bijlage dhr. Stuijt - 18 okt Het venijn in de staart - door Robbert Dijkgraaf - voor de commissies AS

Het venijn in de staart - door Robbert Dijkgraaf De temperatuur op aarde is 1,2 graden gestegen. De leerprestaties zijn 30 punten gezakt. De economie is met 2 procent gegroeid. We zijn in de greep van getallen, vooral rond het oer-Hollandse ritueel van het “d o o r r e -k -e - n e n” van de partijprogramma’s door het CPB. Alleen in Nederland krijgen politieke ideeën een keihard rapportcijfer. Dit geloof in cijfers heeft iets naïefs. De grote zeventiende-eeuwse wiskundige Gottfried Leibniz droomde ervan dat ooit alle debatten en oorlogen zouden worden beslecht via een berekening. In 1685 schreef hij: „De enige manier om onze redeneringen te rechten is door ze net zo tastbaar te maken als die van de wiskundigen, zodat we onze fouten in één oogopslag kunnen ontdekken, en wanneer er meningsverschillen tussen personen zijn, kunnen we eenvoudigweg zeggen: laten we het berekenen – calculemus – om te zien wie gelijk heeft.” Leibniz’ droom is niet uitgekomen. Zelfs het CPB voelt zich niet geroepen om op basis van zijn doorrekeningen de winnaar van de verkiezingen te bepalen. Ook in de Tweede Kamer zie ik niet zo snel iemand „calculemus” roepen, anders dan bij de hoofdelijke stemming. Maar cijfers kunnen gevaarlijk verleidelijk zijn. In een debat werkt niets beter dan een getal om je tegenstander mee om de oren te slaan.

Of zoals ooit droogjes werd opgemerkt in een rapport van het Britse parlement: “Veel van deze beweringen klinken feitelijk omdat ze getallen gebruiken.”

pag. 1 van 5 Burgeradvies voor de commissies van de gemeente Rhenen over die vréselijke cijfers! - A. Stuijt Zie: https://www.nrc.nl/nieuws/2025/10/16/het-venijn-in-de-staart-a4909468

Het venijn in de staart - door Robbert Dijkgraaf Binnen de sociale wetenschappen wordt dit verschijnsel beschreven door de zogeheten Wet van Campbell: hoe meer een kwantitatieve indicator wordt gebruikt voor beleid, des te vatbaarder wordt deze voor corruptiedruk en des te waarschijnlijker is het dat hij de processen die hij geacht wordt te meten, zal vertekenen. In andere woorden, als doelen maar precies genoeg worden geformuleerd, dan bepalen getallen het beleid in plaats van omgekeerd. Docenten gaan teaching to the test bedrijven. Ziekenhuizen focussen op wachttijden in plaats van genezing. Gemeenten sturen op het aantal weggewerkte dossiers in plaats van opgeloste problemen. Alle aandacht is gericht op het dashboardwijzertje en niet op de bestemming. “The tail wagging the dog” zeggen de Amerikanen zo mooi –de staart die de hond laat kwispelen. Maar mijn pleidooi is zeker niet om geen getallen te gebruiken. We hebben eerder meer dan minder cijfers nodig om nuance in het debat te brengen. Een eerste stap zou zijn om effecten niet met één maar met twee getallen te duiden: het gemiddelde én de spreiding. Want in vele takken van de wetenschap zou je nooit een cijfer vermelden zonder daar ook de variatie bij te noemen, de breedte van de verdeling. Neem klimaatverandering. Tussen 1951 en 1980 kwam extreem warm weer op slechts 0,1 procent van het aardoppervlak voor.

Gebruikmakend van diezelfde classificatie, was dit in de periode 2011-2020 gestegen naar meer dan 10 procent – het honderdvoudige! NASA-wetenschapper James Hansen toonde aan dat wanneer de gemiddelde temperatuur één graad stijgt, de kans op extreme hitte niet proportioneel toeneemt, maar exponentieel. De heetste dagen worden drie tot vijf graden warmer. Het overgrote deel van het noordelijke halfrond heeft nu zo’n beetje ieder jaar een hete zomer en een flink deel zelfs een extreem hete. Dat terwijl de gemiddelde temperatuur in die tijd maar 1,2 graad is gestegen. De grafiek van de temperatuurverdeling verschuift dus niet alleen, maar pag. 2 van 5 Burgeradvies voor de commissies van de gemeente Rhenen over die vréselijke cijfers! - A. Stuijt Zie: https://www.nrc.nl/nieuws/2025/10/16/het-venijn-in-de-staart-a4909468

Het venijn in de staart - door Robbert Dijkgraaf wordt ook platter en breder. De spreiding groeit en strekt zich uit naar extreme temperaturen. Juist dat laatste moet ons zorgen baren. Want in de staart van de verdeling speelt zich het grote drama af. Hier vind je desastreuze overstromingen, verwoestende droogte en verstikkende hitte. Het klimaat wordt niet alleen warmer maar bovenal wispelturiger. Idem voor de schoolprestaties. We lezen vaak over terugvallende gemiddelde scores voor rekenen en taal. Dat is zeker zorgwekkend maar niet het hele verhaal. Als je onder de motorkap kijkt, zie je dat die teruggang vooral het gevolg is van de sterk dalende prestaties van een specifiek, vaak kwetsbaar deel van de leerlingen, terwijl de best presterende groep het nog steeds redelijk goed doet. Zo daalde de PISA-score voor wiskunde voor Nederland tussen 2012 en 2022 met 30 punten. Op een totaal van 493 punten klinkt dat misschien niet al te dramatisch en ons land staat nog op de derde plaats binnen Europa. Totdat je de spreiding bekijkt. Het verschil tussen de top-10 procent en de onderste 10 procent is gegroeid van 242 tot 282 punten en zelfs het grootste van alle deelnemende landen geworden. De focus op het gemiddelde verhult een vergrote tweedeling. Deze toenemende verschillen zien we ook breder binnen scholen, opleidingen en docenten.

We hebben in het onderwijs bovenal een ongelijkheidsprobleem. Hetzelfde geldt voor de economie, waar de focus op het bbp gemakkelijk een groeiende maatschappelijke kloof kan maskeren. Ook hier zit het venijn in de staart, zeker als vermogens worden meegenomen. De Princeton-econoom en Nobelprijswinnaar Angus Deaton waarschuwde onlangs nog dat binnen het economisch denken „de zorg over verdeling is overruled door de aandacht voor het gemiddelde, vaak misleidend gepresenteerd als het nationaal belang.” Het wordt dus de hoogste tijd dat de spreiding uit de schaduw van het gemiddelde springt. Juist in Nederland, met onze ‘v l a k ke’ cultuur die zo allergisch is voor grote onderlinge verschillen, moet de toenemende ongelijkheid op allerlei terreinen onze aandacht opeisen. Of het nu het klimaat, het onderwijs of de economie betreft, het is de staart van de verdeling die de wereld door elkaar doet schudden. Het gemiddelde verhult een tweedeling.

pag. 3 van 5 Burgeradvies voor de commissies van de gemeente Rhenen over die vréselijke cijfers! - A. Stuijt Zie: https://www.nrc.nl/nieuws/2025/10/16/het-venijn-in-de-staart-a4909468

Het venijn in de staart - door Robbert Dijkgraaf Natuurkundige Robbert Dijkgraaf is universiteitshoogleraar aan de Universiteit van Amsterdam. file:///C:/Users/bolle/Downloads/nrc-krant-20251018-5730156-hetvenijn-in-de-staart.pdf En blijf maar eens trouw aan de Rhenense Principes! Met al die KENGETALLEN

Verwijzing: De Wet van Campbell stelt dat hoe meer een kwantitatieve indicator wordt gebruikt voor besluitvorming, hoe groter de kans dat de indicator zelf wordt "gecorrumpeerd" en het gedrag dat men probeert te meten negatief beïnvloedt. Dit kan leiden tot een vervorming van de sociale praktijken die de indicator juist moest ondersteunen, omdat mensen hun gedrag aanpassen om de indicator gunstiger te beïnvloeden in plaats van de onderliggende waarde te verbeteren. Een bekend voorbeeld is onderwijs, waarbij leerlingen zich volledig gaan richten op het halen van gestandaardiseerde tests, wat ten koste kan gaan van bredere educatieve doelen. Indicator wordt gemanipuleerd: Mensen gaan hun gedrag sturen op basis van de meetbare indicator. Onbedoelde gevolgen: De meting geeft geen accuraat beeld meer van de werkelijke prestaties of doelen. pag. 4 van 5 Burgeradvies voor de commissies van de gemeente Rhenen over die vréselijke cijfers! - A. Stuijt Zie: https://www.nrc.nl/nieuws/2025/10/16/het-venijn-in-de-staart-a4909468

Het venijn in de staart - door Robbert Dijkgraaf Corruptie van het systeem: Het systeem faalt omdat de indicator niet langer dient als een betrouwbaar meetinstrument, maar als een doel op zich. Voorbeeld: Als scholen worden afgerekend op de testscores van leerlingen, zullen ze zich vooral gaan richten op het verbeteren van die scores, mogelijk door het curriculum hierop aan te passen, ten koste van andere leerdoelen. Dit leidt ertoe dat de testscores stijgen, maar dit niet noodzakelijkerwijs een verbetering van de algehele educatie betekent. Zie o.a. https://en-wikipediaorg.translate.goog/wiki/Campbell%27s_law?_x_tr_sl=en&_x_tr_tl=nl& _x_tr_hl=nl&_x_tr_pto=sge

pag. 5 van 5 Burgeradvies voor de commissies van de gemeente Rhenen over die vréselijke cijfers! - A. Stuijt Zie: https://www.nrc.nl/nieuws/2025/10/16/het-venijn-in-de-staart-a4909468