Bijlage 2 Consultatiememo kaders en uitgangspunten opvang asielzoekers

Consultatiememo uitvoering Spreidingswet mei 2025

Consultatiememo uitvoering Spreidingswet 1.

Aanleiding

Met de “Wet gemeentelijke taak mogelijk maken asielopvangvoorzieningen” (hierna: spreidingswet) heeft de gemeente Rhenen de wettelijke taak om asielopvangvoorzieningen mogelijk te maken voor 116 asielzoekers. De uitvoering van de spreidingswet is verschillende keren met u besproken. U heeft op 28 januari 2025 een motie aangenomen, waarin u het college verzoekt om met een nieuw voorstel te komen voor de opvang van asielzoekers. De reden hiervoor is dat het eerdere voorstel veel emoties opriep, vooral bij de inwoners van Elst. Voor de gemeenteraad en het college was dit een duidelijk signaal om de mogelijkheden voor opvanglocatie(s) opnieuw te onderzoeken. Doel Het doel van deze consultatie is om de kaders en uitgangspunten helder te krijgen om de opvang van asielzoekers te realiseren in de gemeente Rhenen. Voor het college is het belangrijk dat er realistische uitgangspunten worden geformuleerd om te komen tot een centrale opvanglocatie of meerde opvanglocaties. De vaststaande kaders en uitgangspunten die het college in het vervolgtraject hanteert zijn: 1. De gemeente Rhenen voldoet aan de minimale taakstelling om 116 asielzoekers op te vangen. 2. Bij de locatiekeuze wordt er rekening gehouden met de thema’s1: a. Veiligheid; b. Bereikbaarheid; c. Voorzieningen. 3. Er worden op voorhand geen locaties uitgesloten om opvang te bieden aan asielzoekers. 4.

Asielzoekers worden minimaal 5 jaar opgevangen op de locatie. 5. Het college wil eerst duidelijkheid over de financiering van het Rijk, voordat er een definitieve locatie voor asielopvang wordt aangewezen. Naar aanleiding van de uitkomsten van deze bespreking ontvangt u op korte termijn een raadsvoorstel om de kaders en uitgangspunten vast te stellen. In dit voorstel wordt ook meegenomen of er onderzoek wordt gedaan naar één centrale opvanglocatie of meerdere opvanglocaties en om hoeveel opvangplekken het gaat.

1

Er is gekozen voor deze thema’s, omdat uit de vragenlijst en uit onderzoek blijkt dat inwoners en het COA dit belangrijk vinden. Veiligheid is een belangrijk terugkerende thema en goede bereikbaarheid en voorzieningen vergroot de zelfraadzaamheid en integratie van asielzoekers.

Consultatiememo uitvoering Spreidingswet

1

Leeswijzer Op basis van feitelijke informatie hebben wij voor u de kaders én de voor- en nadelen in beeld gebracht. Er zijn namelijk feiten en vaststaande kaders die het college niet kan veranderen. Deze staan weergegeven in de blauwe tabellen. Vervolgens hebben we de voor- en nadelen van de verschillende keuzes voor u in beeld gebracht. Daarna legt het college u dilemma’s voor om een beter beeld te krijgen wat u belangrijk vindt. Sommige uitgangspunten conflicteren namelijk met elkaar en het doel van het college is om te komen tot haalbare uitgangspunten en te voldoen aan de wettelijke taak. Een voorbeeld: het is niet mogelijk om te kiezen voor de goedkoopste vorm van opvang én te kiezen voor spreiding van opvangplekken. Als er gekozen wordt voor spreiding van opvangplekken betekent dit dat voor elke afzonderlijke locatie alle basisvoorzieningen (waaronder beveiliging) georganiseerd moeten worden.

1 goedkoopste vorm van asielopvang

2

3

4

5 spreiding van opvang

Praktisch Deze dilemma’s leggen wij u tijdens de consultatie voor. U kunt per fractie digitaal punten geven voor wat u het meest belangrijk vindt. Het is daarom belangrijk dat u voorafgaand de consultatie met uw fractie heeft afgestemd, wat voor uw fractie zwaarder weegt. Aangezien de punten digitaal worden genoteerd, heeft u een telefoon/ipad of computer nodig. Hoe worden de punten achteraf gewogen? Per dilemma worden alle ingevulde punten per fractie keer het aantal zetels gedaan. Vervolgens wordt dit per dilemma bij elkaar opgeteld en gedeeld door het aantal fracties. Welk thema(’s) is voor uw fractie het meest belangrijk? Tot slot horen we graag van u welke thema’s voor u het belangrijkste zijn bij de opvang van asielzoekers. En of er nog andere punten zijn die u graag meegeeft aan het college? Met als doel dat het college deze punten kan meenemen bij het formuleren van haalbare kaders en uitgangspunten voor het vervolgproces. Voorgestelde behandelwijze bespreking • Ambtelijke (korte) toelichting vaststaande kaders. • Ruimte politieke vragen fracties en beantwoording portefeuillehouder. • Introductie en het digitaal voorleggen van dilemma’s, per fractie wordt digitaal gereageerd op de dilemma’s.

• Elke fractie licht toe welk(e) thema(’s) voor de fractie het meest belangrijk is/zijn én of er nog andere punten zijn die de fractie wilt meegeven bij het realiseren van asielopvang. • Korte reactie portefeuillehouder. • Conclusie voorzitter.

Consultatiememo uitvoering Spreidingswet

2

2.

Kaders

Dit zijn de vaststaande kaders die het college niet kan wijzigen. Met als doel dat u meer inzicht krijgt ‘aan welke knoppen u wel én niet kunt draaien’. Juridisch kader Met de spreidingswet heeft de gemeente Rhenen de wettelijke taak om minstens 116 asielzoekers op te vangen. De opvangplekken moeten minimaal 5 jaar beschikbaar zijn. 14 april (2025) heeft minister Faber laten weten dat de Spreidingswet tot minimaal 31 januari 2026 van kracht blijft (zie bijlage: Contourennota intrekking Spreidingswet). De deadline om de opvangplekken gereed te hebben is juli 2025. Dit is niet meer haalbaar. Als de gemeente niet voldoet aan de taakstelling kan de minister zelf besluiten waar asielopvang komt in onze gemeente en volgt mogelijk een traject van interbestuurlijk toezicht. Door zelf voldoende plekken te zoeken, blijft de regie in handen van de gemeente.

Overige relevante documenten Om het participatietraject en locatieonderzoek vorm te geven gaat het college uit van de bestaande kaders die staan omschreven in: Wet Ruimtelijke Ordening, Besluit Omgevingsrecht, Omgevingsverordening van Provincie Utrecht, Visie op Rhenen 2035, De (geactualiseerde) woonvisie Kiezen voor Rhenen, de Nationale Woon- en Bouwagenda, (Rijks-)Programma Woningbouw, (Rijks-)Programma Een thuis voor iedereen, Woonvisie Rhenen, Huisvestingsverordening, Besluit kwaliteit leefomgeving, Besluit bouwwerken leefomgeving, Participatiestatuut.

Praktisch kader • Het COA neemt de exploitatie en uitvoering (volledige verantwoordelijkheid) van de asielopvang op zich als de locatie voldoet aan al hun voorwaarden, zoals een minimaal aantal opvangplekken op één locatie en goede bereikbaarheid van voorzieningen. Een reguliere opvangvoorziening bestaat uit minimaal 300 opvangplekken. Met kleinschalige opvangvoorzieningen bedoelt het COA 150 plekken of minder. Voor locaties kleiner dan 50 ligt de exploitatie bij gemeenten. Voor locaties tussen 50 en 100 is het maatwerk. • Boven de 100 plekken biedt het COA in ieder geval: o 1 beveiliger die 24/7 op locatie is; o Boven de 100 plekken betaalt het COA ook voorzieningen zoals ruimte voor dagbesteding. • Het COA is altijd verantwoordelijk voor de gezondheidszorg van asielzoekers (GZA) en delen van de WMO. • Het COA is samen met gemeenten verantwoordelijk voor de actieve integratie en als dit mogelijk is mensen te begeleiden naar werk. • In het scenario dat het COA de opvang volledig organiseert zijn zij verantwoordelijk voor de veiligheid in en rond de opvang. • Op basis van de spreidingswet mag de gemeente zelf de asielopvang exploiteren en heeft de minister toegezegd dat de kosten redelijkerwijs worden vergoed. Inmiddels is de gemeente Nijkerk in gesprek met het Rijk over deze vergoeding. Dit gaat over een normbedrag van € 79,69 per asielzoeker per dag.

• In het scenario dat de gemeente zelf (deels) verantwoordelijk is voor de organisatie van de opvang, is de kans aanwezig dat de gemeente ook (deels) verantwoordelijk zijn voor de veiligheid en de eventuele extra kosten daarvan. • De gemeente is in elk scenario verantwoordelijk voor onderwijs en jeugdhulp en ontvangt hiervoor een vergoeding van het Rijk. Voor jeugdhulp is dit een vast bedrag per kind. Voor onderwijshuisvesting is er een regeling. • De provincie biedt de mogelijkheid om plekken tussen gemeenten uit te ruilen. Bijvoorbeeld: gemeente x vangt meer asielzoekers op dan de taakstelling én in ruil daarvoor huisvest gemeente y een aantal statushouders van de gemeente x. Kanttekening is dat dit geen zekerheid is, omdat er geen vaste kaders voor bestaan.

Consultatiememo uitvoering Spreidingswet

3

Maatschappelijk kader • Handtekeningenactie ‘Comité AZC Nee’ in Elst (jan ’25), waar ruim 2.800 inwoners hebben aangegeven tegen de voorgenomen plannen voor een azc voor 200 asielzoekers op de Eikelkamp Landgoed Prattenburg in Elst te zijn. • Uit de lokale vragenlijst (juni ’24) en tafelgesprekken (jan’ 25) blijkt dat een meerderheid voor spreiding van asielopvang is. Met als belangrijkste reden dat dit een eerlijkere belasting over de kernen is en dit de integratie beter mogelijk maakt. • Verder blijkt dat er zorgen zijn over: de veiligheid, welke impact de komst van asielzoekers heeft op de lokale (gezondheidszorg)voorzieningen en dat de wachtlijsten voor woningen toenemen. Ook leven er zorgen dat de plannen worden uitgewerkt en er een besluit wordt genomen over de opvang van asielzoekers, zonder de betrokkenheid (informeren en, of meepraten en, of doen) van inwoners. • Thema’s die respondenten van de vragenlijst belangrijk vinden bij de komst van een opvang zijn: taalles en culturele integratie, zinvolle dagbesteding en het behoud van een fijne en veilige gemeente. • Uit het landelijk panelonderzoek (75.000 Nederland) van Citisens komt ook naar voren dat er zorgen zijn over langere wachtlijsten (huur)woningen en veiligheid.

En uit het recent verschenen SCP-rapport ‘Migratie als spiegel van maatschappijbeelden’ blijkt dat mensen het belangrijk vinden dat er voldoende dagbesteding is en er inspanning wordt geleverd op inburgering, integratie en het voorkomen van overlast. Tot slot blijkt ook uit dit rapport dat kleinschalige opvang kan rekenen op iets meer steun. • Landelijk zijn er de laatste jaren protesten in het land tegen de komst van opvangplekken voor asielzoekers, waarbij het gemeentebestuur ook steeds meer te maken krijgen met geweld en intimidatie rondom gevoelig thema’s. Het voldoen aan de wettelijke taakstelling vanuit de spreidingswet is één van die gevoelige thema’s.

Financieel kader Het Rijk compenseert de kosten van asielopvang (zowel voor COA als gemeente) mits het voldoet aan bepaalde eisen. Onderstaande factoren hebben invloed om de opvang ‘kostendekkend’ te krijgen: • Hoe groter het aantal opvangplekken op één locatie hoe goedkoper de opvangplek is. De compensatie die het Rijk biedt is in principe kostendekkend, maar niet winstgevend. • Als de opvanglocaties gespreid georganiseerd worden is het mogelijk dat de vergoeding vanuit het Rijk niet kostendekkend is, omdat dan voor elke locatie aparte beveiliging georganiseerd moet worden. In dit scenario is het mogelijk dat de gemeente zelf een deel van de veiligheidsmaatregelen moet betalen. • De gemeente Nijkerk is in gesprek met het Rijk over de financiering en de voorwaarden voor hun plannen om meerdere kleinschaligere opvanglocaties in eigen beheer (zonder COA/of via detachering COA-medewerkers) te organiseren.

Consultatiememo uitvoering Spreidingswet

4

3.

Voor- en nadelen

In de onderstaande tabel hebben wij voor u de voor- en nadelen geschetst bij het aantal opvangplekken en één centrale opvangplek ten opzichte van spreiding van locaties.

Opvangplekken

Voordelen

Nadelen

(totaal in onze gemeente)

Geen opvangplekken

-

geen kosten ambtelijke inzet

-

geen weerstand samenleving

met als risico dat het Rijk regie pakt

-

blijven meer locaties over voor

en locatie voor asielopvang aanwijst

andere doeleinden

en volgt mogelijk interbestuurlijk

-

voldoet niet aan wettelijke taakstelling

toezicht 116 opvangplekken

-

-

150 opvangplekken of

-

meer

vanaf 100 opvangplekken wil het

hoe groter de kans dat het COA als

en garandeert het COA 24/7

voorwaarde stelt dat de opvanglocatie

bewaking met maximaal 1

langer dan 5 jaar beschikbaar moet

bewaker

zijn, willen zij de verantwoordelijkheid

voldoet aan wettelijke

voor de volledige exploitatie en

taakstelling

beveiliging op zich nemen

garantie dat het COA de volledige

-

minder draagvlak inwoners

exploitatie en uitvoering regelt

-

minder locaties mogelijk

uitruil statushouders is een mogelijke optie, waardoor er meer woningen overblijven voor starters, mensen in urgentiezorg/crisisopvang en spoedzoekers op de wachtlijst

-

hoe meer opvangplekken hoe groter de kans dat het kostendekkend is en het volledig wordt gecompenseerd door het Rijk

-

hoe lager het aantal opvangplekken,

COA de exploitatie organiseren

als het om één locatie gaat -

-

voldoet aan wettelijke taakstelling

Consultatiememo uitvoering Spreidingswet

5

Locatiekeuze

Voordelen

1 locatie

-

(centrale opvangplek)

-

Nadelen

efficiënter en eenvoudiger om

-

minder draagvlak inwoners

kostendekkend te krijgen

-

locatie opties beperkter

vergroot de kans dat het COA de

-

meer zorgen onder inwoners over de

exploitatie en uitvoering organiseert -

integratie en veiligheid van asielzoekers

veiligheid in de vorm van een bewaker is eerder kostendekkend te organiseren voor één locatie

Meerdere

-

meer draagvlak inwoners

locaties

-

spreiding over de kernen vergroot de kans

opvang van asielzoekers georganiseerd,

dat er meer contact is tussen de

wel exploiteren we al drie jaar de

asielzoekers en inwoners

opvang van 80 Oekraïense ontheemden

(spreiding) -

-

als de gemeente de opvang in eigen

de capaciteit en kennis niet rond krijgt

meer mogelijkheden om in te spelen op

om het zelf te organiseren -

momenteel nog financiële

voorwaarden van het COA minder leidend

onduidelijkheid, gemeente Nijkerk is in

zijn

gesprek met het Rijk over de

er kan bij meerdere locaties gekeken

financiering voor hun plannen om

worden of het COA toch onder bepaalde

meerdere kleinschalige opvanglocaties

2

voorwaarden volledig of in samenwerking met de gemeente de exploitatie kan -

risico dat de gemeentelijke organisatie

beheer organiseert geeft dit eventueel de wensen van de omgeving, omdat de

-

-

de gemeente heeft niet eerder de

in eigen beheer te organiseren -

vergrote kans dat locaties geschikt

organiseren

worden geacht, die de gemeente

de spreiding van opvangvoorzieningen te

eigenlijk wil inzetten om de doorstroom

combineren met huisvesting van starters

op de woningmarkt te verbeteren

en spoedzoekers

-

veiligheid in de vorm van een bewaker is lastiger te organiseren, omdat dit dan voor meerdere locaties moet en het moeilijker is om dit kostendekkend te krijgen, daarom is het een risico dat de gemeente hier eigen financiële middelen voor moet gebruiken

2

Voorbeeld: door bijzondere opvangplekken (bijvoorbeeld voor alleenstaande minderjarige vluchtelingen) beschikbaar te stellen, wil het COA de exploitatie mogelijk toch op zich nemen bij kleinere opvanglocaties.

Consultatiememo uitvoering Spreidingswet

6

4. Dilemma’s Niet alles is mogelijk en verschillende uitgangspunten conflicteren met elkaar. Daarom schetst het college een aantal dilemma’s om beter zicht te krijgen op wat voor u belangrijk is. Aan de hand van punten kan elke fractie aangeven welke van de twee uiterste voor uw fractie het zwaarst weegt, of dat u meer in het midden van de schaal uitkomt. Via een weging (punten keer het aantal zetels, gedeeld door het aantal fracties) komt er een score uit die het college uiteindelijk meeneemt bij het formuleren van de kaders en uitgangspunten. Dilemma 1 De kosten voor asielopvang zijn afhankelijk van het aantal op te vangen asielzoekers op een locatie. Het COA kan vanaf 100 opvangplekken op één locatie de volledige exploitatie en uitvoering organiseren, zodat de opvang kostendekkend is. Het maatschappelijk draagvlak is groter om de opvanglocaties over de kernen te spreiden. Bij kleinere gespreide locaties zal bijvoorbeeld de meeste exploitatie en bewakingsinzet voor rekening van de gemeente komen. Het is dus niet mogelijk om de opvang van asielzoekers te spreiden over meerdere opvanglocaties én te kiezen voor de goedkoopste opvangmogelijkheid, waarbij de gemeente het minste financiële risico loopt.

1 2 goedkoopste vorm van asielopvang geen financieel risico

3

4

5 spreiding opvang, maatschappelijk draagvlak, meer financieel risico

Dilemma 2 Hoe minder opvangplekken per locatie, des te groter de kans dat de gemeente zelf verantwoordelijk is voor de exploitatie en uitvoering van de opvang. Dit betekent dat er ambtelijke inzet en capaciteit beschikbaar gesteld moet worden en naar verwachting ook financiële middelen uit de gemeentelijke begroting. Het is niet mogelijk om de spreiding van opvanglocaties (volledig) uit te besteden aan het COA bij kleinschalige opvanglocaties.

1 2 lager aantal opvangplekken per locatie in gemeentelijk beheer

3

4

5 volledige exploitatie en uitvoering COA, 150 opvangplekken 3

Dilemma 3 Bij inwoners leven er zorgen over de toename van wachtlijsten voor woningen. Als er ingezet wordt op de spreiding van opvanglocaties over de kernen, kan dit de woningbouw (en daarmee de doorstroom van wachtlijsten voor woningen) belemmeren. Locaties zijn schaars. Het is lastig om te komen tot meerdere opvanglocaties (spreiden) én op voorhand locaties uit te sluiten, omdat deze geschikt zijn voor permanente woningbouw. De kans is dan aanwezig dat er geen locaties meer overblijven om te spreiden.

1 spreiding van opvanglocaties

3

2

3

4

5 woningen bouwen

Het COA ziet opvanglocaties met 150 of minder plekken als kleinschalige opvangvoorzieningen.

Consultatiememo uitvoering Spreidingswet

7

Dilemma 4 We voldoen aan de wettelijk taak om 116 opvangplekken te realiseren. Of we gaan inzetten op de opvang van méér asielzoekers, waardoor er uitruilmogelijkheden4 ontstaan en de gemeente naar verwachting minder statushouders hoeft te huisvesten en er woningen over blijven voor woningzoekenden.

1 2 voldoen aan minimum wettelijke taak asielopvang (meer draagvlak)

3

4 5 méér opvang met als doel minder woningen naar statushouders

Dilemma 5 Bij elke te nemen stap in het proces betrekken we inwoners om te komen tot geschikte locaties voor asielopvang. Dit biedt de mogelijkheid om het vertrouwen van de inwoners op dit thema te verbeteren en tot meer gedragen oplossingen te komen. Deze werkwijze vraagt wel om een financiële investering 5 en ambtelijke capaciteit. Of de gemeente beperkt zich tot de minimale eisen voor participatie. Bijvoorbeeld alleen inwoners informeren, een digitale uitvraag of mensen ideeën hebben voor locaties en directe omwonenden en belanghebbenden betrekken op het moment dat er een locatie of locaties gekozen is/zijn.

1 2 maximale participatie

3

4

4

5 minimale participatie

Zie praktisch kader, pagina 3. De precieze kosten hebben wij niet in beeld, wat we wel weten is dat de totale kosten voor drie bijeenkomsten verspreid over de kernen, inclusief digitale uitvraag tussen de €10.000 à € 18.000 kost. Dit is afhankelijk van het aantal inwoners en of er beveiliging nodig is. 5

Consultatiememo uitvoering Spreidingswet

8

5.

Vervolg

Het vervolgproces is afhankelijk van de uitkomsten van deze consultatie. Voor het zomerreces wil het college u het vervolgproces en de aanpak ‘Kaders en uitgangspunten opvang asielzoekers’ voorleggen en door u vast laten stellen. In dit voorstel staan ook de kaders opgenomen die worden gebruikt voor het participatietraject, op welke wijze u wordt geïnformeerd/geconsulteerd en wat de financiële gevolgen zijn (van het participatietraject). De resultaten van deze consultatie voegen wij toe als bijlage. Communicatie Via de gemeentepagina www.rhenen.nl/opvang worden inwoners geïnformeerd over de voortgang van de opvang voor asielzoekers.

Consultatiememo uitvoering Spreidingswet

9