Bijlage 3 Stand van zaken Routekaart Energietransitie 2019

Stand van zaken Routekaart Energietransitie 2019 5 februari 2024

Inhoudsopgave Aanleiding .......................................................................................................................... 1 1.

Wat gebeurt er om ons heen en hoe gaat het in Rhenen? ............................................... 3

2.

Acties voor een duurzame warmtevoorziening ............................................................... 5

3.

Acties voor de transitie naar duurzame elektriciteitsvoorziening ...................................... 8

4.

Acties voor de transitie naar duurzame mobiliteit ........................................................ 13

5.

Het goede voorbeeld ................................................................................................ 16

6.

Nieuwe kennis en inzichten ....................................................................................... 19

7.

Conclusie ............................................................................................................... 21

8.

Communicatie en participatie essentieel ..................................................................... 23

9.

Aanpak en organisatie ............................................................................................. 25

Stand van zaken Routekaart Energietransitie 2019

1

Aanleiding In februari 2020 heeft de gemeenteraad de Routekaart energietransitie 2019 vastgesteld, met als uitgangspunt: Rhenen energieneutraal in 2040. Dat was nog voordat de RES 1.0 in 2022 werd vastgesteld. De nadruk in dit beleidsstuk lag daarom op de energie -en warmtetransitie. Ook duurzame mobiliteit en de voorbeeldrol van de gemeente werden behandeld. In het Bestuursprogramma 2022 - 2026 staat dat we de Routekaart Energietransitie uit 2019 gaan evalueren en actualiseren. Voor u ligt de stand van zaken. Dit document geeft een beeld van wat er de afgelopen jaren is gedaan. Wat is al gedaan, wat staat er op de planning en wat ontbreekt nog? Maak duurzaamheid normaal, niet bijzonder! We hebben de ambitie om energieneutraal te zijn in 2040. Met energieneutraal bedoelen we: “er wordt net zoveel duurzame energie op eigen grondgebied opgewekt als er aan energie in Rhenen wordt verbruikt”. Ook willen we klimaatneutraal zijn in 2050. We gebruiken zo min mogelijk aardgas en werken richting het landelijke doel om in 2050 aardgasvrij zijn. In Rhenen doen we dit in de eerste plaats door zoveel mogelijk energie te besparen. Dit hebben we afgesproken in het Coalitieakkoord 2022. De duidelijke koers is opgenomen in het Bestuursprogramma 2022 - 2026 en de Zomerrapportage 2023. Door hieraan te werken, maken we duurzaamheid normaal, niet bijzonder.

Meer focus op uitvoeren We hebben een hoog plan- en ambitieniveau. Daar zijn we trots op en dat helpt ons om onze doelen te behalen. Wel zit er een knelpunt in de uitvoering. We erkennen dat de uitwerking beperkt is gebleven en niet alle acties (volledig) zijn uitgevoerd. Leeswijzer Dit document geeft een overzicht van de huidige status van de Routekaart Energietransitie. In hoofdstuk 2 worden relevante cijfers gepresenteerd om de huidige situatie te illustreren. De routekaart is opgedeeld in drie hoofdonderdelen: duurzame warmtevoorziening, duurzame elektriciteitsvoorziening en duurzame mobiliteit. De stand van zaken voor de bijbehorende actiepunten wordt beschreven in hoofdstukken 2,3 en 4. Hoofdstuk 5 belicht op welke manier de gemeente Rhenen als voorbeeld fungeert in dit proces. In hoofdstuk 6 gaan we in op de nieuwe kennis en inzichten. Hoofdstuk 7 geeft de conclusie weer. En communicatie en participatie worden behandeld in hoofdstuk 8. Tot slot richt hoofdstuk 9 zich de aanpak en organisatie.

Stand van zaken Routekaart Energietransitie 2019

2

1.

Wat gebeurt er om ons heen en hoe gaat het in Rhenen?

De energietransitie en oorlog in Oekraïne Op 24 februari 2022 viel Rusland Oekraïne binnen. Naast de directe effecten van deze oorlog stopten veel westerse landen met handelen met Rusland. Dit had gevolgen voor voedsel-, metaalen energieprijzen wereldwijd. Vooral de kosten voor energie schoten na het begin van de oorlog omhoog. Als reactie op de stijgende energieprijzen pasten veel mensen, inclusief inwoners van onze gemeente, hun gedrag aan om energie te besparen. Dit gebeurde door bijvoorbeeld de verwarming minder hoog te zetten, huizen beter te isoleren of inductiekookplaten te installeren. Ook in onze eigen gebouwen hebben we de basistemperatuur van de verwarming verlaagd om de energiekosten te drukken. Hoewel het verminderen van het energieverbruik een directe reactie was op de hogere prijzen, werd dit pas duidelijk zichtbaar in 2023. De statistieken die we in deze stand van zaken gebruiken, bevatten meestal gegevens tot 2022. De energietransitie en netcongestie Na 2019 deden zich nieuwe problemen voor met onze stroomvoorziening, met name met de capaciteit van ons elektriciteitsnetwerk, oftewel netcongestie. Het netwerk kan niet goed omgaan met de toegenomen vraag naar elektriciteit en toegenomen teruglevering van elektriciteit op piekmomenten, terwijl de capaciteit onvoldoende werd vergroot. Hierdoor is een soort file op onze 'energiesnelwegen' ontstaan.

Gek genoeg draagt de energietransitie zelf bij aan dit probleem, omdat we nu meer elektriciteit opwekken en gebruiken in plaats van fossiele brandstoffen. Dit leidt tot een grotere productie van elektriciteit. In eerste instantie ondervonden vooral bedrijven problemen met netcongestie, vooral degenen die veel stroom nodig hebben voor hun processen. Maar nu is het een breder probleem geworden, ook voor bedrijven met minder stroombehoefte en zelfs voor nieuwbouwwoningen. Overal in Nederland zijn voorbeelden van woningbouwprojecten die vertraging oplopen of zelfs stilliggen. Gelukkig zijn er op dit moment nog geen ruimtelijke opgaven, zoals woningbouwprojecten of bij bedrijfsactiviteiten, in de gemeente Rhenen die hierdoor problemen ondervinden. De komende jaren gaat de netbeheerder, Stedin, het lokale energienetwerk verbeteren. Inzetten op digitalisering Om netcongestie te verminderen, is een van de oplossingen het actief inzetten op digitalisering. Digitalisering maakt het mogelijk om vraag en aanbod van elektriciteit nauwkeurig op elkaar af te stemmen. In het moderne energiesysteem wordt het flexibele gebruik van de capaciteit op het elektriciteitsnet steeds crucialer. Het vermogen om vraag, aanbod en energiestromen precies te sturen, speelt hierbij een essentiële rol.

Door digitalisering kunnen we systemen monitoren, processen automatiseren, gegevens analyseren en slimme oplossingen implementeren. Dit leidt tot een efficiënter en veerkrachtiger energiesysteem. Het stelt ons in staat om snel te reageren op veranderingen, de beschikbare capaciteit optimaal te benutten en het energienetwerk te optimaliseren. Hierdoor kunnen we beter inspelen op de dynamiek van vraag en aanbod van elektriciteit, wat uiteindelijk bijdraagt aan een betrouwbaarder en duurzamer energiesysteem.

Stand van zaken Routekaart Energietransitie 2019

3

De opgave natuurherstel In 2023 heeft het Europees Parlement de natuurherstelwet aangenomen, met als doel de aangetaste natuur in Europa te herstellen. Dit omvat niet alleen Natura 2000-gebieden, maar ook bossen en veengebieden. De wet bevat voorstellen om de biodiversiteit op landbouwgrond te vergroten, weidevogels terug te brengen, de waterkwaliteit te verbeteren en groen in steden te creëren en te behouden. Het is nog niet duidelijk hoe het Rijk deze nieuwe EU-regelgeving gaat implementeren. Deze uitdaging komt echter bovenop andere ruimte vragende opgaven, waardoor de druk op ons grondgebruik toeneemt. Dit is relevant omdat duurzaamheid meer is dan energiebesparing en -opwekking. We vinden het belangrijk om duurzaamheid te bekijken vanuit het brede spectrum van duurzaamheid, zoals het verminderen van de milieubelasting. Maar denk ook aan de ecologische, sociale en economische aspecten. Gezocht moet worden naar een gezond evenwicht tussen mens en milieu.

Hoe gaat het in Rhenen? In de Routekaart Energietransitie 2019 stonden veel gegevens. Deze gegevens waren gebaseerd op het Energie Transitie Model (ETM). Nu is dat model niet meer beschikbaar. Daarom gebruiken we in dit document de Regionale Klimaatmonitor. De OdrU volgt hiermee het energieverbruik voor meerdere gemeenten. De switch van ETM naar klimaatmonitor leidt tot kleine verschillen in de cijfers. De verschillen tussen het Energie Transitie Model en de Regionale Klimaatmonitor zitten vooral in biomassa, het verkeer, productie van elektriciteit uit zon en in de categorie gas overig. Voor de voorspellingen tot 2040 hebben we landelijke cijfers gebruikt uit het RES-programma. Al het energieverbruik wordt nu weergegeven in Giga Wattuur (GWh) om beter aan te sluiten op de RES. Er zijn veel nieuwe beleidsstukken sinds 2019 Sinds 2019 zijn er verschillende belangrijke beleidsstukken vastgesteld, zoals de Visie op Rhenen 2035, de Mobiliteitsagenda en de Visie Sociaal Rhenen 2030. Daarnaast zijn er op regionaal niveau ook cruciale documenten aangenomen, zoals de Bereikbaarheidsagenda, de Regionale Energie Strategie 1.0 en de Verstedelijkingsstrategie. Deze beleidsstukken hebben directe impact op de implementatie van de eerder vastgestelde routekaart.

Energieverbruik verkeer gedaald en industrie gegroeid De verdeling van het energiegebruik over de sectoren Wonen, Werken en Verkeer staat in figuren 1 en 2. Het aandeel verkeer is gedaald van 38% in 2015 naar 30% in 2023.

Figuur 1. Verdeling energiegebruik 2015

Figuur 2. Verdeling energiegebruik 2023

Bron: Energie Transitie Model 2019

Stand van zaken Routekaart Energietransitie 2019

Bron: Regionale Klimaatmonitor 2023

4

Op weg naar een energieneutraal Rhenen Een eerste stap in de energietransitie is om minder energie te gebruiken. We willen streven naar een besparing van 56% in 2040 ten opzichte van 2015. Dit betekent dat we ons energieverbruik geleidelijk willen verminderen. De belangrijkste manieren om dit te bereiken zijn door gebouwen beter te isoleren en over te stappen op elektrisch rijden. Als we hierin slagen, blijft er nog 44% van ons huidige energieverbruik over dat we duurzaam moeten opwekken. Dit komt neer op een duurzame opwekking van 172 GWh. In de onderstaande tabel staat de hoeveelheid gebruikte energie in gemeente Rhenen van 2015 tot 2021. Het energieverbruik daalde langzaam, maar in 2020 daalde het sterk. Dit kwam vooral doordat er minder werd gereisd vanwege de coronamaatregelen en is niet structureel. Vanaf eind 2021 verwachten we een sterke afname door het begin van de oorlog in Oekraïne. Sindsdien zijn de energieprijzen flink gestegen, waardoor veel bedrijven en mensen zuiniger met energie moesten omgaan. Veel mensen hebben de verwarming iets lager gezet, maar er zaten ook mensen in de kou omdat ze de energierekening niet konden betalen. Om te helpen met de ontstane energiearmoede, zijn er landelijk en lokaal maatregelen genomen om de situatie te verbeteren.

Omdat de cijfers over deze recente veranderingen pas later beschikbaar zijn, worden ze nu niet meegenomen in deze stand van zaken.

Rhenen

2015

2016

2017

2018

2019

2020

2021

Totaal energieverbruik t.o.v. 2015

404 0%

391 -3%

395 -2%

404 0%

387 -4%

347 -14%

368 -9%

Tabel 3. Ontwikkeling energieverbruik Rhenen 2015 – 2021 in GWh Bron: Regionale Klimaatmonitor 2023

De figuur hieronder (figuur 4) laat zien hoeveel energie we gebruiken en hoeveel duurzame energie we opwekken. De blauwe lijn geeft aan dat het energieverbruik volgens de gegevens uit de tabel 3 (hierboven) tot 2021 daalt. En dat deze daling zal doorgaan tot 2040. De rode lijn laat zien hoeveel duurzame energie we nu opwekken en in de toekomst moeten opwekken. Als gemeente willen we in 2040 energieneutraal zijn. Dat betekent dat we net zoveel duurzame energie willen opwekken als we gebruiken. Dat de blauwe en rode lijnen elkaar raken in 2040. Op dat moment wekken we evenveel duurzame energie op als we gebruiken, waardoor onze gemeente netto geen extra energie verbruikt. Als we meer dan 56% besparen, hoeven we minder duurzame energie op te wekken. En als we minder dan 56% besparen, moeten we juist meer duurzame energie produceren.

Figuur 4. Route naar energieneutraal Rhenen Bron: Regionale Klimaatmonitor 2023

Stand van zaken Routekaart Energietransitie 2019

5

2.

Acties voor een duurzame warmtevoorziening

Dit hoofdstuk geeft een overzicht van de voortgang van de actiepunten uit de Routekaart energietransitie 2019 met betrekking tot duurzame warmtevoorziening. We kijken naar de actuele stand van zaken en de ontwikkelingen binnen dit specifieke onderdeel. Actiepunt 1: Energieloket Rhenen Routekaart energietransitie 2019: Het energieloket Rhenen is het onafhankelijk informatiepunt voor inwoners. Huiseigenaren kunnen hier terecht voor advies om verdere stappen te zetten in de verduurzaming van hun woningen. Ook wordt de samenwerking met Platform Duurzaam Samenwerken verder uitgebouwd. Stand van zaken: Het energieloket Rhenen draait en is een onafhankelijk informatiepunt. Energiecoaches adviseren inwoners of verwijzen hen door bij specialistische vragen. In 2023 zijn we overgestapt naar de energiecoöperatie Rhenen en bieden we de diensten van het energieloket en de energiecoaches via de Rhenense energiecoöperatie aan. Het Energieloket Rhenen staat klaar om inwoners te helpen met advies over energiebesparing en het verduurzamen van hun woning. Ze bieden ondersteuning bij financiering en zijn beschikbaar via e-mail en telefoon. Ook organiseren ze bijeenkomsten en zijn ze te vinden met de Energiecaravan op de markt of bij evenementen. Daarnaast biedt het loket warmtescans en sinds 2023 ook energiescans aan inwoners.

Voor gedetailleerd advies met een stappenplan verwijst het loket door naar een energieadviseur. Deze adviseur, verbonden aan een netwerk van bedrijven, kan ook offertes regelen en de uitvoering van maatregelen coördineren, waardoor inwoners worden ontzorgd. Nieuw sinds 2019 is de introductie van energiecoaches, die eenvoudige energiebesparende maatregelen uitvoeren bij huizen van mensen die te maken hebben met energiearmoede. Hiermee biedt het loket praktische hulp aan bij degenen die het nodig hebben. 200 vragen van inwoners Jaarlijks ontvangen we ongeveer 200 vragen (telefoon en e-mail) van bewoners over diverse onderwerpen, variërend van isolatie en zonnepanelen tot volledige warmtepompinstallaties. Tussen 2017 en 2022 hebben inwoners 1524 vragen gesteld aan het toenmalige Energieloket Vallei Energie. Het Energieloket organiseert jaarlijks 3 informatiebijeenkomsten Deze zijn verspreid over Rhenen, Elst en Achterberg. Tijdens deze bijeenkomsten presenteren we isolatiemogelijkheden en verstrekken we algemene informatie. Het Energieloket heeft een inloopspreekuur Vanaf 2022 is er een inloopspreekuur in het Bestegoed in Elst, waar bewoners terecht kunnen voor advies. De energiecoaches gaan op bezoek In 2023 hebben onze energiecoaches 16 bezoeken afgelegd om bewoners te adviseren en eenvoudige energiebesparende maatregelen aan te brengen.

Op pad met de Energiecaravan We staan 3 keer per jaar met de energiecaravan in het centrum van Rhenen en 1 keer in Achterberg of Elst, waar we informatie verstrekken. Inwoners vragen warmtescans aan Per jaar maken we tussen de 50 en 75 warmtescans. Een warmtescan is een foto waarop je kunt zien waar de energie in de woning ‘weglekt’. In de afgelopen 5 jaar zijn er in totaal 295 woningen gescand. Gestart met energiescans In 2023 is het Energieloket gestart met energiescans en hebben in dat jaar in totaal 13 scans uitgevoerd vanaf september. De energieadviseur komt aan huis en geeft dan advies over besparings- en opwekmogelijkheden voor de woning.

Stand van zaken Routekaart Energietransitie 2019

6

Inwoners doorverwezen naar Platform Duurzaam Samenwerken (PlatDus) Tussen 2019 en 2023 hebben we 95 woningen doorverwezen naar PlatDus. Van deze woningen hebben 64 eigenaren ook daadwerkelijk opdracht gegeven voor de uitvoering van meervoudige isolatiemaatregelen. Actiepunt 2: Samenwerking met Rhenam Wonen Routekaart energietransitie 2019: We stimuleren partnerschap met woningcorporatie Rhenam Wonen. We zien erop toe dat zij de eerder gemaakte prestatieafspraken nakomen en maken nieuwe (prestatie)afspraken over duurzaamheidsmaatregelen in de sociale huursector. Stand van zaken: Elk jaar maken we samen met Rhenam afspraken over duurzaamheidsmaatregelen in sociale huurwoningen. Rhenam streeft ernaar dat er in 2028 geen woningen meer zijn met een energielabel E, F of G. Ze plaatsen bijvoorbeeld bij isolatiewerkzaamheden ook direct zonnepanelen op woningen. Tussen 2019 en 2024 zien we zelfs een enorme toename in het aantal zonnepanelen dat Rhenam bezit voor hun woningen. Datum

Aantal woningen met PV panelen

Totaal aantal PV panelen

1-1-2019

13

65

1-1-2024

926

5986

Tabel 5. Woningen en aantal PV (fotovoltaïsche) panelen* in eigendom van Rhenam Bron: Woningcorporatie Rhenam (*) met PV panelen (Photovoltaïsche) panelen worden de ‘traditionele’ zonnepanelen bedoeld, voor het opwekken van duurzame elektriciteit. Tegenwoordig zijn er ook PVT panelen (T voor temperatuur), waarmee naast elektriciteit ook warmte wordt opgewekt. Daarnaast zijn er panelen, de zonnecollectoren met een collectorvat voor warm water, de warmteboiler. Deze wekken alleen warm water, maar geen elektriciteit op.

Actiepunt 3: Aardgasvrije nieuwbouw Routekaart energietransitie 2019: Nieuwe gebouwen hebben sinds 1 juli 2018 geen gasaansluiting meer, maar ook reeds voor juli 2018 goedgekeurde of bestaande projecten met aardgasaansluitingen moeten waar mogelijk alsnog aangepast worden naar aardgasvrije nieuwbouw. Mogelijk kan de bestaande bouw meeprofiteren van nieuwbouw- en renovatieprojecten. Stand van zaken: Alle nieuwe huizen en gebouwen worden zonder gasaansluiting gebouwd. Dit is verplicht volgens het bouwbesluit. Ook KC de Horizon aan de Bantuinweg is aardgasvrij gebouwd. Bij het opstellen van de routekaart energietransitie 2019 was er nog geen sprake van netcongestie. Net zoals in grote delen van ons land, is dat nu in Rhenen wel het geval. Dit zorgt voor problemen bij zowel de terug levering van opgewekte energie als bij de afname van elektriciteit via het net. De problematiek van netcongestie is in de provincie Utrecht acuut. Dit geeft als grote zorg het aansluiten van nieuwbouwprojecten en nieuwe bedrijven op het elektriciteitsnet. Stedin geeft aan dat het risico bestaat dat het elektriciteitsnet vanaf 2026 overbelast raakt door teveel vraag naar elektriciteit. Dit kan problemen veroorzaken bij het leveren van stroom aan huishoudens. In december 2023 hebben we in de stand van zaken van het bestuursprogramma aangegeven dat we hier bovenop zitten.

Actiepunt 4: Transitievisie Warmte Routekaart energietransitie 2019: In 2021 heeft Rhenen een ‘Transitievisie warmte’ die aangeeft welke duurzame warmtevoorziening per wijk het meest voor de hand ligt en op welke termijn de verschillende wijken aardgasvrij kunnen worden.

Stand van zaken Routekaart Energietransitie 2019

7

Stand van zaken: De Transitievisie Warmte is in september 2021 vastgesteld door de raad. Deze visie omschrijft de situatie van 2021 en uitgangspunten van de gemeente. Daarnaast bevat het de technische mogelijkheden, besparingsmogelijkheden en koppelkansen. In de Zomerrapportage 2023 treft u op pagina 20 een uitgebreide stand van zaken van de startwijken Achterberg en Remmerden. Daarnaast heeft het college begin 2024 twee wijken in Elst als vervolgwijken aangewezen. Uit de transitievisie blijkt dat voor veel woningen in Rhenen individuele oplossingen, de beste oplossing zijn. Het gaat dan voornamelijk om warmtepompen. Deze vragen elektriciteit, waarbij leveringsproblemen kunnen ontstaan vanwege de netcongestie, zoals eerder beschreven. Ook wordt gekeken naar mogelijkheden voor warmtenetten, o.a. gevoed met warmte uit de Rijn en de Rioolwaterzuivering. Actiepunt 5: Wijkuitvoeringsplannen Routekaart energietransitie 2019: Om alle buurten in Rhenen te ondersteunen in de transitie naar aardgasvrij ontwikkelt Rhenen een aanpak. Deze aanpak mondt per buurt/gebied uit in een Uitvoeringsplan op wijkniveau. Voor de buurten/wijken die in de Transitievisie warmte zijn aangemerkt om voor 2030 een start te maken met de transitie naar aardgasvrij moet een Uitvoeringsplan op wijkniveau uiterlijk eind 2021 zijn vastgesteld.

Stand van zaken: Achterberg en Remmerden zijn aangewezen als startwijken volgens de Transitievisie Warmte. We zijn begonnen met Achterberg, waar 10 voorbeeldwoningen zijn geanalyseerd met betrokkenheid van de bewoners. Op dit moment wordt er een plan gemaakt voor het vervolg. Voor Remmerden is een vooronderzoek gedaan naar de mogelijkheden van een warmtenet. Het college heeft begin 2024 2 wijken in Elst aangewezen als vervolgwijken. Actiepunt 6: Onderzoek naar aardwarmte Routekaart energietransitie 2019: In de regio worden de mogelijkheden van aardwarmte onderzocht. Daarnaast voert het Energie Beheer Nederland (EBN) in het gebied van Amsterdam tot Nijmegen een onderzoek uit (SCAN) waarin meer inzicht in de potentie van de (diepe) ondergrond voor aardwarmte wordt verkregen. Dit onderzoek loopt deels via Rhenen. Ook voor Rhenen komt hierdoor meer/beter inzicht of de ondergrond geschikt is. We volgen de voortgang van dit onderzoek nauwlettend en leveren daar waar mogelijk onze inbreng of advies. Indien de diepe aardlagen geschikt zijn voor benutting van duurzame energie, wordt verder onderzocht of er kansen voor Rhenen zijn. Stand van zaken: Het onderzoek van EBN heeft diverse uitkomsten. Eén daarvan is dat er geen mogelijkheden zijn voor Rhenen op het gebied van ultradiepe geothermie (aardwarmte op 4km diep).

Er wordt nu verder onderzoek gedaan naar geothermie op dieptes tussen 2 en 3 km. Uitkomsten van dit onderzoek worden in 2024 verwacht, we hebben geeninzicht in het tempo van de onderzoeken. Ook in andere gemeenten in de regio vindt onderzoek plaats, zo wordt tussen Ede en Veenendaal seismisch onderzoek uitgevoerd. We volgen deze ontwikkelingen en houden kansen voor Rhenen in de gaten. Actiepunt 7: Communicatie Routekaart energietransitie 2019: Bij alle acties is goede communicatie heel belangrijk. Er wordt een communicatieplan opgesteld om de energietransitie blijvend onder de aandacht te brengen en mensen mee te laten denken over de beste oplossingen. Stand van zaken: Het onderdeel communicatie is breder dan de duurzame warmtevoorziening. In hoofdstuk 8 wordt ingegaan op communicatie en participatie.

Stand van zaken Routekaart Energietransitie 2019

8

3.

Acties voor de transitie naar duurzame elektriciteitsvoorziening

Dit hoofdstuk geeft een overzicht van de voortgang van de actiepunten uit de Routekaart energietransitie 2019 met betrekking tot duurzame elektriciteitsvoorziening. We kijken naar de actuele stand van zaken en de ontwikkelingen binnen dit specifieke onderdeel. Actiepunt 1: Zon op dak Routekaart energietransitie 2019: Om de potentie van zon op dak te realiseren, pakt de gemeente een meer stimulerende rol. Particulieren worden momenteel ontzorgd via het energieloket. Daarnaast worden er door diverse (commerciële) partijen inkoopacties georganiseerd. Voor grotere daken is een ontzorgconcept ontwikkeld en uitgevoerd, zodat ook deze daken benut worden. Het gaat hierbij om zowel de agrarische als de overige bedrijfsdaken. In samenwerking met Econnetic en Coöperatie ValleiEnergie is een aanpak voor Rhenense bedrijfsdaken op en rond industrieterrein Remmerden ontwikkeld. Gebiedscoöperatie O-gen en Coöperatie ValleiEnergie richten zicht op de grote daken van meer dan 150 m2 in het buitengebied van de gemeente Rhenen. Stand van zaken: We leggen de nadruk op zonnepanelen op daken in de Visie op Rhenen 2035, het bestuursprogramma en de begroting 2024 – 2027. Hoe pakken we dat aan? We moedigen inwoners aan om hun daken maximaal te benutten. Daarnaast bieden we een duurzaamheidssubsidie aan en kunnen inwoners informatie krijgen bij het energieloket.

Wat zeggen de cijfers? De voortgang van zonnepanelen op daken en het zonne-energiepotentieel in de provincie Utrecht is per gemeente in kaart gebracht met metingen en berekeningen van luchtfoto's in 2023. Deze gegevens staan in de Regionale Klimaatmonitor 2023. In tabel 3 staan absolute aantallen en uitdrukkingen van de opwek in GWh. Op woningen in de gemeente Rhenen liggen momenteel 32.600 zonnepanelen (kleinschalig) en op bedrijfsdaken 29.500 (grootschalig). Hiermee is in 2023 16,5 GWh duurzame energie opgewekt. Tot en met 2023 is 22% van het totaal potentieel gerealiseerd. Het is niet realistisch om 100% van het potentieel te bereiken. Maar bijvoorbeeld bij een benutting van 60% van het potentieel dakoppervlak is het mogelijk om 50 GWh op te wekken. Rhenen potentie zonnepanelen Grootschalig zon op dak Kleinschalig zon op dak Dubbel Ruimtegebruik Totaal

Aantal Aantal Potentieel Potentiële Gerealiseerd Aandeel gebouwen panelen in aantal energieopbrengst 2023 (GWh) gerealiseerd 2023 zonnepanelen (GWh per jaar) (%) 845

29.500

155.121

40,9 GWh

10 208

32.600

128.161

31,7 GWh

4.707

1,6 GWh

287.989

74,1 GWh

62.100

7,8 GWh

19%

8,7 GWh

27%

16,5 GWh

22%

Tabel 6. Potentieel zon op dak Bron: Regionale Klimaatmonitor 2023

In tabel 6 is een flinke toename van het aantal zonnepanelen op woningen te zien vanaf 2019. De toename in Rhenen is zelfs hoger dan zowel het landelijk, provinciaal als het gemiddelde in regio Foodvalley. In hoofdstuk 2 onder actiepunt 2 zien we in tabel 5 dat de bijdrage van Rhenam in dit geheel groot is. Tussen 2019 en 2024 is het aantal zonnepanelen op woningen van Rhenam enorm gegroeid.

Stand van zaken Routekaart Energietransitie 2019

9

Figuur 7. Groei zonnestroom vanaf 2015 Bron: Regionale Klimaatmonitor 2023

Daarnaast zijn twee projecten uitgevoerd, gericht op het vullen van grote bedrijfsdaken op Remmerden en het agrarisch buitengebied met zonnepanelen. Ook scholen en kerken deden mee. Actiepunt 2: Beleidskader grootschalige duurzame elektriciteit Routekaart energietransitie 2019: Onder welke voorwaarden kan grootschalige duurzame elektriciteit opwek een plek krijgen in Rhenen? En hoe kan het op een goede manier in het landschap worden ingepast? In samenwerking met belangrijke stakeholders en bewoners, maar ook de regio (o.a. vanuit de RES), stelt de gemeente een beleidskader op voor grootschalige duurzame elektriciteit opwek. Om de doelstelling tot 2030 te realiseren, vindt een vertaling plaats van de theoretische potentie uit de regionale energieanalyse naar concrete zoekgebieden voor Rhenen. Deze borgen we in de omgevingsvisie en –plannen. Ook uitspraken over participatie horen hierbij, zowel participatie bij de planvorming als financiële participatie. Stand van zaken: In januari 2021 heeft de gemeenteraad het beleidskader Zon op Land vastgesteld. Momenteel zijn er twee zonnevelden, genaamd Remmerden en Nude, in procedure. Dit zijn uitgebreide omgevingsvergunningen. De vergunningsaanvragen zijn ingediend, maar nog niet compleet. De vergunningsaanvragen worden, zodra deze de procedure hebben doorlopen, aan de raad voorgelegd. De raad besluit of de vergunningen worden afgegeven.

Dit proces kan nog een jaar duren. Zonnepark Nude In december heeft het college ingestemd met het principeverzoek van een zonnepark genaamd "Zonnepark Nude". Het verzoek: de helft van het gebied krijgt zonnepanelen, na overleg met de buurtbewoners. De andere helft wordt gebruikt voor natuur inclusieve landbouw en landschappelijke inpassing. Bij landelijke inpassing houden we er rekening mee dat het zonnepark past bij de typische kenmerken en kwaliteiten van het landschap om het zonnepark heen. Er wordt momenteel gewerkt aan een samenwerkingsovereenkomst tussen de ontwikkelaar, grondbezitters en buurtvereniging De Nu. Ook wordt er een inrichtingsplan gemaakt. De vergunningsaanvraag is eind 2023 ingediend. Na vergunningverlening zullen ontwikkelaar en buurtvereniging voorlichtingsacties houden voor inwoners van Rhenen en Wageningen om de verkoop van obligaties volgens de regels van het project Zonnepanelendelen.nl te stimuleren. Zonnepark Remmerden In 2022 heeft het college een principeverzoek goedgekeurd voor het zonnepark Remmerden. Er is een ecologische onderbouwing gemaakt voor de inrichting van dit zonnepark op de Utrechtse Heuvelrug in het NNN-gebied. Nu wordt getoetst of het zonnepark past in het NNN-gebied, en deze beoordeling ligt bij de provincie Utrecht. De ontwikkelaar en de provincie bespreken compensatie en werken aan een Gebiedsvisie.

De provincie eist ook dat het zonneveld na een bepaalde periode wordt omgezet naar natuur. Ook voor dit initiatief is eind 2023 een vergunningsaanvraag ingediend.

Stand van zaken Routekaart Energietransitie 2019

10

In 2023 is de Energiecoöperatie Rhenen begonnen met onderzoek naar het plaatsen van zonnepanelen op restgronden, met name op parkeerplaatsen en het retentiebassin aan de Beukenlaan. We verwachten het definitieve rapport in het tweede kwartaal van 2024. In juni 2023 is het beleidskader Zon op Land geëvalueerd. De voorgestelde wijzigingen werden over het algemeen positief ontvangen, maar er blijft discussie over zonnevelden en windmolens in het Binnenveld. Er komt een nieuw beleid voor energie op land, gebaseerd op keuzes uit de Routekaart. De duurzame opwek heeft een plek gekregen in verschillende gebieden volgens de Visie op Rhenen 2035. Actiepunt 3: Regionale energiestrategie Foodvalley Routekaart energietransitie 2019: De gemeente Rhenen werkt binnen de regio Foodvalley aan de Regionale energiestrategie. Vanuit onder meer ruimtelijke ateliers en potentiestudies wordt een concept-bod en een eindbod voor de regionale bijdrage aan de landelijke duurzame elektriciteitsopwekking gemaakt. Op basis van analyses van regionale warmtebronnen en warmtevraag wordt ook een regionale strategie voor warmte ontwikkeld. Stand van zaken: In juni 2022 stemde de gemeenteraad in met het voorstel van de RES 1.0 voor 0,75 TWh duurzame elektriciteitsopwekking voor de regio Foodvalley in 2030 via zonne- en windenergie. Voor Rhenen betekent dit een opgave van 172 GWh.

Medio 2023 heeft het Nationaal Programma Regionale Energie Strategie (NPRES) een voortgangsrapportage van de RES’en 1.0 opgesteld. De voortgangsrapportage liet zien dat een groei nodig is in het aantal projecten voor duurzame opwekking van zonne- en windenergie in de regio. Met de lopende projecten zou Rhenen de doelen voor 2030 kunnen halen, maar voor een energieneutrale gemeente in 2040 zijn extra inspanningen nodig. Doelstelling uit de RES 1.0 en eigen ambitie Rhenen energieneutraal in 2040 halen Om onze eigen doelstelling van 172 GWh te halen, moeten we nog 60 GWh opwekken. Los van wat al bestaat en gepland staat, inclusief het potentieel van zon op alle daken (dus eerder genoemde 60% van de daken). Hieronder staat een tabel die een overzicht geeft van gerealiseerde opwek (bestaand in 2023), lopende initiatieven (tot 2030, einde RES 1.0) en potentiële opwekmogelijkheden (2030-2040). Bovenaan in tabel 8 staat de opwek op zowel grote als kleine daken. Daarna staan de opwekmogelijkheden volgens de RES 1.0 met de twee zonnevelden die in ontwikkeling zijn. Voor opwek op restgronden is de potentie nog niet berekend (wordt medio 2024 bekend). En voor een groot systeem op een dak is er nog geen concreet project. Onderaan staat het potentieel voor zon op daken, berekend met 60% van het totale oppervlak, om een realistische schatting te geven.

Stand van zaken Routekaart Energietransitie 2019

11

Doelstelling 172 GWh

Bestaand Pijplijn

Bestaand (2023) zon op dak (klein) zon op dak( groot) tot 2030 (RES) Wind op land Zon op land - Nude Zon op land - Remmerden PV op restgronden Groot Zon op Dak (> 15 kWp)

Potentie zon

Totaal

9 8

9 8

21 21

2030 - 2040 60 % potentieel zon op dak (klein) 60 % potentieel zon op dak (groot) Totaal

17

Resteert

42

4 5

21 21 4 5

19 25

19 25

53

112

172 - 112 = 60 GWh

Tabel 8. Doelstelling 172 GWh Bron: Regionale Klimaatmonitor 2023

Als we alle daken gebruiken en de plannen uit RES 1.0 uitvoeren, kunnen we 112 GWh aan zonneenergie opwekken. Om als gemeente energieneutraal te zijn in 2040, hebben we nog 60 GWh nodig. Provincie Utrecht wijst kansrijke gebieden voor windenergie aan, ook in Rhenen De provincie Utrecht heeft de verschillende RES’en naast elkaar gelegd. Begin 2024 kwam zij met de conclusie dat de verhouding zon-wind niet in balans is. Er zijn meer initiatieven voor de opwek van zonne-energie dan voor windenergie. Daarmee ontstaat onbalans op het netwerk en veroorzaken we een nog groter probleem bij de al bestaande netcongestie. Daaropvolgend heeft de provincie Utrecht een planMER windenergie vastgesteld met kansrijke gebieden voor duurzame opwekking van windenergie. De provincie Utrecht wijst het zoekgebied aan de grens met Wageningen in de RES 1.0 aan als kansrijk voor windenergie. Zoals aangegeven in hun PlanMERonderzoek. In het Bestuursprogramma 2022 – 2026 staat dat we onderzoeken of windmolens mogelijk zijn. We vinden het belangrijk om regie te houden als het gaat om de energietransitie in de gemeente. En dus ook als het gaat om windenergie. Samen met Wageningen onderzoeken we de technische mogelijkheden om te bepalen of verder onderzoek loont. Het besluit over windenergie ligt uiteindelijk bij de gemeenteraden van Rhenen en Wageningen.

Regionale warmte In de RES 1.0 hebben we een warmtekaart gemaakt om het gesprek te voeren over hoe we warmte in onze regio verdelen. Deze kaart is gemaakt met gegevens uit 2019. We blijven de gegevens op de kaart updaten en passen deze aan op basis van keuzes in de Transitievisie Warmte en verder onderzoek, zoals aquathermie en geothermie. In 2024 wordt er een regisseur vanuit regio Foodvalley aangesteld om de regionale warmtestrategie op te stellen. Dit wordt een onderdeel voor de RES 2.0. Alle regio's moeten in 2025 een RES 2.0 hebben. We starten dit proces samen met de gemeenten in 2024.

Stand van zaken Routekaart Energietransitie 2019

12

Actiepunt 4: Energieopslag Routekaart energietransitie 2019: Zowel voor elektriciteit als voor warmte wordt energieopslag steeds belangrijker. De gemeente onderzoekt hoe energieopslag in Rhenen vorm kan krijgen en welke rol de gemeente en andere partijen hierin kunnen en moeten spelen. Hierbij valt te denken aan ruimte bieden voor buurtbatterijen en interferentiebeleid opstellen voor Warmte Koude Opslag, zodat de ondiepe ondergrond zo effectief mogelijk wordt benut. Een innovatief idee is een waterkrachtcentrale op de Grebbeberg door gebruik te maken van water uit de Rijn. Stand van zaken: Energieopslag is nog steeds belangrijk, maar ook een grote uitdaging. Zo bleek bij het opstellen van het definitieve ontwerp van het MFG Rhenen dat we vanwege de netcongestie onvoldoende elektriciteit konden ontvangen voor de nieuwbouw. Het nieuwe gebouw wordt verwarmd met warmtepompen en is all-electric. Stedin geeft aan tussen 20.00 en 16.00 uur voldoende elektriciteit te kunnen leveren. En tussen 16.00 en 20.00 uur niet. Daarom heeft de gemeenteraad begin juli 2023 besloten om te investeren in een accu. Op die manier wordt het gebouw de hele dag van voldoende elektriciteit voorzien. Het aanschaffen van accu’s is nog relatief nieuw in Nederland. Dit geeft ook de status van de ontwikkelingen aan: we staan nog aan het begin.

In de Transitievisie Warmte (2021) is een eerste aanzet van technische (on)mogelijkheden met betrekking tot warmte-koude-opslag (wko) opgenomen. Helaas is verder onderzoek naar energieopslag stilgevallen vanwege personeelstekort. Toch zijn recente ontwikkelingen gevolgd, waaruit blijkt dat batterijen nog steeds kostbaar zijn en voornamelijk op kleine schaal worden toegepast De toegenomen netcongestie in het elektriciteitsnet vergroot de interesse in batterijen. Steeds meer bedrijven overwegen de combinatie van zonnepanelen en batterijen als een oplossing. Ook Rhenense bedrijven geven deze interesse aan, bijvoorbeeld voor een toekomstbestendig bedrijventerrein Remmerden. Een voorbeeld hiervan is het werken in 'energyhubs', waar bedrijven en inwoners samenwerken om energieopwekking, -opslag, -conversie en -verbruik op elkaar af te stemmen. Deze energyhubs worden gezien als een belangrijk onderdeel van een krachtig en betrouwbaar energiesysteem. Op het terrein van Remmerden onderzoeken momenteel 7 bedrijven deze mogelijkheid. Op 2 februari 2024 is door TenneT mondeling aangegeven dat de aanpak met energyhubs opnieuw wordt beoordeeld. Dit beïnvloedt het voortbestaan van het project Buurtaanpak. We wachten verdere berichtgeving en besluiten hierover af.

Stand van zaken Routekaart Energietransitie 2019

13

4.

Acties voor de transitie naar duurzame mobiliteit

Dit hoofdstuk geeft overzicht van de voortgang van de actiepunten uit de Routekaart energietransitie 2019 met betrekking tot duurzame mobiliteit. We kijken naar de actuele stand van zaken en de ontwikkelingen binnen dit specifieke onderdeel. Actiepunt 1: Aanpak verduurzaming mobiliteit Routekaart energietransitie 2019: Om de mobiliteit in Rhenen te verduurzamen, is stap één het verkrijgen van inzicht in de huidige mobiliteitsbewegingen. Met dit inzicht maakt de gemeente samen met stakeholders, waaronder de regio Foodvalley, vervolgens een aanpak voor het verduurzamen van de Rhenense mobiliteit. Het zal een mix worden van verkeersmaatregelen en stimulerende maatregelen. Uitgangspunt hierbij is meer aandacht voor fiets en OV, met de vraag of dat ten koste mag gaan van de automobilist. Stand van zaken: Duurzame mobiliteit is een kernthema in de onlangs opgestelde Rhenense mobiliteitsagenda. Het speelt ook een belangrijke rol in de nieuwe regionale bereikbaarheidsagenda Foodvalley. In 2023 is er een onderzoek naar deelmobiliteit gedaan in de regio. En nu kijken we naar manieren om het aanbod van deelmobiliteit in Rhenen uit te breiden. Er zijn middelen gereserveerd in het bestuursprogramma om in 2024-2025 pilots uit te voeren, zoals deelbakfietsen en ondersteuning bij het opzetten van deelauto-coöperaties.

Er zijn geen specifieke gegevens beschikbaar over de gemiddeld aantal verplaatsen per persoon per dag binnen gemeenten. Er zijn wel landelijke en provinciale cijfers over verplaatsingen per persoon per dag beschikbaar. In tabel 9 zijn deze cijfers opgenomen. We zien hier dat het aantal verplaatsingen per persoon per dag toeneemt, zowel met de fiets, het OV en de personenauto. Gemiddeld aantal verplaatsingen per persoon per dag Nederland en provincie Utrecht 2020 2021 2022 Nederland

3,77

3,96

4,24

Bus/tram/metro

0,07

0,07

0,09

Fiets

1,01

1,01

1,18

Lopen

0,88

1,03

0,98

Overige vervoerwijze

0,15

0,17

0,18

Personenauto

1,61

1,63

1,73

Trein

0,05

0,05

0,08

2020

2021

2022

Provincie Utrecht

3,72

3,98

4,33

Bus/tram/metro

0,03

0,03

0,07

Fiets

1,16

1,17

1,40

Lopen

0,94

1,08

1,03

Overige vervoerwijze

0,1

0,12

0,12

Personenauto

1,42

1,50

1,59

Trein

0,07

0,08

0,12

Tabel 9. Gemiddeld aantal verplaatsingen per persoon per dag Nederland en provincie Utrecht Bron: CBS – Onderweg in Nederland (ODiN) 2023

Stand van zaken Routekaart Energietransitie 2019

14

Actiepunt 2: Laadpalenbeleid en infrastructuur Routekaart energietransitie 2019: Goed omgaan met het plaatsen van laadinfrastuctuur voor elektrische auto’s is belangrijk. Om daar richting aan te geven, maakt de gemeente hier beleid voor. Duidelijk wordt wat de rol van de gemeente Rhenen hierin is; bijvoorbeeld proactief met het aanleggen van een laadplein en al op voorhand aanwijzen van locaties voor laadpunten of reactief door enkel te reageren op aanvragen van inwoners. Ook beleidskeuzes voor eisen bij nieuwbouwontwikkelingen, bijvoorbeeld het minimaal aantal laadpunten, maakt onderdeel uit van het laadpalenbeleid.

Publieke reguliere laadpunten voor elektrische auto's semi-publieke reguliere laadpunten voor elektrische auto's

Gemeente Provincie Rhenen Utrecht

2022 Nederland

Gemeente Rhenen

2023

Provincie Utrecht

Nederland

2,07

4,76

3,55

2,41

5,35

4,46

2,02

3,45

2,22

2,80

4,73

3,29

Tabel 10. Aantal laadpalen per 1000 inwoners Bron: Regionale Klimaatmonitor 2023

Stand van zaken: We zijn bezig met de uitrol van een laadnetwerk. Er is een laadkaart opgesteld met de opgave voor 2025 – 2030. Het laadnetwerk is opgenomen in de Rhenense mobiliteitsagenda. De beleidsregel voor kaders voor de beoordeling van laadpaalaanvragen, ruimtelijke plaatsingscriteria en verdere uitbreiding van het laadnetwerk wordt in 2024 opgesteld. Op dit moment zijn we bezig met formatie voor dit onderwerp. In 2018 had de gemeente Rhenen 26 openbare laadpunten (13 laadpalen). In oktober 2023 hebben we 49 openbare laadpunten en 57 semi-openbare laadpunten. Het aantal laadpunten is dus toegenomen. In zowel 2022 als 2023 had Rhenen minder laadpunten per 1.000 inwoners dan de provincie Utrecht en Nederland. De cijfers laten zien dat het aantal laadpunten in Rhenen is toegenomen, maar het blijft achter bij het gemiddelde van de provincie en Nederland. In 2023 is de gemeente Rhenen aangesloten bij regionale aanbesteding van een concessie publieke snelladers. De uitvoering van deze concessie start naar verwachting in de loop van 2024. In Rhenen zijn er enkele locaties voor snelladers voorzien. Bij de realisatie van deze snelladers is netcongestie wel potentieel een beperkende factor. De afgelopen maanden is er een forse versnelling geweest met het plaatsen van nieuwe palen. Komende weken worden er weer palen geplaatst. In tabel 10 zijn deze cijfers nog niet opgenomen.

2020 Gemeen Provinc te ie Nederla Rhenen Utrecht nd

Percentage elektrische personenaut o's (BEV) 0,7% 3,7% 2% Percentage elektrische personenaut o's (BEV en PHEV) 1,7% 5,4% 3,1% Tabel 11. Percentage elektrische personenauto’s Bron: Regionale Klimaatmonitor 2023

2021 Gemeen Provinc te ie Nederla Rhenen Utrecht nd

Stand van zaken Routekaart Energietransitie 2019

2022 Gemeen Provinc te ie Nederla Rhenen Utrecht nd

1,2%

5,2%

2,8%

2%

6,8%

3,7%

2,7%

7,2%

4,4%

3,8%

9,4%

5,8%

15

Actiepunt 3: Autodelen Routekaart energietransitie 2019: Autodelen is een goede manier om mobiliteit vorm te geven. Hierin is gedragsverandering nodig om mensen tot andere mobiliteitskeuzes te bewegen. Er wordt een aanpak gemaakt en uitgevoerd waarbij inwoners geïnformeerd worden over de mogelijkheden van autodelen, carpoolen en alternatieve vormen van verplaatsing. Stand van zaken: In Rhenen is deelmobiliteit nog relatief nieuw. Er zijn in 2023 twee deelauto's geplaatst bij het NS-station Rhenen. Volgens onze visie streven we ernaar deelvervoer (auto's, fietsen en scooters) in de hele gemeente te introduceren om het autogebruik te verminderen. In samenwerking met Foodvalley en vanuit het Utrechtse programma Goed op Weg verkennen we de mogelijkheden van deelmobiliteit in onze gemeente en de omliggende regio. Actiepunt 4: Verduurzaming mobiliteit bij bedrijven Routekaart energietransitie 2019: Bedrijven en mobiliteit vraagt om een eigen aanpak. We gaan bedrijven stimuleren om zowel het woon-werkverkeer van hun personeel, als de vervoersbewegingen in het kader van hun werkprocessen te verduurzamen. Stand van zaken: In regionaal verband (Foodvalley) is een mobiliteitsmakelaar aangesteld. Deze brengt bij bedrijven in de regio de werkgeversaanpak onder de aandacht; zo ook bij bedrijven in de gemeente Rhenen.

Bij de campagne 'Love to Ride', die zich richt op fietsmobiliteit in woonwerkverkeer, zijn regionaal reeds 58 bedrijven aangehaakt. We hebben Buro Loo de opdracht gegeven om het energiegebruik van Remmerden te onderzoeken, waarbij mobiliteit ook wordt meegenomen. Bedrijven is gevraagd hoe ze hun wagenpark willen verduurzamen. Momenteel wordt de rapportage nog bewerkt. Actiepunt 5: Verbeteren van OV Routekaart energietransitie 2019: Samen met de regio gaan we in gesprek over het verbeteren van het OV in Rhenen en de regio. Stand van zaken: De gemeente Rhenen werkt actief samen met Regio Foodvalley om bus- en treinvervoer te verbeteren. Er zijn de afgelopen jaren verschillende onderzoeken uitgevoerd en acties opgenomen in de regionale Bereikbaarheidsagenda Regio Foodvalley 2023 - 2026. We hebben het belang van goed openbaar vervoer benadrukt bij huidige vervoerders, de provincies Gelderland en Utrecht, de Ministeries en ProRail. Sinds 2018 staan er 4 OV-fietsen bij het station Rhenen. Dit worden er 8 in 2024.

Stand van zaken Routekaart Energietransitie 2019

16

5.

Het goede voorbeeld

Dit hoofdstuk geeft overzicht van de voortgang van de actiepunten uit de Routekaart energietransitie 2019 met betrekking tot het goede voorbeeld. We kijken naar de actuele stand van zaken en de ontwikkelingen binnen dit specifieke onderdeel. Actiepunt 1: Duurzaam meerjaren onderhoudsplan Routekaart energietransitie 2019: De gemeente maakt voor het verduurzamen van haar vastgoed een duurzaam meerjaren-onderhoudsplan (DMJOP). Hiermee krijgt het verduurzamen van de gebouwen een plek in de meerjaren onderhoudsplanning. Stand van zaken: Het DMJOP is opgesteld en we hebben in 2022 de energielabels van verschillende gemeentelijke gebouwen geüpdatet. Er zijn ook diverse energiescans uitgevoerd. In 2023 hebben we samen met de provincie Utrecht een intentieverklaring afgesloten om gezamenlijk het maatschappelijk vastgoed te verduurzamen. De provincie gaat advies geven voor 5 gebouwen, deze adviezen hebben we nog niet ontvangen. We zijn al wel begonnen met duurzaamheidsmaatregelen, zoals het isoleren van leidingen, verlagen van cv-temperaturen, plaatsen van tochtweringen en digitale ruimtethermostaten. We zetten actief stappen om onze gebouwen energiezuiniger te maken en focussen op laaghangend fruit.

Actiepunt 2: Gemeentelijke gebouwen aardgasvrij Routekaart energietransitie 2019: In nauwe relatie met de Transitievisie warmte onderzoekt de gemeente hoe de eigen gebouwen aardgasvrij kunnen worden. Uit de onderzoeken volgt per gebouw een voorstel, hoe en in welk tempo het gemeentelijk vastgoed op een duurzame wijze aardgasvrij gemaakt kan worden. Stand van zaken: In het bestuursprogramma staat dat we een nulmeting en scans uitvoeren voor de energielabels van onze gebouwen. Dit is in 2022 gedaan. In 2023 heeft de provincie toegezegd een verduurzamingsadvies uit te laten brengen over 5 gebouwen. Deze onderzoeken zijn nog niet gereed. Een ander actiepunt uit het bestuursprogramma is een plan opstellen voor het pad van verduurzaming van ons gemeentelijk vastgoed. De uitvoering is vertraagd door gebrek aan formatie. We zijn momenteel aan het werven en dit plan stellen we in 2024 op. De adviezen van de provincie en bestaande MJOP’s dienen hiervoor als input. Actiepunt 3: Afspraken met gemeenschappelijke regelingen (GR’s) Routekaart energietransitie 2019: Duurzaamheid wordt besproken met partners, zoals subsidieontvangende instanties en Gemeenschappelijke Regelingen (GR’s) zoals: VRU, AVU en ODRU. Er worden afspraken gemaakt over hoe deze organisaties verder verduurzamen.

Stand van zaken: De genoemde partners werken aan verduurzaming, maar het is lastig om dat concreet in beeld te krijgen op het gebied van energiebesparing of -opwekking. In diverse beleidsplannen en kadernota's komt duurzame inzetbaarheid (VRU), 90% zero-emissie (Valleihopper) en duurzame toegankelijkheid (RAZU) terug. Actiepunt 4: Duurzaam gemeentelijk mobiliteitsbeleid Routekaart energietransitie 2019: Voor een duurzaam woon-werk vervoer onderzoekt de gemeente wat de mogelijkheden zijn. Er wordt ingezet op een aantrekkelijk mobiliteitsbeleid dat medewerkers stimuleert met de (e)fiets of het openbaar vervoer te komen.

Stand van zaken Routekaart Energietransitie 2019

17

Stand van zaken: We werken actief aan het verminderen van onze ecologische impact. We hebben in de afgelopen jaren regelmatig de "fiets naar je werkweek" georganiseerd en elektrische dienstfietsen aangeschaft en leasen we een elektrische dienstauto. Medewerkers kunnen nu ook via de IKB-regeling een fiets en bijbehorende accessoires aanschaffen. Onlangs hebben we besloten om de CO2-uitstoot van ambtelijke vervoersbewegingen en de CO2-uitstoot van het gemeentelijke wagenpark, zoals vuilnisauto's, beter in kaart te brengen. We houden nu ook de gemaakte kilometers en het soort brandstof bij om de nul-situatie van CO2-uitstoot te bepalen. Hiermee voldoen we aan de overheidsvoorschriften, zoals vastgelegd in het 'besluit CO2-reductie werk gebonden personenmobiliteit'. Dit vereist dat werkgevers met meer dan 100 werknemers de CO2uitstoot van zowel werk-werk als woon-werkverkeer monitoren. Om bij te dragen aan de doelstellingen voor CO2-reductie. Actiepunt 5: Verduurzamen wagenpark Routekaart energietransitie 2019: Voor het verduurzamen van het wagenpark wordt bij vervanging gekeken naar groengas. Mogelijk zijn er voor specifieke auto’s ook andere duurzame varianten. Hiervoor wordt een business case opgesteld. Stand van zaken: We hebben stappen gezet in het verduurzamen van ons wagenpark. Voor zwaardere voertuigen is elektrische aandrijving nog niet haalbaar.

Wel rijden we met 4 huisvuilwagens op blauwe diesel B100, dat is een 100% plantaardige brandstof. Op dit moment rijden we met drie voertuigen op groengas en één elektrisch voertuig. We zoeken naar duurzame oplossingen die praktisch en betrouwbaar zijn. Momenteel is er onvoldoende laadcapaciteit op Remmerden. Mogelijk krijgt deze opgave een plek in de visie 2.0 voor het afvalbrengstation Remmerden. Hierbij moeten we ook kijken naar regels voor het binnen opladen van voertuigen en mogelijkheden voor het snel-laden van huisvuilwagens. Actiepunt 6: Duurzame en circulaire inkoop Routekaart energietransitie 2019: Als opdrachtgever neemt de gemeente duurzaamheid en circulariteit op als voorwaarde bij haar inkopen en aanbestedingen. Geïnventariseerd wordt hoe duurzaam en circulair inkopen nu gebeurt binnen de gemeente en met welke (grote) aankopen en aanbestedingen op de korte termijn winst behaald kan worden op het gebied van duurzaamheid en circulariteit. Stand van zaken: Duurzaamheid en circulariteit is een standaardonderdeel in ons inkoop- en aanbestedingsbeleid. Momenteel staat een vacature open om verdere invulling te kunnen geven aan circulariteit en circulaire economie binnen de gemeente. Actiepunt 7: Goede voorbeeld Routekaart energietransitie 2019: We communiceren over wat we doen en inspireren anderen om ook duurzaam aan de slag te gaan.

Stand van zaken: Communicatie is essentieel om duurzaamheid normaal te maken. We stimuleren inwoners, bedrijven, partners en betrokkenen bij te dragen aan een duurzaam Rhenen. Bijvoorbeeld door het organiseren van acties waar inwoners aan mee kunnen doen. En het aanbieden van subsidies (groen-blauwe subsidie) en de lening Duurzaam Wonen. We leggen jaarlijks heuvelrug- en geveltuintjes aan en doen mee aan de campagne van het NK Tegelwippen 2024. Maar leggen ook zonnepanelen op onze eigen grote daken en verduurzamen ons eigen vastgoed. Deze acties zijn opgenomen in het Bestuursprogramma en de Begroting 2024 – 2027. Zo laten we het goede voorbeeld zien. De energiecoaches spelen een grote rol bij het bereiken en activeren van inwoners. Zij geven advies en voeren kleine aanpassingen uit. Zo zorgen we samen voor goed geïnformeerde en bewuste inwoners.

Stand van zaken Routekaart Energietransitie 2019

18

Actiepunt 8: Communicatie Routekaart energietransitie 2019: Veel van de specifieke communicatiebehoefte en inzet, bijvoorbeeld ten behoeve van participatietrajecten, wordt bepaald bij de verdere uitwerking van de verschillende projecten. Voor herkenning en eenduidigheid gaan we een communicatieplan opstellen. Dit doen we vanuit het bredere perspectief, onder de paraplu duurzaamheid. Hieronder vallen naast energieneutraal Rhenen ook klimaatbestendigheid en circulaire economie. Het gaat hier dan om zaken als een herkenbaar logo en over communicatiemiddelen die “duurzaam-breed” kunnen worden ingezet. Stand van zaken: Ons uitgangspunt in communicatie is helder en open: we vertellen wat we doen en we willen anderen inspireren en activeren. Dit doen we op een positieve manier. We gebruiken verschillende kanalen, zoals nieuwsberichten, uitnodigingen, bewustwordingscampagnes en acties, om over duurzaamheid te communiceren. We streven naar duidelijkheid en willen anderen betrekken bij onze duurzame inspanningen. We zetten in op de kracht van herhaling: inwoners die een boodschap vaker zien of horen, onthouden deze beter. Dit doen we o.a. met het logo ‘Duurzaam Rhenen’. In hoofdstuk 8 ‘communicatie en participatie essentieel’ beschrijven we onze aanpak.

Stand van zaken Routekaart Energietransitie 2019

19

6.

Nieuwe kennis en inzichten

Er gebeuren voortdurend dingen die invloed hebben op onze duurzaamheidsdoelen. Sommige dingen helpen ons, terwijl andere dingen het lastiger maken. Inwoners worden zich ook meer bewust van duurzame problemen en worden aangemoedigd om milieuvriendelijke keuzes te maken. Duurzaamheid gaat niet alleen over zonne- en windenergie. We hebben slimme oplossingen nodig om onze doelen te bereiken. Soms is het moeilijk om al bestaande duurzame ideeën uit te voeren, zoals door nieuwe regels voor windmolens en zonnevelden, weinig ruimte, netcongestie en maatschappelijke weerstand. Het lijkt erop dat we een mix van veel verschillende, ook nieuwe, ideeën nodig hebben. In plaats van te kiezen voor één maatregel of boven het andere. Maar hier moeten we wel voorzichtig in zijn met nieuwe, innovatieve maatregelen. Ze zijn vaak kostbaar en soms lossen ze niet helemaal op wat we hoopten. Dus, terwijl we naar nieuwe oplossingen zoeken, moeten we blijven nadenken en samenwerken om de beste oplossingen te vinden. We schetsen hieronder hoe we op een milieuvriendelijke en innovatieve manier energie kunnen opwekken. Het verkennen van monovergisters (mestvergisters) Een monovergister is een vorm van mestvergister. Dat is een speciale installatie die mest omzet in biogas met behulp van bacteriën.

Het biogas kan vervolgens worden gebruikt om elektriciteit op te wekken of kan worden opgewaardeerd tot groen gas. Een monovergister richt zich op het vergisten van één soort mest, zoals koeien- of varkensmest. Dit proces vermindert de uitstoot van methaan en ammoniak aanzienlijk. Het overgebleven product na vergisting, het digestaat, kan worden hergebruikt als kunstmest. De Europese Commissie heeft echter nog geen toestemming gegeven voor het gebruik van dit digestaat. In Rhenen verkent de Gebiedscoöperatie het Binnenveld samen met LTO de mogelijkheden om groen gas op te wekken. Ongeveer tien boeren hebben interesse om deel te nemen aan het project. Het plan is om haalbaarheidsonderzoeken uit te voeren in zowel het Gelderse als het Utrechtse deel van het Binnenveld. Hiermee willen ze kijken of het implementeren van monovergisters haalbaar is, in eerste instantie voor melkveebedrijven. Het opgewaardeerde gas kan worden verkocht op de markt of worden geleverd aan lokale bedrijven. Daarnaast wordt overwogen om naast de monovergisting ook een mineralenstripper te plaatsen om stikstof uit het overgebleven materiaal te halen, wat mogelijk als kunstmestvervanger kan dienen. Als gemeente ondersteunen we dit initiatief. De initiatiefnemers zijn in gesprek over subsidiemogelijkheden bij verschillende overheidsinstanties. Ook wij zoeken naar dekkingsmogelijkheden.

De bouw van SMR’s in de versnelling Eind 2023 nam de gemeenteraad van Scherpenzeel een motie aan, waarbij zij het college oproept om in Foodvalley verband onderzoek te doen naar een Small Modular Reactor (SMR). Die een oplossing kan bieden voor de energieproblemen. Met name bij de bouw van nieuwe huizen en bedrijven. SMR's zijn kleinere kernreactoren die modulair worden gebouwd in fabrieken. Ze produceren maximaal 300 MW, wat minder is dan reguliere kernreactoren. Het voordeel is dat ze minder koeling nodig hebben en makkelijker te plaatsen zijn. Het nadeel is dat er in de Westerse wereld weinig ervaring is met het bouwen van deze reactoren, wat het ontwerpen en bouwen kan vertragen. Inmiddels heeft BAM Infra, een dochterbedrijf van de Koninklijke BAM Groep, samen met RollsRoyce en ULC Energy plannen om SMR's in Nederland te bouwen. De intentieverklaring is ondertekend, maar details over termijnen en financiering zijn nog niet vastgesteld. BAM verwacht dat de eerste SMR binnen negen jaar operationeel kan zijn, wat mogelijk eerder is dan de geplande nieuwe kerncentrales. De financiering wordt als een uitdaging gezien, maar er is interesse vanuit verschillende partijen, waaronder de provincie Limburg voor mogelijke toepassing in de zware industrie.

Stand van zaken Routekaart Energietransitie 2019

20

Microwaterkrachtcentrale te gebruiken voor rivieren of kanalen Een microwaterkrachtcentrale is een innovatie gebaseerd op oudere technieken, zoals grote waterkrachtcentrales, maar dan kleiner. Ze zijn te gebruiken voor rivieren of kanalen met kleine hoogteverschillen en vereisen niet veel stroming. Het voordeel is dat je er meerdere microwaterkrachtcentrales achter elkaar kunt plaatsen voor meer energieopwekking. Maar omdat deze technologie nieuw is, weten we nog niet precies hoe het reageert op factoren, zoals scheepvaart of veranderende waterstanden. De opkomst van waterstof Waterstof wordt gezien als een belangrijke oplossing om CO2-uitstoot te verminderen, vooral in industrie en transport. Het kost momenteel veel energie om waterstof te produceren. En wordt alleen als duurzaam beschouwd wanneer dit gebeurt met hernieuwbare elektriciteit. Er wordt geëxperimenteerd met waterstof in personenvervoer, maar dit staat nog in de beginfase. Het kabinet heeft plannen om de productie van waterstof de komende jaren sterk te bevorderen, met als doel in 2025 een landelijk netwerk van 50 waterstoftankstations te hebben. En in 2032 acht gigawatt waterstof te produceren via elektrolyse. Er wordt ook gekeken naar mogelijke import van waterstof uit het buitenland.

Nieuwe batterijtechnologieën Netcongestie, ofwel problemen op het elektriciteitsnet, ontstaat vaak door grote schommelingen in de productie en consumptie van elektriciteit. Een oplossing hiervoor is het gebruik van grootschalige batterijen. Deze batterijen vangen overtollige stroom op die wordt geproduceerd in bedrijven of woonwijken. Op momenten van hoge vraag kunnen deze batterijen de opgeslagen energie vrijgeven, waardoor een stabielere energievoorziening ontstaat. Recente onderzoeken richten zich op nieuwe batterijtechnologieën, zoals vaste-stof batterijen, die theoretisch veiliger zijn en meer elektrische energie kunnen opslaan. Ontwikkelingen zonne- en windenergie groeien snel Panelen worden steeds efficiënter, hogere opbrengst met in verhouding minder materiaal en lagere kosten. Ook worden de panelen steeds beter te recyclen en is er beter inzicht welke panelen maatschappelijk verantwoord zijn. Door nieuwe ontwikkelingen zijn panelen steeds meer multifunctioneel inzetbaar. Multifunctioneel ruimtegebruik wordt daarmee eenvoudiger te realiseren. Denk hierbij bijvoorbeeld aan glas-glas panelen boven kwetsbare teelten (kwetsbaar fruit) en kantelbare panelen op landbouwgrond waardoor landbouwvoertuigen er tussendoor kunnen. Windenergie Ook de ontwikkelingen op het gebied van het benutten van wind gaan volop door. Bekende windturbines worden steeds efficiënter en stiller.

Ontwikkelingen op het gebied van stilstand ter voorkoming van slagschaduw en ter bescherming van vogels zorgen voor steeds minder overlast. Ook komen er steeds meer andere vormen van windopvang voor energie op de markt, van windwokkels voor particulieren tot windvangers zonder uitstekende bewegende delen. Maatwerk in Energyhubs TenneT benadrukt het belang van ondernemers die samenwerken aan slimme oplossingen voor het efficiënt gebruik van het elektriciteitsnet. In de regio FGU, waaronder Flevopolder, Gelderland en Utrecht, zijn zulke oplossingen, zoals energyhubs, essentieel. Echter, recente inzichten tonen beperkte ruimte voor extra stroomverbruik en het hoogspanningsnet zit aan zijn maximale capaciteit. Voorlopig zijn energyhubs maatwerk en vereisen aanvullende flexmaatregelen. Netbeheerders werken aan uitbreidingen op lange termijn en onderzoeken op korte termijn oplossingen. Ondanks uitdagingen willen netbeheerders samenwerken aan maatwerkoplossingen en alternatieven als er geen ruimte is voor flexibel gebruik van het net. Zie ook hoofdstuk 3, actiepunt 4.

Stand van zaken Routekaart Energietransitie 2019

21

Rol van de gemeente Iedereen moet, vanuit zijn of haar eigen rol en verantwoordelijkheid, bijdragen aan deze transitie. Gemeenten krijgen in de verschillende opgaven steeds meer verantwoordelijkheid. Dit vraagt om een actievere regierol van de gemeente.