Bijlage 3 De cultuurhistorische waarden van het noordelijke hoornwerk aan de voet van de Grebbeberg

De cultuurhistorische waarden van het noordelijke hoornwerk aan de voet van de Grebbeberg Ontmoetingspunt van Gelderse Vallei, Utrechtse Heuvelrug en Nederrijn

Gemeentelijke Monumentencommissie Rhenen

Rhenen juli 2020 1

▲ Met links de Grebbeberg werd het buurtschap De Grebbe in de zeventiende en achttiende eeuw druk bezocht door reizigers. De route Amsterdam-Duitsland verliet hier de Utrechtse Heuvelrug. Na het passeren van de Grebbesluis werd de reis vervolgd over de Grebbedijk. Ook schippers van de Nederrijn op weg naar de Grift meerden aan bij de Grebbesluis.

▼ Sluis en Grebbedijk waren van strategisch belang. Bij de inrichting van de Grebbelinie na 1745 werd het Hoornwerk aan de Grebbe aangelegd. Jan de Beijer maakte enkele jaren na de aanleg deze overzichtstekening.

2

Inleiding Het is een volstrekt unieke plek in Rhenen en ver daarbuiten. Aan de voet van de Grebbeberg komen drie landschappelijke systemen samen. De Grebbeberg zelf vormt de zuidoostelijke punt van de Utrechtse Heuvelrug die zich uitstrekt van Het Gooi tot aan het buurtschap De Grebbe. Hier gaat het stuwwallenlandschap over in het rivierenlandschap van de Nederrijn. Tegelijkertijd wordt ook de Gelderse Vallei hier begrensd door de uiterwaarden en stroomgeulen van de Rijn. Ter bescherming van diezelfde Gelderse Vallei die liep tot aan de voormalige Zuiderzee, werd in de middeleeuwen al de Grebbedijk aangelegd. Bij hoogwater in de Nederrijn bood deze dijk bescherming aan een gebied tot aan Amersfoort toe. Tegelijkertijd was ditzelfde gebied afhankelijk van de Grebbesluis om er zeker van te zijn dat overtollig regenwater via de Grift kon worden afgevoerd naar de Rijn. De waterhuishouding van een uitgestrekt gebied werd gereguleerd door de partij die hier aan de voet van de Grebbeberg de zeggenschap had over de sluis die hier lag. Deze samenballing van landschappelijke systemen en de consequenties die daaruit voortvloeiden, maakten de voet van de Grebbeberg tot een plek van strategisch en daarmee militair belang.

Wie de Grebbesluis in handen had kon de waterstand in de Gelderse Vallei beheersen; wie de Grebbedijk kon overzien en onder vuur kon nemen, kon vijanden uit het oosten weerstaan; en wie vanuit de hoogte van de Grebbeberg over de rivier en over de Gelderse Vallei kon uitkijken, kon een vijandelijke opmars blokkeren. Geen wonder dat in de achttiende eeuw aan de voet van de Grebbeberg een militaire verdedigingslinie werd aangelegd: de Grebbelinie. Logisch ook dat sleutelposities in die linie – zoals de Grebbesluis en het begin van de Grebbedijk – extra bescherming kregen. Het Hoornwerk aan de Grebbe maakte dat de Grebbesluis en een eventuele opmarsroute over de Grebbedijk afgegrendeld konden worden. Nog in de meidagen van 1940 werd duidelijk welk een strategisch belang de Grebbeberg had. Het hele gewicht van de Duitse opmars door Midden-Nederland kwam te liggen op dit punt. Na drie dagen moest het Nederlandse leger op de Grebbeberg zich noodgedwongen gewonnen geven. De Slag om de Grebbeberg werd iconisch. Hier had Nederland laten zien te willen vechten voor haar vrijheid. De Erebegraafplaats bovenop de Grebbeberg werd de plek bij uitstek waar dit herdacht kon worden. Meer dan op welke andere plek dan ook in de Gemeente Rhenen is er sprake van een veelheid aan tijdlagen en cultuurhistorische waarden allemaal aanwezig in een uiterst klein gebied.

De mogelijke planvorming in dit gebied aan de voet van de Grebbeberg vormde voor de Gemeentelijke Monumentencommissie aanleiding deze cultuurhistorische waarden in detail in kaart te brengen. Een dergelijk overzicht vormt een solide basis om te komen tot een goed gefundeerde inhoudelijke waardering van de op deze plek aanwezige cultuurhistorische kwaliteiten. Ook daar hebben wij ons als commissie over gebogen. Steunend op dit kennisoverzicht komt de commissie tot een aantal onderbouwde aanbevelingen die zij wil inbrengen als toetsingskader bij eventuele toekomstige planvorming in dit gebied. Gemeentelijke Monumentencommissie Rhenen, juli 2020 3

Beschrijving van de cultuurhistorische waarden Bij de inrichting van ons landschap heeft de cultuurhistorie een vaste plek verworven. Bij landinrichtingsprojecten of bij het opstellen van een omgevingsvisie is men doordrongen geraakt dat eerst de identiteit van het gebied begrepen moet worden voordat van daaruit keuzes gemaakt kunnen worden voor de toekomst. Hoe concreet dit kan zijn laat de Gemeente Neder-Betuwe zien. Zij zien het erfgoed in de gemeente als bouwsteen voor een duurzame leefomgeving: ‘een schatkist met toekomstwaarde’, aldus de gemeente in een recent verschenen publicatie die inwoners oproept te participeren bij de inrichting van een toekomstbestendige woonomgeving.1 Niet alleen in de Gemeente Neder-Betuwe dient het erfgoed als uitgangspunt bij het maken van een omgevingsvisie. Ook bij de aanstaande herinrichting van de Grebbedijk is de identiteit van het gebied leidraad om van daaruit de juiste keuzes te maken bij de inrichting van de dijk en de onmiddellijke omgeving daarvan. Dit project laat zien dat van onderaf – dus beginnend bij de inwoners – voortgebouwd wordt op de historische kwaliteiten van het gebied. De mensen uit de streek zijn zich bewust van hun eigen erfgoed; zij hebben het landschap gemaakt tot wat het is.

Deze eigen identiteit wordt binnen het project Ga voor de Grebbedijk benut in de nieuwe stapsgewijze ontwikkeling om te komen tot een veilige, herkenbare, kwalitatief hoogwaardige inrichting van dijk en omgeving.2 Ook aan de voet van de Grebbeberg zijn initiatieven om te komen tot een gewijzigde inrichting van het gebied. Tegen deze achtergrond is het van belang de landschappelijke en cultuurhistorische kwaliteiten te kennen van dit gebied voordat hier een omgevingsvisie wordt geformuleerd. De Grebbe In het gehucht Grebbe kwamen twee belangrijke wegen samen, namelijk de doorgaande weg van Utrecht naar Arnhem en de Cuneraweg die aan de noordkant van de Heuvelrug richting Veenendaal liep. Ook kruiste de landweg Amsterdam-Duitsland ter hoogte van het gehucht een belangrijke vaarwater, de Grift, in de vijftiende eeuw aangelegd door de Utrechtse bisschop David van Bourgondië.3 In historische tijden bestond de Grebbe uit een achttal huizen. Steeds hebben hier aan de voet van de Grebbeberg, waar Utrechtse Heuvelrug en Grebbedijk samenkwamen, herbergen gestaan. Het was de vaste stopplaats voor diligences en postkoetsen met een doorrijschuur waar de postkoetsen van nieuwe paarden werden voorzien. De Greb was daarmee in de zeventiende eeuw en daarna een erkend verkeersknooppunt waar reizigers elkaar ontmoetten.

Kunstenaars die vanaf Haarlem, Amsterdam of Amersfoort naar het oosten reisden, kwamen hier langs. De drukte ter plaatse in combinatie met het voor Nederland opmerkelijke en schilderachtige landschap maakten dat er relatief veel tekeningen en schilderijen van de Grebbe gemaakt zijn. Zowel de Grebbesluis, de logementen aan de voet van de berg, het begin van de Grebbedijk, het Hoornwerk, maar ook de Koningstafel – een zeshoekige natuurstenen tafel die hier vanaf de 4

▲ Aan de voet van de Grebbeberg lag de Grebbesluis en het begin van de Grebbedijk. Als bescherming werd het Hoornwerk aan de Grebbe met drie bastions aangelegd.

zeventiende eeuw bovenop de Grebbeberg stond – en het uitzicht vanaf het hoogste punt van de berg waren dankbare onderwerpen voor de passerende kunstenaars.4 De doorgaande route van Rhenen naar Wageningen liep eeuwenlang over de Grebbedijk. Pas in 1818 werd een deel van het hoornwerk doorsneden door een nieuw aangelegde weg dwars door de Nude richting Wageningen. Deze weg werd tot aan de provinciegrens de Nude genoemd en heette in Wageningen de Lawickse Allee. Pal naast deze weg werd op het eind van de negentiende eeuw een smalspoor aangeleverd voor de tramlijn die onderlangs de Grebbeberg via de Grebbesluis deel uitmaakte van de lijn AmersfoortArnhem.5 De Grift Vanuit de Rijn werd op last van bisschop David van Bourgondië in de tweede helft van de vijftiende eeuw vanaf de Grebbeberg in noordelijke richting een kanaal gegraven. De Bisschop Davidsgrift, of kortweg de Grift, werd aangelegd om het veen waarmee de Gelderse Vallei was bedekt, als turf te kunnen afvoeren. Het woord grift is taalkundig een afgeleide vorm van het werkwoord graven. Bij de aanleg werd gedeeltelijk gebruik gemaakt van het toen bestaande riviertje de Eem of Kromme Eem, dat hier langs de Grebbeberg liep en uitstroomde in de Rijn. De Grift van David van Bourgondië kwam gereed rond 1481 maar verzandde al vrij snel als gevolg van verwaarlozing. Onder keizer Kavel V 5

▲ Het hoornwerk omstreeks 2010. Goed is te zien dat het hoornwerk de Grebbedijk links en rechts flankeert. Ook de in 1818 aangelegde weg naar Wageningen (N225) doorsnijdt een deel van dit verdedigingswerk. Op het meest noordelijke deel van het hoornwerk, hier linksonder, is G.E. van Dam, Grond- en sloopwerken b.v. gevestigd.

hernieuwde zich de belangstelling voor de exploitatie van het veengebied waarna de Grift na 1545 weer bevaarbaar werd gemaakt.6 Een Antwerpse ondernemer, Gilbert van Schoonbeke, had zijn oog laten vallen op de keizerlijke veengronden in de Gelderse Vallei. Na 1550 passeerden grote aantallen platbodems de Grebbesluis om hun lading turf via de Rijn naar Dordrecht of Antwerpen te vervoeren waar het diende als brandstof bij allerlei industriële activiteiten die hier op gang kwamen. In ongeveer 100 jaar tijd werd naar schatting 50 miljoen m3 veen gestoken in de Gelderse Vallei en voor een belangrijk deel via de sluis bij de Greb afgevoerd.7 Daarmee veranderde de waterstaatkundige situatie ter plaatse drastisch. In de tijd dat er een metershoog veenpakket lag in de Gelderse Vallei diende de Grift niet alleen als vaarweg voor de turfschepen, maar ook als afwateringskanaal in de richting van de Rijn. Nadat in de zeventiende eeuw het grootste deel van het veen was verdwenen lag dit gebied een stuk lager. Bij hoogwater van de Rijn moest de Grebbesluis juist verhinderen dat er rivierwater de vallei inliep. Een omstandigheid die bij de aanleg van de Grebbelinie van grote militaire betekenis zou blijken te zijn.8 6

De Grebbesluis Zeker vanaf 1545 lag in de Grift onderaan de Grebbeberg een sluis. Deze sluis was aanvankelijk aangelegd voor de met turf geladen schepen om het hoogteverschil in waterstand te overbruggen tussen de Grift en de Nederrijn. Ook diende de sluis om tot een betere afwatering te komen zodat de Gelderse Vallei droger werd, wat gunstig was voor de turfwinning. Met het verdwijnen van het veen moest de Grebbesluis vanaf de zeventiende eeuw verhinderen dat het water van de Rijn de Gelderse Vallei zou binnenlopen. Dit gegeven maakte dat bij de inrichting van de Grebbelinie in 1743 de Grebbesluis tevens dienst ging doen als inundatiesluis. In tijden van militaire dreiging moest de sluis niet langer water afvoeren, maar juist rivierwater inlaten. Het idee was dat het gehele gebied ten noorden van deze sluis geïnundeerd kon worden. Door de onderwaterzetting van de Gelderse Vallei werd water tot bondgenoot gemaakt op het moment als zich een militaire dreiging vanuit het oosten aandiende. Daarmee werd de Grebbesluis ‘de kraan’ van de Grebbelinie en werd het extra belangrijk de sluis achter de beschermende wallen van het hoornwerk te beveiligen.

Al snel werd het militair niet langer verantwoord gevonden de sluis voor scheepvaart te gebruiken.9 De Grebbesluis dateerde in zijn vooroorlogse vorm van 1847 en was als inundatiesluis afhankelijk of het waterpeil in de Nederrijn hoog genoeg was om de inundatie te kunnen stellen. Met het opwaarderen van het belang van de Grebbelinie vlak voor het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog wilde men niet afhankelijk zijn of de waterstand in de Rijn wel of niet toereikend was. In het voorjaar van 1940 begon men met de bouw van een groot motorgemaal op een van de bastions net ten westen van het hoornwerk. Dit alles met de bedoeling zo nodig water uit de Rijn in de Grift te pompen zodat het gebied toch geïnundeerd kon worden. Tijdens de inval van de Duitsers in mei 1940 was het gemaal echter nog lang niet klaar.10 De sluis zelf bleef door toedoen van het Nederlandse leger gespaard. Wel werd de brug over de sluis vernield om de opmars van de Duitsers te bemoeilijken. De oorlogsschade werd hersteld, waarna de Grebbesluis in 1980 werd vervangen door een grote duiker die voor een belangrijk deel onder de provinciale weg lag. De verbinding tussen Grift en Rijn werd daarmee grotendeels aan het zicht onttrokken.

Waterschap Vallei en Veluwe heeft het waterwerk inmiddels weer beter zichtbaar gemaakt en met panelen van een adequate toelichting voorzien.11 Via de Grebbesluis blijft het waterpeil bij droogte in de Gelderse Vallei op peil. Daarnaast bevordert de doorstroming de waterkwaliteit in het Binnenveld wat van belang is voor de ecologische waarden in dit gebied.12 De Grebbedijk De Grebbedijk, een relatief korte dijk van 5½ kilometer tussen Rhenen en Wageningen, bood bescherming aan de Gelderse Vallei die zich uitstrekte van Rijn tot Zuiderzee, in het oosten begrensd door het Veluwemassief en in het westen door de Utrechtse Heuvelrug. Omdat zowel ’t Sticht als Gelre belang hadden dat de dijk goed werd onderhouden, wilden de bisschop en de hertog graag zeggenschap over de dijk. Uiteindelijk restte een 7

moeizame samenwerking die er voor moest zorgen dat de dijk de Gelderse Vallei beschermde. Dit lukte lang niet altijd getuige de vele dijkdoorbraken door de eeuwen heel. De laatste doorbraak dateert van begin 1855 toen de Nederrijn in dat jaar dichtvroor. Begin maart viel definitief de dooi in en kwam het ijs op de rivier in beweging. Er ontstonden ijsdammen waardoor het water niet verder kon afstromen. Het Rijnwater steeg snel, ook tussen Wageningen en Rhenen. Op maandag 5 maart 1855 liep het water op drie plaatsen over de Grebbedijk. Twee uur later bezweek de dijk en stond de Nude binnen een uur blank. De huizen en boerderijen die dichtbij het doorbraakgat stonden, werden door de kracht van het instromende water vernield. Ook ontstond er een wiel. Bij het herstel werd de oude dijk verlaten en vervangen door een meer landinwaarts gelegen inlaagdijk. Deze nieuwe dijk met een lengte van 1.320 meter sneed de bocht in de oude, doorgebroken dijk af en maakte die een stuk korter. Deze nieuwe inlaagdijk begon op enkele honderden meters afstand van de Grebbeberg ter hoogte van de afslag naar de Blauwe Kamer.13 Er zijn sindsdien geen overstromingen meer geweest. De watersnood van 1855 had echter wel laten zien dat de gevolgen bij een doorbraak van dit kleine stukje dijk heel groot zijn met veel schade in een omvangrijk gebied.

Na het hoogwater van 1995 ontstond het besef dat de dijk moest worden versterkt. Als onderdeel van het Hoogwaterbeschermingsplan 2017-2022 moet ook de Grebbedijk op afzienbare termijn voldoen aan de geformuleerde veiligheidsnormen. In dit project werken Rijkswaterstaat, waterschappen en andere overheden aan de grootste dijkversterkingsopgave in Nederland sinds de deltawerken. Momenteel wordt voor de Grebbedijk de planvorming afgerond. Naast de dijkversterkingsopgave hebben ook natuuropgaven en gebiedsambities een plek gekregen in dit plan. Na realisatie, die tot aanpassingen van de Grebbedijk en het hoornwerk zullen leiden, wordt eind 2024 een veilige en beleefbare Grebbedijk met een nieuw natuurgebied opgeleverd.14

▲ In 2014-2017 werd een klein deel van het hoornwerk gereconstrueerd. 8

De Grebbelinie De Grebbelinie is een waterlinie van circa 60 kilometer lengte, die gebruik maakt van de natte omstandigheden in het westelijke, laagst gelegen deel van de Gelderse Vallei. Het is een uniek voorbeeld van een aanleg van een waterlinie uit de achttiende eeuw. Doordat sindsdien geen grote ingrepen hebben plaatsgevonden in de structuur van de linie is het grootste deel van de liniewal, de keerkaden en de aarden verdedigingswerken bewaard gebleven. De Grebbelinie omvat kades, aarden forten, sluizen, kazematten, voorposten, tankgreppels, inundatievlaktes, loopgraven en bunkers. Omdat er steeds vanuit is gegaan dat de linie moest worden verdedigd door een tijdelijk veldleger zijn er in de Grebbelinie geen permanente onderkomens voor de militairen gebouwd. De linie was gericht tegen een mogelijk oprukkende vijand vanuit het oosten. Door het inunderen van land konden vijandelijke troepen worden tegengehouden. De Grebbelinie moest ervoor zorgen dat dit op een gecontroleerde wijze gebeurde. Het water in het geïnundeerde gebied moest voldoende diep zijn om vijandelijke voertuigen en geschut de doorgang te beletten, maar niet zo diep dat de vijand met vaartuigen de linie zou kunnen benaderen. Op die plaatsen die te hoog lagen om geïnundeerd te kunnen worden kwamen verdedigingswerken. Bij de aanleg van de inundatiegebieden is gebruik gemaakt van de lager gelegen velden.

Om het gebied zo efficiënt mogelijk onder water te kunnen zetten, was de linie van zuid naar noord verdeeld in elf kommen. Het water werd in iedere kom opgestuwd met behulp van een keerkade die dwars op de liniekade lag. Nadat al vanaf het einde van de zestiende eeuw in dit gebied incidenteel versterkingen waren aangelegd, werd in 1744 een begin gemaakt met de aanleg van de linie. In 1786 werden verdere versterkingen aangelegd, waarna in 1860 werd bepaald dat de Grebbelinie een van de belangrijkste verdedigingslinies van ons land moest worden. In 1866 werd het Omleidingskanaal ten oosten van Veenendaal aangelegd, waardoor de inundatietijd kon worden teruggebracht van 20 naar 12 dagen. Ondanks deze belangrijke verbeteringen werd de Nieuwe Hollandse Waterlinie de belangrijkste verdedigingslinie van ons land, omdat de inundaties daar sneller en gemakkelijker tot stand konden worden gebracht.15 Tijdens de mobilisatie van 1939-1940 werd de Grebbelinie, onder de naam Valleilinie, ingericht als verdedigingslinie tegen de dreigende Duitse inval. Grote delen van de Gelderse Vallei kwamen nu onder water te staan en boerderijen die in het schootsveld stonden werden afgebroken. Rond Veenendaal werden uitgestrekte loopgraven en tankgrachten gegraven en er werden in het hele gebied honderden betonnen mitrailleurkazematten gebouwd.

Toen in maart 1940 de hoofdverdediging van het oostfront van de Vesting Holland verplaatst werd van de Nieuwe Hollandse Waterlinie naar de Grebbelinie, leidde dat tot de aanleg van nog meer loopgraven, tankgrachten en draadversperringen. Ook aan de voet van de Grebbeberg werden er extra verdedigingswerken gerealiseerd, dit omdat de Nude niet geïnundeerd kon worden. Zowel via de Grebbedijk als via de wat hogere gronden in de Nude kon de Grebbeberg daardoor gemakkelijk benaderd worden. Precies dit gebeurde er nadat Duitse troepen op 10 mei 1940 ons land binnenvielen. Ondanks de felle tegenstand die de Nederlandse militairen boden was het onvermijdelijk dat het hoornwerk, de sluis en de Greb veroverd werden. Met ruim 400 omgekomen Nederlandse soldaten kwam de Slag om de Grebbeberg symbool te staan voor het verzet dat ons land bood tegen een Duitse bezetting. 9

▲ In de zomer van 1940 bezochten vele toeristen de Grebbeberg om met eigen ogen de verwoestingen te komen bekijken. De beide hotels die hier links en rechts van de weg stonden zijn onherstelbaar verwoest.

▼ Een Duitse militair en een passant staan eind mei of begin juni 1940 op de brug bij de Grebbesluis naar de schade te kijken die hier tijdens de Slag om de Grebbeberg is aangericht. In de slag, die drie dagen duurde, sneuvelden meer dan 400 Nederlandse militairen.

10

▲ Het huis van de familie Van Dam dichtbij

▲ Ook in 1945 was de Grebbe lange tijd oorlogs-

de Grebbesluis werd in mei 1940 zwaar beschadigd. Peter van Dam had een klein boerenbedrijf en was tevens sluiswachter op de Grebbesluis.

gebied. De Duitsers hielden Rhenen bezet terwijl de geallieerden Wageningen reeds bevrijd hadden. Op 7 mei 1945 passeerden Engelse pantserwagens de Grebbesluis en reden de Provincie Utrecht binnen.

In het collectieve geheugen werd de Grebbeberg geassocieerd met heldenmoed en vaderlandsliefde. Tegen deze achtergrond worden de Erebegraafplaats en het Bezoekerscentrum van de Oorlogsgravenstichting tot op de dag van vandaag druk bezocht.16 De verwoestingen aan de voet van de Grebbeberg waren enorm en zijn deels nooit meer hersteld. Wel bleef, ook na de oorlog, een aantal Nederlandse verdedigingswerken bewaard. Toen in 2011 de Grebbelinie een beschermde status kreeg, werden vier kazematten gelegen in of dichtbij het hoornwerk, aangewezen als rijksmonument. Verschillende overheden en service-organisaties op cultuurhistorisch gebied voeren actief beleid om bekendheid te geven aan de Grebbelinie. Door middel van informatiepanelen en de reconstructie van delen van de verdedigingslinie worden bezoekers geïnformeerd over het militaire erfgoed dat aan de voet van de Grebbeberg bewaard is gebleven.17 Het Hoornwerk aan de Grebbe Minder opvallend dan de bewaard gebleven kazematten is het omvangrijke aarden verdedigingswerk uit de beginperiode van de Grebbelinie dat daar aan de voet van de Grebbeberg ligt. Het doel van het hoornwerk dat hier in 1745 werd aangelegd, was om de afsluiting van de Grebbedijk te garanderen. Met dit doel werden twee halve bastions aan weerskanten van de Grebbedijk aangelegd. De linkervleugel was afgesloten met een lunet.

De oorspronkelijke borstwering was bijna twee meter hoog. Om op een eventuele vijand te kunnen schieten was er een kleine verhoging (banket) aangebracht achter de aarden wal. De dikte van de wal was bijna anderhalve meter. Ook lagen er aan weerszijden van de Grebbedijk met water gevulde grachten. De twee bastions waren verbonden door een courtine, waarop als extra hindernis doornhagen waren geplant. Verder lag voor de courtine nog een tenaille die lager was dan de achterliggende wallen. Rond deze werken was nog een derde beschermingswal aangelegd. In de hoeken daarvan kon geschut worden 11

geplaatst. In 1785 werd dit alles nog aangevuld met posities voor het geschut en de borstwering werd plaatselijk verhoogd. Om de toegang via de uiterwaarden af te sluiten, werd toen ook een drietal bastions aangelegd tussen de Buitengrift en de Nederrijn. De bastions waren onderling verbonden door vestingwallen (courtines), voorzien van natte grachten en banken voor geschut.18 De Grebbelinie verloor na de Tweede Wereldoorlog haar militaire betekenis. De bomen en struiken die hier stonden en een rol speelden in de landsverdediging verdwenen. Op veel plekken nam de natuur bezit van de strak onderhouden wallen en taluds. Ook het Hoornwerk aan de Grebbe raakte overwoekerd. Het Utrechts Landschap had inmiddels de Grebbeberg en De Blauwe Kamer samengevoegd tot één aaneengesloten natuurgebied. Door het verwijderen van hekken en het aanbrengen van enkele wildroosters in het fietspad onderlangs de Grebbeberg werden Utrechtse Heuvelrug en Nederrijn weer een geheel.

Dit alles steunend op het besef dat natuurontwikkeling betere resultaten kent naarmate verschillende natuurgebieden onderling met elkaar verbonden zijn, zeker als ze ecologisch duidelijk van elkaar verschillen.19 Bij de voorgenomen inrichtings- en beheermaatregelen werd in toenemende mate rekening gehouden met de cultuurhistorie van het gebied.20 De Grebbelinie als dragend element in het landschap tussen Heuvelrug en Vallei werd door talrijke overheden, eigenaren en maatschappelijke organisaties omarmd. Het idee ontstond dat het hoornwerk links en rechts van de Grebbedijk in zijn oorspronkelijke staat zou worden teruggebracht. Dit alles met een wandelpad over het hoornwerk met een uitzichtpunt richting de bastions. Deze zouden niet toegankelijk worden voor het publiek. Wel was het voornemen de vegetatie hier kort te houden om de contouren van deze drie verdedigingswerken zichtbaar te houden.21 Tussen 2014 en 2017 is een klein deel van de voorgenomen werkzaamheden in uitvoering genomen. Ook andere projecten, zoals het Hoogwaterbeschermingsplan 2017-2022, dienen zich aan waarbij opnieuw de cultuurhistorische kwaliteiten van dit gebied in het uitvoeringsprogramma betrokken worden.22 12

▲ Nude 1, Rijksmonument 528643, S3 kazemat, 28 mei 2020 ▼ Nude 1, Rijksmonument 528645, kazemat voor kanon, 28 mei 2020

13

Waardering van de cultuurhistorische waarden ~ De cultuurhistorische waarden De aanwezige gelaagdheid en variëteit binnen het door mensenhanden gemaakte cultuurlandschap aan de voet van de Grebbeberg, is ongekend. De Grebbedijk, het Hoornwerk, de Grebbesluis en de militaire resten behorend tot de Grebbelinie vormen in het oog springende historische toevoegingen aan het groene landschap van Nederrijn, Gelderse Vallei en Utrechtse Heuvelrug. Tegen deze achtergrond is het complex verdedigingswerken aan de voet van de Grebbeberg van groot algemeen belang vanwege: ~ De cultuurhistorische waarden als onderdeel van de Grebbelinie, zoals deze in een periode van 200 jaar in een aantal fasen is gevormd. * Het betreft hier een complex dat in eerste aanleg een voorbeeld is van verdedigingswerken uit de eerste fase van de Grebbelinie: de periode vanaf 1745 toen de liniedijk en de bijbehorende verdedigingswerken werden aangelegd. * Het complex is zeldzaam omdat het een nog vrijwel compleet bestaand voorbeeld is van een achttiende-eeuws verdedigingswerk in de Grebbelinie en het als zodanig representatief (karakteristiek) is voor dit type verdedigingswerken.23 * Juist het gebied aan de voet van de Grebbeberg kent een hoge cultuurhistorische waarde vanwege de rol die deze specifieke plek heeft gespeeld tijdens de mobilisatie en de gevechtshandelingen in 1939-1940.

De hoge herinneringswaarde van het gevechtsterrein rond de Grebbesluis staat in nauwe relatie met de Erebegraafplaats en het Bezoekerscentrum van de Oorlogsgravenstichting op de Grebbeberg zelf. ~ De ensemblewaarde van het complex bestaande uit hoornwerk, sluis, Grebbedijk en bastions is bijzonder. Vanwege de belangrijke functie en specifieke ligging van de inundatiesluis als bepalend onderdeel binnen het systeem van de Grebbelinie is dit complex van groot belang. Het complex is als geheel goed bewaard waarbij nog vrijwel alle ertoe behorende onderdelen in meer of minder herkenbare vorm en functie aanwezig zijn. De functionele en fysieke samenhang van de onderdelen van het complex is goed bewaard gebleven. Dit geldt zowel voor de directe relatie van het hoornwerk met de drie ten westen hiervan gelegen bastions, als ook met het open terrein aan beide zijden van de Grebbedijk die als acces verdedigd moest worden. Ook is er sprake van een (redelijk) gave relatie met het schootsveld en het inundatieveld. ~ De architectuurhistorische waarden in het bijzonder, juist omdat deze als uiting van de militair-strategische bouwkunde nog goed herkenbaar zijn. Deze hebben betrekking op: a. het systeem van inundatie en accesverdediging (18de, 19de en 20ste eeuw) b. het systeem van ‘levende’ veldversterking in de diepte (20ste eeuw) waarvan een aantal aanwezige kazematten getuigen.24 14

~ De archeologische waarden van de in de bodem aanwezige sporen van loopgraven, tankgrachten en verdedigingsvoering, met name die in de meidagen van 1940. ~ De ecologische en waterstaatkundige waarden zijn in aanvulling op de cultuurhistorische waarden binnen het gebied ook in ruime mate aanwezig. Deze inhoudelijke cultuurhistorische kwaliteiten van het gebied stonden aan de basis van een aantal beleidsmatige en monumentale waarderingen daartoe besloten en in uitvoering genomen door verschillende overheden. Deze zijn: 1) Gemeentelijk bestemmingsplan De percelen aan de voet van de Grebbeberg (waaronder Nude 1) hebben in het gemeentelijk bestemmingsplan een dubbelbestemming cultuurhistorie met als nadrukkelijk doel ‘behoud en bescherming van cultuurhistorische waarden, waaronder in ieder geval worden gerekend: a. de herkenbaarheid en de beleefbaarheid van het linielandschap van de Grebbelinie; b. zichtlijnen; c. het hoornwerk van de Grebbelinie;’ Zie: https://www.ruimtelijkeplannen.nl/documents/NL.IMRO.0340.ConsolidatieplBGBoh05/r_NL.IMRO.0340.ConsolidatieplBGB-oh05.html#99fa743b-06e3-49d4-9429-a823abefa172

2) Provinciaal inpassingsplan Daarnaast geldt het provinciale inpassingsplan ‘Grebbelinielandschap’ dat als nadrukkelijke taak heeft om de cultuurhistorische waarden van de Grebbelinie te behouden en te herstellen. Zie: https://www.ruimtelijkeplannen.nl/documents/NL.IMRO.9926.IP1401GREBBELINIEVA01/r_NL.IMRO.9926.IP1401GREBBELINIE-VA01.html#_3_Waarde-Grebbelinielandschap

3) Beschermd rijksmonument Het Hoornwerk is beschermd als Rijksmonument Hoornwerk. De beschrijving in het monumentenregister van de RCE doet verslag van de hoge cultuurhistorische waarde die deze plek heeft: ‘Ensemble waarde vanwege zijn ligging binnen het systeem van de Grebbelinie in het algemeen, in het bijzonder in de directe relatie tot het ten zuiden hiervan gelegen complex van de drie bastions op de uiterwaarden en het acces. Tevens vanwege de functionele en fysieke samenhang van de onderdelen van het complex. Tenslotte is hier sprake van een gave/redelijk gave relatie met het schootsveld en inundatieveld. Het complex is zeldzaam omdat het een nog vrijwel compleet bestaand voorbeeld is van een 18e eeuws verdedigingswerk in de Grebbelinie en het is als zodanig representatief (karakteristiek) voor dit type verdedigingswerken. Het complex is goed bewaard omdat nog vrijwel alle ertoe behorende onderdelen in meer of minder herkenbare vorm en functie aanwezig zijn.’ Zie: https://monumentenregister.cultureelerfgoed.nl/monumenten/528642. De locatie Nude 1 zelf is geen formeel onderdeel van het Rijksmonument, maar behoort wel tot het ensemble.

15

~ Aanbevelingen met betrekking tot het principeverzoek herziening bestemmingsplan Nude 1 te Rhenen * Afwijzing verzoek Door de bouw van de villa is in het verleden de cultuurhistorische waarde van het hoornwerk al ontoelaatbaar aangetast. Verdere aantasting is zeer onwenselijk. De commissie adviseert het College van B&W om geen medewerking te verlenen aan het verzoek om herziening van het bestemmingplan en om samen met het bedrijf te zoeken naar een mogelijkheid tot verplaatsing van het bedrijf naar een andere locatie. * Herstel van cultuurhistorische waarden Het complete ensemble van hoornwerk, sluis, Grebbedijk en bastions verdient een hoge mate van bescherming, omdat de aanwezige cultuurhistorische waarden van zowel lokaal, provinciaal als (inter)nationaal belang zijn. Het ensemble is de afgelopen decennia door onder meer de bouw van een villa op het hoornwerk zwaar aangetast. De Gemeentelijke Monumentencommissie adviseert het College van B&W om: 1) Verdere aantasting van dit ensemble te voorkomen; 2) De zichtbaarheid van het ensemble te versterken door het half-open karakter van de Grebbelinie op deze plek te versterken. Voor het versterken van het half-open karakter van de linie verwijst de Monumentencommissie onder meer naar het Beeldkwaliteitsplan Grebbelinie (BügelHajema Adviseurs, 2011) behorende bij het provinciale inpassingsplan Grebbelinie-landschap.

Daarbij wordt voor de voet van de Grebbeberg een half-open linielandschap nagestreefd, waarbij er dient te worden gestreefd naar: - Het behouden en versterken van open ruimte; - Compacte erven, waarbij er onder meer wordt gepleit voor verkleining van bouwkavels; - Erfscheidingen in de vorm van transparante beplantingen. Ook verwijst de Monumentencommissie naar het ‘Landschappelijk raamwerk voor de voet van de Grebbeberg Hoornwerk’ dat in 2010 door landschapsarchitect Michael van Gessel is opgesteld in opdracht van onder meer de gemeente Rhenen. Hierin wordt voor deze locatie gepleit voor meer openheid en minder bebouwing dan in de huidige situatie. Zie: https://www.ruimtelijkeplannen.nl/documents/NL.IMRO.9926.IP1401GREBBELINIEVA01/b_NL.IMRO.9926.IP1401GREBBELINIE-VA01_rb1.pdf)

* Bescherming van monumentale waarden Om de verrommeling van het landschap en de aantasting van de monumentale waarden tegen te gaan dienen de aanwezige kwaliteiten beschermd te worden. Door middel van ‘handhaving’ moet afgedwongen worden dat de dubbelbestemming cultuurhistorie in het gemeentelijk bestemmingsplan, de cultuurhistorische waarden zoals omschreven in het provinciale inpassingsplan ‘Grebbelinielandschap’, en de waarderingen zoals opgenomen in het register van rijksmonumenten van de RCE niet langer onder druk staan door het handelen van de eigenaar van Nude 1. Los van de cultuurhistorische waarde, is het van belang dat in de planvorming ook de mogelijke aantasting van de aanwezige natuurwaarden wordt betrokken. Het perceel grenst onder meer aan een Natura 2000 gebied (Blauwe Kamer). 16

Verantwoording Noten 1 Bolder en Van Hemmen [2019] 2 Voor het project Ga voor de Grebbedijk zie: www.grebbedijk.com. 3 Van Iterson (1969-1970), De Jong (1993) 4 Schoemaker (2007) 5 Deys (2019) 6 Stol (1992) 7 Pilon en Van den Berg (red.) (2019) 8 Mijnssen-Dutilh (2011) 9 Rietberg (2008) 10 Van Wieringen (2007) 11 Zie op de website van het Waterschap Vallei en Veluwe (www.vallei-veluwe.nl) de agenda voor de vergadering van de Commissie Water op 16-06-2020 en de daar opgenomen bijlagen die ingaan op de voorgenomen gebiedsontwikkeling van de Grebbedijk. 12 Feijen (2011), 9-11 13 Driessen (2008) 14 De participerende overheden komen op korte termijn tot het vaststellen van het definitieve voorkeursalternatief gebiedsontwikkeling Grebbedijk. 15 Zie voor de aanleg, het functioneren van de Grebbelinie en de cultuurhistorie van de bewaard gebleven objecten Visser (2003) en Rietberg (20193). Ook op de website van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (www.cultureelerfgoed.nl) wordt ruim aandacht geschonken aan de Grebbelinie en de rijksmonumenten die daartoe behoren. 16 Zie voor de Slag om de Grebbeberg: Minjon (red.) (2015) en de in deze publicatie opgenomen literatuurverwijzingen. 17 Naast de informatiepanelen zijn er twee handzame gidsen beschikbaar die aanvullende informatie bieden. Het betreft: Rietberg (2015) en Rietberg (20193).

18 Rietberg (2008) 19 Feijen (2011), Maas (2011), Boosten (2018) 20 Provincie Utrecht (2006), Rietberg (2010) 21 Feijen (2011), 47-54 22 Naast andere projecten kunnen hier genoemd worden de realisatie van een Cultuurhistorische Waardenkaart Rhenen en het opstellen van een Beleidsvisie Recreatie en Toerisme voor de Gemeente Rhenen. 23 https://monumentenregister.cultureelerfgoed.nl/monumenten/528642 24 Het betreft de rijksmonumenten 528643, 528644, 528646, 528650 (Stekelvarken S3) en 528645 (kazemat voor kanon). Literatuur ~ Bolder, F. en F. van Hemmen [2019], Een schatkist met toekomstwaarde. Het erfgoed van de gemeente NederBetuwe als bouwsteen voor een duurzame leefomgeving, Opheusden ~ Boosten, M. (2018), ‘Militaire beplantingen op het hoornwerk. Bomen en struiken als verdediging van de Grebbelinie’, in: Oud Rhenen 37, nr 2, 12-16 ~ Deys, H. (2019), Op weg in Rhenen. Wegen en watergangen in Rhenen, Elst en Achterberg, Rhenen ~ Driessen, A. (2008), ‘Watersnood na doorbraak Grebbedijk in maart 1855. Getroffenen ontvingen van vele kanten hulp’, in: L. Bultje-van Dillen e.a. (red.), Geschiedenis van Rhenen, Utrecht, 322-331 en 578-579 ~ Feijen, M. (2011), Beheerplan Blauwe Kamer, Grebbeberg en Laarsenberg 2011-2021, Stichting Het Utrechts Landschap, De Bilt ~ Iterson, W. van (1969-1970), ‘Het voormalige hotel De Grebbe onder Rhenen’, in: Flehite 3, nr 3, 41-47 ~ Jong, A.J.

de (1993), ‘De geschiedenis van het gehucht Grebbe’, in: Oud Rhenen 12, nr 3, 107-128 17

~ Maas, T. (2011), ‘De Blauwe Kamer. Nieuwe natuur aan de voet van de Grebbeberg’, in: H. Renes en A. te Stroete, Voorbij gevlogen. Veranderingen in het Nederlandse landschap, Utrecht, 118-125 ~ Mijnssen-Dutilh, M. (2011), Een vallei vol water. Waterschapskroniek Vallei & Eem deel 2 (1616-2011), Utrecht-Leusden ~ Minjon, S. (red.) (2015), Slag om de Grebbeberg. Strijd om Wageningen en Rhenen in mei 1940, Utrecht ~ Pilon, J. en J. Van den Berg (red.) (2019), Ik ben Gilbert. De rol van Gilbert van Schoonbeke voor het ontstaan van Veenendaal, Veenendaal ~ Provincie Utrecht (2006), De Grebbelinie boven water! Gebiedsvisie voor de Grebbelinie, Utrecht ~ Rietberg, B. (2008), ‘De aanleg van het hoornwerk met bastions. Rhenen als onderdeel van de Grebbelinie’, in: L. Bultje-van Dillen e.a. (red.), Geschiedenis van Rhenen, Utrecht, 246-257 en 575 ~ Rietberg, B. (2010), Grebbelinie. Het Hoornwerk aan de Grebbe in historisch perspectief, Adviesbureau Grebbelinie, z.pl. ~ Rietberg, B. (2015), Grebbelinie. Veenendaal, Achterberg en Rhenen. Een cultuurhistorische fietstocht, Cultuurhistorische Routes in Nederland, Utrecht ~ Rietberg, B. (20193), De Grebbelinie. Een cultuurhistorische gids, Utrecht ~ Schoemaker, L. (2007), Tegen de helling van de Heuvelrug. Rhenen in oude tekeningen 1600-1900, Utrecht ~ Stol, T. (1992), De Veenkolonie Veenendaal.

Turfwinning en waterstaat in het zuiden van de Gelderse Vallei 15461653, Stichtse Historische Reeks 17, Zutphen ~ Visser, A.R. (2003), De Grebbelinie in vogelvlucht, Utrechtse Fortenstichting, Utrecht ~ Wieringen, J.S. van (2007), ‘Het Grebbegemaal’, in: Oud Rhenen 26, nr 2, 5-16

Gemeentelijke Monumentencommissie Rhenen 14-06-2020

18