Bijlage 3 Onderzoeksrapport AgriFoodmonitor Regio Foodvalley 2022
Tekst van het document
ONDERZOEKSRAPPORT
AGRIFOODMONITOR REGIO FOODVALLEY 2022 17 februari 2023
Plaats hier een foto paginabreed uitlijnen onderaan de pagina
AGRIFOODMONITOR REGIO FOODVALLEY 2022 ONDERZOEKSRAPPORT
2 | Agrifoodmonitor Regio Foodvalley 2022 | 17 februari 2023
INHOUD Voorwoord
Error! Bookmark not defined.
Inhoud
3
1.
Inleiding
5
2.
Algemene samenstelling Human Capital Regio Foodvalley
6
2.1.
Human Capital Regio Foodvalley
6
2.1.1.
Bevolking
6
2.1.2.
Leeftijdsopbouw
8
2.1.3.
Buitenlandse nationaliteiten
9
2.1.4.
Onderwijsniveau
10
2.2.
Arbeid
11
2.2.1.
Arbeidsparticipatie
11
2.2.2.
Werkloosheid
12
2.2.3.
Banen totaal
13
2.2.4.
Banen per sector
14
2.2.5.
Vestigingen totaal
15
2.2.6.
Vestigingen per sector
16
3.
Structuur Agrocomplex
17
3.1.
Banen
19
3.2.
3.1.1.
Banen agrocomplex totaal
19
3.1.2.
Banen agrocomplex deelsectoren
20
Vestigingen
22
3.2.1.
Vestigingen agrocomplex totaal
22
3.2.2.
Vestigingen agrocomplex deelsectoren
23
3.2.3.
Grootteklasse vestigingen agrocomplex
24
4.
Toegevoegde waarde Agrocomplex
26
4.1.
Toegevoegde waarde agrocomplex 2020
26
4.1.1.
Toegevoegde waarde agrocomplex Regio Foodvalley
26
4.1.2.
Toegevoegde waarde agrocomplex Nederland
27
4.2.
Ontwikkeling 2016-2020
28
4.2.1.
Ontwikkeling toegevoegde waarde agrocomplex Regio Foodvalley
28
4.2.2.
Ontwikkeling toegevoegde waarde agrocomplex Nederland
28
5.
Agrocomplex en samenhang met andere (deel)sectoren
30
5.1.
Samenhang agrocomplex
30
5.1.1.
Arbeidsplaatsen en toegevoegde waarde agrocomplex Regio Foodvalley
30
5.1.2.
Arbeidsplaatsen en toegevoegde waarde agrocomplex Nederland
30
6.
Snelle groeiers Agrocomplex
3 | Agrifoodmonitor Regio Foodvalley 2022 | 17 februari 2023
32
Snelle groeiers Regio Foodvalley
32
Bijlage 1 Gebied Regio Foodvalley
34
Bijlage 2 SBI-codes Agrocomplex
35
Bijlage 3 SBI-codes topsector Agri & food
38
Bijlage 4 Cijfers per gemeente
41
Bijlage 5 Agrocomplex versus topsector Agri & Food
47
Colofon
49
6.1.
4 | Agrifoodmonitor Regio Foodvalley 2022 | 17 februari 2023
1. INLEIDING
Voor u ligt de AgroFood Monitor Regio Foodvalley 2022. Deze monitor geeft fact en figures over de unieke positie van agrofood sector in de Regio Foodvalley – het agrocomplex kortheidshalve genoemd. De agrifoodsector van de Regio Foodvalley kenmerkt zich als een veelomvattende sector, waarin alle activiteiten binnen de waardeketen te vinden zijn: van de primaire productie, tot de toeleveringen verwerkingsindustrie tot aan de groothandel. Maar ook onderwijs en onderzoek door kennisintensieve bedrijven speelt een belangrijke rol binnen de sector. In deze monitor komen drie thema’s aan bod: 1. De ontwikkeling van de bevolking, onderwijsniveau en arbeidsparticipatie, werkgelegenheid en verder human capital gegevens van de arbeidsmarkt in de Regio Foodvalley. 2. Economische indicatoren, de structuur en ontwikkeling van de werkgelegenheid qua banen en vestigingen en de toegevoegde waarde ontwikkeling van het Agrocomplex. 3. Innovatieve gegevens over snelle groeiers van het Agrocomplex.
Er zijn verschillende manieren om de activiteiten binnen de agrifoodsector in kaart te brengen. In deze Agrifoodmonitor wordt de indeling gebruikt van het agrocomplex binnen de Provinciale Werkgelegenheid Enquête (PWE) van de Provincie Gelderland. De gegevens die hiervoor nodig zijn, zijn ontleend aan de Provinciale Werkgelegenheid Enquête (PWE) van de Provincie Gelderland en aan Provinciaal Arbeidsplaatsen Register (PAR) uit Utrecht. Ook zijn gegevens gebruikt en gecombineerd van o.a. het CBS, stichting Lisa, en het Statistisch Zakboek Gelderland. Er worden ook vergelijkingscijfers meegenomen over de afgelopen tien jaar tussen 2012 en 2021. In de rapportage wordt op gemeenteniveau gegevens weergegeven en vergeleken met het totaal van Regio Foodvalley, Provincie Gelderland en Nederland.
5 | Agrifoodmonitor Regio Foodvalley 2022 | 17 februari 2023
2. ALGEMENE SAMENSTELLING HUMAN CAPITAL REGIO FOODVALLEY 2.1. HUMAN CAPITAL REGIO FOODVALLEY 2.1.1. Bevolking In 2021 is de totale bevolking van de Regio Foodvalley toegenomen met 4.170 inwoners; een toename van 1,1%. In de gemeente Ede kwamen er in ditzelfde jaar 1.460 inwoners bij. Dit is meer dan een derde van het totaal aantal nieuwe inwoners in de Regio Foodvalley in 2021. De procentuele bevolkingsgroei in de Regio Foodvalley was in 2021 aanzienlijk hoger dan in de Provincie Gelderland en Nederland.
Regio Foodvalley Barneveld Ede Nijkerk Renswoude Rhenen Scherpenzeel Veenendaal Wageningen Provincie Gelderland Nederland
Inwoners 2021 364.560 59.990 118.530 43.600 5.560 20.200 10.130 66.910 39.640 2.096.600 17.475.410
Inwoners 2022 368.720 60.580 119.990 44.310 5.650 20.270 10.320 67.670 39.940 2.110.470 17.590.670
Groei 20212022 4.170 590 1.460 710 90 70 190 760 300 13.870 115.260
% Groei +1,1% +1,0% +1,2% +1,6% +1,7% +0,3% +1,9% +1,1% +0,8% +0,7% +0,7%
% Aandeel inwoners 100% 14% 35% 17% 2% 2% 5% 18% 7% 100% 100%
Tabel 1: Ontwikkeling bevolking Regio Foodvalley, Provincie Gelderland en Nederland 2021-2022, Bron: CBS
Ontwikkeling bevolking 2021-2022 Begin 2022 telde de Regio Foodvalley 368.720 inwoners. In 2021 is de bevolking van Regio Foodvalley fors toegenomen met 4.170 inwoners; een toename van 1,1%. Aan het begin van 2021 woonden er 364.560 inwoners in de Regio Foodvalley. In de gemeente Ede groeide de bevolking in 2021 met 1.460 personen. Dit is meer dan een derde van het totaal aantal nieuwe inwoners in de Regio Foodvalley. Ook nam het aantal inwoners in dit jaar fors toe in de gemeente Veenendaal met 760 personen, gevolgd door de gemeente Nijkerk met 710 personen en de gemeente Barneveld met 590 personen. De procentuele bevolkingsgroei was in de gemeente Scherpenzeel het grootst met 1,9%. Ook de gemeenten Renswoude (1,7%) en Nijkerk (1,6%) kenden een hoge procentuele bevolkingsgroei in 2021. In de gemeente Rhenen nam het aantal inwoners in 2021 het minst sterk toe; in dit jaar groeide de bevolking met 0,3%. De Provincie Gelderland telde begin 2022 2.110.470 inwoners. In 2021 is de bevolking van de Provincie Gelderland toegenomen met 13.870 inwoners; een toename van 0,7%. Ook in Nederland groeide de bevolking in 2021 met 0,7% tot 17.590.670 inwoners. In dit jaar nam het aantal inwoners landelijk toe met 115.260 personen.
In 2021 kende de Regio Foodvalley en haar individuele gemeenten (met uitzondering van de gemeente Rhenen) een hogere procentuele bevolkingsgroei dan de Provincie Gelderland en Nederland.
6 | Agrifoodmonitor Regio Foodvalley 2022 | 17 februari 2023
Ontwikkeling bevolking 2008-2022 Tussen 2008 en 2022 groeide de totale bevolking van Regio Foodvalley met 12,3%; een toename van 40.280 inwoners. In 2008 telde de Regio Foodvalley nog 328.440 inwoners. In deze periode groeide de bevolking van de gemeente Ede met 12.300 inwoners; ruim 30% van het totaal aantal nieuwe inwoners in de Regio Foodvalley. Ook in de gemeente Barneveld is het aantal inwoners in deze periode fors toegenomen; tussen 2008 en 2022 kende Barneveld een bevolkingsgroei van 9.090 personen. In deze periode was meer dan de helft van het aantal nieuwe inwoners in de Regio Foodvalley toe te kennen aan de gemeenten Ede en Barneveld. In de periode van 2008 tot 2022 was de procentuele bevolkingsgroei in de gemeente Renswoude het grootst; in deze periode groeide de bevolking met 26,1%, een toename van 1.170 inwoners. Hierna volgde de gemeente Barneveld met een procentuele bevolkingsgroei van 17,7% tussen 2008 en 2022. De procentuele bevolkingsgroei in de gemeenten Wageningen (10,3%), Veenendaal (9,6%) en Rhenen (7,9%) bleef in deze periode wat achter op het gemiddelde van de Regio Foodvalley. Inwoners 2008 328.440 51.490 107.690 38.980 4.480 18.780 9.040 61.770 36.220 1.983.870 16.405.400
Regio Foodvalley Barneveld Ede Nijkerk Renswoude Rhenen Scherpenzeel Veenendaal Wageningen Provincie Gelderland Nederland
Inwoners 2022 368.720 60.580 119.990 44.310 5.650 20.270 10.320 67.670 39.940 2.110.470 17.590.670
Groei 20082022 40.280 9.090 12.300 5.330 1.170 1.490 1.280 5.900 3.720 126.600 1.185.270
% Groei +12,3% +17,7% +11,4% +13,7% +26,1% +7,9% +14,2% +9,6% +10,3% +6,4% +7,2%
% Aandeel inwoners 100% 23% 31% 13% 3% 4% 3% 15% 9% 100% 100%
Tabel 2: Ontwikkeling bevolking Regio Foodvalley, Provincie Gelderland en Nederland 2008-2022, Bron: CBS
In de Provincie Gelderland groeide de bevolking tussen 2008 en 2022 met 6,4%; een toename van 126.600 inwoners. Landelijk groeide de bevolking met 7,2% in deze periode; een toename van 1.185.270 inwoners. Tussen 2008 en 2022 was de procentuele bevolkingsgroei in de Regio Foodvalley en haar individuele gemeenten fors hoger. In de periode van 2008 tot 2014 groeide de bevolking van de Regio Foodvalley, Provincie Gelderland en Nederland op vrijwel hetzelfde tempo. Vanaf 2014 laat de bevolkingsgroei in de Regio Foodvalley jaarlijks een forse stijging zien, waarmee het verschil ten opzichte van de (procentuele) bevolkingsgroei in de Provincie Gelderland en Nederland steeds groter wordt. 114% 112% 110% 108% 106% 104% 102% 100% 98% 2008
2010
2012
Regio Foodvalley
2014
2016
Provincie Gelderland
2018
2020
2022
Nederland
Figuur 1: Ontwikkeling bevolking Regio Foodvalley, Provincie Gelderland en Nederland 2008-2022, Bron: CBS
7 | Agrifoodmonitor Regio Foodvalley 2022 | 17 februari 2023
2.1.2. Leeftijdsopbouw Tussen 2008 en 2022 is de leeftijdsopbouw van de bevolking in de Regio Foodvalley significant veranderd. In 2008 had 33,9% van de bevolking in de Regio Foodvalley een leeftijd tussen de 0 en 24 jaar, 52,5% een leeftijd tussen de 25 en 64 jaar en 13,6% een leeftijd van 65 jaar of ouder. In de periode van 2008 tot 2022 is het aandeel jongeren met een leeftijd tussen de 0 en 24 jaar met 2,2%punt afgenomen tot 31,7%. Ook het aandeel van de bevolking met een leeftijd tussen de 25 en 64 jaar is in deze periode afgenomen met 2,6%-punt tot 49,9%. Daarentegen is het aandeel van de bevolking met een leeftijd van 65 jaar of ouder toegenomen met 4,8%-punt tot 18,4%. Hieruit kan worden opgemerkt dat de bevolking van de Regio Foodvalley aan het vergrijzen is. 100%
13,6%
14,3%
15,3%
16,2%
16,9%
17,5%
18,0%
18,4%
52,5%
52,1%
51,4%
50,6%
50,3%
50,0%
49,9%
49,9%
33,9%
33,6%
33,4%
33,1%
32,7%
32,5%
32,1%
31,7%
2008
2010
2012
2014
2016
2018
2020
2022
80% 60% 40% 20% 0%
0-24 jr
25-64 jr
65+
Figuur 2: Ontwikkeling leeftijdsopbouw bevolking Regio Foodvalley 2008-2022, Bron: CBS
Leeftijdsopbouw Regio Foodvalley, Provincie Gelderland en Nederland Binnen de Regio Foodvalley is in 2022 het aandeel jongeren met een leeftijd tussen de 0 en 24 jaar in de gemeenten Barneveld (34,9%), Renswoude (34,1%) en Wageningen (33,8%) aanzienlijk groter ten opzichte van de andere regiogemeenten. Het aandeel van de bevolking met een leeftijd tussen de 25 en 64 jaar ligt per gemeente dicht bij het gemiddelde van de Regio Foodvalley in 2022 van 49,9%. Het aandeel 65-plussers is in de gemeenten Rhenen (21,8%) en Scherpenzeel (19,7%) groter dan in de andere gemeenten van de Regio Foodvalley. In de gemeenten Renswoude, Wageningen en Barneveld is de bevolking wat jonger; in Renswoude was 15,5% van de bevolking ouder dan 65 jaar, gevolgd door Wageningen met 16,8% en Barneveld met 16,9%. De bevolking van de Regio Foodvalley en haar individuele gemeenten is in 2022 relatief jong vergeleken met de Provincie Gelderland en Nederland. In 2022 heeft 27,9% van de bevolking van de Provincie Gelderland een leeftijd tussen de 0 en 24 jaar. Landelijk is 27,7% van de bevolking tussen de 0 en 24 jaar oud. In de Regio Foodvalley ligt het aandeel jongeren met een leeftijd tussen de 0 en 24 jaar 4%-punt hoger (31,7%). In de Provincie Gelderland is 51,1% van de bevolking tussen de 25 en 64 jaar oud en heeft 21,1% een leeftijd van 65 jaar of ouder.
Landelijk is 52,3% van de bevolking tussen de 25 en 64 jaar oud en is 20% van de bevolking 65 jaar of ouder. 100% 16,9%
18,9%
19,2%
15,5%
48,2%
50,3%
50,6%
50,3%
34,9%
30,9%
30,2%
Barneveld
Ede
Nijkerk
21,8%
19,7%
18,6%
16,8%
18,4%
21,1%
20,0%
49,1%
48,7%
50,8%
49,4%
49,9%
51,1%
52,3%
34,1%
29,1%
31,6%
30,6%
33,8%
31,7%
27,9%
27,7%
Renswoude
Rhenen
Regio Foodvalley
Provincie Gelderland
Nederland
80% 60% 40% 20% 0%
0-24 jr
Scherpenzeel Veenendaal Wageningen
25-64 jr
65+
Figuur 3: Leeftijdsopbouw bevolking Regio Foodvalley, Provincie Gelderland en Nederland 2022, Bron: CBS 8 | Agrifoodmonitor Regio Foodvalley 2022 | 17 februari 2023
2.1.3. Buitenlandse nationaliteiten In 2008 telde Regio Foodvalley 10.000 inwoners met een buitenlandse nationaliteit. Dit is 4% van de totale bevolking in de Regio Foodvalley. Het aantal inwoners met een buitenlandse nationaliteit is in de periode van 2008 tot 2022 fors toegenomen met 58% tot 15.810 inwoners. Van het aantal inwoners met een buitenlandse nationaliteit in de Regio Foodvalley, heeft bijna de helft een Europese nationaliteit (47%). In de periode van 2008 tot 2022 is het aantal inwoners met een Afrikaanse nationaliteit in de Regio Foodvalley afgenomen met ruim 20%. Tussen 2008 en 2022 is het aantal inwoners met een Aziatische nationaliteit in de Regio Foodvalley verdubbeld. 20000 15000 10000 5000 0 2008
2010
2012
2014
Afrika
Amerika
2016 Azië
2018
2020
2022
Europa
Figuur 4: Ontwikkeling buitenlandse nationaliteiten Regio Foodvalley 2008-2022, Bron: CBS
Buitenlandse nationaliteiten Regio Foodvalley, Provincie Gelderland en Nederland Binnen de gemeenten van de Regio Foodvalley ligt het aandeel van de bevolking met een buitenlandse nationaliteit dicht bij het gemiddelde van de Regio Foodvalley van 4,3%; met als grote uitschieter de gemeente Wageningen. Van de inwoners in de gemeente Wageningen heeft in 2022 ruim 14% een buitenlandse nationaliteit. De gemeente Wageningen telt in 2022 5.900 inwoners met een buitenlandse nationaliteit; dit is ruim een derde van het totaal aantal inwoners met een buitenlandse nationaliteit in de Regio Foodvalley. In de gemeente Barneveld is het aandeel van de bevolking met een buitenlandse nationaliteit het laagst ten opzichte van de andere regiogemeenten met 2,2%. In 2022 heeft 4,3% van de bevolking in de Regio Foodvalley een buitenlandse nationaliteit. In de Provincie Gelderland ligt dit percentage een half procentpunt lager; van de inwoners in de Provincie Gelderland heeft in 2022 3,8% een buitenlandse nationaliteit. Landelijk is het aandeel van de bevolking met een buitenlandse nationaliteit bijna dubbel zo groot ten opzichte van de Regio Foodvalley en de Provincie Gelderland. In 2022 heeft 7% van de inwoners in Nederland een buitenlandse nationaliteit.
Regio Foodvalley Barneveld Ede Nijkerk Renswoude Rhenen Scherpenzeel Veenendaal Wageningen Provincie Gelderland Nederland
Afrika
Amerika
Azië
Europa
Totaal
1.940 260 530 180 10 50 10 360 530 7.910 102.300
830 40 190 20 0 30 0 80 470 3.080 63.820
4.370 300 1.010 250 30 160 60 500 2.060 19.650 230.060
8.640 700 2.550 840 130 300 180 1.110 2.830 48.790 823.050
15.810 1.310 4.280 1.290 180 530 250 2.050 5.890 79.630 1.224.730
% Aandeel bevolking 4,3% 2,2% 3,6% 2,9% 3,1% 2,6% 2,4% 3,0% 14,7% 3,8% 7,0%
Tabel 3: Buitenlandse nationaliteiten Regio Foodvalley, Provincie Gelderland en Nederland 2022, Bron: CBS
9 | Agrifoodmonitor Regio Foodvalley 2022 | 17 februari 2023
2.1.4. Onderwijsniveau In 2019 bestond de beroepsbevolking van de Regio Foodvalley uit 191.240 personen met een leeftijd tussen de 15 en 74 jaar. In de Regio Foodvalley had in 2019 40% van de beroepsbevolking een opleiding op middelbaar niveau1, 35% een opleiding in het hoger onderwijs2 en 24% een opleiding in het lager onderwijs3. In de periode van 2010 tot 2019 is het onderwijsniveau in de Regio Foodvalley nauwelijks veranderd. In deze periode is het aandeel van de beroepsbevolking in de Regio Foodvalley met een opleiding in het middelbaar en lager onderwijs afgenomen met 3%-punt. Het aandeel van de beroepsbevolking met een opleiding in het hoger onderwijs is in deze periode toegenomen met 5%-punt. 50% 40% 30% 20% 10% 0% 2010
2011
2012
2013
Lager onderwijs
2014
2015
Middelbaar onderwijs
2016
2017
2018
2019
Hoog onderwijs
Figuur 5: Ontwikkeling onderwijsniveau beroepsbevolking 15-74 jarigen Regio Foodvalley 2010-2019, Bron: CBS
Onderwijsniveau Regio Foodvalley, Provincie Gelderland en Nederland In de gemeenten Nijkerk (43%), Barneveld (42%), Veenendaal (42%), Ede (39%) en Scherpenzeel (39%) had in 2019 het grootste gedeelte van de beroepsbevolking een opleiding in het middelbaar onderwijs. In de gemeente Renswoude was in 2019 het aandeel van de beroepsbevolking met een opleiding in het lager onderwijs met 35% het grootst ten opzichte van de andere regiogemeenten. De beroepsbevolking van de gemeente Wageningen omvatte in 2019 - net als andere universiteitssteden - een hoog aandeel hoogopgeleiden. In 2019 had ruim 50% van de beroepsbevolking van Wageningen een opleiding in het hoger onderwijs. Het opleidingsniveau van de beroepsbevolking in de Provincie Gelderland en Nederland was in 2019 hoger dan in de Regio Foodvalley en haar gemeenten (met uitzondering van de gemeente Wageningen). In 2019 had 40% van de beroepsbevolking in de Regio Foodvalley, Provincie Gelderland en Nederland een opleiding op middelbaar niveau. Het aandeel hoogopgeleiden was in de Provincie Gelderland (36%) en in Nederland (38%) groter dan in de Regio Foodvalley (35%). In 2019 had 22% van de beroepsbevolking van de Provincie Gelderland een opleiding in het lager onderwijs; landelijk was dit 21%. In de Regio Foodvalley was het aandeel laagopgeleiden 24%. 60% 50% 40% 30% 20% 10% 0% Barneveld
Ede
Nijkerk
Renswoude
Lager onderwijs
Rhenen
Scherpenzeel Veenendaal Wageningen
Middelbaar onderwijs
Regio Foodvalley
Provincie Gelderland
Nederland
Hoog onderwijs
Figuur 6: Onderwijsniveau beroepsbevolking 15-74 jarigen 2019 Regio Foodvalley, Provincie Gelderland en Nederland, Bron: CBS 1
Middelbaar: Dit omvat de bovenbouw van havo/vwo, de basisberoepsopleiding (mbo-2), de vakopleiding (mbo-3) en de middenkader- en specialistenopleidingen (mbo-4). 2 Hoog: Dit omvat onderwijs op het niveau van hbo of wo. 3 Laag: Dit omvat onderwijs op het niveau van basisonderwijs, het vmbo, de eerste 3 leerjaren van havo/vwo of de assistentenopleiding (mbo-1) 10 | Agrifoodmonitor Regio Foodvalley 2022 | 17 februari 2023
2.2. ARBEID 2.2.1. Arbeidsparticipatie De bruto arbeidsparticipatie4 in de Regio Foodvalley was in 2021 met 75% hoog. In de periode van 2012 tot 2021 is de arbeidsparticipatie in de Regio Foodvalley met 4%-punt toegenomen; van 71% in 2012 naar 75% in 2021.
Ontwikkeling arbeidsparticipatie In 2021 was de bruto arbeidsparticipatie in de Regio Foodvalley hoog met 75%. Ook de Provincie Gelderland en Nederland kenden in 2021 een hoge bruto arbeidsparticipatie van 73%. Tussen 2012 en 2021 is de bruto arbeidsparticipatie in de Regio Foodvalley harder toegenomen vergeleken met de Provincie Gelderland en Nederland. In de Regio Foodvalley is de bruto arbeidsparticipatie tussen 2012 en 2021 toegenomen met 4%-punt, van 71% in 2012 naar 75% in 2021. In de Provincie Gelderland nam de bruto arbeidsparticipatie in deze periode toe met 2%-punt; landelijk met 3%-punt. 76% 74% 72% 70% 68% 66% 2012
2013
2014
2015
2016
Regio Foodvalley
2017
Provincie Gelderland
2018
2019
2020
2021
Nederland
Figuur 7: Ontwikkeling bruto arbeidsparticipatie Regio Foodvalley, Provincie Gelderland en Nederland 2012-2021, Bron: Bureau Economisch Onderzoek, Provincie Gelderland
Arbeidsparticipatie Regio Foodvalley, Provincie Gelderland en Nederland In 2021 was de bruto arbeidsparticipatie in de gemeenten Barneveld, Nijkerk en Renswoude met 76% het hoogst ten opzichte van de andere regiogemeenten. Ook in de gemeente Veenendaal was de participatiegraad hoog met 75%, gevolgd door de gemeenten Ede en Scherpenzeel met 74%. In de gemeenten Rhenen (73%) en Wageningen (72%) bleef de bruto arbeidsparticipatie achter op het gemiddelde van de Regio Foodvalley. In zowel de gemeenten van de Regio Foodvalley als in de Provincie Gelderland en Nederland was er in 2021 een forse toename van de bruto arbeidsparticipatie. In 2021 was de bruto arbeidsparticipatie in de Regio Foodvalley en haar gemeenten (met uitzondering van de gemeente Wageningen) hoger dan in de Provincie Gelderland (73%) en Nederland (73%). 78% 76% 74% 72% 70% 68% 66% 64% Barneveld
Ede
Nijkerk
Renswoude
Rhenen
2019
Scherpenzeel Veenendaal Wageningen
2020
Regio Provincie Foodvalley Gelderland
Nederland
2021
Figuur 8: Bruto arbeidsparticipatie Regio Foodvalley, Provincie Gelderland en Nederland 2019-2021, Bron: Bureau Economisch Onderzoek, Provincie Gelderland 4
De bruto arbeidsparticipatie geeft het aandeel van de beroepsbevolking aan dat werkt of wil werken, binnen de totale bevolking tussen 15 en 74 jaar.
11 | Agrifoodmonitor Regio Foodvalley 2022 | 17 februari 2023
2.2.2. Werkloosheid In de Regio Foodvalley was het werkloosheidspercentage5 in 2021 laag met 3,6%. Tussen 2012 en 2021 is de werkloosheid in de Regio Foodvalley afgenomen. De werkloosheid in de Regio Foodvalley ligt structureel lager vergeleken met de Provincie Gelderland en Nederland.
Ontwikkeling werkloosheid Tussen 2012 en 2021 is de werkloosheid in de Regio Foodvalley fors afgenomen met 1,3%-punt; van 4,9% in 2012 naar 3,6% in 2021. In de periode van 2012 tot 2021 bereikte de werkloosheid in de Regio Foodvalley haar hoogtepunt in 2014 met 6,5%. In 2019 was het werkloosheidspercentage in de Regio Foodvalley het laagst met 2,8%. Vanaf 2020 is een lichte stijging te zien in de werkloosheid als gevolg van de coronacrisis. Tussen 2019 en 2021 is de werkloosheid in de Regio Foodvalley toegenomen met 0,8%. In 2021 was de werkloosheid in de Regio Foodvalley (3,6%) lager ten opzichte van de werkloosheid in de Provincie Gelderland (3,8%) en Nederland (4,2%). Net als in de Regio Foodvalley, is de werkloosheid in de Provincie Gelderland en Nederland tussen 2012 en 2021 fors afgenomen. Ook in de Provincie Gelderland en Nederland is een lichte stijging te zien in de werkloosheid vanaf 2020 door de uitbraak van COVID-19. Hieruit blijkt dat de werkloosheid in de Regio Foodvalley parallel loopt met de ontwikkelingen in de Provincie Gelderland en Nederland, maar structureel lager ligt. 8% 7% 6% 5% 4% 3% 2% 1% 0% 2012
2013
2014
2015
2016
Regio Foodvalley
2017
Provincie Gelderland
2018
2019
2020
2021
Nederland
Figuur 9: Ontwikkeling werkloosheidspercentage Regio Foodvalley, Provincie Gelderland en Nederland 2012-2021, Bron: Bureau Economisch Onderzoek, Provincie Gelderland
Werkloosheid Regio Foodvalley, Provincie Gelderland en Nederland In 2021 was het werkloosheidspercentage in de gemeenten Renswoude (2,7%) en Scherpenzeel (2,9%) het laagst ten opzichte van de andere regiogemeenten. In de gemeente Wageningen was het werkloosheidspercentage het hoogst met 4,7%. Vanaf 2019 is de werkloosheid in alle gemeenten van de Regio Foodvalley toegenomen. In de gemeente Ede was de toename van het werkloosheidspercentage in de periode van 2019 tot 2021 het grootst, van 2,8% in 2019 naar 3,7% in 2021. In 2021 was de werkloosheid in de Regio Foodvalley en haar gemeenten (met uitzondering van de gemeente Wageningen) lager dan in de Provincie Gelderland en Nederland. 5% 4% 3% 2% 1% 0% Barneveld
Ede
Nijkerk
Renswoude
Rhenen
2019
Scherpenzeel Veenendaal Wageningen
2020
Regio Foodvalley
Provincie Gelderland
Nederland
2021
Figuur 10: Werkloosheidspercentage Regio Foodvalley, Provincie Gelderland en Nederland 2019-2021, Bron: Bureau Economisch Onderzoek, Provincie Gelderland 5
Het werkloosheidspercentage betreft de werkloze beroepsbevolking als percentage van de (werkzame en werkloze) beroepsbevolking
12 | Agrifoodmonitor Regio Foodvalley 2022 | 17 februari 2023
2.2.3. Banen totaal In 2021 telde Regio Foodvalley 187.530 banen. Sinds 2012 is de werkgelegenheid in de Regio Foodvalley flink toegenomen met 11,1%. De procentuele toename van de werkgelegenheid was in de Regio Foodvalley groter dan in de Provincie Gelderland (6,2%) en Nederland (9,3%).
Ontwikkeling werkgelegenheid In de periode van 2012 tot 2021 is de werkgelegenheid in de Regio Foodvalley fors toegenomen. In 2021 waren er in de Regio Foodvalley 187.530 banen6. Tussen 2012 en 2021 groeide de werkgelegenheid in de Regio Foodvalley met 11,1%; een toename van 18.710 banen. In 2020 was er in de Regio Foodvalley een lichte daling van 220 banen. Deze daling was van korte duur; in 2021 groeide de werkgelegenheid in de Regio Foodvalley met 3.270 banen. Tussen 2012 en 2021 groeide de werkgelegenheid in de Provincie Gelderland met 6,2%. In 2012 telde de Provincie Gelderland 997.410 banen, in 2021 1.059.350 banen. In Nederland was er een toename van 9,3% van het totaal aantal banen, van 8.333.640 banen in 2012 naar 9.105.460 banen in 2021. In de Regio Foodvalley was de toename van de werkgelegenheid in deze periode nog groter met 11,1%. 115% 110% 105% 100% 95% 2012
2013
2014
2015
Regio Foodvalley
2016
2017
Provincie Gelderland
2018
2019
2020
2021
Nederland
Figuur 11: Ontwikkeling aantal banen Regio Foodvalley, Provincie Gelderland en Nederland 2012-2021, Bron: Bureau Economisch Onderzoek, Provincie Gelderland, Provinciale Werkgelegenheidsenquête Gelderland, LISA
Werkgelegenheid Regio Foodvalley, Provincie Gelderland en Nederland In 2021 bevond ruim twee derde van het aantal banen in de Regio Foodvalley zich in de gemeenten Ede (59.170), Barneveld (36.200) en Veenendaal (31.680). Tussen 2012 en 2021 groeide de werkgelegenheid het sterkst in de gemeente Nijkerk met 18,2%, gevolgd door de gemeenten Barneveld met 18,2% en Renswoude met 16,6%. In de gemeente Ede bleef de groei van de werkgelegenheid met 6,3% achter op de gemiddelde groei van de Regio Foodvalley. In de gemeente Scherpenzeel nam het aantal banen tussen 2012 en 2021 af met 5,9%; van 4.720 banen in 2012 naar 4.440 banen in 2021. In de periode van 2012 tot 2021 was de groei van de werkgelegenheid in de Regio Foodvalley en haar gemeenten (met uitzondering van de gemeente Scherpenzeel) groter dan de groei in de Provincie Gelderland (6,2%) en Nederland (9,3%). Banen 2012 Regio Foodvalley Barneveld Ede Nijkerk Renswoude Rhenen Scherpenzeel Veenendaal Wageningen Provincie Gelderland Nederland
168.820 30.680 55.650 20.220 2.830 5.850 4.720 28.860 20.010 997.410 8.333.640
Banen 2021 187.530 36.200 59.170 23.890 3.300 6.740 4.440 31.680 22.110 1.059.350 9.105.460
Groei 2012-2021 18.710 5.520 3.520 3.670 470 890 -280 2.820 2.100 61.940 771.820
% Groei +11,1% +18,0% +6,3% +18,2% +16,6% +15,2% -5,9% +9,8% +10,5% +6,2% +9,3%
Tabel 4: Ontwikkeling aantal banen Regio Foodvalley, Provincie Gelderland en Nederland 2012-2021, Bron: Bureau Economisch Onderzoek, Provincie Gelderland, Provinciale Werkgelegenheidsenquête Gelderland, LISA 6
De Provinciale Werkgelegenheidsenquête telt alle banen (grote banen (>=12 uur), kleine banen (<12 uur) en uitzendkrachten).
13 | Agrifoodmonitor Regio Foodvalley 2022 | 17 februari 2023
2.2.4. Banen per sector De werkgelegenheidsstructuur in de Regio Foodvalley was in 2021 divers. In de Regio Foodvalley waren de zakelijke dienstverlening, de gezondheidszorg, de detail- en autohandel en de industrie en delfstoffenwinning de grootste sectoren voor het aantal banen.
Werkgelegenheidsstructuur Regio Foodvalley, Provincie Gelderland en Nederland In de Regio Foodvalley7 was de zakelijke dienstverlening de grootste sector voor de werkgelegenheid met 28.770 banen; 15% van de totale werkgelegenheid in de Regio Foodvalley. In de gezondheidszorg was 13% van de werkgelegenheid te vinden met 24.660 banen. Hierna volgden de detail- en autohandel met 22.760 banen en de industrie en delfstoffenwinning met 21.650 banen. Beide sectoren omvatten 12% van de totale werkgelegenheid in de Regio Foodvalley. De sectoren ‘Landbouw en visserij’ (2%), ‘Financiële instellingen’ (1%) en ‘Nutsbedrijven’ (0%) omvatten in 2021 het kleinste aandeel banen binnen de totale werkgelegenheid van de Regio Foodvalley. In 2021 toonde de werkgelegenheidsstructuur van de Regio Foodvalley veel overeenkomsten met de Provincie Gelderland en Nederland. In de Provincie Gelderland was de gezondheidszorg de grootste sector voor de werkgelegenheid (18%), gevolgd door de zakelijke dienstverlening (14%), de detailen autohandel (12%) en de industrie en delfstoffenwinning (11%). Ook landelijk was de gezondheidszorg de grootste sector met 16% van de totale werkgelegenheid in Nederland. Hierna volgden de zakelijke dienstverlening (12%), de detail- en autohandel (11%) en de industrie en delfstoffenwinning (9%).
Ook in de Provincie Gelderland en Nederland waren de ‘Landbouw en visserij’, ‘Financiële instellingen’ en ‘Nutsbedrijven’ de kleinste sectoren voor de werkgelegenheid.
Landbouw/visserij Industrie/delfstoffenwinning Nutsbedrijven Bouwnijverheid Groothandel Detailhandel/autohandel Vervoer, opslag en com. Horeca Financiële instellingen Zakelijke dienstverlening Openbaar bestuur Onderwijs Gezondheidszorg Overige dienstverlening Totaal
Regio Foodvalley
Provincie Gelderland
2021 3.970 21.650 820 14.040 16.000 22.760 13.950 7.730 1.830 28.770 5.930 18.080 24.660 7.340 187.530
2021 25.930 114.100 14.200 64.240 62.290 124.600 72.940 44.830 15.000 148.660 52.580 81.020 195.030 43.930 1.059.350
% totaal 2% 12% 0% 7% 9% 12% 7% 4% 1% 15% 3% 10% 13% 4% 100%
% totaal 2% 11% 1% 6% 6% 12% 7% 4% 1% 14% 5% 8% 18% 4% 100%
Nederland 2021 223.160 853.570 77.720 522.220 550.600 1.034.910 810.260 425.320 212.690 1.404.120 467.620 633.400 1.455.990 433.900 9.105.460
% totaal 2% 9% 1% 6% 6% 11% 9% 5% 2% 15% 5% 7% 16% 5% 100%
Tabel 5: Aantal banen per sector Regio Foodvalley, Provincie Gelderland en Nederland 2021, Bron: Bureau Economisch Onderzoek, Provincie Gelderland, Provinciale Werkgelegenheidsenquête Gelderland, LISA
7
De cijfers voor de werkgelegenheidsstructuur per gemeente van de Regio Foodvalley zijn opgenomen in bijlage 3.
14 | Agrifoodmonitor Regio Foodvalley 2022 | 17 februari 2023
2.2.5. Vestigingen totaal In 2021 telde Regio Foodvalley 37.020 vestigingen. Sinds 2012 is het aantal vestigingen in de Regio Foodvalley fors toegenomen met 37,4%. De procentuele toename van het aantal vestigingen was in de Regio Foodvalley groter dan in de Provincie Gelderland (31,5%). Landelijk was de toename nog groter met 38,4%.
Ontwikkeling vestigingen In de periode van 2012 tot 2021 is het aantal vestigingen in de Regio Foodvalley jaarlijks toegenomen. In 2021 waren er in de Regio Foodvalley 37.020 vestigingen8. Tussen 2012 en 2021 groeide het aantal vestigingen in de Regio Foodvalley met 37,4%; een toename van 10.070 vestigingen. In de periode van 2012 tot 2021 groeide het aantal vestigingen in de Provincie Gelderland met 31,5%. In 2012 telde de Provincie Gelderland 156.390 vestigingen, in 2021 205.590 vestigingen. In Nederland was er een toename van 38,4% van het totaal aantal vestigingen, van 1.348.030 vestigingen in 2012 naar 1.865.590 vestigingen in 2021. De groei van het aantal vestigingen was met name toe te kennen aan de toename van het aantal eenmansbedrijven.
Vestigingen Regio Foodvalley, Provincie Gelderland en Nederland In 2021 bevond ruim twee derde van het aantal vestigingen in de Regio Foodvalley zich in de gemeenten Ede (12.000), Barneveld (6.860) en Veenendaal (6.430). Tussen 2012 en 2021 groeide het aantal vestigingen het sterkst in de gemeente Rhenen met 47%; in 2012 waren er in Rhenen 1.460 vestigingen, in 2021 2.140 vestigingen. Ook groeide het aantal vestigingen in de gemeenten Veenendaal en Wageningen met 43% in deze periode. Hoewel het aantal banen tussen 2012 en 2021 in de gemeente Scherpenzeel afnam, is het aantal vestigingen toegenomen met 27%; van 740 vestigingen in 2012 naar 940 vestigingen in 2021. In de periode van 2012 tot 2021 was de groei van het aantal vestigingen in de Regio Foodvalley en haar gemeenten (met uitzondering van de gemeente Scherpenzeel) groter dan de groei in de Provincie Gelderland (31,5%), maar lager dan de landelijke toename van 38,4%.
Regio Foodvalley Barneveld Ede Nijkerk Renswoude Rhenen Scherpenzeel Veenendaal Wageningen Provincie Gelderland Nederland
Vestigingen 2012
Vestigingen 2021
Groei 2012-2021
% Groei
26.950 5.110 8.810 3.400 530 1.460 740 4.500 2.390 156.390 1.348.030
37.020 6.860 12.000 4.520 720 2.140 940 6.430 3.410 205.590 1.865.590
10.070 1.750 3.190 1.120 190 680 200 1.930 1.020 49.200 517.560
+37,4% +34,2% +36,2% +32,9% +35,8% +46,6% +27,0% +42,9% +42,7% +31,5% +38,4%
Tabel 6: Ontwikkeling aantal vestigingen Regio Foodvalley, Provincie Gelderland en Nederland 2012-2021, Bron: Bureau Economisch Onderzoek, Provincie Gelderland, Provinciale Werkgelegenheidsenquête Gelderland, LISA
8
Een vestiging is elke locatie waar of van waaruit betaalde arbeid wordt verricht. Indien op een locatie meerdere activiteiten worden uitgevoerd van verschillende aard (andere sbi-code) kunnen meerdere vestigingen op 1 locatie worden opgenomen.
15 | Agrifoodmonitor Regio Foodvalley 2022 | 17 februari 2023
2.2.6. Vestigingen per sector In 2021 waren in de Regio Foodvalley de zakelijke dienstverlening, de bouwnijverheid, de auto- en detailhandel en de gezondheidszorg de grootste sectoren voor het aantal vestigingen.
Vestigingenstructuur Regio Foodvalley, Provincie Gelderland en Nederland In de Regio Foodvalley9 was de zakelijke dienstverlening de grootste sector voor het aantal vestigingen met 8.860 vestigingen; 24% van het totaal aantal vestigingen in de Regio Foodvalley. In de bouwnijverheid was 13% van totaal het aantal vestigingen te vinden met 4.840 bedrijven. Hierna volgden de detail- en autohandel met 4.400 vestigingen, de gezondheidszorg met 3.850 vestigingen en de overige dienstverlening met 3.360 vestigingen. In de sectoren ‘Financiële instellingen’ (240 vestigingen), ‘Nutsbedrijven’ (80 vestigingen) en ‘Openbaar bestuur’ (60 vestigingen) waren de minste vestigingen van de Regio Foodvalley te vinden. In 2021 toonde de vestigingenstructuur van de Regio Foodvalley veel overeenkomsten met de Provincie Gelderland en Nederland. In de Provincie Gelderland was de zakelijke dienstverlening de grootste sector voor het aantal vestigingen (24%), gevolgd door de gezondheidszorg (12%), de detail- en autohandel (12%) en de bouwnijverheid (11%). Ook landelijk was de zakelijke dienstverlening de grootste sector met 25% van het totaal aantal vestigingen in Nederland. Hierna volgden de gezondheidszorg (11%), de detail- en autohandel (11%) en de bouwnijverheid (11%).
Ook in de Provincie Gelderland en Nederland waren de ‘Financiële instellingen’, ‘Nutsbedrijven’ en ‘Openbaar bestuur’ de kleinste sectoren voor het aantal vestigingen. Regio Foodvalley Landbouw/visserij Industrie/delfstoffenwinning Nutsbedrijven Bouwnijverheid Groothandel Detailhandel/autohandel Vervoer, opslag en com. Horeca Financiële instellingen Zakelijke dienstverlening Openbaar bestuur Onderwijs Gezondheidszorg Overige dienstverlening Totaal
2021 1.880 1.860 80 4.840 1.820 4.400 2.630 1.040 240 8.860 60 2.110 3.850 3.360 37.020
% totaal 5% 5% 0% 13% 5% 12% 7% 3% 1% 24% 0% 6% 10% 9% 100%
Provincie Gelderland 2021 10.150 8.990 370 21.830 8.690 23.950 13.670 6.780 1.340 48.340 390 13.220 25.210 22.670 205.590
% totaal 5% 4% 0% 11% 4% 12% 7% 3% 1% 24% 0% 6% 12% 11% 100%
Nederland 2021 75.470 72.070 3.510 198.320 82.370 210.120 155.170 68.620 16.550 464.080 3.250 108.430 196.030 211.610 1.865.590
% totaal 4% 4% 0% 11% 4% 11% 8% 4% 1% 25% 0% 6% 11% 11% 100%
Tabel 7: Aantal vestigingen per sector Regio Foodvalley, Provincie Gelderland en Nederland 2021, Bron: Bureau Economisch Onderzoek, Provincie Gelderland, Provinciale Werkgelegenheidsenquête Gelderland, LISA
9
De cijfers voor de vestigingenstructuur per gemeente van de Regio Foodvalley zijn opgenomen in bijlage 3.
16 | Agrifoodmonitor Regio Foodvalley 2022 | 17 februari 2023
3. STRUCTUUR AGROCOMPLEX De agrifoodsector van de Regio Foodvalley kenmerkt zich als een veelomvattende sector, waarin alle activiteiten binnen de waardeketen te vinden zijn: van de primaire productie, tot de toelevering- en verwerkingsindustrie tot aan de groothandel. Maar ook onderwijs en onderzoek door kennisintensieve bedrijven speelt een belangrijke rol binnen de sector. Er zijn verschillende manieren om de activiteiten binnen de agrifoodsector in kaart te brengen. In deze Agrifoodmonitor wordt de indeling gebruikt van het agrocomplex binnen de Provinciale Werkgelegenheid Enquête (PWE) van de Provincie Gelderland. De gegevens die hiervoor nodig zijn, zijn ontleend aan de Provinciale Werkgelegenheid Enquête (PWE) van de Provincie Gelderland10 en aan Provinciaal Arbeidsplaatsen Register (PAR) uit Utrecht.
Agrocomplex en foodcluster Binnen de aandachtssectoren van de Provincie Gelderland wordt een onderscheid gemaakt tussen het agrocomplex en het foodcluster11. Bij het foodcluster ligt de focus op de voedselindustrie en de daaraan gelieerde activiteiten. Zoals figuur 12 weergeeft, is het foodcluster volledig onderdeel van het agrocomplex. Het agrocomplex omvat dezelfde SBI-codes als het foodcluster, aangevuld met de primaire productie, de totale voedings- en genotmiddelenindustrie, relevante (non-food) groothandel en dienstverlening en de groene kennisinstellingen12. Het agrocomplex bevat de totale bedrijvigheid van de agrifoodsector, zoals die in deze monitor wordt gehanteerd en door de Provincie Gelderland is bepaald.
Figuur 12: Afbakening agrocomplex en foodcluster, Bron: Agricola, Benchmark Voedselregio’s, 2019
10
www.gelderland.nl/pwe De afbakening van het foodcluster is gebaseerd op de afbakening PID FOOD door Peter Louter. De afbakening van het agrocomplex is afkomstig van de Provinciale Werkgelegenheid Enquête van de Provincie Gelderland. Voor meer informatie over de afbakening van het agrocomplex en de deelsectoren die ertoe worden gerekend, zie bijlage 2. 12 Naast de SBI-codes voor het agrocomplex, heeft de Provincie Gelderland een aantal specifieke groene kennisinstellingen geselecteerd, welke alleen in de Regio Foodvalley zijn gelokaliseerd. 11
17 | Agrifoodmonitor Regio Foodvalley 2022 | 17 februari 2023
Deelsectoren agrocomplex In deze monitor worden de activiteiten binnen het agrocomplex onderverdeeld in vier deelsectoren: primaire productie, toelevering en verwerking, groothandel en onderzoek en onderwijs. De afbakening van deze deelsectoren is afkomstig uit de Benchmark Voedselregio’s (Agricola, 2019). In 2021 geeft deze indeling het volgende beeld weer in termen van aantallen banen en vestigingen voor het agrocomplex van de Regio Foodvalley13: Banen 2021 Primaire productie Toelevering & verwerking Groothandel Onderzoek & onderwijs Agrocomplex totaal14
3.970 6.130 5.830 3.070 25.960
% totale werkgelegenheid 2,1% 3,3% 3,1% 1,6% 13,8%
Vestigingen 2021 1.880 200 410 170 2.690
% totaal vestigingen 5,1% 0,5% 1,1% 0,5% 7,3%
Tabel 8: Banen en vestigingen agrocomplex Regio Foodvalley 2021, Bron: PAR-Utrecht/PWE-Gelderland 2021
Topsector Agri & Food Het Centraal Bureau voor de Statistiek hanteert voor de benchmarking van activiteiten in de agrifoodsector de indeling van de Topsector Agri & Food binnen het Topsectorenbeleid. Hierbij worden activiteiten in de agrifoodsector onderverdeeld in vier deelsectoren: primaire productie, voedingsmiddelenindustrie, groot- en detailhandel en ontwikkeling. Deze indeling van AgriFood activiteiten komt op veel aspecten overeen met de indeling van het agrocomplex, met uitzondering van de deelsector ‘groot- en detailhandel’. Een groot verschil tussen deze twee indelingen is dat in de Topsector Agri & Food een groter deel van de groothandel meegenomen wordt in de afbakening. In bijlage 3 is het volledige overzicht opgenomen van de SBI-codes die tot de Topsector Agri & Food behoren. In bijlage 5 zijn de verschillen weergegeven tussen de afbakening van de Topsector Agri & Food en het agrocomplex voor de agrifoodsector van de Regio Foodvalley, Provincie Gelderland en Nederland.
13
Alle banen en vestigingen zijn in deze Agrifoodmonitor afgerond op tientallen. Hierdoor is het mogelijk dat de totaalsom van de acht regiogemeenten licht afwijkt van het totaal van de Regio Foodvalley. 14 Binnen het agrocomplex worden naast de 4 deelsectoren (primaire productie, toelevering en verwerking, groothandel en onderzoek en onderwijs) extra banen en vestigingen meegerekend vanuit de groene kennisinstellingen in de Regio Foodvalley. In 2021 waren dit 6.960 banen en 40 vestigingen. 18 | Agrifoodmonitor Regio Foodvalley 2022 | 17 februari 2023
3.1. BANEN 3.1.1. Banen agrocomplex totaal In 2021 telde het agrocomplex van de Regio Foodvalley 25.960 banen. Sinds 2012 is de werkgelegenheid in het agrocomplex van de Regio Foodvalley flink toegenomen met 15,8%.
Ontwikkeling werkgelegenheid agrocomplex In de Regio Foodvalley waren in 2021 in totaal 25.960 banen in het agrocomplex. Sinds 2012 zijn er 3.550 banen bijgekomen in het agrocomplex; een toename van 15,8%. Vanaf 2014 is het aantal banen in het agrocomplex in de Regio Foodvalley jaarlijks fors toegenomen, tot 2019. Tussen 2019 en 2020 is het aantal banen in het agrocomplex licht afgenomen als gevolg van COVID-19. Deze afname was van korte duur; tussen 2020 en 2021 zijn er 390 banen in het agrocomplex van de Regio Foodvalley bijgekomen. Tussen 2012 en 2021 groeide de werkgelegenheid van het agrocomplex in de Provincie Gelderland met 7,7%. In 2012 telde de Provincie Gelderland 79.660 AgriFood banen, in 2021 85.790 AgriFood banen. Landelijk nam het aantal banen in het agrocomplex toe met 8,1%, van 548.390 banen in 2012 naar 593.060 banen in 2021. In de Regio Foodvalley was de toename van de werkgelegenheid van het agrocomplex nog groter met 15,8%. 120% 115% 110% 105% 100% 95% 90% 2012
2013
2014
2015
Regio Foodvalley
2016
2017
Provincie Gelderland
2018
2019
2020
2021
Nederland
Figuur 13: Ontwikkeling banen agrocomplex Regio Foodvalley, Provincie Gelderland en Nederland 2012-2021, Bron: Bureau Economisch Onderzoek, Provincie Gelderland, Provinciale Werkgelegenheidsenquête Gelderland, LISA
Werkgelegenheid agrocomplex Regio Foodvalley, Provincie Gelderland en Nederland Tussen 2012 en 2021 groeide de werkgelegenheid in het agrocomplex van de Regio Foodvalley het sterkst in de gemeente Veenendaal met 67,3%. Hierna volgde de gemeente Barneveld met een groei van 39,6%. In de gemeente Ede bleef de groei van het aantal banen in het agrocomplex met 5% achter op de gemiddelde groei in de Regio Foodvalley. In de gemeente Scherpenzeel nam het aantal AgriFood banen tussen 2012 en 2021 af met 34%. Ook nam het aantal AgriFood banen in de gemeente Rhenen af met 10% in deze periode. In de Regio Foodvalley en haar gemeenten (met uitzondering van de gemeenten Scherpenzeel, Rhenen en Ede) was de groei van het aantal banen in het agrocomplex groter dan in de Provincie Gelderland en Nederland.
Regio Foodvalley Barneveld Ede Nijkerk Renswoude Rhenen Scherpenzeel Veenendaal Wageningen Provincie Gelderland Nederland
Banen 2012 22.410 2.730 4.830 3.090 1.060 390 1.350 1.010 7.960 79.660 548.390
% Totale economie 13,3% 8,9% 8,7% 15,3% 37,5% 6,7% 28,6% 3,5% 39,8% 8,0% 6,6%
Banen 2021 25.960 3.810 5.070 3.560 1.200 350 890 1.690 9.390 85.790 593.060
% Totale economie 13,8% 10,5% 8,6% 14,9% 36,4% 5,2% 20,0% 5,3% 42,5% 8,1% 6,5%
Groei 20122021 3.550 1.080 240 470 140 -40 -460 680 1.430 6.130 44.670
% Groei 15,8% +39,6% +5,0% +15,2% +13,2% -10,3% -34,1% 67,3% 18,0% 7,7% 8,1%
Tabel 9: Banen agrocomplex Regio Foodvalley, Provincie Gelderland en Nederland 2012-2021, Bron: Bureau Economisch Onderzoek, Provincie Gelderland, Provinciale Werkgelegenheidsenquête Gelderland, LISA 19 | Agrifoodmonitor Regio Foodvalley 2022 | 17 februari 2023
3.1.2. Banen agrocomplex deelsectoren In 2021 was de toelevering en verwerking de grootste deelsector met 6.130 banen binnen het agrocomplex van de Regio Foodvalley. Ook in de Provincie Gelderland was de toelevering en verwerking de grootste deelsector voor de werkgelegenheid binnen het agrocomplex; landelijk was de primaire productie de grootste deelsector.
Ontwikkeling banen deelsectoren agrocomplex In de Regio Foodvalley waren in 2021 in totaal 25.960 banen in het agrocomplex. De grootste deelsector in 2021 was de toelevering en verwerking met 6.130 banen; 32% van het totaal aantal banen in het agrocomplex van de Regio Foodvalley. Hierna volgden de groothandel met 5.830 banen (31%) en de primaire productie met 3.970 banen (21%). De deelsector onderzoek en onderwijs was met 3.070 banen (16%) de kleinste deelsector van het agrocomplex in de Regio Foodvalley. Tussen 2013 en 2021 is het aantal banen in de toelevering en verwerking fors gegroeid met 40%; van 4.390 banen in 2013 naar 6.130 banen in 2021. Ook is het aantal banen in het onderzoek en onderwijs met 38% toegenomen in deze periode; van 2.220 banen in 2013 naar 3.070 banen in 2021. Het aantal banen in de primaire productie is in deze periode afgenomen met 14%; van 4.590 banen in 2013 naar 3.970 banen in 2021. 7000 6000 5000 4000 3000 2000 1000 0 2013
2014
2015
Primaire productie
2016
2017
Toelevering en verwerking
2018
2019
Groothandel
2020
2021
Onderzoek en onderwijs
Figuur 14: Ontwikkeling banen deelsectoren agrocomplex Regio Foodvalley 2013-2021, Bron: PAR-Utrecht/PWEGelderland 2021
Banen deelsectoren Regio Foodvalley, Provincie Gelderland en Nederland In 2021 was de toelevering en verwerking de grootste deelsector voor het aantal AgriFood banen in de gemeenten Nijkerk (61%), Veenendaal (49%) en Barneveld (42%). In de gemeenten Rhenen (60%) en Ede (34%) was de primaire productie de grootste deelsector voor de werkgelegenheid binnen het agrocomplex. In de gemeenten Renswoude (82%) en Scherpenzeel (77%) behoorde meer dan drie kwart van het aantal banen in het agrocomplex tot de groothandel. In alle gemeenten van de Regio Foodvalley was onderzoek en onderwijs de kleinste deelsector voor het aantal banen in het agrocomplex, behalve in de gemeente Wageningen. Ruim twee derde van het totaal aantal banen in de deelsector onderzoek en onderwijs in de Regio Foodvalley behoorde tot de gemeente Wageningen. 100% 80% 60% 40% 20% 0% Barneveld
Ede
Nijkerk
Primaire productie
Renswoude
Rhenen
Scherpenzeel Veenendaal Wageningen
Toelevering en verwerking
Groothandel
Regio Foodvalley
Provincie Gelderland
Onderzoek en onderwijs
Figuur 15: Aandeel banen deelsectoren agrocomplex Regio Foodvalley, Provincie Gelderland en Nederland 2021, Bron: PAR-Utrecht/PWE-Gelderland 2021
20 | Agrifoodmonitor Regio Foodvalley 2022 | 17 februari 2023
Nederland
In 2021 telde de Provincie Gelderland 85.790 banen in het agrocomplex. Het grootste deel van de banen binnen het agrocomplex (36%) was te vinden in de toelevering en verwerking met 28.510 banen, gevolgd door de primaire productie met 25.930 banen (33%), de groothandel met 18.220 banen (23%) en onderzoek en onderwijs met 5.750 banen (7%). Landelijk waren er in 2021 593.060 banen in het agrocomplex. De primaire productie was de grootste deelsector voor de werkgelegenheid in het landelijke agrocomplex met 223.160 banen (38%). Hierna volgden de groothandel met 170.510 banen (29%), de toelevering en verwerking met 166.020 banen (28%) en onderzoek en onderwijs met 33.380 banen (6%). In 2021 was het aandeel van de werkgelegenheid in de deelsector onderzoek en onderwijs binnen het agrocomplex van de Regio Foodvalley (16%) fors groter dan in de Provincie Gelderland (7%) en Nederland (5%). Ook het aandeel van de werkgelegenheid in de groothandel was binnen het agrocomplex van de Regio Foodvalley (31%) groter dan in de Provincie Gelderland (23%) en Nederland (29%). Daarentegen was het aandeel van de werkgelegenheid in de primaire productie binnen het agrocomplex van de Provincie Gelderland (33%) en Nederland (37%) aanzienlijk groter dan in de Regio Foodvalley (21%).
Regio Foodvalley Barneveld Ede Nijkerk Renswoude Rhenen Scherpenzeel Veenendaal Wageningen Provincie Gelderland Nederland
Primaire productie
Toelevering & verwerking
Groothandel
Onderzoek & onderwijs
3.970 1.090 1.720 380 200 210 150 90 130
6.130 1.610 1.160 2.160 10 90 40 830 230
5.830 810 1.430 900 970 20 680 720 300
10.030 300 760 120 20 30 20 50 8.730
25.960 3.810 5.070 3.560 1.200 350 890 1.690 9.390
25.930 223.160
28.510 166.020
18.220 170.510
13.130 33.380
85.790 593.060
Totaal
Tabel 10: Banen deelsectoren agrocomplex Regio Foodvalley, Provincie Gelderland en Nederland 2021, Bron: PARUtrecht/PWE-Gelderland 2021; Extra toelichting bij kolom Onderzoek & Onderwijs: Binnen het agrocomplex worden naast de 4 deelsectoren (primaire productie, toelevering en verwerking, groothandel en onderzoek en onderwijs) extra banen en vestigingen meegerekend die de groene kennisinstellingen in de Regio Foodvalley betreffen. Dit is in Tabel 10 per gemeente meegeteld in de kolom Onderzoek & Onderwijs. In 2021 betrof dit een totaal van 6.960 banen en 40 vestigingen in Regio Foodvalley.
21 | Agrifoodmonitor Regio Foodvalley 2022 | 17 februari 2023
3.2. VESTIGINGEN 3.2.1. Vestigingen agrocomplex totaal De Regio Foodvalley telde in 2021 in totaal 2.690 vestigingen in het agrocomplex. Vergeleken met 2012 is het aantal AgriFood vestigingen op hetzelfde niveau gebleven. In 2012 waren er ook 2.690 vestigingen in het agrocomplex in de Regio Foodvalley. In 2014 was het aantal AgriFood vestigingen in de Regio Foodvalley gedaald tot 2.640 vestigingen. Deze daling was van korte duur; in 2016 bereikte het agrocomplex met 2.710 vestigingen haar hoogtepunt in de periode van 2012 tot 2021. In de periode van 2012 tot 2021 is het aantal AgriFood vestigingen in de Provincie Gelderland afgenomen met 3%, van 14.370 vestigingen in 2021 naar 13.870 AgriFood vestigingen in 2021. Landelijk is het aantal AgriFood vestigingen in deze periode toegenomen met 4%. In 2012 telde Nederland 105.870 AgriFood vestigingen; in 2021 waren dit 110.030 AgriFood vestigingen. Landelijk was de groei van het aantal vestigingen in het agrocomplex sterker dan in de Regio Foodvalley, waar het aantal AgriFood vestigingen in 2021 op hetzelfde niveau is gebleven ten opzichte van 2012. 106% 104% 102% 100% 98% 96% 94% 92% 2012
2013
2014
2015
Regio Foodvalley
2016
2017
2018
Provincie Gelderland
2019
2020
2021
Nederland
Figuur 16: Ontwikkeling vestigingen agrocomplex Regio Foodvalley, Provincie Gelderland en Nederland 2012-2021, Bron: Bureau Economisch Onderzoek, Provincie Gelderland, Provinciale Werkgelegenheidsenquête Gelderland, LISA
Vestigingen agrocomplex Regio Foodvalley, Provincie Gelderland en Nederland In 2021 bevond twee derde van vestigingen in het agrocomplex van de Regio Foodvalley zich in de gemeenten Ede en Barneveld. Tussen 2012 en 2021 groeide het aantal vestigingen in het agrocomplex het sterkst in de gemeente Wageningen met 16%. Ook in de gemeenten Rhenen en Veenendaal nam het aantal vestigingen in het agrocomplex in deze periode aanzienlijk toe met 8,3%. In de gemeenten Nijkerk, Ede en Barneveld nam het aantal AgriFood vestigingen tussen 2012 en 2021 af met 3%. In de Regio Foodvalley was de groei van het aantal vestigingen in het agrocomplex tussen 2012 en 2021 groter dan in de Provincie Gelderland (-3,5%), maar lager dan de landelijke groei (3,9%). In de Regio Foodvalley was het aandeel van de AgriFood vestigingen in de totale economie (7,3%) groter dan in de Provincie Gelderland (6,7%) en Nederland (5,9%).
Regio Foodvalley Barneveld Ede Nijkerk Renswoude Rhenen Scherpenzeel Veenendaal Wageningen Provincie Gelderland Nederland
Vestigingen 2012 2.690 750 1.030 300 110 120 70 120 190 14.370 105.870
% Totale economie 10,0% 14,7% 11,7% 8,8% 20,8% 8,2% 9,5% 2,7% 7,9% 9,2% 7,9%
Vestigingen 2021 2.690 730 1.000 290 110 130 70 130 220 13.870 110.030
% Totale economie 7,3% 10,6% 8,3% 6,4% 15,3% 6,1% 7,4% 2,0% 6,5% 6,7% 5,9%
Groei 2012-2021 0 -20 -30 -10 0 10 0 10 30 -500 4.160
% Groei +0,0% -2,7% -2,9% -3,3% +0,0% +8,3% +0,0% +8,3% +15,8% -3,5% +3,9%
Tabel 11: Vestigingen agrocomplex Regio Foodvalley, Provincie Gelderland en Nederland 2012-2021, Bron: Bureau Economisch Onderzoek, Provincie Gelderland, Provinciale Werkgelegenheidsenquête Gelderland, LISA 22 | Agrifoodmonitor Regio Foodvalley 2022 | 17 februari 2023
3.2.2. Vestigingen agrocomplex deelsectoren In de Regio Foodvalley waren in 2021 in totaal 2.690 vestigingen in het agrocomplex. De grootste deelsector in 2021 was de primaire productie met 1.880 AgriFood vestigingen; 71% van het totaal aantal AgriFood vestigingen in de Regio Foodvalley. Hierna volgden de deelsectoren groothandel met 410 AgriFood vestigingen en de toelevering en verwerking met 220 AgriFood vestigingen. De deelsector onderzoek en onderwijs was met 170 AgriFood vestigingen de kleinste deelsector van het agrocomplex in de Regio Foodvalley. Tussen 2013 en 2021 is het aantal AgriFood vestigingen in de deelsector onderwijs en onderzoek fors gegroeid met 31%; van 130 vestigingen in 2013 naar 170 vestigingen in 2021. Ook is het aantal AgriFood vestigingen in de toelevering en verwerking met 25% toegenomen in deze periode; van 160 vestigingen in 2013 naar 200 vestigingen in 2021. Het aantal AgriFood vestigingen in de primaire productie is in deze periode afgenomen met 3%; van 1.930 vestigingen in 2013 naar 1.880 vestigingen in 2021. 2500 2000 1500 1000 500 0 2013
2014
Primaire productie
2015
2016
2017
Toelevering en verwerking
2018 Groothandel
2019
2020
2021
Onderwijs en onderzoek
Figuur 17: Ontwikkeling vestigingen deelsectoren agrocomplex Regio Foodvalley 2013-2021, Bron: PARUtrecht/PWE-Gelderland 2021
Vestigingen deelsectoren Regio Foodvalley, Provincie Gelderland en Nederland In de gemeenten Renswoude (90%), Scherpenzeel (83%), Barneveld (79%), Ede (68%), Rhenen (71%) en Nijkerk (60%) was de primaire productie de grootste deelsector voor het aantal vestigingen in het agrocomplex. In de gemeente Veenendaal was de groothandel de grootste deelsector met 54% van het totaal aantal AgriFood vestigingen in Veenendaal. De deelsector onderzoek en onderwijs was de grootste sector voor de vestigingen binnen het agrocomplex van de gemeente Wageningen; 32% van het aantal AgriFood vestigingen in Wageningen behoorde tot het onderzoek en onderwijs. Zowel in de Regio Foodvalley als in Provincie Gelderland en Nederland is de primaire productie de grootste deelsector voor het aantal vestigingen in het agrocomplex, gevolgd door de groothandel, toelevering en verwerking en onderzoek en onderwijs. 100% 80% 60% 40% 20% 0% Barneveld
Ede
Nijkerk
Primaire productie
Renswoude
Rhenen
Scherpenzeel Veenendaal Wageningen
Toelevering en verwerking
Groothandel
Regio Foodvalley
Provincie Gelderland
Onderzoek en onderwijs
Figuur 18: Vestigingen deelsectoren agrocomplex Regio Foodvalley, Provincie Gelderland en Nederland 2021 Bron: PAR-Utrecht/PWE-Gelderland 2021 23 | Agrifoodmonitor Regio Foodvalley 2022 | 17 februari 2023
Nederland
De Provincie Gelderland telde in 2021 13.870 vestigingen in het agrocomplex. In de Provincie Gelderland was de primaire productie de grootste deelsector met 10.110 vestigingen (73%), gevolgd door de groothandel met 1.950 vestigingen (10%), toelevering en verwerking met 1.070 vestigingen (8%) en onderzoek en onderwijs met 670 bedrijven (4%). Landelijk waren er in 2021 110.030 AgriFood vestigingen. Ook in Nederland was de primaire productie de grootste deelsector in 2021 met 75.470 AgriFood vestigingen (69%), gevolgd door de groothandel met 21.200 vestigingen (19%), toelevering en verwerking met 8.880 vestigingen (8%) en onderzoek en onderwijs met 4.480 vestigingen (4%).
Regio Foodvalley Barneveld Ede Nijkerk Renswoude Rhenen Scherpenzeel Veenendaal Wageningen Provincie Gelderland Nederland
Primaire productie
Toelevering & verwerking
Groothandel
Onderzoek & onderwijs
1.880 590 780 180 90 100 50 30 60 10.150 75.470
200 50 50 30 0 20 0 20 30 1.070 8.880
410 80 120 70 10 10 10 70 40 1.950 21.200
170 20 40 20 0 10 0 10 70 670 4.480
Totaal15 2.690 750 1.000 300 100 140 60 130 220 13.870 110.030
Tabel 12: Vestigingen deelsectoren agrocomplex Regio Foodvalley, Provincie Gelderland en Nederland 2012-2021, Bron: Bureau Economisch Onderzoek, Provincie Gelderland, Provinciale Werkgelegenheidsenquête Gelderland, LISA
3.2.3. Grootteklasse vestigingen agrocomplex In 2021 telde de Regio Foodvalley 2.690 vestigingen in het agrocomplex. Bijna 50% daarvan was een eenmansbedrijf (1.330 vestigingen) en 38% had 2 tot 50 werknemers (1.030 vestigingen). In het agrocomplex van de Regio Foodvalley waren 60 grote vestigingen, waarvan 10 vestigingen met 200 of meer werknemers en 50 vestigingen met 50 tot 200 werknemers. De grote vestigingen zijn te vinden in de deelsector toelevering en verwerking (30 vestigingen), gevolgd door de groothandel (20 vestigingen) en onderzoek en onderwijs (10 vestigingen)16. 100% 80% 60% 40% 20% 0% Totaal
Primaire productie
Toelevering en verwerking
Groothandel
1 werkzaam persoon
2 t/m 49 werkzame personen
50 t/m 199 werkzame personen
> 200 werkzame personen
Onderzoek en onderwijs
Figuur 19: Vestigingen naar grootteklasse deelsectoren agrocomplex 2021, Bron: PAR-Utrecht/PWE-Gelderland 2021 15
Binnen het agrocomplex worden naast de 4 deelsectoren (primaire productie, toelevering en verwerking, groothandel en onderzoek en onderwijs) extra banen en vestigingen meegerekend vanuit de groene kennisinstellingen in de Regio Foodvalley. In 2021 waren dit 6.960 banen en 40 vestigingen. 16 De grootteklasse wordt vastgesteld aan de hand van het aantal mensen dat 12 uur of meer werkzaam is (grote banen). Het kan daardoor voorkomen dat een bedrijf, waar veel meer mensen werken (minder dan 12 uur en/of uitzendbanen) toch in een lage grootteklasse valt. Daarnaast telt de PWE vestigingen. Indien een onderneming uit meerdere vestigingen bestaat, worden de werkenden verdeeld over die vestigingen. Hierdoor komen de beide vestigingen uit in lagere grootteklasse dan de totale onderneming. 24 | Agrifoodmonitor Regio Foodvalley 2022 | 17 februari 2023
Grootteklasse vestigingen agrocomplex Regio Foodvalley en Provincie Gelderland In 2021 was 50% van de vestigingen in het agrocomplex in de Regio Foodvalley een eenmansbedrijf, en had 38% van de AgriFood vestigingen 2 tot 50 werknemers. Binnen de individuele gemeenten van de Regio Foodvalley en in de Provincie Gelderland lagen deze percentages vrijwel op hetzelfde niveau. Van de 60 grote vestigingen in de Regio Foodvalley, waren de meeste gevestigd in de gemeenten Nijkerk, Ede, Wageningen, Barneveld en Veenendaal. In de gemeenten Nijkerk, Ede, Barneveld en Veenendaal waren de meeste grote vestigingen te vinden in de deelsector toelevering en verwerking en in de groothandel. In de gemeente Wageningen behoorden de grote vestigingen tot de deelsector onderzoek en onderwijs. In de Provincie Gelderland was 49% van de vestigingen in het agrocomplex een eenmansbedrijf en had 40% 2 tot 50 werknemers. Er waren 180 grote vestigingen, waarvan 40 vestigingen met 200 of meer werknemers, en 140 vestigingen met 50 tot 200 werknemers. De meeste grote vestigingen waren te vinden in de deelsector toelevering en verwerking (90 vestigingen), gevolgd door de groothandel (50 vestigingen). 100% 80% 60% 40% 20% 0% Barneveld
Ede
1 werkzaam persoon
Nijkerk
Renswoude
Rhenen
2 t/m 49 werkzame personen
Scherpenzeel Veenendaal Wageningen
50 t/m 199 werkzame personen
Regio Foodvalley
Provincie Gelderland
> 200 werkzame personen
Figuur 20: Vestigingen naar grootteklasse agrocomplex Regio Foodvalley en Provincie Gelderland 2021, Bron: PAR-Utrecht/PWE-Gelderland 2021
25 | Agrifoodmonitor Regio Foodvalley 2022 | 17 februari 2023
4. TOEGEVOEGDE WAARDE AGROCOMPLEX Het agrocomplex van de Regio Foodvalley omvatte in 2020 een bruto toegevoegde waarde (TGW) van 1,69 miljard euro; 13% van de totale bruto TGW in de Regio Foodvalley. De deelsector toelevering en verwerking was met een bruto TGW van 0,68 miljard euro de grootste schakel binnen het agrocomplex; 40% van de totale bruto TGW van het agrocomplex in de Regio Foodvalley.
Wat is toegevoegde waarde? De bruto toegevoegde waarde is gelijk aan het verschil tussen de productiewaarde (basisprijzen)17 en het verbruik (aankoopprijzen) van een bedrijfseenheid. De productiewaarde is gelijk aan de voor de verkoop bestemde goederen en de ontvangsten voor diensten. De som van de bruto toegevoegde waarde van alle bedrijfseenheden is een belangrijk component van het bruto binnenlands product (bbp). Met behulp van de toegevoegde waarde kan het economisch belang van regio’s en sectoren in kaart worden gebracht. De analyse van de toegevoegde waarde is gebaseerd op het modelinstrumentarium van BREA (Basisgegevens voor Regionaal Economische Analyses). BREA verrijkt de databestanden van LISA met gegevens over productie en verbruik in lopende en constante prijzen. De lopen prijzen hebben betrekking op de werkelijke prijzen in een bepaald jaar. De constante prijzen hebben als basisjaar 2015, waardoor inflatie niet mee wordt berekend in de gegevens over toegevoegde waarde.
4.1. TOEGEVOEGDE WAARDE AGROCOMPLEX 2020 4.1.1. Toegevoegde waarde agrocomplex Regio Foodvalley In 2020 omvatte het agrocomplex van de Regio Foodvalley een bruto TGW van 1,69 miljard euro. Dit is 12,9% van de totale bruto TGW van de Regio Foodvalley. In 2020 was de totale bruto TGW van de Regio Foodvalley ruim 13 miljard euro. Binnen het agrocomplex van de Regio Foodvalley was de toelevering en verwerking de grootste deelsector met een bruto TGW van 0,68 miljard euro in 2020; 40,1% van de totale bruto TGW van het agrocomplex in de Regio Foodvalley. Ook de groothandel was een grote deelsector binnen het agrocomplex met een bruto TGW van 0,61 miljard euro. De groothandel omvatte in 2020 36,1% van de totale bruto TGW van het agrocomplex. Hierna volgden de primaire productie met een bruto TGW van 0,25 miljard euro (14,9%) en onderzoek en onderwijs met een bruto TGW van 0,15 miljard euro (8,8%).