokale Volkspartij heeft aangegeven dat D66 wat verder afstaat van hun partij. Partij

SGP

LVP

PRO

VVD

D66

RB

CDA

CU

SGP LVP PRO VVD D66 RB CDA CU De kleur groen: mogelijkheden tot samenwerking, de kleur oranje: er zijn nog vragen bij samenwerking

In het geval een coalitieakkoord de gewenste politiek-bestuurlijke samenwerkingsvorm is: welke coalitie geniet de voorkeur en biedt perspectief op een vruchtbare samenwerking in college en raad gedurende de komende bestuursperiode? De fracties willen recht doen aan de verkiezingsuitslag. Alle fracties hebben verschillende combinaties opgegeven als voorkeur voor coalitievorming. Dat wil zeggen dat er bij de eerste inventarisatie van voorkeuren dus geen coalitie naar voren gekomen is die een meerderheid van zetels heeft. De aangegeven voorkeuren: •

• • •

De eerste voorkeur van de SGP gaat uit naar een coalitie waarin tenminste alle partijen die stemmenwinst en/of zetelwinst hebben gerealiseerd een plek hebben: De Lokale Volkspartij, SGP en CDA. Daarbij zouden kunnen aansluiten: D66 of VVD of Rhenens Belang. De Lokale Volkspartij ziet het liefst een coalitie van De Lokale Volkspartij met SGP en VVD. Daarnaast zouden CDA en Rhenens Belang ook mogelijke coalitiegenoten kunnen zijn. PRO Rhenen ziet het liefst een combinatie met CDA, CU, D66, PRO Rhenen, Rhenens Belang en VVD. VVD ziet bij voorkeur een coalitie door het midden, de coalitie zou zo breed mogelijk moeten zijn. Een naar links of rechts uit te breiden basis zou kunnen zijn SGP/VVD/Rhenens Belang/D66. Een

b Nieuwe Veenendaalseweg 75, Rhenen p Postbus 201, 3910 AE Rhenen t 0317 681 681 e info@rhenen.nl

• • • •

optie is ook De Lokale Volkspartij, SGP, VVD aangevuld met en/of Rhenens Belang en/of D66 en/of CDA. Voor D66 is de voorkeur: SGP, VVD, PRO Rhenen en D66 eventueel uit te breiden met ChristenUnie. Rhenens Belang ziet bij voorkeur een coalitie met D66, Rhenens Belang, SGP en VVD. CDA ziet graag een coalitie met SGP, Rhenens Belang en CDA, aan te vullen met nog andere partijen. ChristenUnie werkt graag samen met D66 en PRO Rhenen en stelt zich in de samenwerking met iedere partij constructief op.

Ons advies Wij hebben de opdracht gekregen om te onderzoeken wat de mogelijkheden zijn voor deze nieuwe raadsperiode met ofwel een coalitieakkoord, een raadsbreed akkoord of anderszins. Zoals eerder aangegeven, geven vijf van de acht fracties, in totaal tien zetels, aan de voorkeur te hebben voor een raadsbreed programma. Er zijn echter drie fracties met in totaal negen zetels die aangeven geen raadsbreed programma te willen. Al in de gesprekken met de fracties hebben wij aangegeven liever weg te blijven bij de term ‘raadsbreed akkoord’. Deze term is namelijk mogelijk wat beladen voor sommige fracties. Bovendien zijn er meerdere manieren om (deels) raadsbreed samen te werken. Dit zou ook in combinatie kunnen met een regulier coalitieakkoord bijvoorbeeld. Wij hebben in de gesprekken de mogelijkheid besproken om te gaan onderzoeken of op hoofdlijnen op enkele onderwerpen met alle fracties overeenstemming kan worden bereikt. Dit zou een begin van een strategische raadsagenda kunnen opleveren. Wij hebben daarnaast tijdens de gesprekken geconstateerd dat er een aantal onderwerpen is waar alle fracties mee aan de slag willen. Op sommige onderwerpen moet volgens de fracties echt iets veranderen (bijvoorbeeld de bestuurscultuur, opzetten van een verbeterde besluitvormingsstructuur) of vinden ze dat nu echt snel vooruitgang geboekt moet worden (bijvoorbeeld woningbouw).

Daarom achten wij het nodig dat gezamenlijk goede afspraken gemaakt worden en kaders gesteld worden om echt voortgang te kunnen maken op deze punten. Voorkomen moet worden dat uitvoering op deze terreinen vier jaar lang stagneert, daar zijn ze te belangrijk voor. Goede kaders stellen is hierbij van het grootste belang. Doel zou moeten zijn dat alle fracties gezamenlijk hoofdlijnen kunnen vaststellen bij elk van deze onderwerp om vervolgens deze raadsperiode echt vaart te gaan maken op deze dossiers.

Een informatiefase in twee delen Wij adviseren dan ook om na de nu afgesloten verkenningsfase te starten met een informatiefase en deze in tweeën te splitsen. Voor de eerste fase stellen wij voor dat alle acht fracties samen eerst met elkaar in gesprek gaan over de volgende vijf onderwerpen (in willekeurige volgorde): • Woningbouw (versnelling en relatie met agrarische grond) • Spreidingswet • Financiën • Sociaal Domein • Bestuurscultuur (inclusief de relatie met medeoverheden) Wij adviseren te proberen op deze vijf onderwerpen op hoofdlijnen overeenstemming te vinden, maar daarbij ook vooral te focussen op wat wel kan in plaats van wat niet kan. Wij denken dat dit een goede manier is om te onderzoeken in hoeverre de wens van veel fracties om een zo breed mogelijke samenwerking op bepaalde onderwerpen te bewerkstelligen, haalbaar is.

b Nieuwe Veenendaalseweg 75, Rhenen p Postbus 201, 3910 AE Rhenen t 0317 681 681 e info@rhenen.nl

Een korte toelichting bij de genoemde vijf onderwerpen: Woningbouw Alle fracties zijn het erover eens dat snel woningen gebouwd moeten gaan worden. Er zijn wel verschillen van mening over wáár gebouwd zou moeten worden en eventueel ten koste waarvan. In december 2025 is het getal van 3.500 woningen vastgelegd door de raad met daarbij te onderzoeken locaties. Dat zou de basis moeten zijn. Het nog uit te voeren onderzoek waartoe toen ook besloten is, kan later in het beleid betrokken worden. Dit geldt ook voor het besluit dat diezelfde vergadering genomen is met betrekking tot het landelijk gebied. Spreidingswet Alle fracties geven aan de Spreidingswet te willen uitvoeren. Er zijn wel verschillen van mening over op welke manier dit te doen en onder welke voorwaarden. In de gesprekken moet het participatietraject dat nu loopt natuurlijk wel in acht genomen worden. Financiën Een solide financiële basis die transparant is, is een gedeelde wens. De woonlastendemping is hierbij ook een terugkerend onderwerp. Sociaal Domein Er is door de fracties aangegeven dat op dit terrein al veel goede stappen gezet zijn. Financieel is dit domein nu beter op orde. Dit onderwerp blijft belangrijk vanwege de impact ervan op inwoners die hier afhankelijk van zijn en vanwege de grote financiële impact op de gemeente. Bestuurscultuur Fracties geven aan dat de bestuurscultuur beter moet.

In de afgelopen tijd is er al wel vooruitgang geboekt. Goede voorbeelden die worden genoemd zijn de Werkgroep Sociaal Domein en de Brede Stuurgroep. Door middel van deze groepen wordt de raad meer aan de voorkant meegenomen en daardoor verbetert de besluitvorming. Die besluitvormingsstructuur zou op meer terreinen toegepast kunnen worden. Zoals eerder in deze brief aangegeven, zien wij hiervoor ook aanknopingspunten in de uitkomsten van de bijeenkomst ‘Sterke raad’ met Jasper Loots. Deze uitkomsten zijn toegevoegd als bijlage. Wij adviseren de implementatie hiervan te borgen. Een tweede punt dat wij hier onder bestuurscultuur willen laten vallen, en wat ook in alle gesprekken naar voren kwam, is de relatie met medeoverheden. Deze relaties zouden een belangrijk aandachtspunt moeten zijn in de gesprekken. De uitkomsten van de gesprekken op deze vijf onderwerpen zouden de basis kunnen vormen voor een strategische raadsagenda met onderwerpen die een nog te vormen college verder kan uitwerken. Het kan daarmee dan voortvarend aan de slag zodat de komende raadsperiode echt resultaten worden geboekt op een aantal onderwerpen die er toe doen.

Informatiefase deel twee: mogelijke combinaties voor een coalitie onderzoeken Na de gesprekken over deze vijf onderwerpen is het dan tijd voor deel twee van de door ons geadviseerde informatiefase. De volgende stap is om met een aantal fracties te onderzoeken of een coalitie gevormd kan worden. In eerste instantie komen wij (gezien de aangegeven gewenste combinaties en de zetelverdeling) logischerwijs eerst uit bij een coalitie met in de basis SGP en De Lokale Volkspartij. Deze combinatie zou aangevuld kunnen worden met en/of: VVD/Rhenens Belang/CDA. Mocht samenwerking met De Lokale Volkspartij toch niet haalbaar blijken dan zou een tweede te onderzoeken mogelijkheid zijn een combinatie van SGP, VVD, D66 en Rhenens Belang.

b Nieuwe Veenendaalseweg 75, Rhenen p Postbus 201, 3910 AE Rhenen t 0317 681 681 e info@rhenen.nl

Wij adviseren om onder leiding van een informateur(s) de hierboven genoemde vijf onderwerpen gezamenlijk te bespreken en te proberen tot overeenstemming te komen. Wij hebben het idee dat dit, gelet op wat wij gehoord hebben, op vrij korte termijn mogelijk moet zijn. Vervolgens kan met deze informateur(s) bekeken worden of een van de hierboven genoemde combinaties voor een coalitie haalbaar is.

Tot slot Bij elke motie, elk debat en elk kritisch besluit staat uw raad voor hetzelfde doel: de zorg voor uw inwoners en de toekomst van uw gemeente. Hoewel uw politieke kleuren verschillen en uw visies soms botsen, is het de menselijke verbinding die uw democratie werkelijk kracht geeft. Samenwerken in de raad vraagt om de moed om echt te luisteren, ook naar de stemmen die we niet direct begrijpen. Het gaat om het vinden van de nuances tussen de uitersten en het creëren van een veilige omgeving waarin u hard kunt zijn op de inhoud, maar zacht op de persoon. Want alleen door elkaars perspectieven te erkennen en te waarderen, bouwt u aan een bestuur dat gedragen wordt door vertrouwen en respect. Laten we niet vergeten dat uw kracht niet ligt in het gelijk krijgen, maar in het samen zoeken naar wat het beste is voor iedereen die in uw gemeente woont. Een sterke raad maakt u namelijk niet alleen, die maakt u met elkaar. Rest ons nog te zeggen dat wij met veel plezier deze opdracht voor u hebben uitgevoerd. Wij hebben de gesprekken met alle vertegenwoordigers van de fracties als zeer prettig ervaren, evenals onze onderlinge samenwerking als verkenners samen met uw griffier. Wij wensen u veel succes in het verdere traject. Met vriendelijke groet,

Roelof Bisschop

Frits Naafs

Bijlage: 1. Lijst genoemde belangrijkste doelen fracties 2. Uitkomsten workshop Jasper Loots 3. Verkennersopdracht

b Nieuwe Veenendaalseweg 75, Rhenen p Postbus 201, 3910 AE Rhenen t 0317 681 681 e info@rhenen.nl