Bijlage 4 Ontwerp-Randzonevisie incl. wijzigingen bijhouden

Visie op Rhenen 2035

31

Ligging van de (beoogde) natuurgebieden binnen de randzones van de gemeente Rhenen Cultuurhistorie/archeologie In en rond Rhenen zijn allerlei bijzondere archeologische vondsten gedaan. Zo werd begin jaren ’50 in het droogdal bij randzone Rhenen West een groot vroeg middeleeuws grafveld gevonden. Daarnaast komen op de Utrechtse Heuvelrug talloze grafheuvels voor, wat erop wijst dat er al lange tijd bewoning rond de Utrechtse Heuvelrug heeft plaatsgevonden. Zo zijn er rond het bedrijventerrein Remmerden allerlei vondsten gedaan uit de Bronstijd en de IJzertijd, zoals keramiekresten en sporen van boerderijstructuren. In Achterberg bevindt zich een ondergronds archeologisch rijksmonument, het kasteelterrein Ter Horst.

Visie op Rhenen 2035

32

Rond de Utrechtse Heuvelrug bevinden zich ook veel cultuurhistorische waarden. Veel gebouwen hebben een status als rijksmonument of gemeentelijk monument. Daarbij gaat het onder andere om landhuizen, zoals De Tangh, oude tabaksschuren en boerderijen. Rondom de Utrechtse Heuvelrug liggen talloze oude akkers die al eeuwenlang in gebruik zijn voor de landbouw. Het gaat vaak om opgehoogde en vruchtbare zandgronden, die door langdurig gebruik rijk zijn aan voedingsstoffen en al eeuwenlang in gebruik zijn bij de landbouw. Voor de oprichting van landgoederen werd vaak het reliëf van de Utrechtse Heuvelrug gebruikt om bijzondere uitzichten te creëren. Bij veel van deze landhuizen zijn de oude zichtlijnen ook nog intact en zichtbaar. Ook dat zijn waardevolle elementen om te behouden.

De belangrijkste cultuurhistorische en archeologische waarden binnen de randzones van de gemeente Rhenen

Visie op Rhenen 2035

33

Landbouw De landbouw is een dragende kracht voor onze identiteit. Dit komt tot uiting in het landschap, onze (cultuur)historie en in de manier waarop mensen het landelijk gebied beleven. In veel randzones is de landbouw dan ook prominent aanwezig. De landbouw vervult in de randzones vaak een meervoudige rol. Zo worden de gronden gebruikt voor het verbouwen van voedsel en voor het houden van dieren. Daarnaast draagt agrarisch gebruik in sommige gebieden bij aan het behoud van een open landschap dat ruimtelijke kwaliteit uitstraalt. Op andere plekken helpt het om cultuurhistorische elementen zoals oude droogdalen, kavelstructuren of zichtlijnen van landgoederen zichtbaar en herkenbaar te houden. Daarnaast zijn er agrarische gronden die een hoge natuur- of ecologische waarde hebben, bijvoorbeeld door extensief gebruik of de aanwezigheid van bijzondere natuur- en diersoorten. Deze kwaliteiten erkennen én benutten we. In deze Randzonevisie zoeken we daarom naar kansen om dit dubbelgebruik te behouden, te versterken of verder te ontwikkelen. De landbouw blijft daarmee niet alleen een economische pijler, maar ook een sleutel tot ruimtelijke kwaliteit. Tegelijkertijd staan we als gemeente voor grote ruimtelijke opgaven. De vraag naar ruimte voor bijvoorbeeld nieuwe woningen en lokale bedrijvigheid is groot en urgent.

Dat betekent dat in sommige gevallen agrarisch grondgebruik plaats zal moeten maken voor andere functies. Waar dit speelt, zijn we terughoudend en zorgvuldig. Als er sprake is van transformatie dan is een goede inpassing met aandacht voor de landschappelijke, cultuurhistorische en ecologische kwaliteiten van het gebied belangrijk. De randzones van Rhenen vormen daarmee het overgangsgebied bij uitstek: tussen stad en land, tussen functies, tussen verleden en toekomst. In deze visie kiezen we voor een benadering die landbouw, landschap, natuur en verstedelijking (ruimte voor woningen, lokale bedrijvigheid en recreatie) niet tegenover elkaar plaatst, maar juist zoekt naar balans en versterking.

Visie op Rhenen 2035

34

Agrarisch grondgebruik binnen de randzones van de gemeente Rhenen. Gebaseerd op de Basisregistratie Gewaspercelen 2025 (RVO, jaarlijkse opgave van gewaspercelen door gebruikers, peildatum 15 mei 2025) en het Provinciaal Arbeidsplaatsenregister (Provincie Utrecht, samengesteld uit o.a. het Handelsregister en onderzoek). Een goede balans In deze Randzonevisie zoeken we een balans tussen functies onderling. Het gaat dan om de functies: wonen, landbouw, werken (niet-agrarische bedrijfsfuncties), recreatie (verblijfs- en dagrecreatie), natuur/ecologie en energieopwekking. Niet alle functies kunnen op dezelfde plek en ook de toekomst van de landbouw is voor de gemeente heel belangrijk. We moeten keuzes maken. Wonen en landbouw gaan bijvoorbeeld niet goed samen op dezelfde plek. Het vinden van een goede balans staat daarom centraal. Wat betreft de mogelijkheden voor het grootschalig opwekken van duurzame energie hebben we met deze Randzonevisie inhoudelijk geen wijzigingen aangebracht in de Visie op Rhenen 2035. Uit onderzoek van de provincie Utrecht

Visie op Rhenen 2035

35

volgt namelijk dat er voor grootschalige windenergie geen ruimte in de randzones is. Dit komt onder andere door de aanwezigheid van woningen en beschermde natuur. Voor de kleine ontwikkelingen van zon op land geldt ons huidige ‘Beleidskader zonnepanelen op land’.

Naast de balans tussen functies onderling zoeken we naar een balans tussen functies en kwaliteiten. Dit leidt ertoe dat we in sommige randzones meer nieuwe functies toelaten dan in andere. Zijn er veel natuurwaarden of cultuurhistorische kwaliteiten, dan zijn de mogelijkheden beperkt. Als er weinig waarden zijn of als deze sterk verbeterd kunnen worden, dan zijn de ontwikkelkansen voor nieuwe functies groter. Anderzijds geven we aan hoe een functie (als deze toegelaten kan worden) kan bijdragen aan de kwaliteit in het gebied. We noemen dat een kwaliteitsinvestering. Een kwaliteitsinvestering is een maatregel die bijdraagt aan het versterken, herstellen of behouden van de kwaliteit van een gebied - bijvoorbeeld door het behouden van bestaande kwaliteiten, het herstellen van zichtlijnen, of het aanleggen van houtsingels, ecologische verbindingen en recreatieve routes. Ontwikkelkansen gaan hand in hand met kwaliteitsinvesteringen. Nieuwe functies zijn dan ook niet vanzelfsprekend. Bij een ruimtelijke ontwikkeling, zoals woningbouw of bedrijfsuitbreiding, moet ook een kwaliteitsinvestering worden gedaan, passend bij het gebied. Bijvoorbeeld door met de ontwikkeling van een nieuw woonerf ook nieuwe landschapselementen aan te leggen of met de vestiging van een recreatief bedrijf ook een nieuw wandelpad aan te leggen.

In bijlage 1 staat per randzone beschreven wat mogelijke passende maatregelen zijn. Ook hierbij geldt: we zoeken daarbij naar een goede, zorgvuldige balans. Dit betekent dat hoe groter (de impact van) een ontwikkeling, hoe groter ook de kwaliteitsinvestering moet zijn. In de weegschaal hieronder ziet u de ontwikkelingen aan de linkerzijde en mogelijke kwaliteitsinvesteringen aan de rechterzijde. Deze moeten in evenwicht zijn, in balans.

Visie op Rhenen 2035

36

Visie op Rhenen 2035

37

5 Uitvoering 5.1 Uitvoering Visie op Rhenen 2035 De Visie op Rhenen in relatie tot bestaand beleid en hoger beleid Bij de uitwerking van de Visie op Rhenen is het bestaande beleid van de gemeente en het beleid van hogere overheden leidend. Dit geldt ook voor afspraken die al zijn gemaakt in de regio. Wanneer bestaand gemeentebeleid toe is aan herziening, wordt de Visie op Rhenen richtinggevend. De Visie op Rhenen in relatie tot regionale overleggen De Visie op Rhenen is uitgangspunt in overleggen met de regio. Op enkele regionale opgaven loopt de Visie op Rhenen al vooruit. Van Visie op Rhenen naar uitvoering De gemeenteraad stelt de Visie op Rhenen vast als omgevingsvisie onder de Omgevingswet. Uitvoering van de Visie op Rhenen gebeurt in de eerste plaats door middel van het bestuursprogramma van het college van burgemeester en wethouders. In dit programma staat bijvoorbeeld dat een kernrandenvisie wordt opgesteld. Vervolgens wordt de Visie op Rhenen uitgewerkt in een uitvoeringsagenda. De uitvoeringsagenda is aanvullend aan het bestuursprogramma. De agenda geeft de doelen aan voor de langere termijn. In de uitvoeringsagenda staat welke stappen de gemeente gaat zetten om ieder doel te bereiken en binnen welke tijd.

De gemeente geeft daarbij steeds duidelijk aan wat de gemeente kan doen en waarvoor de gemeente een beroep moet doen op andere overheden, zoals het waterschap en de provincie. De uitvoeringsagenda geeft bovendien de ruimte aan voor initiatieven vanuit de samenleving. Deze initiatieven moeten bijdragen aan de richting die uit de Visie op Rhenen spreekt. Werken in een beleidscyclus De omgevingsvisie geeft sturing en richting aan alle plannen, beleidsontwikkeling en projecten op het gebied van de fysieke leefomgeving. Uitvoering kan plaats vinden in omgevingsplannen, programma’s, sectoraal beleid, gebiedsgerichte visies en/of projecten. De keuze voor een programma, plan en/of project is afhankelijk van de opgaven en kansen van een deelgebied en de wijze waarop de gemeente wil sturen op het bereiken van de opgaven.

Visie op Rhenen 2035

38

Na uitvoering volgt monitoring, evaluatie en zo nodig aanpassing van de Visie op Rhenen. Op deze wijze komt de logische cyclus van beleidsontwikkeling, beleidsdoorwerking, uitvoering en terugkoppeling rond. Monitoring en evaluatie van de Visie op Rhenen De gemeente ziet de Visie op Rhenen als een levend document: het wordt aangepast als ontwikkelingen of omstandigheden dit nodig maken. De snelheid waarmee dit gebeurt, is afhankelijk van de snelheid van ontwikkelingen of de bestuurlijke visie op ontwikkelingen. Er zijn geen voorgeschreven termijnen.

Visie op Rhenen 2035

39

Met de gemeenteraad spreekt het college af dat tekstuele correcties altijd kunnen worden verwerkt in de Visie op Rhenen. En als er nieuw sectoraal beleid wordt vastgesteld door de gemeenteraad, kan het college van burgemeester en wethouders besluiten om dit te verwerken in de Visie op Rhenen. Aanpassingen die echt een bijstelling van de koers van de Visie op Rhenen betekenen, worden vanzelfsprekend door de gemeenteraad vastgesteld. Proceswijzer Voor initiatiefnemers vanuit de samenleving maakt de gemeente een proceswijzer. Dit is een handleiding voor initiatiefnemers en laat zien op welke wijze initiatiefnemers rekening kunnen houden met de Visie op Rhenen. De proceswijzer is gericht op initiatieven die passen binnen de Visie op Rhenen en die dus goed zouden zijn voor Rhenen, maar op basis van bestaande regels nog geen vergunning kunnen krijgen. Met de proceswijzer krijgen initiatiefnemers inzicht in de stappen die in ieder geval gezet moeten worden om te voldoen aan wettelijke vereisten. Bovendien deelt de proceswijzer kennis over het organiseren van verschillende belangen en het uitnodigen van belangstellenden om met elkaar het initiatief te realiseren. Hoe gaan we om met kosten bij ontwikkelingen De gemeente is verplicht om kosten voor werkzaamheden of maatregelen, waar initiatiefnemers van profiteren, bij die initiatiefnemers in rekening te brengen.

Dit geldt onder de Wet ruimtelijke ordening, maar ook onder de Omgevingswet. Als de gemeente eigenaar is van de grond waarop wordt gebouwd, dan berekent de gemeente de gemaakte kosten door in de verkoopprijs van de kavels en de verhuur- en pachtprijzen. Als de gemeente geen eigenaar is van de grond, dan sluit de gemeente bij voorkeur vooraf een overeenkomst met de eigenaar. In deze overeenkomst staat welke kosten in rekening worden gebracht. Als het niet mogelijk is om vooraf afspraken te maken, moet de gemeente op een andere manier kosten verhalen. Dit kan in het omgevingsplan (de vervanger van het bestemmingsplan) of in een omgevingsvergunning. Relatie met milieuaspecten Milieu is een integraal onderdeel van de fysieke leefomgeving. Onder milieu verstaan we ook de kwaliteit van de bodem, het grondwater en het oppervlaktewater. In Europees verband zijn de zogenoemde vier milieubeginselen vastgelegd. Dit zijn afspraken over de manier waarop we zorgen voor ons milieu. Als gemeente hebben we kennis van de vier milieubeginselen1 en beschouwen we milieu als een integraal onderdeel van de fysieke leefomgeving. Vanuit dit oogpunt hanteert de gemeente Rhenen de volgende uitgangspunten: a. De door de Rijksoverheid wettelijk vastgestelde kwaliteitseisen vormen het minimale niveau voor de gemeente Rhenen.

Daar waar afwegingsruimte beschikbaar is vanuit milieu, hanteren we voornamelijk het ‘ja, mits’ uitgangspunt. Met als doel dat meer functies in elkaars nabijheid kunnen voorkomen, zonder beperkingen op te leveren. b. De milieukwaliteit wordt per saldo niet onevenredig aangetast. Onevenredige aantasting van milieukwaliteit treedt op als wettelijke normen worden overschreden. Tussen aantasting en onevenredige aantasting van de milieukwaliteit ligt delicate afwegingsruimte. Daar waar deze afwegingsruimte bij de gemeente ligt, wordt een integrale benadering van belangen gevraagd. Waar nodig én mogelijk wordt de milieukwaliteit verbeterd; c. Bij de bescherming en de verbetering van de milieukwaliteit zoeken we naar koppelkansen met ruimtelijke ontwikkelingen en andere beleidsvelden;

Visie op Rhenen 2035

40

d. Gebiedsgericht milieubeleid: de milieukwaliteit in een gebied is passend voor de functie van dat gebied. Het mengpaneel binnen de Omgevingswet kan ons in staat stellen om op sommige milieuaspecten wat strenger en op andere wat minder strenge regels te hanteren (waarbij bedacht dient te worden dat de bandbreedtes in de Omgevingswet zodanig zijn gekozen dat altijd sprake blijft van een aanvaardbaar woon- en leefklimaat). Op dit moment hanteert de gemeente nog geen gebiedsgericht milieubeleid. De gemeente volgt (nu en straks) de milieukwaliteitseisen op Rijksniveau. Op het moment dat de gemeente heeft uitgewerkt hoe om te gaan met de bandbreedtes op het gebied van milieu (denk aan: lucht, geluid, externe veiligheid, trilling, geur en bodem) verwerkt de gemeente dit in de Visie op Rhenen 2035. Veiligheid en gezondheid In samenwerking met verschillende partners dragen we zorg voor het voorkomen en beperken van risico’s die onze veiligheid en gezondheid aantasten. 1

Deze luiden als volgt:

Het voorzorgsbeginsel: als er goede redenen zijn om te vrezen dat een activiteit (waar een vergunning voor nodig is) negatieve gevolgen kan hebben voor het milieu dan moet deze a. activiteit worden voorkomen. b. Het beginsel van preventief handelen: milieuvervuiling moet zoveel als mogelijk worden voorkomen. c. Het beginsel van bestrijding aan de bron: als een activiteit negatieve gevolgen voor het milieu heeft dan moet als eerste worden gekeken naar de directe omgeving van de activiteit: kan er iets worden veranderd bij of in de directe omgeving van de activiteit? d. Het beginsel van de vervuiler betaalt: degene die de activiteit uitvoert, moet ook betalen voor het voorkomen of opruimen van de negatieve gevolgen.

5.2 Uitvoering Randzonevisie (2025) Een eerste uitvoering van de Visie op Rhenen 2035 is de Randzonevisie (2025). In de randzones zoeken we naar de juiste balans in het mogelijk maken van ruimtelijke ontwikkelingen én het realiseren van kwaliteitsverbeteringen. Daarbij hanteren we het principe dat hoe groter (de impact van) een ontwikkeling, hoe groter ook de kwaliteitsinvestering moet zijn. We onderzoeken daarbij de kansen en mogelijkheden hoe kwaliteitsverbetering in het ene gebied kan zorgen voor (stedelijke) ontwikkeling in een ander gebied. Na vaststelling van deze visie zal een normering en een methodiek worden uitgewerkt, zodat initiatieven hierop kunnen worden uitgewerkt en getoetst. Initiatiefnemers zijn aan zet om als onderdeel van hun ruimtelijke ontwikkeling te laten zien hoe ze invulling willen geven aan de kwaliteitsinvestering. In eerste instantie zetten we in op kwaliteitsverbetering op eigen terrein. Voor sommige initiatieven zal gelden dat het fysiek onmogelijk is om de (volledige) investeringsopgave op eigen gronden te realiseren. Dat kan bijvoorbeeld zo zijn als de eigenaar geen gronden in bezit heeft om de investering uit te kunnen voeren. Of omdat de gronden die in eigendom zijn al een dusdanige kwaliteit hebben dat extra investeren niet direct een grote meerwaarde heeft.

In dit soort situaties is een financiële afdracht in een landschapsfonds aan de orde. De gelden die in het fonds gestort worden, worden ingezet om gemeentelijke natuur- en landschapsinvesteringsprojecten uit te voeren. De aanleg en instandhouding van de kwaliteitsinvestering leggen we vast via het privaatrechtelijke spoor. We sluiten daarvoor een anterieure overeenkomst met een initiatiefnemer waarin de kwaliteitsbijdrage door de initiatiefnemer wordt vastgelegd. In enkele randzones zien we ruimte voor stedelijke ontwikkelingen op locaties met een status als Natuurnetwerk Nederland (NNN). Op aangeven van de provincie Utrecht geldt als voorwaarde dat we voor deze locaties een natuurvisie op moeten stellen. Hier gaan we mee aan de slag. We volgen hierbij het beleid van de provincie Utrecht en hanteren daarbij de meerwaardebenadering. Dit betekent dat nieuwe ontwikkelingen binnen het NNN alleen kunnen Visie op Rhenen 2035

41

plaatsvinden als deze aantoonbaar geen alternatieve locaties buiten het netwerk hebben en als er een natuurvisie wordt opgesteld die laat zien hoe natuurkwaliteit wordt behouden én versterkt. Daarbij wordt gezocht naar een meerwaarde voor natuur, landschap en biodiversiteit in de omgeving van de ontwikkeling. Deze aanpak zorgt ervoor dat ruimtelijke opgaven zorgvuldig worden ingepast, en dat de samenhang en kwaliteit van het natuurnetwerk op de lange termijn behouden blijft. We onderzoeken daarbij de kansen en mogelijkheden hoe kwaliteitsverbetering in het ene gebied kan zorgen voor (stedelijke) ontwikkeling in een ander gebied. Tot slot onderzoeken we hoe het (nieuwe) provinciale en regionale beleid rond vrijkomende agrarische bebouwing kansen kan bieden voor onze gemeente. Ons uitgangspunt is dat agrariërs in het Binnenveld zoveel mogelijk ontwikkelruimte behouden om hun bedrijf voort te zetten. Eigenaren die hun erf (gedeeltelijk) anders willen gebruiken, willen we waar mogelijk meer ruimte geven voor dubbelgebruik, meerjarige overgangssituaties en mogelijkheden om te kunnen omschakelen. Daarbij kan het gaan om het combineren of vervangen van agrarische activiteiten door andere landbouwvormen (zoals akkerbouw of agrarisch natuurbeheer), door niet-agrarische bedrijvigheid of door functies zoals verblijfsrecreatie of kleinschalige horeca.

Bij vrijwillige bedrijfsbeëindiging willen we kijken naar mogelijkheden om vrijkomende bouw- en sloopmeters in te zetten in de randzones in plaats van in het Binnenveld. Zo voorkomen we bijvoorbeeld dat nieuwe woonerven in het agrarisch gebied ontstaan, die op termijn de ontwikkelingsruimte van blijvende agrariërs kunnen belemmeren.

Visie op Rhenen 2035

42

BIJLAGE 1: KENMERKEN EN OPGAVEN PER DEELGEBIED Kenmerken en opgaven per deelgebied De Visie op Rhenen 2035 heeft gevolgen voor de inrichting en het gebruik van de ruimte. Deze gevolgen zijn inzichtelijk gemaakt per deelgebied. Bij het opstellen van de Randzonevisie (2025) zijn de kenmerken en de opgaven van de randzones verder uitgewerkt. Deze zijn bij elke randzone verwerkt in een visie op die randzone. De Randzonevisie (2025) is de eerste wijziging van de Visie op Rhenen 2035. Kenmerken per deelgebied Per deelgebied zijn de kenmerken beschreven. De Visie op Rhenen geeft aan welke goede kenmerken van de gemeente Rhenen te behouden en/of te versterken. Per deelgebied liggen er opgaven De Visie op Rhenen 2035 leidt tot verschillende opgaven die na vaststelling nader worden uitgewerkt. De belangrijkste opgaven staan in deze bijlage beschreven. Bepaalde opgaven kunnen alleen worden gerealiseerd door de inzet van één of meerdere organisaties. Aan andere opgaven kunnen ook individuele inwoners, ondernemers of professionals bijdragen. Naast de opgaven per deelgebied is er een aantal deelgebied overstijgende opgaven.* Deze zijn: a. Deelvervoer (auto’s, scooters en fietsen) breed introduceren in de gemeente, met name in gebieden met veel auto’s of waar veel automobilisten willen b. parkeren. c.

Goede isolatie van woningen en andere gebouwen, opwekken van energie, vooral met zonnepanelen, en zorgen voor een toereikende elektrische d. infrastructuur. e. Het verbeteren van OV-verbindingen binnen gemeente Rhenen en richting andere gemeenten. f. Het netwerk van fietspaden verbeteren, inclusief oversteekplekken veiliger maken. g. Aandacht voor de gevolgen van klimaatverandering, zoals hittestress en wateroverlast. h. Meer bomen planten en ander groen toevoegen in de kernen van gemeente Rhenen. i. Randzones optimaal ontwikkelen. j. In de randzones inzetten op natuurlijk spelen, wandelen en recreëren. k. De cultuurhistorie van landgoederen onderhouden. l. Informatie over erfgoed en geschiedenis verbeteren. m. Op plekken van archeologisch en cultuurhistorische belang de mogelijkheden om te wandelen verbeteren. n. Waardevolle ontmoetingen tussen mensen mogelijk maken.

Visie op Rhenen 2035

43

*: bij sommige deelgebieden zijn deze opgaven nog wel extra genoemd, omdat deze opgaven specifieke aandacht vragen in het betreffende deelgebied. Strategische doelen De initiatieven: a. zorgen voor een gezond, duurzame en veilige leefomgeving met een evenwichtige bevolkingssamenstelling; b. versterken ruimtelijke kwaliteiten; c. versterken Rhenen als actieve en vitale gemeente waar in balans groen en rust wordt afgewogen met levendigheid en ondernemerschap; d. zijn in balans met andere initiatieven; e. leiden naar een sociaal en economisch gezonde samenleving; f. zijn toekomstbestendig, gezond, leefbaar, evenwichtig en initiatiefrijk. De kenmerken en opgaven spelen een belangrijke rol bij het opstellen van het omgevingsplan en bij de toetsing van (buitenplanse) omgevingsvergunningen. Het omgevingsplan bevat juridisch bindende regels waarmee kan worden gezorgd dat kenmerken behouden blijven en opgaven gerealiseerd kunnen of zelfs moeten worden. Bij de afweging van nieuwe initiatieven vormen de kenmerken en opgaven het toetsingskader: een initiatief past bij de kenmerken van een deelgebied en/of levert een positieve bijdrage aan de opgaven van het deelgebied en/of de deelgebied overstijgende opgaven en/of het algemeen belang en/of de strategische doelen en/of heeft een positieve impact op conclusies van de trendverkenning (zie bijlage 3).

Visie op Rhenen 2035

44

Visiekaart Randzonevisie (2025) Hieronder ziet u de visiekaart die hoort bij de Randzonevisie (2025). De visiekaart wordt verder besproken bij de verschillende randzones.

Visiekaart van de randzones van de gemeente Rhenen

Visie op Rhenen 2035

45

1 Historische kern Rhenen Over de historische kern Rhenen De is historische kern Rhenen een beschermd stadsgezicht. De Cunerakerk en Cuneratoren zijn beeldbepalende Rijksmonumenten; de toren is een baken. Het winkelgebied in de historische kern heeft ook een functie voor andere kernen dan Rhenen.

Visie op Rhenen 2035

46

Kenmerken historische kern Rhenen De kenmerken zijn: a. Historisch stadscentrum b. Smalle pittoreske straatjes, pleintjes en restanten van eeuwenoude stadsmuur c. Cunerakerk met toren die zichtbaar is vanuit de wijde omgeving d. Recreatief en toeristisch aantrekkelijk e. Kleinstedelijke en dorpse kwaliteiten f. Kern winkelgebied g. Beperkte mogelijkheden om te parkeren Opgaven historische kern Rhenen voor (samenwerkende) organisaties Visie op Rhenen 2035

47

De opgaven zijn: a. Meer bomen planten. b. Minder auto’s en vrachtverkeer door het centrum. Opgaven historische kern Rhenen voor individuen De opgaven zijn: a. In ere herstellen en/of beter zichtbaar maken: de gevels van de Delftse school en de wederopbouw. b. Gevels, daken en tuinen: meer begroeiing aanbrengen en beter water opvangen. c. Het plaatsen van zonnepanelen die passen bij de historische gebouwen. d. Ruimte boven winkels bewoonbaar maken. e. Inzetten op deelvervoer.

Visie op Rhenen 2035

48

2 Kern Rhenen Over kern Rhenen De kern Rhenen kent verschillende woonbuurten met eigen identiteiten door type woningen, hoe groen het er is en de mate waarin het hoogteverschil merkbaar is. Ook verschillen de voorzieningen per buurt. De kern Rhenen heeft een treinstation met een verbinding in de richting van Utrecht.

Visie op Rhenen 2035

49

Kenmerken kern Rhenen De kenmerken zijn: a. Gevarieerd woningaanbod b. Woonwijken met eigen identiteit c. Hoogteverschil zichtbaar in verschillende wijken d. Groene ecologische verbindingen door de kern en speelvoorzieningen e. Treinstation met goede verbinding in de richting van Utrecht f. Voorzieningencentrum, ook voor andere kernen g. Veel zzp-ers in de dienstverlening h. Plaatsen van archeologisch en cultuurhistorisch belang Visie op Rhenen 2035

50

Opgaven kern Rhenen voor (samenwerkende) organisaties De opgaven voor (samenwerkende) organisaties zijn: a. Van NS-station een verbindingsknooppunt maken om het gebruik van het OV en deelvervoer te verbeteren en te stimuleren. b. Verbeteren van de OV-verbindingen richting de vlakbij Rhenen gelegen intercitystations, de gemeenten Utrechtse Heuvelrug, Wageningen, Ede (in het bijzonder ziekenhuis Gelderse Vallei) en de regio Betuwe. c. Knelpunt Rijnbrug oplossen. d. Meer bomen planten. e. Aanleggen: schaduwrijke wandelpaden die via cultuur-historische gebouwen en plekken naar de natuur voeren. f. Aanleggen: veilige fietsroutes naar scholen en andere voorzieningen. g. Voorzieningen voor recreatie ook goed toegankelijk maken voor kinderen en mindervaliden. h. Bij mogelijke inbreiding goedkope duurzame woningen bouwen in de stijl van de kern; hoogbouw van een aantal verdiepingen past hier. Opgaven kern Rhenen voor individuen De opgaven voor individuen zijn: a. Gevels, daken en tuinen: meer begroeiing aanbrengen en beter water opvangen.

Visie op Rhenen 2035

51

3 Kern Elst Over de kern Elst De kern Elst kent een geschiedenis van tabaksteelt. Verschillende voormalige tabaksschuren zijn bewaard gebleven. Elst heeft een kleine dorpskern met een aantal winkels. Een veerpont zorgt voor verbinding met de overkant van de Neder-Rijn.

Visie op Rhenen 2035

52

Kenmerken kern Elst De kenmerken zijn: a. Voormalige tabaksschuren b. Karakteristieke doorkijkjes richting uiterwaarden c. Sociale binding binnen subgroepen d. Speelvoorzieningen Opgaven kern Elst voor (samenwerkende) organisaties De opgaven zijn: a. Ruimte maken om (extreem) hevige regenbuien op te vangen en zo wateroverlast te voorkomen. b. Meer bomen planten en ander groen toevoegen. Visie op Rhenen 2035

53

c. d. e. f. g.

Voorzieningen behouden voor ouderen en zo mogelijk uitbreiden. Voorzieningen behouden voor de jeugd (>12 jaar) en zo mogelijk uitbreiden van Elst. In vrije tussenruimtes duurzame woningen bouwen in de stijl van de kern, waaronder kleinere woningen naar wens voor oudere inwoners Karakteristieke doorkijkjes richting uiterwaarden behouden. Oude gebouwen ombouwen naar woningen.

Opgaven kern Elst voor individuen De opgaven zijn: a. Gevels, daken en tuinen: meer begroeiing aanbrengen en beter water opvangen. b. Meer ruimte geven aan de jeugd.

Visie op Rhenen 2035

54

4 Kern Achterberg Over de kern Achterberg De kern Achterberg is het kleinste dorp van de gemeente Rhenen. Van oorsprong is Achterberg een agrarisch dorp; er zijn nog verschillende (monumentale) boerderijen aanwezig. Veel inwoners zijn betrokken bij één van de drie kerken. De kleine dorpskern heeft enkele winkels.

Visie op Rhenen 2035

55

Kenmerken kern Achterberg De kenmerken zijn: a. (Monumentale) boerderijen b. Karakteristieke doorkijkjes naar het achterliggende landelijke gebied c. Sociale binding d. Veel gezinnen met kinderen e. Christelijke identiteit en zondagsrust f. Groen en landelijk g. Veel zzp-ers met ambachtelijk beroep h. Identificatie met agrariërs Opgaven kern Achterberg voor (samenwerkende) organisaties Visie op Rhenen 2035

56

De opgaven zijn: a. Ook kleinere woningen voor ouderen bouwen in de stijl van de kern. b. Innovatieve woonvormen ontwikkelen, zodat jong en oud bij elkaar woont en voor elkaar kan zorgen. c. Meer saamhorigheid op maatschappelijke thema’s realiseren. d. Winkels behouden. e. Aanleggen: schaduwrijke wandelpaden die naar de natuur leiden. f. Voorzieningen voor verschillende leeftijdsgroepen behouden en zo mogelijk uitbreiden. Opgaven kern Achterberg voor individuen De opgaven zijn: a. Gevels, daken en tuinen: meer begroeiing aanbrengen en beter water opvangen.

Visie op Rhenen 2035

57

5 Heimerstein Over Heimerstein Heimerstein is een voormalig landgoed dat door Zideris in gebruik is als woon-zorglocatie voor mensen die (intensieve) zorg en/of begeleiding nodig hebben. Het is een dorp op zich met het hoofdgebouw en de verschillende zijgebouwen. Dit deelgebied markeert de overgang van de Grebbeberg naar de Gelderse vallei.

Visie op Rhenen 2035

58

Kenmerken Heimerstein De kenmerken zijn: a. Kleinschalige zorgorganisatie Zideris, dorp op zich b. Markeert de overgang van de Grebbeberg naar de Gelderse vallei c. Voormalige ijskelder is bewaard gebleven d. Voor voorzieningen aangewezen op andere kernen Opgaven Heimerstein voor (samenwerkende) organisaties De opgaven zijn: a. Meer gezamenlijke activiteiten voor inwoners Rhenen en Heimerstein.

Visie op Rhenen 2035

59

Opgaven Heimerstein voor individuen De opgaven zijn: a. Beter betrekken van inwoners Heimerstein bij de rest van de Rhenense samenleving.

Visie op Rhenen 2035

60

6 Veeneind Over het Veeneind Het Veeneind ligt tussen de Cuneraweg en de wijk Petenbos van de gemeente Veenendaal. De bebouwing aan weerszijden van de Cuneraweg is langzaam gegroeid en zal nog verder groeien (stedebouwkundigplan 2004 2005). In dit deelgebied zijn de woningen veelal vrijstaand. Er is lintbebouwing op langgerekte kavels.

Visie op Rhenen 2035

61

Kenmerken Veeneind De kenmerken zijn: a. Veelal vrijstaande woningen in woonwijk, daarnaast lintbebouwing op langgerekte kavels b. Kavels voorzien van erfrandbeplanting c. Bomenrijen in verkavelingsrichting d. Laanbeplanting langs wegen e. Gemeente overschrijdende samenwerking met Veenendaal (vuilnis ophalen) Opgaven Veeneind voor (samenwerkende) organisaties: De opgaven zijn: a. Het mogelijk maken van de woningbouwplannen die voortkomen uit de stedenbouwkundige visie Veeneind 2005. b. Doorgaan met het bouwen in hofjes met veel groen in het midden.

Visie op Rhenen 2035

62

c. De nieuwe woningen energieneutraal maken. d. De nieuwe woningen bij voorkeur gunnen aan inwoners uit de gemeente Rhenen.

Visie op Rhenen 2035

63

7 Bedrijventerrein Remmerden Over het bedrijventerrein Remmerden Bedrijventerrein Remmerden is gelegen aan de N225 en biedt ruimte aan verschillende bedrijfstypen met verschillende grootte.

Visie op Rhenen 2035

64

Kenmerken bedrijventerrein Remmerden De kenmerken zijn: a. Goede aansluiting op N225 b. Vrij zicht over de Rijn c. Bedrijventerrein ligt vrij van woonbebouwing d. Geen groen e. Concentratie van bedrijven met relatief weinig arbeidsplaatsen ten opzichte van bedrijfsruimte f. Schaarse ruimte rondom Remmerden om uit te breiden Opgaven bedrijventerrein Remmerden voor (samenwerkende) organisaties De opgaven voor (samenwerkende) organisaties zijn: a. Een kwalitatieve toekomstbestendige bedrijvigheid creëren, passend bij de aard van het bedrijventerrein. b. Uitbreiden van het bedrijventerrein met minimaal 5 hectare. c. Beter openbaar vervoer naar en van Remmerden vanuit de verschillende omliggende kernen. d. Energieneutraal maken van bedrijventerrein. Visie op Rhenen 2035

65

e. f. g. h.

Uitvoering geven aan de warmtetransitie. Grootschalige opwekking van energie op o.a. daken. Vervoer over water verkennen. Passende uitbreiding onderzoeken.

Opgaven bedrijventerrein Remmerden voor individuele bedrijven De opgaven voor individuele bedrijven zijn: a. Gebouwen isoleren, zonnepanelen op daken plaatsen en/of windenergie opwekken voor eigen gebruik. b. Groen toevoegen.

Visie op Rhenen 2035

66

8 Bedrijvenlocatie Achterberg Over bedrijvenlocatie Achterberg Bedrijvenlocatie Achterberg is een compact gebied voor enkele bedrijven. De locatie is duidelijk begrensd door de Achterbergsestraatweg, Bergweg, Boslandweg en een bossage aan de noordzijde. De locatie ligt midden in een groen en agrarisch gebied en sluit niet aan op andere bebouwing. Het ligt in de groene corridor Rhenen-Achterberg.

Visie op Rhenen 2035

67

Kenmerken bedrijvenlocatie Achterberg De kenmerken zijn: a. Landelijk gelegen b. Compact bedrijventerrein c. Vrije zichten over omliggende agrarische percelen d. Bedrijvenlocatie vormt vrijwel gesloten geheel doordat het is omkaderd door wegen en een bossage Opgaven bedrijvenlocatie Achterberg voor individuele bedrijven De opgaven voor individuele bedrijven zijn: a. Gebouwen isoleren, zonnepanelen op daken plaatsen en/of windenergie opwekken voor eigen gebruik. b. Verbeteren van de bereikbaarheid van deze bedrijvenlocatie. c. Groen toevoegen.

Visie op Rhenen 2035

68

9 Randzone Elst Over randzone Elst Randzone Elst is een natuurlijke overgang tussen woonkern en bosrand. Het gebied wordt gebruikt voor agrarische doeleinden en is een afwisseling van open percelen en percelen voorzien van beplanting. Langs de N416 staan huizen als een los lint met doorkijkjes naar de agrarische percelen. Het gebied wordt gebruikt voor recreatie. Voetbalverenigingen Oranje-wit en de Musketiers en de tennisvereniging hebben er hun thuis. Hier bevindt zich ook het voormalig defensieterrein Zwijnsbergen (MOB-complex).

Visie op Rhenen 2035

69

U leest hieronder over de kenmerken, historische opbouw, de kwaliteiten, de mogelijke verbeteringen van die kwaliteiten en over de visie die de gemeente op de randzone heeft. Kenmerken randzone Elst De kenmerken zijn: a. Natuurlijke overgang tussen woonkern en bosgebied met oude akkers b. Gebied met agrarisch karakter met lange smalle percelen c. Afwisseling tussen open percelen en percelen voorzien van beplanting langs perceelsgrenzen en rondom erven d. Bosrand als afbakening van het gebied e. Woonbebouwing als een los lint aan de weg, met doorkijkjes over de agrarische percelen f. Recreatief uitloopgebied voor de woonkernen g. Voetbalvereniging Oranje-wit en Musketiers h. Voormalig defensieterrein Zwijnsbergen (MOB-complex) i. Plaatsen van archeologisch en cultuurhistorisch belang j. Onderdeel van de stuwwal met twee droogdalen Visie op Rhenen 2035

70

k. Verschillende percelen hebben een status als Natuurnetwerk Nederland (NNN), maar zijn niet ingericht als natuur l. Langeafstandsfietsroute (LF-route) loopt door het gebied heen m. Nog geen rechtstreekse verbinding met het recreatief wandelnetwerk van de uiterwaarden en Utrechtse Heuvelrug n. Grote variatie in openheid (agrarisch grasland en akkerland) en geslotenheid (beplanting, recreatie en wonen) o. Mix aan functies aanwezig, waarbij eenheid voor een deel ontbreekt: agrarisch landschap (agrarisch grasland, akkerland en een kwekerij), MOBcomplex, een veldsportcomplex, een bungalowpark en grote/diepe woonpercelen Opgaven randzone Elst voor (samenwerkende) organisaties De opgaven voor (samenwerkende) organisaties zijn: a. Ruimte maken om (extreem) hevige regenbuien op te vangen en zo wateroverlast te voorkomen. b. Beperkt bijbouwen van duurzame woningen. c. Het groen dat door de woningbouw verdwijnt op andere manieren terug laten komen Historische opbouw van het dorp Elst Het dorp Elst ligt op de flank van de Utrechtse Heuvelrug, op de overgang van de stuwwal naar de Rijn. Voor de oorspronkelijke eerste bewoners van Elst was dit een gunstige plek. De uiterwaarden van de rivier werden gebruikt als hooilanden en brachten ook andere voordelen zoals visserij en handel. Het dorp lag hoog genoeg om niet te overstromen.

Hoger op de stuwwal was het over het algemeen te droog voor landbouw. Het bos en (later) de heidegronden werden gebruikt voor het beweiden van dieren en het steken van plaggen, waarmee de lagergelegen akkers werden bemest. Elst is ontstaan als boerennederzetting met twee langgerekte parallel lopende wegen. Deze vormen nu de Rijksstraatweg en de Franseweg. Rond deze twee straten lagen de akkers. Ook in de huidige stedenbouwkundige structuur van Elst is dit nog goed terug te zien. Beide straten vormen de grenzen van de bebouwing. Daarbuiten bevinden zich alleen enkele kleine lintbebouwingen (zoals de Engweg en de Sportweg), incidentele bebouwing en andere functies, zoals de voetbalvelden en de manege.

Visie op Rhenen 2035

71

Historische ontwikkeling van de Randzone Elst Elst heeft zich in de loop van de tijd ontwikkeld van agrarische straten tot een echt woondorp. De akkers tussen de Rijksstraatweg en de Franseweg zijn geleidelijk bebouwd. De eerste groei van Elst vond met name plaats door de historische boerenlinten te verdichten. Later ontstond bebouwing langs enkele dwarsstraten en werden er kleine straatjes toegevoegd tussen de Rijksstraatweg en de Franseweg. Na de naoorlogse periode werden er ook huizen gebouwd langs de verbindingsweg naar Veenendaal, de Veenendaalsestraatweg. Aan de noordzijde van Elst is eveneens dwars op de Rijksstraatweg een weg aangelegd, de Bosweg. Deze lag tot 2006 in een andere gemeente en heeft daardoor een eigen ontwikkeling gehad. Typisch voor de naoorlogse groei van Elst is de bijna organische bebouwing. We bedoelen daarmee dat het vaak begon met een doodlopend straatje als dwarsstraat van een bestaande weg, welke later werd doorgetrokken naar een overliggende dwarsstraat. Dit is op historische kaarten van de jaren ’70 goed te zien. Soms lag er op een perceel eerst een bedrijf dat later werd uitgeplaatst en waarvoor woningen in de plaats kwamen.

Visie op Rhenen 2035

72

Zo is het dorp Elst straatje voor straatje en buurtje voor buurtje aan elkaar gegroeid. Nog altijd bevinden zich allerlei kleine percelen tussen de bebouwing die niet bebouwd zijn. Tussen de Rijksstraatweg en Zwijnsbergen zijn geen dwarsstraten aangelegd. Wel bevinden zich kleine bedrijven in het tussenliggende gebied. Kwaliteiten van Randzone Elst Het dorp Elst wordt omgeven door natuurgebieden. Al van oudsher ligt de grens van (de akkers van) Elst en het bosgebied (landgoed Prattenburg) ongeveer op dezelfde plek. Een deel van de akkers tussen het bos en de Franseweg en (meer zuidelijk) Zwijnsbergen zijn in het provinciaal beleid (Omgevingsverordening) benoemd als Natuurnetwerk Nederland (NNN). Een deel van de oude akkers ten noorden van de Franseweg is niet meer op die manier herkenbaar. Door de aanleg van de sportvelden, de komst van de manege en de aanleg van enkele straten is dit gebied veel kleinschaliger geworden. Ten zuiden van de Sportweg ligt nog een grotere open akker en hetzelfde geldt voor het noordelijke deel van de Franseweg. Ook waardevol zijn de zichtlijnen langs de Paardenkop tussen de Bosweg en de Vissersweg. Hiermee blijft de historische grens (richting bos en Bosweg) zichtbaar. In het zuidwesten van de randzone, ten noorden van Zwijnsbergen, ligt een oud droogdal. Dit is een cultuurhistorisch waardevol fenomeen.

Hoewel er tegenwoordig geen water meer doorheen stroomt, zijn dit soort droogdalen namelijk nog altijd zichtbaar in het reliëf van het gebied. Ze zijn daarmee een tastbare herinnering aan de natuurlijke ontstaansgeschiedenis van de Utrechtse Heuvelrug. Kwaliteitsverbetering Randzone Elst De randzone Elst kan aantrekkelijker worden gemaakt op het gebied van landschap en recreatie. Dit doen we door het gebied samenhangender in te richten en de overgang tussen de woonkern Elst en het bos van de Utrechtse Heuvelrug te verbeteren. Bijvoorbeeld door nieuwe landschapselementen toe te voegen die het landschap begeleiden. We benutten kansen om de landschappelijke en ecologische kwaliteiten van de bosrand te versterken door in de bosrand een laag met struiken (de mantelvegetatie) en kruidenrijk grasland (zoomvegetatie) toe te voegen. Daarnaast kunnen houtsingels dwars op de stuwwal en bloemrijke graslanden een fraaie toevoeging zijn. Een zorgvuldige landschappelijke inpassing van nieuwe en herontwikkelde percelen/erven is ook van belang, zodat verrommeling van het gebied wordt tegengegaan. Verder ligt er een belangrijke opgave rondom het onderwerp water. Met de focus op de waterkwaliteit en kwantiteit gaan we kijken naar de samenhang tussen stedelijk en landelijk gebied.

We benutten daarbij kansen om extra waterbergingsvoorzieningen te realiseren om zo beter in te kunnen spelen op hevige regenbuien en wateroverlast zo veel mogelijk te voorkomen. Ook zoeken we naar mogelijkheden om de (zicht)relatie tussen de bestaande (lint)bebouwing en het achterliggende (agrarische) gebied te versterken. Daarnaast kunnen de recreatieve verbindingen met de Utrechtse Heuvelrug en landgoed Prattenburg worden verbeterd. Bijvoorbeeld door een toeristisch overstappunt met horecavoorziening te realiseren en oude verdwenen padenstructuren in het gebied terug te brengen. Hierdoor wordt het makkelijker om vanuit de woonkern Elst een ommetje te maken richting het bos. Ook het zichtbaar en herkenbaar maken van het droogdal ten noorden van Zwijnsbergen is een kwaliteitsverbetering van deze randzone. Visie op Randzone Elst Elst is een landelijk compact dorp met een toegankelijke natuurlijke overgang naar het bos. Elst blijft zich ontwikkelen tussen de historische grenzen, waaraan het haar ontstaan heeft te danken, de Rijksstraatweg en de Franseweg / Zwijnsbergen. De organische ontwikkeling van het dorp tussen de Rijksstraatweg en de Franseweg / Zwijnsbergen is nog niet uitontwikkeld. Er liggen tal van mogelijkheden om deze ontwikkeling door te zetten en te kiezen voor inbreiden.

Te veel ontwikkelingen in de dorpsranden zou het dorp doen uitwaaieren en de kwaliteiten verminderen.

Visie op Rhenen 2035

73

In Randzone Elst benutten we dan ook vooral de kansen die er liggen om bebouwing, natuur en landschap in en rondom de randzone meer met elkaar te verweven en te verbinden en de relatie tussen dorpskern-randzone-Utrechtse Heuvelrug te versterken. Agrarische en natuurgronden in combinatie met recreatieve en/of woonfuncties kunnen hier een rol in spelen. De functie ‘werken’ (niet-agrarische bedrijfsfuncties) vinden we minder passend in deze randzone. Voor alle ontwikkelingen in deze randzone geldt dat we daarbij moeten onderzoeken hoe we de bereikbaarheid en ontsluitingsmogelijkheden van de ontwikkeling en Elst in het algemeen kunnen waarborgen. We hebben daarbij speciale aandacht voor de fietser door in te zetten op een fietsroute over de Franseweg als alternatief voor de Rijksstraatweg. Zwijnsbergen In het provinciaal beleid (Omgevingsverordening) is dit gebied aangewezen als Natuurnetwerk Nederland (NNN). Daarmee is het belangrijkste doel in dit gebied de aanleg van natuur om daarmee de ecologische kwaliteiten van de bosrand te vergroten. Ook ligt hier de ambitie om meer wandelpaden aan te leggen en daardoor het dorp Elst beter te verbinden met het bosgebied. Nieuwe bebouwing mag in dit gebied niet leiden tot het oprekken van de dorpsrand, maar moet juist een afronding zijn, door een stevige groene rand te maken, waarin wonen dan een plaats krijgt.

Ook ontstaat hier een definitieve rand door het aanliggende gebied her in te richten ten behoeve van natuur. Direct ten westen van het MOB-complex zien we een grote koppelkans om enkele kleinschalige woonerven te realiseren en dit te combineren met natuurontwikkeling en het beleefbaar en waarneembaar maken van het hier aanwezige droogdal. Tegelijkertijd moeten we constateren dat deze percelen een provinciale status als NNN hebben. Dat maakt dat de ruimte voor ontwikkeling naar wonen nu niet mogelijk is, ondanks dat de gronden feitelijk voor agrarische doeleinden worden benut. Met enige ruimte voor woningbouw en natuurontwikkeling kunnen de ecologische kwaliteiten in het gebied versterkt worden. Zonder deze ontwikkelruimte verwachten we namelijk ook dat de kans dat de NNN-gronden daadwerkelijk van agrarisch naar natuur omgezet worden gering is. Door rondom een woonerf een robuuste landschappelijke zone aan te brengen met landschapselementen en wandelmogelijkheden wordt het wonen echt te gast in het landschap en de natuur. De woonerven geven ook de mogelijkheid om volkshuisvestelijk een bijdrage te leveren met kansen voor doelgroepen als starters en ouderen. Wanneer daarbij bijvoorbeeld in stijl met de voor Elst typische tabaksschuren wordt ontwikkeld ontstaat op een passende manier een nieuw woonmilieu.

Deze ontwikkelrichting werken we binnen de provinciale meerwaardebenadering verder uit in combinatie met een natuurvisie waarin we laten zien hoe natuurkwaliteit wordt behouden én versterkt. Daarbij wordt gezocht naar een meerwaarde voor natuur, landschap en biodiversiteit in de omgeving van de ontwikkeling. Deze aanpak zorgt ervoor dat de beoogde woningbouw zorgvuldig worden ingepast, en dat de samenhang en kwaliteit van het natuurnetwerk op de lange termijn behouden blijft. Daarbij hebben we ook oog voor de alternatievenafweging waaruit volgt dat de ontwikkeling alleen hier mogelijk is en niet elders. Engweg / Sportweg In de omgeving Engweg/Sportweg, maar ook langs de Bosweg bevinden zich grote/diepe woonpercelen. We zien hier ruimte om een enkele woning of een kleinschalige dag- of verblijfsrecreatieve functie te realiseren. Nieuwe verblijfsaccommodaties moeten daarbij iets toevoegen aan het bestaande aanbod. Bij de nieuwe ontwikkelingen voor woningbouw en recreatie vinden we het wel belangrijk dat er een goede kwaliteitsverbetering plaatsvindt, bijvoorbeeld door het slopen van overtollige bebouwing of het landschappelijk inpassen van het perceel.

Visie op Rhenen 2035

74

We voorkomen dat dit gebied aan ‘het stedelijk gebied’ van Elst vastgroeit. Het blijft een onderdeel van de randzone en daarom voegen we op een zorgvuldige manier nieuwe bebouwing toe. Alleen op enkele plekken in de bebouwingslinten (waar brede doorzichten zijn) is de toevoeging van een enkel erf in de vorm van erfwonen denkbaar. Erfwonen is een woonvorm waarbij meerdere huishoudens samen op een gedeeld erf wonen, dat wordt omringd door groene of agrarische percelen. De woningen en het erf vormen een samenhangend geheel en heeft de uitstraling van een agrarisch erf. Voor de woningen kunnen voormalige stallen worden gebruikt of een bouwvorm die doet denken aan een hoofdwoning met bijgebouwen. Doorgaans bestaat een klein erf uit 3 à 5 woongebouwen, waarin maximaal 10 wooneenheden kunnen worden gerealiseerd. Als er in de ruimtelijke opzet van dit deelgebied een grotere eenheid vrijkomt (bijvoorbeeld door het afstoten van een voetbalveld of het vertrek van de manage of een boerderij), dan is een groter woonerf in het groen een mogelijkheid. Een groter woonerf bestaat uit maximaal 20 à 30 woningen. Ook hier geldt dat woonvormen in stijl met de voor Elst typische tabaksschuren passend zijn. Franseweg-Noord In dit gebied is de relatie tussen de Franseweg en het bosgebied nog het beste in stand gebleven. Al van oudsher ligt er een open akker tussen de Franseweg en de bosrand.

Alleen op een plek (aan de Bosweg) waar ooit een nertsenfokkerij heeft gelegen, zijn nu enkele riante woonpercelen gerealiseerd. Grote ambitie in dit deelgebied is om de overgang tussen het bos en het omliggende landschap natuurlijker te maken. Dit kan bijvoorbeeld door struiken, lage beplanting en ruig grasland aan te leggen. Zo wordt de overgang van bos naar open gebied geleidelijker en minder abrupt. Veel insecten en vogels hebben voordeel van zo’n natuurlijke overgangszone. Bovendien ligt er een kans om meer wandelpaden tussen het dorp Elst en het bos te realiseren. Uitdaging is wel om de openheid in het gebied zoveel mogelijk te behouden. Nieuwe ontwikkelingen in de vorm van wonen of recreatie zijn hier alleen denkbaar als ze de openheid niet belemmeren en bijdragen aan de hiervoor genoemde ecologische en recreatieve verbeteringen. De herontwikkeling van een van de diepe agrarische percelen aan de Franseweg is mogelijk denkbaar met een woonfunctie of (kleinschalige) recreatieve functie. Paardenkop In de visie blijft er een onbebouwde zone tussen de Bosweg en de Vissersweg liggen. Daarom zetten we in op het behoud van de zichtlijnen vanaf de Paardenkop richting de open plekken ten noorden en zuiden van deze weg.

Op de hoek van de Paardenkop met de Franseweg en de Vissersweg zijn kleinschalige ontwikkelingen in de vorm van erfwonen denkbaar om de entree van het dorp te verfraaien. Met name aan de noordzijde van de Paardenkop kan de herontwikkeling van het bestaande erf (met opstallen) een kwaliteitsverbetering opleveren.

Visie op Rhenen 2035

75

Visiekaart van Randzone Elst met ontwikkelopties

Visie op Rhenen 2035

76

10 Randzone Rhenen Over randzone Rhenen In wisselen agrarische percelen en kleine bospercelen elkaar af. Door dit gebied loopt hoofdweg N225. Langs deze weg is er lintbebouwing. In dit deelgebied bevinden zich Ouwehands dierenpark en sportpark Candia. De westzijde van het gebied vormt een ecologische verbinding tussen heuvelrug en uiterwaarden.

Kenmerken randzone Rhenen Westzijde De kenmerken randzone Rhenen Westzijde zijn: a. Afwisseling tussen agrarische percelen en kleine bospercelen b. Lintbebouwing langs de hoofdweg c. Afwisseling tussen vrije zichten en doorkijkjes tussen woningen en bosschages over de uiterwaarden d. Ecologische verbinding tussen heuvelrug en uiterwaarden e. Doorkijkjes op de Rijn en de uiterwaarden f. Plaatsen van archeologisch en cultuurhistorisch belang Visie op Rhenen 2035

77

Kenmerken randzone Rhenen Oostzijde De kenmerken randzone Rhenen Oostzijde zijn: a. Ouwehands Dierenpark b. Sportpark Candia c. Bosrijke omgeving Opgaven randzone Rhenen Westzijde voor (samenwerkende) organisaties De opgaven voor (samenwerkende) organisaties zijn in westzijde: a. De wandelroute door de Palmerswaard aanvullen met wandelroute richting het bos van de Utrechtse Heuvelrug. b. De cultuurhistorie van landhuis en landgoed De Tangh onderhouden. c. Doorzicht op de Rijn en de uiterwaarden bewaren. Opgaven randzone Rhenen Oostzijde voor (samenwerkende) organisaties De opgaven voor (samenwerkende) organisaties zijn in oostzijde: a. Ouwehands dierenpark duurzaam ontwikkelen. b. Fietsverbinding naar sportpark Candia en Ouwehands Dierenpark verbeteren. c. Sportpark rolstoel toegankelijk maken. d. Meer bomen planten en ander groen toevoegen. e. Beperkt bijbouwen van duurzame woningen. f. Het groen dat verdwijnt door de nieuwe woningen op andere manieren terug laten komen. 10 Randzone Rhenen West Over randzone Rhenen West In randzone Rhenen West wisselen agrarische percelen en kleine bospercelen elkaar af. Door dit gebied loopt hoofdweg N225. Langs deze weg is er lintbebouwing. Het gebied vormt een ecologische verbinding tussen Utrechtse Heuvelrug en de uiterwaarden van de Rijn.

Visie op Rhenen 2035

78

U leest hieronder over de kenmerken, historische opbouw, de kwaliteiten, de mogelijke verbeteringen van die kwaliteiten en over de visie die de gemeente op de randzone heeft.

Kenmerken randzone Rhenen West: De kenmerken zijn: a. Afwisseling tussen agrarische percelen en kleine bospercelen b. Lintbebouwing langs de hoofdweg c. Afwisseling tussen vrije zichten en doorkijkjes tussen woningen en bosschages over de uiterwaarden d. Ecologische verbinding tussen Utrechtse Heuvelrug en de uiterwaarden van de Rijn e. Doorkijkjes op de Rijn en de uiterwaarden f. Plaatsen van archeologisch en cultuurhistorisch belang g. Onderdeel van de stuwwal met de aanwezigheid van een droogdal

Visie op Rhenen 2035

79

Grote variatie in openheid (agrarisch grasland en akkerland) en geslotenheid (bos en wonen) Noordzijde is een grondwaterbeschermingsgebied Aantal percelen zijn Natuurnetwerk Nederland (Stadsbossen Rhenen en Landgoed De Tangh), de overige gronden zijn Groene Contour Het reliëf van de Utrechtse Heuvelrug is voor een groot deel niet zichtbaar door opgaand groen, ook Landgoed De Tangh ligt verscholen. Op een aantal plekken is door of tussen de groenstructuren vanuit de bebouwde omgeving van Rhenen zicht op de open agrarische percelen l. Wandelroutes tussen Rhenen en de Stadsbossen aanwezig en een landelijke fietsroute op de N-weg m. Voornamelijk aan de N-weg bevinden zich provinciale monumenten

h. i. j. k.

Historische opbouw van randzone Rhenen West Aan de zuidkant en zuidwestkant van de Utrechtse Heuvelrug zijn de stad Rhenen en het buurtschap Remmerden ontstaan. Vanuit Rhenen en het buurtschap Remmerden is de hele zuidelijke en zuidwestelijke flank van de Utrechtse Heuvelrug geschikt gemaakt voor de landbouw. Eeuwenlang bestond deze flank uit grote open akkers, afgewisseld met bospercelen en brede houtwallen. De houtwallen werden over het algemeen aangelegd om wild buiten te houden en vaak ook als veekering voor het eigen vee. De akkers liepen door tot boven op het plateau van de Utrechtse Heuvelrug. Het plateau is het verhoogde landschap dat is ontstaan in de voorlaatste ijstijd, zo’n 150.000 jaar geleden. Een deel van de randzone Rhenen West ligt rondom een oud droogdal. Deze akkers worden allemaal omgeven door brede houtwallen. De twee bovenste akkers liggen op het plateau van de Utrechtse Heuvelrug. Ook rond Remmerden zijn door de vroege landbouw grotere open akkers ontstaan. Later is een groot deel van deze akkers ingevuld met het bedrijventerrein. Rondom het huidige bedrijventerrein ligt nog een brede zone met akkers. Tussen het voormalige buurtschap en huidige bedrijventerrein Remmerden en de stad Rhenen werd in de jaren ’20 van de vorige eeuw landgoed De Tangh opgericht met een fraai landhuis en een prieel met bijzondere uitzichten op de Rijn en de Betuwe.

Visie op Rhenen 2035

80

Historische ontwikkeling van de Randzone Rhenen West De stad Rhenen was eeuwenlang een compact stadje aan de voet van de Utrechtse Heuvelrug. In de 20e eeuw begint de stad zich langzaam maar zeker iets uit te breiden langs de belangrijkste uitvalswegen. Pas eind jaren ’50 begint de groei van Rhenen grotere vormen aan te nemen en worden ook de oude akkers langs de Nieuwe Veenendaalseweg bebouwd. Eind jaren ’70 is het hele gebied ten zuiden van het Paardenveld en de Nieuwe Veenendaalweg bebouwd. In de jaren ’80 volgt een nieuwe wijk ten noorden van Paardenveld en in de jaren ’90 tenslotte de wijken tussen de Koerheuvelweg en de Reumersweg. Hoewel er daarna nog meerdere plannen zijn geweest om enkele akkers te bebouwen, zijn de wijken hier niet meer uitgebreid. Kwaliteiten van randzone Rhenen West Deze randzone heeft veel verschillende kwaliteiten op het gebied van cultuurhistorie, archeologie, landschap en natuur. Het gebied vormt een kleinschalige overgang tussen de uiterwaarden van de Rijn en landgoed De Tangh, dat aan de rand van het bos ligt. De zichtlijnen op het landgoed en het landhuis zijn hier van grote waarde. Langs de Utrechtsestraatweg staan oude boerderijen en tabaksschuren met een monumentale status. Ook de zogenoemde droogdalen in dit gebied zijn cultuurhistorisch waardevol. Visie op Rhenen 2035

81

Vooral in het oostelijke deel van de randzone komt alles samen: het droogdal, houtwallen en blokvormige akkers zorgen ervoor dat landschap, historie en natuur duidelijk herkenbaar aanwezig zijn. Dit geeft het gebied een sterke en eigen identiteit. De akkers die in het noordelijke deel van randzone Rhenen West liggen maken geen deel uit van het droogdal zelf. Ze liggen op een oorspronkelijk plateau, dat is gevormd door het schurende landijs in de voorlaatste ijstijd, en zijn daardoor vrij vlak. Een opvallend kenmerk hier is het uitzicht vanaf de Nieuwe Veenendaalseweg: je kijkt uit over een groot open akkergebied met houtwallen, die het begin van het droogdal markeren. Dit is de enige plek bij de noordelijke entree van Rhenen waar je het landschap écht kunt ervaren – door het open zicht, het reliëf en de samenhang van natuurlijke en agrarische elementen. Een groot deel van de akkers in de randzone Rhenen West vormen een ecologische verbindingszone. De verschillende akkers met houtwallen in de Randzone Rhenen West zijn in het provinciaal beleid (Omgevingsverordening) opgenomen als Groene Contourgebied. Kwaliteitsverbetering randzone Rhenen West De belangrijkste kansen om de kwaliteiten in deze randzone te verbeteren liggen op het vlak van het verhogen van de ecologische en recreatieve kwaliteiten.

Op enkele plekken langs de Utrechtsestraatweg liggen kansen om bestaande erven ‘op te knappen’ en oude gebouwen te benutten voor een nieuwe ontwikkeling. Het huidige agrarische grondgebruik gecombineerd met de robuuste groene omzomingen zorgt in belangrijke mate voor de landschappelijke en cultuurhistorische kwaliteiten van de randzone Rhenen West. Juist in de overgangen van bos naar akkers is vaak een grote variatie aan soorten planten en bomen te vinden. Daardoor liggen er in deze randzone kansen om de ecologische kwaliteiten verder te versterken. Dit kan door de omliggende gronden verder te versterken en natuurinclusiever te maken, bijvoorbeeld door in te zetten op kruiden- en faunarijke akkers. Een dergelijke inrichting gaat ook goed samen met het kenmerkende open karakter van het agrarische percelen, de beleving van de aanwezige hoogteverschillen, de cultuurhistorische waarden en de ecologische ambities. Daarbij zoeken we ook kansen om de recreatieve verbinding tussen de Palmerswaard en Utrechtse Heuvelrug te verbeteren en nieuwe wandelroutes te maken waarmee het aanwezige droogdal beter beleefbaar en toegankelijk gemaakt kan worden. Visie op randzone Rhenen West Door alle kenmerken en kwaliteiten van de oude akkers en houtwallen in deze randzone zijn de ontwikkelkansen beperkt. De focus ligt voornamelijk op behoud van wat er al is.

Dat neemt niet weg dat er een grote meerwaarde ligt om de bestaande grote open landbouwpercelen, die landschappelijk en cultuurhistorisch gezien ook waardevol zijn, verder te versterken en te voorzien van meer natuurwaarden. Op die manier kunnen we namelijk de ambitie waarmaken om een ecologische verbinding te maken tussen de Utrechtse Heuvelrug en de Palmerswaard en landbouw, natuur en landschap nog meer met elkaar verweven. Dit kan bijvoorbeeld door dubbelgebruik in de vorm van agrarisch natuurbeheer. Om deze ambitie extra kracht bij te zetten en waar te kunnen maken kan het nodig zijn om een financiële drager te zoeken. Dit kan via de inzet van subsidieregelingen, zoals Kwaliteitsimpuls Natuur en Landschap (SKNL), en/of het bieden van ruimte voor ontwikkeling.

Visie op Rhenen 2035

82

Tegelijk is een nieuwe bebouwde functie in het grootste deel van deze randzone uitgesloten. Alleen op de meest oostelijke akker is een compacte ontwikkeling voor woningbouw mogelijk denkbaar op een klein deel van het perceel, mits de genoemde aanzet van het droogdal en het weidse zicht daarop niet wordt belemmerd. Onderzocht zal moeten worden hoe een bebouwde ontwikkeling hier passend te maken is en kwaliteit kan toevoegen. We achten de kans dat hier substantiële kwaliteit kan worden toegevoegd zonder afbreuk te doen aan aanwezige kwaliteiten niet zo groot. Alleen een bijzondere woonfunctie, die ook gebruik maakt van de nabijheid van de natuur en daarin wordt ingebed is wellicht het onderzoeken waard. Nader onderzoek zal moeten uitwijzen of een kleine compacte ontwikkeling daadwerkelijk kan bijdragen aan de gewenste ecologische kwaliteitsimpuls die in dit gebied gewenst is. Het zoekgebied voor een dergelijke kleinschalige compacte ontwikkeling is klein omdat de bestaande zichtlijn vanaf de Nieuwe Veenendaalseweg en de aanzet van het droogdal beschermd moeten worden. We hebben het dan ook over een kleinschalige gestapelde woningbouwontwikkeling die niet hoger wordt dan de boomgrens. We hebben daarbij oog voor het waarborgen van een goede bereikbaarheid van en naar de ontwikkeling.

De functie ‘werken’ (niet-agrarische bedrijfsfuncties) vinden we niet passend bij het karakter van het gebied. En voor nieuwe dag- of verblijfsrecreatieve functies geldt dat ze vanwege onder andere het verscholen karakter en de beperkte bereikbaarheid niet direct voor de hand liggen. Voor het westelijk deel van randzone Rhenen West staat het behoud van het zicht op en vanuit landgoed De Tangh voorop. De ecologische en cultuurhistorische kwaliteit is hier hoog en kan nauwelijks aan kwaliteit winnen. Alleen bij hergebruik van oude stallen op bestaande erven, bijvoorbeeld in de vorm van kleinschalige woningbouw of recreatieve ontwikkeling, kan een kwaliteitsverbetering worden bereikt als daarmee het erf een betere beeldkwaliteit en inpassing krijgt.