Bijlage 6 Beweegvriendelijke omgeving
Tekst van het document
Whitepaper
Speel, ren, fiets, skate, zwem, sup en bewandel…
...de route naar een beweegvriendelijke omgeving
Whitepaper Beweegvriendelijke omgeving Jeroen Hoyng Dianne Scholte Ilja van Holsteijn Lenneke Hindriks © Juni 2024, Kenniscentrum Sport & Bewegen, Utrecht
2
Inleiding De ontwikkelingen uit de 20e en 21e eeuw voorzien de mens van steeds meer gemakken. Van auto, magnetron, televisie, afstandsbediening en wasmachine, tot computer, internet, mobiele telefoon, robotgrasmaaier en -stofzuiger, er komen er steeds meer bij. Dankzij technologie zijn we ook meer gaan thuiswerken en hebben we continu toegang tot on-demand services, zoals het thuisbezorgen van boodschappen, gamen en het bingewatchen van nieuwe tv-series. Het gevolg hiervan is dat mensen steeds minder lichamelijk actief zijn tijdens werk, huishouden en vrije tijd. Nederland is zelfs Europees kampioen zitten. Voor een goede gezondheid is het noodzakelijk dat mensen
82%
van de Nederlanders beschouwt gezondheid als belangrijkste voorwaarde om een ‘goed leven’ te kunnen leiden
voldoende bewegen.
Goede gezondheid is een groot goed. 82% van de Nederlanders beschouwt gezondheid als belangrijkste voorwaarde om een ‘goed leven’ te kunnen leiden1. Een gezonde leefstijl en gezonde voeding zijn enorm belangrijk, maar er zijn grote verschillen in Nederland. Gezondheid en een hoge
levensverwachting hebben een sterke relatie met de sociaaleconomische positie. Deze sociaaleconomische situatie, levensstijl (cultuur) en persoonlijke motieven zijn factoren die (bijna) niet te beïnvloeden zijn door planologen en stedenbouwkundigen. Maar gezond gedrag (sporten en bewegen) kan wel degelijk worden beïnvloed door de inrichting van de woon- en leefomgeving. Een gezonde stad biedt haar inwoners immers gezonde leefomstandigheden. Een leefomgeving die uitnodigt tot bewegen, spelen, sporten en ontmoeten, levert hieraan een belangrijke bijdrage.
Dit whitepaper is ontwikkeld om: geïnteresseerden te introduceren op het thema beweegvriendelijke omgeving; beleidsmakers en andere professionals te ondersteunen bij het creëren van een beweegvriendelijke omgeving; de beweegvriendelijke omgeving op de (gemeentelijke) agenda te krijgen; collega’s uit andere sectoren of domeinen sport- en beweeginclusief te laten werken en denken; overige stakeholders die met dit onderwerp aan de slag willen gaan voorzien van kennis, handvatten en instrumenten.
Veel leesplezier! 3
Inhoudsopgave 1.
Wat is een beweegvriendelijke omgeving?
5
2. Wat is een inclusieve beweegvriendelijke omgeving?
12
3. Waarom is een beweegvriendelijke omgeving belangrijk?
15
4. Wat zijn werkzame mechanismen van een beweegvriendelijke omgeving?
18
5. Wat is de stand van beweegvriendelijk Nederland?
21
6. Wat staat er op de politieke agenda?
27
7. Hoe kom je tot een beweegvriendelijke omgeving?
32
8. Welke instrumenten voor een beweegvriendelijke omgeving zijn er?
39
9. Hoe kun je vandaag al aan de slag?
44
Bronnen
47
4
01 Wat is een beweegvriendelijke omgeving?
5
01 Wat is een beweegvriendelijke omgeving?
Een beweegvriendelijke omgeving faciliteert en stimuleert mensen om te sporten, te bewegen, te spelen, actief te verplaatsen en te ontmoeten. Bij een beweegvriendelijke omgeving onderscheiden we functioneel bewegen van recreatief bewegen en sportief bewegen 2 . Functioneel bewegen wordt ook actieve verplaatsing of actieve mobiliteit genoemd. In dit whitepaper wordt de term actieve mobiliteit gebruikt. Voorbeelden van actieve mobiliteit zijn lopen of fietsen naar school, de winkel of het werk. Met recreatief bewegen bedoelen we een ommetje maken, buitenspelen of moestuinieren en bij sportief bewegen kun je denken aan hardlopen, wielrennen en voetballen. De beweegvriendelijke omgeving is meer een beschrijvende term dan een theoretisch gefundeerd begrip of concept. Kenniscentrum Sport & Bewegen definieert de beweegvriendelijke omgeving nadrukkelijk breder dan alleen de fysieke omgeving (de hardware).
Bij een beweegvriendelijke omgeving onderscheiden we functioneel bewegen van recreatief bewegen en sportief bewegen
Definitie Een beweegvriendelijke omgeving is een inclusieve leefomgeving die mensen faciliteert, stimuleert en uitdaagt om te bewegen, spelen, sporten en ontmoeten.
Uitgangspunten voor een beweegvriendelijke omgeving zijn3: 1. Een omgeving met voorzieningen (plekken) in de openbare ruimte waar mensen spelen, bewegen, sporten, ontmoeten en zich verplaatsen. 2. Een omgeving waarin gebruikers worden gestimuleerd (bijv. door interventies, campagnes, beweegapps en activiteitenaanbod) te spelen, te sporten en zich actief te verplaatsen. 3. Een omgeving waar een activiteitenaanbod is gekoppeld aan de voorzieningen, zodat die duurzaam gebruikt worden. 4. Een omgeving die schoon, heel, veilig, toegankelijk en uitdagend is (ingericht). 5. Een omgeving die tot stand is gekomen vanuit urgentie bij de gebruiker(s) en door samenwerking tussen publieke, private en/of particuliere partijen. 6. Een omgeving die is toegepast en afgestemd op het juiste schaalniveau.
6
01 Wat is een beweegvriendelijke omgeving?
Er zijn geen blauwdrukken voor een beweegvriendelijke omgeving. Hoe je een leefomgeving vormgeeft zodat die beweegvriendelijk wordt ervaren, hangt altijd af van de lokale context, de wensen van bewoners en de mogelijkheden in een buurt of gemeente. Wel bestaat de beweegvriendelijke omgeving altijd uit 3 elementen:
Hardware Software Orgware
fysieke leefomgeving de activiteiten die aangeboden worden hoe de hardware en software georganiseerd worden
Deze elementen komen samen in het BVO-model (beweegvriendelijke omgeving-model). Zie daarvoor figuur 1. De acroniemen van deze elementen vormen samen het doel: “SPORT ABC MOVES people”, waarbij de mens centraal staat (het figuur in het midden). Een beweegvriendelijke omgeving sluit aan bij de wensen en behoeften van de mensen (inwoners en
So
re Sport- en beweegaanbod
Fysieke leefomgeving
re wa ft
Ha rd wa
bezoekers).
S Sportaccommodaties & gebouwen
A Activiteiten & interventies
P Playgrounds & schoolpleinen
B Begeleiding & coaching
O Openbare (groene) ruimte
C Communicatie & voorlichting
R Routes & paden T Toeristische & recreatieve buitengebieden
Organisatie van zichtbare aanbod M Monitoring & evaluatie O Onderhoud & beheer V Visie & beleid E Eigenaarschap & financiën S Samenwerking & burgerparticipatie
Orgware
Figuur 1: BVO model: model voor beweegvriendelijke omgeving 4
7
01 Wat is een beweegvriendelijke omgeving?
Hardware Hardware bestaat uit de fysieke (sport)infrastructuur die voor iedereen toegankelijk is en sport, spelen, bewegen en ontmoeten faciliteert of stimuleert. Sportaccommodaties en beweegstimulerende gebouwen: sportparken, sporthallen, gymzalen, (kunst)grasvelden, zwembaden, maneges, klimhallen, ijsbanen, multifunctionele accommodaties, gebouwen (scholen, kantoren), leegstaande gebouwen die tijdelijk sportief zijn ingericht, overgang tussen buitenruimte en gebouwen (plinten), etc. Playgrounds & schoolpleinen: schoolpleinen, speeltuinen, skateparken, trapveldjes, outdoor fitness en andere beweegtoestellen, etc. Openbare groene, blauwe en grijze ruimte: pleinen, beweegtuinen, parken, plantsoenen, volkstuinen, speelvijvers, kernrandzones, etc. Routes & paden: stoepen, wandelroutes, fietspaden en doorfietsroutes, ruiterpaden, skeelerroutes, kanoroutes, etc. Toeristische & recreatieve buitengebieden: bossen, heide, duinen, stranden, meren, etc.
8
01 Wat is een beweegvriendelijke omgeving?
Software Het begrip software staat voor het aanbod van activiteiten, begeleiding en communicatie. Activiteiten & interventies zijn: erkende interventies, activeringsprogramma’s, evenementen, projecten, sportaanbod van verenigingen en fitnesscentra, et cetera. Denk hierbij aan het stimuleren van lopen en fietsen, aan de organisatie van sport- en beweegactiviteiten als: buitenspelen tijdens spelmiddagen, instuiven, buurtbijeenkomsten, toernooien, fiets- en wandeltochten, sportieve opvang, maar ook sporten in de openbare ruimte zoals urban sport, beach sport of hardlopen. Bekijk de volgende links voor meer kennis over: •
werkzame elementen voor interventie-makers,
•
werkzame elementen voor sportstimulering jongeren,
•
werkzame elementen beweegstimulering bij ouderen,
•
goede implementatie bepaalt impact van beweeginterventie en
•
ebook beweeggedrag veranderen
Begeleiding & coaching kan bestaan uit de inzet van een sportbuurtwerker, buurtsportcoach, jeugd- en jongerenwerker, trainers, instructeurs, pedagogisch medewerkers, natuur- en milieueducatie-centra, kinderopvang en buitenschoolse opvang, wijkmanagers en/of vrijwilligers. Communicatie & voorlichting zoals campagnes, buurtbijeenkomsten, websites of applicaties om mensen te informeren over de beweegmogelijkheden, bewegwijzering en/of bebording met instructieteksten. Denk bij communicatie aan het beïnvloeden van onbewust gedrag, van risicoperceptie, van invloed van de sociale omgeving en van mogelijke weerstand.
9
01 Wat is een beweegvriendelijke omgeving?
Orgware Orgware bevat alles wat betreft het proces om te komen tot het zichtbare aanbod. Dus alles achter de hardware en software: Monitoring & evaluatie geven inzicht in het bepalen of de beweegvriendelijke omgeving wel voldoet en bijdraagt aan de gestelde doelen. Denk aan het meten van de tevredenheid van bewoners, meten van het aantal gebruikers van een locatie, meten van het effect van de interventie op de locatie, evaluatie van het beleid, etc. Onderhoud & beheer zijn belangrijk om de potentie van een beweegvriendelijke omgeving te benutten. Zorg dat de leefomgeving schoon, heel en (sociaal en fysiek) veilig is. Voor die sociale veiligheid is soms ook toezicht en handhaving nodig. Visie & beleid zijn belangrijk om doelen ten aanzien van een beweegvriendelijke omgeving vast te leggen. Dit kan bijvoorbeeld in een omgevingsvisie, een sportakkoord of een beleidsplan. Eigenaarschap & financiën zijn belangrijke voorwaarden voor een beweegvriendelijke omgeving. Denk bijvoorbeeld aan een multifunctionele accommodatie of het openstellen van een schoolplein, een open sportpark of een natuurgebied. Maar denk ook aan het stimuleren van bewoners om eigenaarschap te voelen voor (een deel van) de omgeving. Samenwerking & burgerparticipatie zijn noodzakelijk.
Voor een optimaal resultaat vraagt een beweegvriendelijke omgeving om nauwe samenwerking tussen het ruimtelijk domein, het sociale domein en de bewoners. De gemeente heeft beleidsmatig gezien meestal de regie over een beweegvriendelijke omgeving, maar de orgware-onderdelen zijn geen taak van de gemeente alleen. Het is juist de kunst om samenwerking aan te gaan met partners, zoals de buurt, sportverenigingen, school, welzijnswerk, buurtsportcoach, woningcorporaties en projectontwikkelaars.
10
De afstemming tussen hardware, software en orgware De fysieke leefomgeving (hardware) is van belang om mensen te faciliteren om te kunnen bewegen. Het is een randvoorwaarde om te kunnen spelen, sporten, recreëren en ontmoeten. Om mensen in beweging te krijgen is (vaak) meer nodig dan alleen hardware, zoals bijvoorbeeld georganiseerd aanbod en ondersteuning (software) en beheer, toezicht en onderhoud (orgware). Pas als gelegenheid, georganiseerd aanbod en gemotiveerde gebruikers in balans zijn, wordt beweeggedrag gemaximaliseerd (het midden in figuur 1). Kortom, we spreken pas van een beweegvriendelijke omgeving wanneer hardware, software en orgware op elkaar zijn afgestemd.
We spreken pas van een beweegvriendelijke omgeving wanneer hardware, software en orgware op elkaar zijn afgestemd.
Fitnesstoestel Laten we een fitnesstoestel in de openbare buitenruimte als voorbeeld nemen. Met dit fitnesstoestel creëer je de randvoorwaarde om te bewegen (hardware), maar dat wil niet zeggen dat de omgeving daarmee direct beweegvriendelijk is. Het toestel moet namelijk toegankelijk zijn, de omgeving moet als (sociaal) veilig worden ervaren en ook voldoende uitdaging bieden. Om het gebruik van het fitnesstoestel te stimuleren is het aanbieden van activiteiten (software) met behulp van promotiemiddelen raadzaam. Wanneer het onderhoud en toezicht goed geregeld is (orgware) en er groepen mensen zijn die van het toestel gebruikmaken, dan is de kans het grootst dat de interventie een succes is en kan de omgeving als beweegvriendelijk worden aangemerkt. 11
02 Wat is een inclusieve beweegvriendelijke omgeving?
12
02 Wat is een een inclusieve beweegvriendelijke omgeving?
De inrichting van de leefomgeving beïnvloedt het beweeggedrag van mensen. Het ontwerp van een plek heeft niet alleen invloed op het aantal mensen dat die plek gebruikt en op het soort en de duur van activiteiten die men daar beoefent 25, maar ook op wie er gebruik van maakt. Zowel het VN-verdrag Handicap als de Sustainable Development Goals onderstrepen dat dagelijkse voorzieningen bereikbaar moeten zijn voor iedereen. Dit betekent dat ontmoetingsplekken uitnodigend zijn en dat zowel de gebouwen, het openbaar vervoer en de openbare ruimte als geheel, toegankelijk zijn. Er zijn groepen die je minder in de openbare ruimte ziet spelen, wandelen, fietsen en sporten, zoals ouderen, meiden en vrouwen, mensen met een beperking of mensen met een chronische aandoening. Voor het ontwerp van de omgeving dient rekening te worden gehouden met de wensen en behoeften van deze groepen. De Richtlijn Toegankelijkheid van het CROW zegt dat een goed ingerichte openbare ruimte toegankelijk is voor elke gebruiker, zodat die zich zelfstandig kan voortbewegen zonder hulp van derden. Maar is dat wel voldoende? Inter Vlaanderen hanteert de 6B’s van integrale toegankelijkheid.
6B’s van integrale toegankelijkheid 1. Beschikbaar: is het er als mensen het nodig hebben, bijvoorbeeld openingstijden? 2. Bereikbaar: kan iedereen er komen, bijvoorbeeld met het openbaar vervoer? En zonder drempels of omwegen? 3. Betreedbaar: kan iedereen er gemakkelijk naar binnen, naar buiten, erop of eraf? Ook als je geen trappen kunt nemen? 4. Bruikbaar: kunnen mensen er doen wat ze van plan zijn? 5. Begrijpelijk: begrijpt iedereen alle informatie? Ook zonder alles twee keer te moeten lezen? 6. Bekend: kun je eenvoudig opzoeken of terugvinden wat je nodig hebt?
13
Een inclusieve beweegvriendelijke omgeving vraagt nog iets extra’s. Iedereen moet zich prettig en vrij voelen en durven te verblijven en bewegen in de openbare ruimte. Dat wil zeggen onafhankelijk van van iemands geslacht, gender, seksuele voorkeur, eventuele beperking, financiële situatie of etnische achtergrond. Dit kun je onder andere creëren door belanghebbenden te betrekken bij het ontwerp van de buitenruimte. Daarom voegen we nog 5B’s toe.
7. Betrouwbaar: voelt iedereen zich veilig en welkom? 8. Beweegstimulerend: zet de omgeving alle inwoners aan tot bewegen, buitenspelen, sporten en/of ontmoeten? 9. Behaaglijk: is de omgeving aantrekkelijk en comfortabel voor iedereen? 10. Betaalbaar: Is toegang tot de locatie betaalbaar (gratis of voor acceptabele prijs)? 11. Betrokken: zijn bij totstandkoming van de omgeving belanghebbenden betrokken bij het ontwerp ervan 5 ?
Samenvattend is een inclusieve beweegvriendelijke omgeving een buitenruimte die voldoet aan de 11B’s.
Meer weten? Wil je uitgebreidere informatie over inclusieve beweegvriendelijke omgeving? Ga dan naar Inspiratiegids voor inclusieve beweegvriendelijke omgeving.
Klik hier 14
03 Waarom is een beweegvriendelijke omgeving belangrijk?
15
03 Waarom is een beweegvriendelijke omgeving belangrijk?
Als de leefomgeving van mensen zó wordt aangepast dat ze meer gaan bewegen, spelen, sporten en ontmoeten, levert dit vele voordelen op. Het is dus belangrijk dat de leefomgeving uitnodigt tot bewegen en sporten en dat dit thema niet ondersneeuwt onder andere belangrijke thema’s als klimaatadaptatie, luchtkwaliteit of parkeernormen. Sterker nog, een beweegvriendelijke omgeving kan met een goede integrale aanpak juist heel goed gekoppeld worden aan deze opgaven. Met 11 argumenten van een beweegvriendelijke omgeving 6 laten we je zien welke kansen er zijn.
Een beweegvriendelijke omgeving…
Fysieke gezondheid
Mentale gezondheid
(Motorische) ontwikkeling
Stimuleert mensen om te sporten
Bevordert bewegen en daarmee
Draagt bij aan de ontwikkeling van
en bewegen, en verbetert daarmee
de mentale gezondheid en het
kinderen door bewegen, leren en
hun fysieke conditie en motorische
welzijn van inwoners.
spelen te faciliteren
vaardigheden.
Actieve mobiliteit
Veiligheid
Helpt om chronische aan-
Nodigt gebruikers uit zich vaker
Draagt bij aan bewegen, doordat
doeningen, waaronder obesitas,
actief te verplaatsen (fietsend,
het er (verkeers-)veiliger is.
te voorkomen, doordat mensen
wandelend) vanwege de aanwezig-
meer gaan bewegen.
heid van aantrekkelijke wandel- en
Preventie chronische ziekten
fietsinfrastructuur. 16
03 Waarom is een beweegvriendelijke omgeving belangrijk?
Klimaatadaptatie
Schoner (leef)milieu
Leefbaarheid & sociale cohesie
Kan, vanwege het aanwezige groen
Draagt bij aan een schoner (leef-)
Draagt bij aan de leefbaarheid
en blauw, bijdragen aan klimaat-
milieu, doordat meer mensen in
en sociale cohesie, doordat een
adaptatie en de biodiversiteit.
plaats van gemotoriseerd verkeer
beweegvriendelijke omgeving
gebruik maken van actieve
schoner is en minder last heeft van
mobiliteit.
het lawaai van verkeer en minder last heeft van criminaliteit.
Leeftijdsvriendelijk
Vestigingsklimaat
Faciliteert het gezond en actief
Kan bijdragen aan gebieds-
opgroeien en oud worden, doordat
marketing en een uitnodigend
deze veilig is en voldoende voor-
vestigingsklimaat, omdat het
zieningen en faciliteiten heeft om
een aantrekkelijke en gezonde
te kunnen spelen en bewegen.
omgeving biedt om in te wonen en werken, en is goed bereikbaar met het openbaar vervoer, te fiets en te voet.
Meer weten? Wil je ook de onderbouwing van de argumenten lezen? Ga dan naar Argumenten voor een beweegvriendelijke omgeving.
Klik hier
17
04 Wat zijn werkzame mechanismen van een beweeg vriendelijke omgeving?
18
04 Wat zijn werkzame mechanismen van een beweegvriendelijke omgeving?
Een beweegvriendelijke omgeving vraagt om maatwerk op lokaal en zelfs individueel niveau. Het Mulier Instituut 7 deed een systematische studie naar de invloed van een omgeving op het beweeggedrag; dit worden de werkzame mechanismen van een beweegvriendelijke omgeving genoemd. Uit deze studie blijkt dat een beweegvriendelijke omgeving een complex fenomeen is: een samenspel van de fysieke omgeving, sociale factoren en de motivatie van mensen. Een beweegvriendelijke omgeving vraagt dus om maatwerk op lokaal en zelfs individueel niveau. Toch is er volgens het Mulier Instituut een aantal algemene werkzame mechanismen te onderscheiden die positieve invloed uitoefenen op het beweeggedrag. De 7 werkzame mechanismen van een beweegvriendelijke omgeving zijn:
1. Sociale veiligheid Een sociaal veilige omgeving is overzichtelijk, eenduidig, toegankelijk en aantrekkelijk ingericht. De juiste inrichting van de leefomgeving, zoals openheid, goed onderhouden en goede verlichting, vergroot het gevoel van sociale veiligheid. In een veilige omgeving gaan mensen eerder buiten sporten en bewegen.
2. Fysieke veiligheid Vrijliggende wandel- en fietspaden verhogen het (verkeers)veiligheidsgevoel van gebruikers. Dat maakt wandelen en fietsen aantrekkelijker en stimuleert mensen om te bewegen. Een ‘gescheiden infrastructuur’ is vooral in de binnenstad belangrijk; vooral voor ouderen en voor mensen die weinig wandelen of fietsen.
3. Infrastructuur Obstakelvrije routes en paden, die als prettig worden ervaren en toegankelijk zijn, zorgen voor betere bereikbaarheid van voorzieningen, zoals winkels. Op voorwaarde dat de voorzieningen dichtbij zijn, heeft dit een positief effect op wandel- en fietsgedrag. Met name voor ouderen, mensen met een beperking en mensen die weinig wandelen of fietsen.
4. Connectiviteit We spreken van een hoge mate van connectiviteit als wandel- of fietspaden goed met elkaar verknoopt (en veilig) zijn. Denk aan interventies als een loopbrug of een zebrapad. Een goed loop- en fietsnetwerk maakt snelle routes, zowel in tijd als in afstand, en zorgt voor een gevoel dat bestemmingen goed bereikbaar zijn. 19
04 Wat zijn werkzame mechanismen van een beweegvriendelijke omgeving?
5. Esthetische waarde Een mooie omgeving met afwisselende, prettige routes zorgt voor welbevinden en een gevoel van veiligheid. In zo’n omgeving voelen mensen zich eerder aangemoedigd om te bewegen. Een aangename buitenruimte draagt bovendien bij aan meer sociale interacties zoals ontmoetingen. Als er plekken zijn waar mensen kunnen rusten en zij elkaar goed kennen, zorgt dit ook voor meer wandelen en fietsen.
6. Beweegvoorzieningen gecombineerd met programmatisch aanbod Voorzieningen voor lopen, fietsen, spelen en sporten zorgen voor (nieuwe) mogelijkheden om te bewegen. Een voorwaarde voor meer bewegen is dat de voorzieningen dichtbij, vrij toegankelijk, leeftijdsvriendelijk en geschikt voor groepsactiviteiten zijn; en dat er programmatisch aanbod is en/of activiteiten worden georganiseerd. Dus door de combinatie van hardware en software voelen mensen zich veiliger en worden ze gemotiveerd.
7. Gebruik openbare ruimte Het gebruik van de openbare ruimte zorgt voor meer mensen op straat, waardoor er meer sociale interacties zijn en mensen zich automatisch veiliger voelen. Op voorwaarde dat mensen elkaar (enigszins) kennen, leidt dat ertoe dat het prettiger wordt om te bewegen. En dat zorgt er weer voor dat er meer mensen op straat zijn en maakt de cyclus compleet.
Wat kun je met deze mechanismen? Zodra je aan de slag gaat met het maken van beleid voor en het inrichten van de openbare ruimte, is het belangrijk om rekening te houden met elk van deze werkzame mechanismen. Een goede infrastructuur is net zo belangrijk als de fysieke en sociale veiligheid. En alleen de juiste beweegvoorzieningen komen de esthetische waarde ten goede. De mechanismen versterken elkaar en vormen samen een beweegvriendelijke omgeving die positieve invloed uitoefent op het beweeggedrag.
20
05 Wat is de stand van beweegvriendelijk Nederland?
21
05 Wat is de stand van beweegvriendelijk Nederland?
Een beweegvriendelijke omgeving is belangrijk, maar in welke mate? En (hoe) kunnen we dat met cijfers onderbouwen? De afgelopen jaren zijn er in Nederland verschillende onderzoeken gedaan naar en rapporten verschenen over de hardware, software en orgware van een beweegvriendelijke omgeving. We lichten ze hieronder toe.
5.1 Beweegvriendelijke openbare ruimte De Kernindicator Beweegvriendelijke Omgeving (KBO) laat zien hoe de fysieke leefomgeving (de hardware) in de openbare ruimte in een gemeente scoort op de mogelijkheid voor mensen om te sporten en te bewegen. De kernindicator bestaat uit vier deelindicatoren:
1. Sportaccommodaties: diversiteit en nabijheid van sportvelden, sporthallen, tennisbanen, sportscholen en zwembaden; 2. Sport- en speelplekken: nabijheid van sport- en speelplekken in de openbare ruimte; 3. Recreatief groen en blauw: nabijheid en oppervlakte van groene (bv. parken, bossen) en blauwe ruimte (bv. vijvers, waterlopen, zee) geschikt voor recreatief gebruik; 4. Voorzieningen: nabijheid van voorzieningen (huisarts, apotheek, supermarkt, overige levensmiddelen, kinderdagverblijf, BSO, school (basis en middelbaar), trein).
In 2023 bracht het Mulier Instituut een factsheet en verdiepende rapportage uit met de hernieuwde cijfers voor de KBO. Tussen 2020 en 2022 is de totaalscore voor de KBO met vijf punten toegenomen naar 65 punten (van de 100). Het lijkt dus alsof Nederland beweegvriendelijker is geworden. Toch betekent deze toename niet direct dat er ook daadwerkelijk aanpassingen in de fysieke openbare ruimte hebben plaatsgevonden die de omgeving beweegvriendelijker maken. De auteurs geven namelijk aan dat de verandering in de KBO-score ook het gevolg kan zijn van veranderingen in de data (meer of betere data beschikbaar) of een verandering in het aantal inwoners in een bepaald gebied. De scores op de deelindicatoren verschillen per gemeente en hangen samen met verschillende achtergrondkenmerken van gemeenten. Stedelijke gebieden met veel inwoners hebben vaak een hogere score. Dit komt doordat de KBO-score grotendeels gebaseerd is op nabijheid.
22
05 Wat is de stand van beweegvriendelijk Nederland?
5.2 Bewegen in de openbare ruimte Het Brancherapport sport en bewegen in de openbare ruimte 8 geeft een overzicht van de stand van zaken (in 2021) rondom sport en bewegen in de openbare ruimte in Nederland. Hierin wordt gesignaleerd dat er een toenemend sportief-recreatief gebruik is van de openbare ruimte. Beweegactiviteiten in de buitenruimte zijn in te delen op basis van motieven (actieve mobiliteit, recreatief bewegen en sportief bewegen, zie hoofdstuk 1) en activiteiten. In deze paragraaf worden de activiteiten kort toegelicht.
Lopen/wandelen Een voetganger is een persoon die zich te voet, al dan niet ondersteund door hulpmiddelen, verplaatst in de openbare ruimte. Wettelijk wordt een voetganger gezien als een persoon die geen bestuurder is van een voertuig. Dit omvat dus ook mensen die bijvoorbeeld een rolstoel, scootmobiel, kinderwagen, step of skateboard gebruiken. De helft van alle verplaatsingen te voet is recreatief of sportief van aard. Dit is tweederde van de totale afstand die te voet wordt afgelegd. 10 Van alle Nederlanders van 16 jaar en ouder heeft 94 procent de afgelopen twee jaar wel eens gewandeld 11. De wandeling kan zijn:
een klein ommetje zijn (20 - 60 minuten) = 84% een wandeling (5 - 10 km, ongeveer 1 uur tot 2,5 uur) = 66% een (dag)wandeling (>10 km, 2,5 uur of meer) = 30% een wandelvakantie = 7%
Wist je dat? Nederlanders zijn vanaf 2002 (2,2 uur per week) tot 2022 (3,3 uur per week) meer gaan wandelen in hun vrije tijd 12. Lees meer in het artikel ’de waarde van wandelen’.
Lees hier meer 23
05 Wat is de stand van beweegvriendelijk Nederland?
Fietsen Zeventig procent van de Nederlanders fietst minstens 1 keer per week 13. Jongeren fietsen het vaakst en leggen gemiddeld de langste afstand af (5,2 kilometer). In stedelijk gebied wordt er meer gefietst dan in gebieden die minder stedelijk of niet-stedelijk zijn 14. Tijdens de doordeweekse avondspits zijn de meeste fietsers op pad. Fietsers hechten grote waarde aan doorfietsen, mooie routes en een comfortabel wegdek. Ze zijn zelfs bereid iets om te rijden als ze gebruik kunnen maken van een doorfiets- of snelfietsroute 15. Lees meer in het artikel de waarde van fietsen.
Buitenspelen Kinderen van 4 tot en met 11 jaar halen hun beweegminuten vooral door buitenspelen op school of in hun vrije tijd. Maar slechts een op de vijf kinderen speelt elke dag buiten en twee op de drie kinderen speelt 2 keer per week buiten. Een op de zes kinderen speelt echter nooit buiten 16. In stedelijk gebied is de kans op veel buitenspelen kleiner. Kinderen die in hun eigen tuin of in een heel kindvriendelijke buurt (denk aan veilig en goed onderhouden speelplekken, park of weinig verkeer in de straat) kunnen spelen, spelen vaker buiten. Kinderen bewegen meer en gevarieerder als ze ondersteund en aangemoedigd worden door (groot)ouders om nieuwe dingen te proberen en te bewegen. Lees meer in het e-book buitenspelen - Buut vrij!
Sporten Drie op de vijf Nederlanders sport wekelijks 17 waarbij de jeugd en hoger opgeleiden hoger scoren. Voor alle leeftijdsgroepen, maten van sportdeelname en opleidingsniveau is de openbare ruimte de populairste sportlocatie. Sporten in de openbare ruimte wordt door 51% van de Nederlanders van 12 jaar en ouder gedaan 18. De meest populaire sporten in de openbare ruimte zijn hardlopen, fietsen, wandelen en wielrennen.
Urban sports De populariteit van Urban sports is groeiende; vijftien procent van de volwassen Nederlanders (16 - 79 jaar) doet wel eens aan urban sports per jaar 18. In Amsterdam is dat zelfs twintig procent 19 . Lees voor de afbakening van het begrip urban sports dit artikel of dit onderzoek. Gemeenten nemen urban sports mee in hun beleid, kijk naar voorbeelden in dit artikel. 24
05 Wat is de stand van beweegvriendelijk Nederland?
Wat de openbare ruimte aantrekkelijk maakt om in te sporten en te bewegen is onder andere de aanwezigheid van een park in de buurt, gevoel van veiligheid en de aanwezigheid van vrijliggende wandel- en fietspaden. Weinig verkeer, de aanwezigheid van veel bomen, goed onderhoud en de aanwezigheid van mensen op straat stimuleert ouderen om buiten te sporten. Nederlanders sporten of bewegen minder graag in de openbare ruimte wanneer zij hun buurt onaantrekkelijk vinden.
5.3 Buurtsportcoaches Sportaanbieders, sportverenigingen en buurtsportcoaches spelen een grote rol in het organiseren van activiteitenaanbod (software). In 2022 namen 340 Nederlandse gemeenten deel aan de Brede Regeling Combinatiefuncties (BRC), met een totaal van 3.509 fte. 81% hiervan werd ingezet voor de hoofdsector sport en bewegen. Door gemeenten worden deze functionarissen vooral ingezet op de doelgroepen kinderen (94%), jongeren (86%), ouderen (83%) en personen met een beperking (78%) 21. In 2023 is de BRC regeling vernieuwd: de regeling is ondergebracht in de Brede SPUK en er zijn 6 nieuwe profielen 22. Buurtsportcoaches dragen bij aan de uitvoering van het GALA en het Sportakkoord. Lees hier meer over de buurtsportcoachregeling.
Watersport 24 procent van de Nederlanders (18+) beoefent één of meerdere vormen van watersport per jaar20. De sporten die in dit onderzoek zijn meegenomen zijn sportvissen, suppen, duiken, waterskiën/wakeboarden, kanoën/kajakken, roeien, surfen, speedboot/jetski, zeilen en sloepvaren. Zwemmen is hier dus niet meegenomen. Er zijn opvallende verschillen te zien in de populariteit van bepaalde watersporten per provincie. Friesland en Noord-Holland zijn populaire provincies voor het zeilen. Surfen en roeien zijn populair in Zuid-Holland en duiken in Zeeland.
25
05 Wat is de stand van beweegvriendelijk Nederland?
5.4 Waarde van een beweegvriendelijke omgeving Sport en bewegen heeft veel positieve effecten (terug te vinden in het Human Capital Model) en vertegenwoordigt een grote maatschappelijke waarde. Uit onderzoek blijkt dat investeren in sport en bewegen op een maatschappelijk rendement van 2,76 wordt geschat: oftewel, alle investeringen samen leveren maatschappelijke meerwaarde op (Social Return On Investment). Dit is een cijfer voor sport en bewegen in het algemeen. Dergelijke onderzoeken naar specifieke ingrepen in de openbare ruimte om deze beweegvriendelijker te maken zijn in mindere mate beschikbaar. Wat wel bekend is:
De waarde van wandelen De waarde van wandelen bestaat uit verschillende positieve effecten van wandelen. Dit kunnen zijn lichamelijke effecten, mentale en sociale effecten voor het individu maar ook milieueffecten, financiële effecten en verkeer- en vervoer effecten voor de samenleving. Er ontbreekt nog onderzoek naar wat wandelen oplevert voor welvaart, welzijn en welbevinden. Maar wat wel bewezen is, is dat lopen loont!
De waarde van fietsen De waarde van fietsen is dat het efficiënt, duurzaam en gezond is. Het onderzoek naar maatschappelijke kosten en baten van de fiets laat zien dat ook fietsen loont. De effecten van elektrisch fietsen zijn afhankelijk van of mensen door elektrische ondersteuning in staat zijn om meer en/of langer te gaan fietsen (bijvoorbeeld ter vervanging van de auto). Als iemand de elektrische fiets pakt in plaats van de gewone fiets voor dezelfde afstanden dan zijn de gezondheidsvoordelen iets lager.
De waarde van speeltuinen De baten van beheerde speeltuinen in Nederland zijn in totaal ongeveer 52 miljoen euro. Deze baten bestaan onder andere uit positieve effecten op het kind (zoals betere schoolprestaties en minder sociale problematiek), op de ouders (zoals een sterker sociaal netwerk) en op de buurt (zoals een prettigere woonomgeving).
De waarde van groen De waarde van groen bestaat uit verschillende positieve effecten, onder andere op de fysieke gezondheid, mentale gezondheid en welbevinden. Ook kan het gezondheidsverschillen verkleinen, sociale cohesie vergroten en bijdragen aan klimaatadaptatie en een verbeterde biodiversiteit. De precieze baten en waarden verschillen per thema, locatie en schaalniveau waarop de maatregelen zijn toegepast. Wel zijn er een aantal lokale voorbeelden beschikbaar, die worden beschreven in dit RIVM rapport. Op basis daarvan lijkt groen ook maatschappelijke waarde te hebben en lijkt investeren in een groene en gezonde leefomgeving dus te lonen 23. 26
06 Wat staat er op de politieke agenda?
27
06 Wat staat er op de politieke agenda?
Als het gaat om de gezondheid van Nederlanders, gebeurt er veel binnen en buiten Nederland. Een beweegvriendelijke omgeving speelt daar een belangrijke rol in, want een beweegvriendelijke omgeving beïnvloedt meer thema’s dan sport en bewegen alleen. Denk aan bijdragen aan de fysieke en mentale gezondheid, sociale cohesie en klimaatadaptatie. Stuk voor stuk uitdagingen waar we op (inter)nationaal niveau mee te maken hebben. Een gezonde en veilige leefomgeving staat daarom steeds hoger op de politieke agenda. In Nederland zien we vanuit steeds meer domeinen aandacht voor de leefomgeving en infrastructuur om sport, bewegen en een gezonde leefstijl te bevorderen. Denk hierbij aan de de Omgevingswet, het Gezond en Actief Leven Akkoord (GALA), het Meerjarenprogramma Infrastructuur, Ruimte en Transport met meer aandacht voor lopen, fietsen en het OV, het Nationale Sportakkoord en Samenspeel akkoord.
Een gezonde en veilige leef omgeving staat steeds hoger op de politieke agenda
Internationaal is er met name aandacht voor het verbeteren van de leefomgeving in steden. In Kopenhagen, Parijs, Barcelona en Pontevedra wordt bijvoorbeeld ingezet op een aangenamere plek om te wonen, te verblijven en te bewegen door bijvoorbeeld schoolstraten te introduceren, maximumsnelheden voor auto’s te verlagen, superblocks te creëren en de loop- en fietsinfrastructuur te verbeteren. Het concept van de 15-minuten stad wint aan populariteit.
15-minuten stad In een 15-minutenstad zijn alle dagelijkse basisbehoeften binnen 15 minuten lopen of fietsen bereikbaar en draagt op die manier bij aan een leefbare, gezonde en bereikbare stad 24. Binnen die gezonde leefomgeving neemt de beweegvriendelijke omgeving een cruciale plek in. Kritiekpunt is wel dat alles draait om toegankelijkheid en tijdsefficiëntie terwijl er ook aandacht voor beleving en (sociale) veiligheid zou moeten zijn.
28
06 Wat staat er op de politieke agenda?
Beweegvriendelijke omgeving en Omgevingswet Sinds 1 januari 2024 is de Omgevingswet van kracht. Gemeenten en provincies krijgen de verantwoordelijkheid om gezondheidsaspecten
Meer informatie over een beweegvriendelijke omgeving in de Omgevingswet vind je in deze publicaties en artikelen:
in de omgevingsvisie (volwaardig) mee te nemen. Dit gaat niet alleen om gezondheidsbescherming, maar ook gezondheidsbevordering. Dit biedt een kans om de beweegvriendelijke omgeving te integreren in de visie en het ruimtelijk beleid van een provincie of gemeente. Door bewegen te stimuleren, kunnen we de gezondheid van mensen namelijk verbeteren en tegelijkertijd de inrichting van Nederland positief beïnvloeden. Het is daarom van belang
E-book Bouwstenen van de beweegvriendelijke omgeving Lees meer De beweegvriendelijke Omgevingswet: een overzicht Lees meer Handreiking sport, bewegen en de Omgevingswet Lees meer
dat omgevingsplannen en (vrijwillige) programma’s aandacht besteden aan een omgeving die uitnodigt tot bewegen. Om optimaal gebruik te maken van de ruimte die gemeenten hebben, is het belangrijk dat zij hierin de leiding nemen. Anders bestaat het risico dat kansen worden gemist en de ruimte niet optimaal wordt benut.
Door bewegen te stimuleren, kunnen we de gezondheid van mensen verbeteren.
Omgevingswet De Omgevingswet bundelt 26 bestaande wetten (voor onder meer bouwen, milieu, water, infrastructuur, ruimtelijke ordening en natuur) in één wet voor de hele leefomgeving. Het doel van de nieuwe wet is om de verschillende plannen voor ruimtelijke ordening, milieu en natuur beter op elkaar af te stemmen en het eenvoudiger te maken om lokale problemen ook lokaal op te lossen. De Omgevingswet richt zich onder andere op het bereiken en in stand houden van een gezonde fysieke leefomgeving. 29
06 Wat staat er op de politieke agenda?
Gezond en Actief Leven Akkoord (GALA) Het GALA heeft als doel om op een integrale manier te werken aan de gezondheid van Nederland en met name de gezondheidsverschillen tussen bepaalde groepen te verkleinen. In wijken waar veel mensen met een lage sociaal-economische positie wonen, leven mensen soms wel 15 jaar minder lang in goede gezondheid. De WHO meldt dat 29% van de verschillen in zelfgerapporteerde gezondheid te verklaren is door de leefsituatie van mensen, 20% daarvan heeft te maken met de directe omgeving. Denk hierbij aan gebrek aan groen. (sociale) onveiligheid en luchtkwaliteit. Een van de doelstellingen is het creëren van een gezonde fysieke leefomgeving die uitnodigt tot bewegen en ontmoeten. Samen met onder andere VNG, VSG, de GGD’s en vele kennisinstituten werken gemeenten aan plannen om die gezondheidsverschillen aan te pakken.
Beweegvriendelijke omgeving in het Sportakkoord Het ministerie van VWS, NOC*NSF, Platform Ondernemende Sportaanbieders en VSG hebben eind 2022 het Nationaal Sportakkoord
Instrumenten om een beweegvriendelijke omgeving te integreren in beleid.
2.0 ondertekend. Het akkoord heeft als doel
Stappenplan beleid voor een
dat iedereen in Nederland nu en in de toe-
beweegvriendelijke omgeving
komst zonder belemmeringen in een veilige en
Lees meer
gezonde omgeving plezier in sport kan hebben.
Brede SPUK sport- en beweegwijzer
Een van de deelakkoorden is ‘Ruimte voor sport
Lees meer
en bewegen’. Binnen dit deelakkoord streven de
Kennisdossier Beweegvriendelijke
partijen naar een breder en intensiever gebruik
omgeving
van duurzame sportaccommodaties en een
Lees meer
beweegvriendelijke openbare ruimte. Gemeenten geven zelf invulling aan het thema beweegvriendelijke omgeving in de lokale sportakkoorden. Hoe je op lokaal (beleids)niveau aandacht kunt (blijven) geven aan de beweegvriendelijke omgeving bespreken we in de volgende hoofdstukken.
30
06 Wat staat er op de politieke agenda?
Voorbeeld gemeente Groningen Healthy Ageing is de strategische visie van Groningen. Al sinds 2013 heeft het onderwerp de aandacht via het beleidsplan “de Bewegende stad”. Hierop volgde met burgerparticipatie diverse pilotprojecten die door de Hanze Hogeschool worden gemonitord. De kennis wordt onder andere gedeeld in een netwerk genaamd Kennislab BIOR-Noord (Bewegen In Openbare Ruimte). Eind 2022 is er een vervolg gegeven via de nota Gezond leven in 050, waarbinnen de gezonde leefomgeving één van de vier doelstellingen is. Lees voor een ruimere beschrijving deze verklarende artikelen.
31
07 Hoe kom je tot een beweeg vriendelijke omgeving?
32
07 Hoe kom je tot een beweegvriendelijke omgeving?
7.1. Macro-, meso- en microniveau Een beweegvriendelijke omgeving ontstaat niet vanzelf, sterker nog, er komt een hoop bij kijken. Allereerst is het belangrijk te beseffen dat je op verschillende niveaus met een beweegvriendelijke omgeving aan de slag kunt gaan: macro-, meso- en microniveau.
Macro Meso
Micro
Figuur 2: Niveaus van een beweegvriendelijke omgeving
Macro-niveau
Meso-niveau
Micro-niveau
Macro-niveau is het niveau van
Meso-niveau gaat over lokaal
Micro-niveau is het uitvoerings-
gemeentelijke strategische missie
gemeentelijk beleid ten aanzien
niveau ofwel de actieplannen
of (omgevings)visie. De missie/
van een beweegvriendelijke
voor een beweeglocatie (inrich-
visie dient als paraplu voor al het
omgeving. Denk hierbij aan
ting, activatie, onderhoud, etc.).
gemeentelijk beleid rondom de
elementen als sport, spelen,
Denk hierbij aan het aanleggen
gezonde leefomgeving (ruimte).
bewegen, actieve mobiliteit, het
van een pumptrack, speelterrein,
Denk hierbij aan de gezonde stad,
lokaal sportakkoord, het preventie-
beweegtuin of skeelerroute. Op
groene stad, Active City, Child
akkoord, etc. Voor een stappen-
de website de beweegvriendelij-
Friendly City, etc. Kijk voor
plan voor beleid ga dan naar onze
kebuurt.nl vind je een stappen-
inspiratie voor de omgevingsvisie
e-learning In negen stappen naar
plan voor het realiseren van een
naar de Handreiking sport,
een beweegvriendelijke omgeving.
beweeglocatie.
bewegen en de Omgevingswet, de beweegvriendelijke Omgevingswet of Bouwstenen van de Beweegvriendelijke Omgeving.
33
07 Hoe kom je tot een beweegvriendelijke omgeving?
7.2. Bottom-up, top-down en meekoppelkansen Om met een beweegvriendelijke omgeving aan de slag te gaan, zijn er twee routes te bewandelen: bottom-up en top-down. De eerste route is bottom-up: je begint lokaal in een wijk met een project of burgerinitiatief, zoals het oplossen van een knelpunt, het aanbieden van een sportactiviteit, het uitzetten van een route, het (tijdelijk) sportief benutten van een leegstaand terrein of het toestaan van een burgerinitiatief als bijv. de realisatie van een urban sportpark of de inrichting van een leefstraat. Vervolgens benut je het succes van het project om andere domeinen te interesseren om aan de slag te gaan met een beweegvriendelijke omgeving. Een tweede route is meer top-down: vanuit een overkoepelend doel (zoals de beweegvriendelijke stad, de gezonde stad, de groene stad, child friendly city, active city, etc.) geef je alle gemeentelijke afdelingen richtlijnen mee om bij nieuwe projecten en programma’s sport- en beweeginclusief te werken, bijvoorbeeld vanuit een omgevingsplan of omgevingsprogramma. Daar waar gebouwd gaat worden, moet dan direct rekening gehouden worden met sporten, spelen, recreëren en ontmoeten. Een andere optie is het meeliften bij bestaande of geplande ruimtelijke projecten, de zogenaamde meekoppelkansen.
Denk aan de vervanging van riolering of een elektriciteitsnetwerk in een wijk die de mogelijkheid biedt om de omgeving beweegvriendelijk her in te richten. En denk aan het combineren van een wateropvang met een sportpark of plein.
34
07 Hoe kom je tot een beweegvriendelijke omgeving?
7.3. Integrale samenwerking Beide routes - top-down en bottom-up - sluiten elkaar niet uit. Het realiseren van een beweegvriendelijke omgeving is geen doel op zich, het gaat om de effecten ervan. Op welk niveau je je ook bevindt, of welke route je gekozen hebt, in alle gevallen is een integrale samenwerking een vereiste.
Zoek voor die integrale samenwerking naar verbinding met beleidsmedewerkers van andere domeinen zoals sport en bewegen, ruimte, gezondheid, verkeer, onderwijs en welzijn. Stem gezamenlijk de doelen, middelen en uitvoeringsplannen af. Het realiseren van een beweegvriendelijke omgeving gaat namelijk niet alleen om fysieke aanpassingen in de wijk. Je hebt ook een activeringsplan of -campagne, een subsidieregeling (bijvoorbeeld open club/toegankelijke sportplek), thematische aanpakken of uitvoeringsplannen (zoals lopen en fietsen naar school, vergroening van de buurt) nodig. Een goede verbinding tussen het fysiek en sociaal domein is daarom een voorwaarde voor succes. In figuur 3 hebben we diverse stakeholders voor een beweegvriendelijke omgeving in beeld gebracht.
Buurt
ijs rw de On
Ma rkt pa rt ije n Adviesbureau
Woningbouwcorporatie
Kinderopvang
Welzijnsorganisaties
(V)SO Scholen VO Scholen
Leveranciers Ondernemende sportaanbieders Ontwerper
Bewonersplatform Wijkraad
Stichtingen
Woon-/zorgcentra
Sportvereniging
Huisarts
Adviseur gezonde leefomgeving GGD/GHOR
Fysiotherapeut
Buurtsportcoach
ke ppelij cha ies ats at Ma rganis o
Zor g
PO Scholen
Speeltuinvereniging
Projectteam Beleidsmedewerker Ruimtelijke ordening
Beleidsmedewerker Duurzaamheid
Beleidsmedewerker Sport en bewegen
Beleidsmedewerker Welzijn
Wijkregisseur JOGG Regisseur
Beleidsmedewerker Verkeer & Mobiliteit
Politie
k lij te im Ru
do m ein
Beleidsmedewerker Groen en water
Gem e en
Beleidsmedewerker Jeugd, Participatie, WMO, Zorg, Gezondheid
ld om ein
Handhaving
Beleidsmedewerker Onderhoud en beheer
a cia So
ad te - College & Ra
Onderdeel van projectteam Optioneel en kunnen aangesloten worden als ze van toegevoegde waarde zijn.
Figuur 3: Integraal samenwerken aan een beweegvriendelijke omgeving 35
07 Hoe kom je tot een beweegvriendelijke omgeving?
7.4. In negen stappen naar een beweegvriendelijke omgeving De precieze invulling van een beweegvriendelijke omgeving is sterk afhankelijk van de lokale context, maar in grote lijnen zijn er drie BVO-fases met elk hun eigen stappen te onderscheiden: Bedenken, Verwezenlijken, Opvolgen.
Bedenken: Verwezenlijken: Opvolgen:
Agenderen, Visie vormen, Analyseren, Doelen stellen Organiseren, Planvorming, Uitvoeren Monitoren en evalueren, Borgen en verankeren
1 9
Agenderen Borgen en verankeren
2 Visie vormen
8 Monitoren en Evalueren
3
Stappenplan Analyseren
Beweegvriendelijke omgeving
7 Uitvoeren
4 Doelen stellen
6 Planvorming
5 Organiseren
Fase Bedenken Fase Verwezenlijken Fase Opvolgen
Meer weten? Figuur 4: Stappenplan beweegvriendelijke omgeving
Klik hier 36
07 Hoe kom je tot een beweegvriendelijke omgeving?
9 stappen naar een beweegvriendelijke omgeving
Fase 1: Bedenken Stap 1. Agenderen De eerste stap is het agenderen van het onderwerp én de inhoud. Om het onderwerp goed te agenderen zijn 3 dingen belangrijk: De aanleiding, het duidelijk maken van de urgentie en het hebben van voldoende draagvlak. Stap 2. Visie formuleren Om de koers van de gemeente te bepalen is het van belang dat visie en doelen heel duidelijk worden omschreven. Wat wil je precies bereiken? Welke doelgroepen wil je activeren, welke thema’s moeten er specifiek geagendeerd worden en in welke gebieden ligt de prioriteit? Stap 3. Analyseren In deze stap ga je analyseren wat er speelt in het gebied waarin je aan de slag wil met de openbare ruimte. Daarnaast ga je in deze stap ook analyseren waar je mogelijke uren en middelen voor het plan kunt vinden. Het uitgangspunt is: de gebruiker staat centraal. Een situatieanalyse bestaat uit een inventarisatie van beweeg-, speel- en sportaanbod en infrastructuur, een beschrijving van trends en ontwikkelingen, de onderlinge samenhang en een schets van wensen en behoeften. Stap 4. Doelen stellen Gebruik de visie en de situatieanalyse om de ambities en prioriteiten te bepalen en doelen te stellen voor een wijk, stadsdeel of gemeente.
Fase 2: Verwezenlijken Stap 5. Organiseren Denk na over hoe je je project organiseert. Werk je met een projectgroep? Of wil je een netwerk gebruiken? Of ondersteun je een burgerinitiatief en wil je bewoners betrekken bij de organisatie? Faciliteer je, of neem je het voortouw? Bedenk hoe je contact met elkaar houdt en bij wie welke verantwoordelijkheden liggen. En denk na over zowel de hardware, de software en de orgware. Stap 6. Planvorming Afhankelijk van hoe je het project georganiseerd hebt, stel je een uitvoeringsplan op met de betrokkenen. Leg de resultaten zo concreet mogelijk vast, benoem de prioriteiten en verdeel de rollen. Ook afspraken over budgetten kun je in dit plan opnemen.
37
07 Hoe kom je tot een beweegvriendelijke omgeving?
Stap 7. Realiseren Al het voorwerk is gedaan, nu ga je met het projectteam aan de slag om de plannen te gaan uitvoeren en te managen. Je hebt te maken met het opstellen van programma’s van eisen, voorlopige en definitieve ontwerpen (inclusief burgerparticipatie), aanbestedingstrajecten, etc. Zorg dat je iemand (intern of extern) met de juiste kennis laat aansluiten om dit proces in goede banen te leiden.
Fase 3: Opvolgen Stap 8. Monitoren en evalueren Het is van belang om goed te volgen wat de impact is van wat er is uitgevoerd en de succesvolle ingrepen ook goed te verankeren in het (toekomstige) beleid, in de beschikbare budgetten en goed te borgen bij de inwoners en de maatschappelijke partners. Stap 9. Borgen en verankeren Borging van de beweegvriendelijke omgeving is cruciaal om op lange termijn de effecten van gedane investeringen en geleverde inspanningen te kunnen zien. Als een beweegvriendelijke omgeving niet goed geborgd is, loop je het risico dat je de doelgroepen die je net aan het bewegen hebt gekregen, weer stoppen of minder gaan bewegen.
38
08 Welke instrumenten voor een beweeg vriendelijke omgeving zijn er?
39
08 Welke instrumenten voor een beweegvriendelijke omgeving zijn er?
Hoofdstuk 7 geeft een stappenplan om met een beweegvriendelijke omgeving aan de slag te gaan. Als de beweegvriendelijke omgeving een plek heeft gekregen in de omgevingsvisie of een meer specifiek beleidsplan, is het nog geen werkelijkheid. Om een idee te schetsen wat er allemaal mogelijk is op het gebied van de beweegvriendelijke omgeving, delen we hier een aantal instrumenten. Leg hierbij geen normen en blauwdrukken op aan ontwerpers, maar probeer ze te overtuigen om sport- en beweeginclusief te ontwerpen.
Kennis en inspiratie Voor meer kennis en inspiratie over een beweegvriendelijke omgeving kun je hier meer informatie vinden:
BVO model
Atlas beweegvriendelijke omgeving
Het BVO model is ontwikkeld om aan te
Dit is een vindplaats voor inspirerende
geven uit welke elementen een beweeg-
voorbeelden van beweegvriendelijke
vriendelijke omgeving bestaat: Hardware
omgevingen in heel Nederland.
(de fysieke (sport)infrastructuur), Software
Lees meer
(activiteiten, begeleiding, communicatie) en Orgware (onderhoud, beheer, beleid).
Toolbox loopbeleid
Lees meer
Een informatiepagina met kennis en praktijkvoorbeelden voor loopbeleid.
BVO kennisdossier
Lees meer
Verzamelplaats van alle informatie rondom een beweegvriendelijke omge-
www.beweegvriendelijkebuurt.nl
ving. Informatie over hardware (locaties),
Een online leeromgeving voor buurtsport-
software (activiteiten en interventies) en
coaches met kennis en instrumenten
orgware (organisatie,
passend bij het werken in of aan een
participatie, evaluatie, beheer, financie-
beweegvriendelijke omgeving. thema’s
ring, beleid). Lees meer
zijn beleid, sport & bewegen, inwonersparticipatie, samenwerken en fysieke
Inspiratiegids inclusieve beweegvriendelijke
omgeving. Lees meer
omgeving Inspiratiegids met praktische tips en voorbeelden voor het creëren van een inclusieve beweegvriendelijke omgeving voor iedereen met speciaal aandacht voor mensen met een motorische, auditieve of visuele beperking, ouderen, mensen met dementie, meiden en vrouwen. Lees meer
40
08 Welke instrumenten voor een beweegvriendelijke omgeving zijn er?
Actie Hier staan producten en instrumenten die je kunt gebruiken bij het bedenken, verwezenlijken en opvolgen van een beweegvriendelijke omgeving.
Bedenken: agenderen, visie vormen, analyse, doelen stellen E-learning beweegvriendelijke omgeving
Check je plek:
Een stappenplan met een serie uitleg-
Laat buurtinformatie en leefomgevings-
video’s, beschrijvingen, concrete tips en
kwaliteit van jouw leefomgeving.
handreikingen om met het beweegvrien-
Lees meer
delijker maken van jouw gemeente aan de slag te gaan. Lees meer
Kernindicator beweegvriendelijke omgeving De kernindicator laat zien hoe de fysieke
Handreiking Sport, bewegen en de
leefomgeving in Nederland en per gemeen-
Omgevingswet
te scoort op de mogelijkheid voor mensen
Om sport en ruimte met elkaar te verbinden
om te sporten en te bewegen. Lees meer
heeft Vereniging Sport en Gemeenten met medewerking van Kenniscentrum Sport
Waarstaatjegemeente.nl
& Bewegen, GGD’en en gemeenten de
Geeft cijfers over alle gemeenten op
Handreiking Sport, bewegen en de
belangrijke beleidsterreinen. De data zijn
Omgevingswet uitgebracht. Lees meer
afkomstig uit verschillende bronnen, zoals politie, UWV, KVK en CBS. Lees meer
BVO scan De BVO scan is een digitaal instrument
Zichtopwijken.nl
waarmee je inzicht krijgt in of inwoners
Vindplaats van data per wijk over veilig-
in hun directe leefomgeving voldoende
heid, wonen, onderwijs, gezondheid, werk
worden uitgedaagd en gefaciliteerd
& inkomen, jeugd, zorg en duurzaamheid.
om te bewegen, spelen en sporten. De
Lees meer
BVO-scan is beschikbaar om naar de wijk als geheel te kijken, maar ook voor
Leefbaarometer:
specifieke omgevingen of thema’s. Zoals
laat zien hoe de situatie van de leefbaar-
de schoolomgeving, de werkomgeving,
heid in alle bewoonde wijken, buurten en
buitenspelen en de inclusieve beweeg-
straten in Nederland is en hoe die zich in
vriendelijke omgeving. Lees meer
de afgelopen jaren heeft ontwikkeld. Lees meer
Buurt in beweging Uitgebreide handleiding voor burgerparticipatie en een gezonde leefomgeving aangevuld met voorbeelden. Lees meer
Tip! Indien je het thema beweegvriendelijke omgeving als onderdeel van een gezonde leefomgeving wil oppakken, dan kun je op de website van gezondeleefomgeving.nl diverse instrumenten vinden. 41
08 Welke instrumenten voor een beweegvriendelijke omgeving zijn er?
Verwezenlijken: organiseren, planvorming (ontwerpen), realiseren Bouwstenen beweegvriendelijke omgeving
Loop!
De interactieve kaart biedt inzicht in de
Bevat innovatieve vergezichten, steden-
bouwstenen voor een beweegvriendelijke
bouwkundige praktijkvoorbeelden en
omgeving en in het e-book gaan we in op
concrete uitvoeringstips voor het inrich-
de werkzame mechanismen van een
ten van een loopvriendelijke stedelijke
beweegvriendelijke omgeving. We vertalen
omgeving. Lees meer
de werkzame mechanismen vervolgens
De Amsterdamse beweeglogica
met concrete voorbeelden naar de in-
Beschrijft de uitgangspunten voor
strumenten van de Omgevingswet.
een stad die uitnodigt tot bewegen.
Lees meer
Lees meer
Prettige plekken
Sporten, spelen, bewegen en ontmoeten
Is een handboek met richtlijnen voor een
in Groningen
gebruiksvriendelijke inrichting van de
Handleiding voor ontwerp, activering en
openbare ruimte, parken en pleinen.
participatie in de openbare ruimte. Voor
Lees meer
een aantrekkelijke, beweegvriendelijke
De beweegvriendelijke stad Biedt inspiratie en ontwerptools voor een beweegvriendelijke stad. Lees meer
en gezonde leefomgeving. Lees meer
Buitenkansen voor een uitnodigende buitenruimte Boek met inspirerende voorbeelden van een uitnodigende buitenruimte. Lees meer
42
08 Welke instrumenten voor een beweegvriendelijke omgeving zijn er?
Opvolgen: beheer & onderhoud, monitoring & evaluatie, borgen en verankeren Kwaliteitscatalogus openbare ruimte
Sport - en bewegen Impactwijzer
Beschrijft de beeldkwaliteitsniveaus voor
Helpt bij het vaststellen van de impact van
het onderhoud van de openbare ruimte.
sport- en beweegprojecten aan de hand
De kwaliteitsniveaus voor objecten in
van een stappenplan, verdiepende theorie,
de openbare ruimte zijn opgenomen in
handige tips en goede voorbeelden uit de
beeldmeetlatten met foto’s, beschrijvingen
praktijk. Lees meer
en prestatie-eisen. Lees meer Monitoring- en evaluatiewijzer Een stappenplan met uitleg en tips voor monitoring en evaluatie van lokaal sporten beweegbeleid. Lees meer
Tip! Voor monitoring & evaluatie kun je de eerder genoemde instrumenten bij de paragraaf over bedenken gebruiken: BVO scan, Check je plek, Kernindicator beweegvriendelijke omgeving, Waarstaatjegemeente.nl, Leefbaarometer, etc. 43
09 Hoe kun je vandaag al aan de slag?
44
09 Hoe kun je vandaag al aan de slag?
Met al deze kennis op zak lijkt een beweegvriendelijke omgeving binnen handbereik. Zo eenvoudig gaat het in de praktijk natuurlijk niet. Het is voor gemeenten een uitdaging het voorzieningenaanbod aan te laten sluiten op de behoefte van iedere inwoner, laat staan ze allemaal zover te krijgen (meer) te gaan bewegen. Des te meer reden om dit thema continu onder de aandacht te blijven brengen. Het beweegvriendelijk inrichten van de woon- en leefomgeving is altijd een goede investering, want hoe je het ook wendt of keert, het draagt per definitie bij aan de fysieke en mentale gezondheid en daarmee ook aan de maatschappij als geheel. Hoe kun je hier vandaag al een stap in zetten?
De Omgevingswet als kans Steeds meer ontwikkelingen onderstrepen het belang
Het beweeg vriendelijk inrichten van de woon en leefomgeving is altijd een goede investering.
van een beweegvriendelijke omgeving. Zo neemt het sporten en bewegen in de openbare buitenruimte toe. Er is een groeiend aantal mountainbikers en hardlopers en ook urban sports en bootcamps winnen aan populariteit. Een andere belangrijke ontwikkeling is de komst van de Omgevingswet. Deze wet geeft gemeenten de verantwoordelijkheid om de gezondheidsaspecten van inwoners mee te laten wegen bij het inrichten van de woon- en leefomgeving. Voor gemeenten ligt nu bij uitstek de kans om beweging te stimuleren door inwoners zo goed mogelijk te faciliteren met de juiste voorzieningen en een passend activiteitenaanbod. Een beleid dat is gericht op het creëren van een gezonde (beweegvriendelijke) omgeving, helpt daarbij.
Integrale samenwerking Of je er nu door de mobiliteits-, duurzaamheids-, of omgevingsbril naar kijkt: de juiste lokale afstemming tussen hardware, software en orgware is vanuit elk perspectief van cruciaal belang. Dit zorgt er namelijk voor dat de kans dat mensen gaan sporten of bewegen het grootst is. Denk aan het voorbeeld van het ongebruikte openbare fitnesstoestel in hoofdstuk 1 zonder activatie (software) werpt de investering in hardware niet zijn vruchten af. Een beweegvriendelijke omgeving ontstaat dus niet per toeval en is ook niet vanzelfsprekend. Het vraagt om een langetermijninvestering in tijd en geld, met een integrale samenwerking op gemeentelijk, provinciaal en landelijk niveau. Maar de effecten zijn alle inspanningen meer dan waard, dat is inmiddels wel gebleken. Een gezonde leefomgeving moet daarom altijd het uitgangspunt zijn.
45
09 Hoe kun je vandaag al aan de slag?
De eerste stap Er zijn geen blauwdrukken voor een beweegvriendelijke omgeving. Dit is altijd afhankelijk van de lokale context, de wensen van bewoners en de mogelijkheden in een bepaalde buurt of gemeente. Ben je beleidsmaker en wil je bijdragen aan het realiseren van een gezonde leefomgeving? Begin dan eens met het beantwoorden van de volgende vragen:
In welke mate staat het thema beweegvriendelijke omgeving op de politieke agenda? Welk draagvlak is er voor dit thema op bestuursniveau? Wie zijn de ambassadeurs? Welke informatie is er beschikbaar over de stad, wijk of buurt als het gaat om de leefbaarheid, gezondheid en het voorzieningenaanbod (in relatie tot de demografie)? Welke wensen en behoeften leven er onder de stakeholders (denk aan bewonersverenigingen, sportverenigingen en ongeorganiseerde sporters)? Hoe is de onderlinge verbinding tussen medewerkers van het fysieke en het sociale domein? Is iedereen binnen de gemeente bewust van het belang van de beweegvriendelijke omgeving? Ligt er een solide plan van aanpak om invulling te geven aan de beweegvriendelijke omgeving en hoe zijn betrokkenen vanuit het fysieke en sociale domein hierin meegenomen? Welke voorbeelden zijn er beschikbaar om op wijk- en buurtniveau invulling te geven aan het beweegvriendelijk maken van de leefomgeving? 46
Bronnen 1. GFK (2017). Gezondheid belangrijkste voorwaarde voor een goed leven. Geraadpleegd van: https://www.gfk.com/press/gezondheid-belangrijkste-voorwaarde-voor-een-goed-leven 2. Duijvestijn P., van Eck J. & Kuitert K. (2010). Vooronderzoek ‘aanpak beweegvriendelijke omgeving’. Amsterdam: DSP-groep BV. 3. L’abée D. & Kunen M. (2013). Beweegvriendelijke omgeving: reisgids met ervaringen, inspiratie en instrumenten. Ede: Nederlands Instituut voor Sport en Bewegen (NISB). 4. Hoyng J. & van Eck M. (2021). Model Beweegvriendelijke omgeving (BVO-model). Ede: Kenniscentrum Sport & Bewegen. 5. Hoyng J. (2021). Maak van inclusieve beweegvriendelijke omgeving een automatisme. 6. Mulier Instituut, RIVM, Kenniscentrum Sport & Bewegen, Fontys Hogeschool, & HOWEST. (2023). Argumenten voor een beweegvriendelijke omgeving. Utrecht: Kenniscentrum Sport & Bewegen. 7. Prins R., Ruikes D. & Hoekman R. (2020). Werkzame elementen van de beweegvriendelijke omgeving: een overzicht van de literatuur. Utrecht: Mulier Instituut. 8. Prins R., Hoekman R. & van der Poel H red. (2021). Sport en bewegen in de openbare ruimte; de beweegvriendelijke omgeving in gebruik en beleid. Utrecht: Mulier Instituut. 9. Van Dale (2024). Betekenis Wandelen. Geraadpleegd van: www.vandale.nl/gratis-woordenboek/nederlands/betekenis/wandelen 10. De Haas M. & Hamersma M. (2019). Loopfeiten.
Den Haag: Kennisinstituut voor Mobiliteitsbeleid (KiM). 11. Wandelnet. (2021). Nationale wandelmonitor 2021. 12. Rauws R., Noordzij M., Ruikes D. & Wezenberg-Hoenderkamp K. (2023). Sporten en bewegen in de openbare ruimte: jaarrapport 2023. Utrecht: Mulier Instituut.