Bijlage bij reactie college - Collegevoorstel Vaststellen plan van aanpak GALA gemeente Rhenen 2024-2026

Bestuurlijk Voorstel college Datum Behandelaar Zaaknummer Portefeuillehouder Besluitvormend orgaan Publicatie Onderwerp

: : : : : : :

30 augustus 2023 José den Boer 1112226 Dick Poortinga en Hans Boerkamp College B&W Rhenen Openbaar Vaststellen plan van aanpak Gezond en Actief Leven Akkoord (GALA) 2024-2026

Voorstel: Het college besluit: 1. bijgevoegd plan van aanpak GALA 2024-2026 van gemeente Rhenen vast te stellen; De burgemeester besluit: 2. het plan van aanpak GALA 2024-2026 van gemeente Rhenen te laten ondertekenen door wethouder Dick Poortinga.

Aanleiding / korte voorgeschiedenis Gemeenten, GGD-en, VWS en zorgverzekeraars zetten gezamenlijk in op een gezond en actief leven met een stevige sociale basis In februari 2023 is het Gezond en Actief Leven Akkoord (GALA) ondertekend door de Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG), GGD GHOR Nederland, Zorgverzekeraars Nederland (ZN) en het Ministerie van VWS. Ze hebben gezamenlijk afspraken gemaakt op het gebied van gezondheid en welbevinden. Stip op de horizon is een gezonde generatie in 2040, met weerbare mensen die kunnen opgroeien, leven, werken en wonen in een gezonde leefomgeving met een sterke sociale basis. Het GALA is gericht op integrale inzet op preventie Het hoofddoel van het GALA is het bevorderen en behouden van de fysieke en mentale gezondheid vanaf het prille begin, de eerste 1000 dagen. Met specifieke aandacht voor mensen in kwetsbare situaties. Integraal betekent meer verbinding tussen bewegen, sport, gezondheid, cultuur, zorg, welzijn, onderwijs en fysieke leefomgeving. Inzet op preventie is ook belangrijk om de kwaliteit, toegankelijkheid en houdbaarheid van het Nederlandse zorgstelsel in de toekomst te kunnen waarborgen. De coronapandemie heeft dit besef versterkt.

1

er gdringen gezondheidsachterstanden

ezonde f sieke leefomgeving ersterken sociale basis ezonde leefsti l ersterking mentale en gezondheid itaal o der

eerbaarheid

orden

De doelen van het GALA zijn: a) terugdringen van gezondheidsachterstanden Het thema gezondheidsachterstanden loopt als een rode draad door het GALA. Mensen met een lager opleidingsniveau leven gemiddeld ruim 4 jaar korter en krijgen bovendien ruim 14 jaar eerder te maken met een slechter ervaren gezondheid dan hoogopgeleiden (bron: www.staatvenz.nl). Mensen met schulden, zonder baan of zorgen over hun woning kunnen het zich vaak niet veroorloven om gezond te leven of hebben hier geen mentale ruimte voor. In Rhenen zijn we ons ervan bewust dat alle projecten of activiteiten voor mensen die in armoede leven afgestemd moeten zijn op de leefwereld van deze inwoners. b) een gezonde fysieke leefomgeving die uitnodigt tot bewegen en ontmoeten Bij een gezonde fysieke leefomgeving gaat het om in hoeverre mensen kunnen bewegen, elkaar ontmoeten en activiteiten ondernemen in de eigen wijk. Maar ook de luchtkwaliteit, geluidsoverlast, risico’s op infectieziekten en klimaatverandering hebben invloed op de gezondheid. In Rhenen zetten we in op een gezonde omgeving die uitnodigt om buiten te zijn, te bewegen en andere mensen te ontmoeten, voor jong en oud. c) versterken van de sociale basis Bij het versterken van de sociale basis gaat het om mogelijkheden voor inwoners om elkaar te ontmoeten, zich te ontplooien, te ontspannen, elkaar te helpen en eenzaamheid te verminderen.

Met het oog op de vergrijzing is er specifieke aandacht voor ouderen. Onze ambitie is een actieve, gezonde, veilige en betrokken samenleving te creëren waarin iedereen dezelfde kansen heeft. Een sterke sociale basis in alle wijken en laagdrempelige toegankelijke voorzieningen. d) een gezonde leefstijl en e) versterken van de mentale weerbaarheid en mentale gezondheid Bij een gezonde leefstijl gaat het om bewegen, sporten, gezonde voeding en minder roken, alcoholen drugsgebruik. Landelijke cijfers over roken, overgewicht, alcoholgebruik, bewegen en mentale gezondheid onder volwassenen en kinderen tonen de urgentie aan om in te blijven zetten op de doelen van het Preventie-akkoord. Meer bewegen levert winst op voor zowel de fysieke als mentale gezondheid. In Rhenen hebben we mentale gezondheid hoog op de agenda staan, vooral door een toename van het aantal jongeren met mentale problemen.

2

f) vitaal ouder worden Bij vitaal ouder worden gaat het erom dat ouderen gezond kunnen worden in hun eigen of passende omgeving. Het bevorderen en behouden van vitaliteit van ouderen is een belangrijk speerpunt in zowel het GALA als het WOZO-programma. In het GALA is specifiek aandacht voor bewegen, gezonde voeding en valpreventie. Ook in Rhenen is behoefte aan meer bewegen voor ouderen en valpreventieprogramma’s. GALA in relatie tot IZA Bij GALA gaat het om samenwerking binnen het gemeentelijk domein en binnen het zorgdomein (huisarts, wijkverpleegkundige) op lokaal niveau. Bij IZA gaat het ook om gezondheidsbevordering en preventie en samenwerking tussen gemeenten en het zorgdomein, maar dan op regionaal niveau (met zorgverzekeraars). Denk aan afspraken over een mandaatstructuur, ketenaanpakken en bekostiging. Daarnaast worden per regio afspraken gemaakt over 5 erkende ketenaanpakken, waaronder de aanpak overgewicht en obesitas bij kinderen, valpreventie bij ouderen, welzijn op recept en kansrijke start. Voor de periode 2023-2026 is er één brede SPUK In het Integraal Zorgakkoord (IZA) is ook afgesproken dat er voor gemeenten jaarlijkse structurele middelen beschikbaar worden gesteld om doelen uit het IZA te bereiken, die gericht zijn op gezondheidsbevordering.

De financiering van gemeenten op het thema gezondheid, bewegen en sport was afhankelijk van tijdelijke, niet-structurele, middelen, waaronder het Sportakkoord en Preventie-akkoord. Voor de periode 2023-2026 is er één Specifieke uitkering (SPUK) voor sport en bewegen, gezondheidsbevordering, cultuurparticipatie en versterken van de sociale basis. Hierin zijn 15 bestaande en nieuw interventies gebundeld. Voor gemeente Rhenen is het budget bepaald op ruim 1,2 miljoen euro voor de periode 2023-2026. In het Plan van Aanpak GALA 2024-2026 gemeente Rhenen staat o.a.: 1. waar gemeente Rhenen nu staat op hoofdlijnen 2. wat we willen bereiken (doelen en resultaten) 3. wat we daarvoor gaan doen (uitvoering en samenwerking) 4. op welke manier invulling wordt gegeven aan de kennis- en adviesfunctie van de GGD en coördinatie van de regionale aanpak preventie 5. hoe de voortgang wordt bewaakt 6. op elke i ze samenhang ordt nagestreefd t ssen de thema’s Kaders Landelijk: Regeling specifieke uitkering sport en bewegen, gezondheidsbevordering, cultuurparticipatie en sociale basis 2023-2026; Gezond en Actief Leven Akkoord; Landelijke Nota Gezondheidsbeleid, Nationaal Preventieakkoord, Integraal Zorg Akkoord (IZA), programma Wonen, Ondersteunen en Zorg voor Ouderen (WOZO), Sportakkoord II.

Lokaal: Visie op Rhenen 2035; Visie Sociaal Rhenen 2030; Bestuursprogramma 2022-2026; Groenbeleidsplan 2023-2028; Sportbeleid 2019-2023; Preventieakkoord Elst-Achterberg-Rhenen 2021; Sport- en beweegakkoord Rhenen 2019-2021; Participatiestatuut 2018. Beoogd effect Het beoogde effect op inhoud zijn de doelen van het GALA: • terugdringen gezondheidsachterstanden van inwoners; • gezonde fysieke leefomgeving; • versterken sociale basis; • gezonde leefstijl van inwoners; • versterking mentale weerbaarheid en gezondheid van inwoners; • meer mogelijkheden om vitaal ouder te worden. Om te voldoen aan de subsidievoorwaarden is een positief advies van de kerngroep VNG/VSG voor het Plan van Aanpak 2024-2026 noodzakelijk.

3

Argumenten 1.1 Gemeenten moeten een Integraal Plan van Aanpak indienen voor 30 september 2023 Voor de periode 2024-2026 moeten gemeenten een Integraal Plan van Aanpak GALA opstellen en indienen voor 30 september 2023. Het plan van aanpak moet worden goedgekeurd door de kerngroep VNG/VSG. Dit is een voorwaarde om de bevoorschotting voor 2024-2026 te kunnen ontvangen. 1.2 Het plan van aanpak is opgesteld conform het Format Plan van Aanpak 2024-2026 We hebben het bijgevoegde plan van aanpak opgesteld op basis van het Format Plan van Aanpak 2024-2026 bij de Regeling specifieke uitkering sport en bewegen, gezondheidsbevordering, cultuurparticipatie en de sociale basis 2023-2026. Zie bijlage 2. Deze tekst is geschreven voor de kerngroep VNG/VSG om te voldoen aan de subsidievoorwaarden. 1.3 Er is een participatie-bijeenkomst georganiseerd Inwoners, vrijwilligers, professionals en maatschappelijke organisaties zijn uitgenodigd om mee te denken tijdens een participatie-bijeenkomst op 21 juni 2023. Zie bijlage 3 voor het verslag. De resultaten hiervan zijn verwerkt in dit Plan van Aanpak. 2.1 Het plan van aanpak dient ondertekend te worden door tenminste één wethouder Het Plan van Aanpak omvat onderwerpen die bij verschillende portefeuillehouders zijn belegd. De meeste thema’s it het ALA zi n belegd bi de wethouder voor welzijn, gezondheid en sport.

Risico’s en nadelen 1.1 Het is nu nog niet bekend hoe de financiering er na 2026 uitziet Het GALA is ook gericht op een bijdrage aan de IZA doelen zoals uitstel en voorkomen van behoefte aan ondersteuning en zorg en bevordering van samen/zelfredzaamheid. Bij preventie gaan de kosten voor de baten uit. Het effect is op langere termijn zichtbaar. Het is nu nog niet zeker hoe de financiering er – zeker na de val van het kabinet – na 2026 uitziet. We weten niet of we projecten of activiteiten structureel kunnen faciliteren en borgen. Dit betekent dat we aan de voorkant de verwachtingen naar inwoners en samenwerkingspartners goed moeten managen. Financiële toelichting De financiering van gemeenten op het thema gezondheid, bewegen en sport was afhankelijk van tijdelijke, niet-structurele, middelen, waaronder het Sportakkoord en Preventie-akkoord. Voor de periode 2023-2026 is er één Specifieke uitkering (SPUK) voor sport en bewegen, gezondheidsbevordering, cultuurparticipatie en versterken van de sociale basis. Hierin zijn 15 bestaande en nieuw interventies gebundeld. De verdeling van de SPUK-middelen over gemeenten is gebaseerd op inwonertal en het aantal inwoners met gezondheidsachterstanden (gebaseerd op inkomensniveau en opleidingsniveau).

Voor gemeente Rhenen betekent dit dat voor de periode 2023-2026 voor bepaalde thema’s minder financiële middelen beschikbaar zijn dan voorheen (bijvoorbeeld voor het lokaal Sportakkoord) en voor andere thema’s meer (bi voorbeeld voor vitaal o der orden). Zie onderstaande tabel voor een overzicht van de beschikbare budgetten per thema in 2023-2026. De budgetten worden via zomerrapportage 2023 en begroting 2024-2026 opgevoerd. GALA Thema 3A Terugdringen gezondheidsachterstanden 3B Gezonde fysieke leefomgeving 3C Versterken van de sociale basis

Subthema Kansrijke Start

2023 17.086

2024 18.225

2025 18.225

2026 22.771

Totaal 76.308

Terugdringen gezondheidsachterstanden Gezonde leefomgeving

22.782

22.781

22.781

22.771

91.116

11.391

11.391

11.391

0

34.172

Versterken sociale basis

41.577

41.007

41.007

30.741

154.332

Mantelzorg

11.391

11.391

11.391

10.247

44.420

Eén tegen eenzaamheid

11.391

11.391

9.113

0

31.894

Welzijn op Recept

6.265

10.821

13.099

15.371

45.556

4

3D Een gezonde leefstijl

3E Versterken mentale gezondheid 3F Vitaal ouder worden 3G Domein overstijgende inzet vanuit regionale preventie infrastructuur

Aanpak overgewicht

19.934

19.934

19.934

0

59.802

OKO & vroegsignalering middelengebruik (roken, alcohol en drugs) Lokaal Sportakkoord

2.848

2.848

2.848

0

8.543

14.808

14.808

14.808

11.386

55.810

Brede Regeling Combinatiefuncties Mentale gezondheid

101.949 101.947 101.947 98.486

404.330

7.974

5.695

5.695

0

19.364

Valpreventie

58.663

54.106

54.106

55.790

222.665

Versterken kennis advies GGD

2.848

2.848

2.848

0

8.543

Coördinatiekosten TOTAAL

10.138 8.315 8.315 0 341.045 337.508 337.508 267.564

26.768 1.283.625

Personele gevolgen Voor het uitvoeren van projecten en activiteiten uit het Plan van Aanpak GALA 2024-2026 is extra ambtelijke inzet vereist van de kerngroep GALA bestaande uit de beleidsadviseur gezondheid & sport, beleidsadviseur jeugd, beleidsadviseur welzijn, beleidsadviseur onderwijs, beleidsadviseur leefbaarheid, beleidsadviseur armoedebeleid. Periodiek is inzet vereist van de communicatieadviseur, financieel adviseur, beleidsadviseur cultuur en beleidsadviseur groen. Dit is nog niet meegenomen in de teamplannen voor 2023 t/m 2026. Denk hierbij aan procescoördinatie; samenwerking en afstemming met financiën (ook voor de verantwoording); interne en externe communicatie; opbouwen van netwerken; opstellen van een afwegingskader om subsidieaanvragen aan te toetsen; beoordelen van subsidieaanvragen; regie voeren op opzetten, (laten) uitvoeren, evalueren en indien nodig bijstellen van projecten en activiteiten om de doelen van het GALA te behalen. Duurzaamheid oor alle thema’s zoeken e naar d rzame aanpakken, pro ecten en activiteiten. Hierbij biedt de h idige financieringsstr ct r el een risico, omdat voor de verschillende thema’s nog niet d ideli k is of na 2026 structureel geld beschikbaar blijft. Participatie Dit Plan van Aanpak GALA 2024-2026 gemeente Rhenen is tot stand gekomen in samenwerking met: Extern: de GGD is geraadpleegd om te toetsen op integraliteit en data.

Dit is in lijn met artikel 16 van de Wet Publieke Gezondheid, waarin staat dat advies gevraagd wordt aan de GGD voordat besluiten worden genomen die belangrijke gevolgen kunnen hebben voor de publieke gezondheidszorg. inwoners, vrijwilligers, professionals en maatschappelijke organisaties zijn uitgenodigd om mee te denken tijdens een participatie-bijeenkomst op 21 juni 2023. De resultaten hiervan zijn verwerkt in dit Plan van Aanpak. Intern: kerngroep GALA, communicatieadviseur en data-analist. Dit collegevoorstel is voor advies ook voorgelegd aan de financieel adviseur, spelverdeler en wethouders. Communicatie Zie vervolgprocedure Vervolgprocedure • Na akkoord van het college gaat dit collegevoorstel via de leesmap ter informatie naar de raad. • We dienen het plan van aanpak voor 30 september in bij de kerngroep VNG/VSG. • Het kernteam VNG/VSG toetst het plan van aanpak in oktober 2023.

5

• • •

Vervolgens dienen we het plan van aanpak met het positief advies van de kerngroep VNG/VSG voor 31 oktober 2023 in bij de Dienst Uitvoering Subsidies Instellingen (DUS-I). We geven een presentatie over wat GALA is en het plan van aanpak in Rhenen in de commissie samenleving op 31 oktober 2023 De middelen van de brede SPUK komen ter beschikking voor functionarissen (organisatie/planvorming/samenwerkingsverbanden) en voor uitvoering.

Bijlagen: Bijlage 1: Plan van Aanpak GALA gemeente Rhenen 2024-2026 Bijlage 2: Format Plan van Aanpak GALA 2024-2026 Bijlage 3: Verslag participatiebijeenkomst GALA gemeente Rhenen dd 21 juni 2023 Bijlage 4: Toelichting GALA-IZA

6