Bijlage 1 Plan van aanpak erfgoedvisie Rhenen

Erfgoedvisie

Plan van aanpak Zaaknummer: 911479

1. Aanleiding voor het opstellen van de Erfgoedvisie Rhenen is een prachtige gemeente met belangrijk erfgoed. Het landschap, op de overgang van de Heuvelrug naar het rivierengebied, is van een voor Nederland ongekende kwaliteit. Rhenen is een geliefde plek om te wonen en een aantrekkelijke bestemming voor toeristen en recreanten. De strategische ligging gaf Rhenen in het verleden een belangrijke militaire functie. Het verhaal van Rhenen omspant vele eeuwen, maar heeft de Tweede Wereldoorlog als onmiskenbaar zwaartepunt: de Grebbelinie, de gevechtshandelingen rondom de stad en de naoorlogse wederopbouw. In de gemeente Rhenen zijn 60 rijksmonumenten (archeologie, tuinen, enkele gebouwen en kazematten) en de binnenstad kreeg van het rijk de status van aandachtsgebied voor de wederopbouw. Daarnaast heeft Rhenen 23 gemeentelijke monumenten. Vergeleken met andere gemeenten in de omgeving zijn die aantallen laag. De gemeente heeft, afgezien van de erfgoedverordening (2010, 2016), geen ambities voor het erfgoed geformuleerd. Omdat in de Erfgoedwet (2016) en de aanstaande Omgevingswet door het rijk verschillende taken voor het erfgoed bij de gemeenten worden gelegd, is het nodig dat de gemeente specifiek erfgoedbeleid ontwikkelt. Uiteraard moeten daar de wettelijke taken in worden geregeld, maar kan de gemeente ook zelf accenten leggen.

Het biedt bijvoorbeeld een kans om het erfgoed van de Tweede Wereldoorlog sterker in te zetten in het onderwijs, recreatie en toerisme. Waarom een erfgoedvisie? • Reageren op landelijke ontwikkelingen (nieuwe Omgevingswet, Erfgoedwet, etc.), waar (nieuwe) wettelijke taken voor de gemeente uit voortkomen. Dat vraagt onder meer een verdere afstemming en integratie van erfgoed en ruimtelijke ordening. • Input genereren voor de Omgevingsvisie en de Omgevingsplannen. • Burgers duidelijkheid bieden waar ze aan toe zijn, wanneer ze in een monument of aandachtsgebied wonen. • Bijdragen (met het erfgoed) aan het vestigingsklimaat, de economie en het welzijn in de gemeente. • Afstemmen van gemeentelijk beleid (erfgoed, wonen, economie, maatschappelijke voorzieningen etc.) en vanuit een gedeelde visie uit te werken. Consequentie hiervan is dat het nieuwe erfgoedbeleid niet tot stand kan komen zonder een sterke inbreng vanuit het ruimtelijk beleid en andere relevante terreinen (verkeer, groen, duurzaamheid, voorzieningen, publiek domein). Met de nieuwe wetgeving en de landelijke tendensen is het de uitdaging om na te denken hoe een op de lokale realiteit passend erfgoedbeleid er uit zou moeten zien en hoe (in samenspraak) zo’n nota tot stand kan komen.

1

Erfgoedvisie

Plan van aanpak Zaaknummer: 911479

2. Erfgoedwet en erfgoedverordening Voor alle monumenten heeft de gemeente taken: procedures (vergunningen), advisering en communicatie. Doel is om intern snel en eenduidig procedures af te halen en om naar buiten te toe te zorgen voor een heldere communicatie en kwalitatieve dienstverlening. Eigenaren van monumenten moeten makkelijk kunnen vinden waar ze aan toe zijn, door de procedures worden geholpen en van goed en oordeelkundig advies of besluiten t.a.v. vergunningen worden voorzien. Voor de rijksmonumenten en de binnenstad (aandachtsgebied wederopbouw) heeft de gemeentelijk als wettelijke taak om goed voor dit erfgoed te zorgen en zorgvuldige afwegingen te maken. Bij de gemeentelijke monumenten heeft de gemeente er zelf voor gekozen dit te doen. In het kader van de erfgoednota is het logisch te onderzoeken of de gemeentelijke monumentenlijst aanvulling behoeft, al dan niet op basis van vrijwilligheid (van de eigenaren). Hierbij kunnen aandachtspunten worden benoemd, bijvoorbeeld het oorlogserfgoed (Grebbelinie en andere militaire werken, wederopbouw) of het landschappelijke erfgoed (rivierengebied, flanken van de Heuvelrug). 3. Omgevingswet Sinds 2012 zijn alle gemeenten verplicht om de cultuurhistorische waarden te inventariseren en in het ruimtelijk beleid aan te geven hoe die waarden zijn meegewogen.

Dat heeft onder meer geleid tot het opnemen van ‘onbeschermd’ erfgoed in bestemmingsplannen, bijvoorbeeld door historische landschappelijke of stedenbouwkundige structuren vast te leggen of gebouwen een zogenaamde ‘dubbelbestemming’ cultuurhistorische waarde te geven. Ook zijn er bestemmingplannen door de rechter vernietigd (op verzoek van bewoners en erfgoedorganisaties) omdat onvoldoende met de belangen van het erfgoed rekening was gehouden. De aanstaande Omgevingswet zorgt voor een verdere integratie van erfgoed in het ruimtelijk beleid. De gemeente Rhenen heeft hier ervaring mee opgedaan, bijvoorbeeld in het bestemmingplan voor de binnenstad. Met de uitvoering van de erfgoednota zullen inventarisaties, waardering en de beleidskeuzes met betrekking tot (onbeschermd) erfgoed voor het hele grondgebied van de gemeente worden uitgewerkt. Dit impliceert het maken van een aanvulling en update van de cultuurhistorische waardenkaart en een uitwerking ervan in ruimtelijke ambities. Te denken valt aan het beschermen van beeldbepalende panden (in de omgevingsplannen), het ontwikkelen van een gevelbeleid voor de binnenstad (samenhang en ruimtelijke kwaliteit) en het vastleggen van de structuren van de Tweede Wereldoorlog in het landschap.

De erfgoednota biedt de kans om erfgoed nog sterker onderdeel te maken van een integrale kijk op de (huidige en toekomstige) kwaliteit van de stad en te laten bijdragen aan de leefkwaliteit en de vestigingsfactoren van Rhenen. Het ‘verhaal van Rhenen’ kan samen met de waarderingskaart en de beleidskaart onderdeel of zelfs onderlegger van de omgevingsvisie worden, vanuit het idee om in de toekomst verder te bouwen met de kwaliteiten die er nu al zijn en vanuit de identiteit die Rhenen heeft. Met deze aanpak kan duidelijk worden gemaakt waar de gemeente kiest voor continuïteit, maar evenzeer waar transformatie of grootschalige vernieuwing gewenst wordt. Daarnaast kan de gemeente procedures vastleggen om cultuurhistorie mee te laten wegen in de ontwikkelingen van alledag of in gebiedsontwikkeling.

2

Erfgoedvisie

Plan van aanpak Zaaknummer: 911479 4. Relatie met flankerend beleid Vestigingsklimaat Erfgoed, natuur en landschap zijn in de eerste plaats belangrijke vestigingsfactoren voor Rhenen. De plek en het landschap maken het verschil, de bewoners zijn over het algemeen zeer trots op hun omgeving. Rhenen ziet zichzelf graag als het eindpunt van de Utrecht Heuvelrug, met een wijds uitzicht op het rivierengebied. Bij vernieuwing of transformatie is de ambitie om de cultuurhistorische en ruimtelijke kwaliteit op het (hoge) peil van Rhenen te brengen. In bestaande stad, de dorpen en het buitengebied is het de ambitie om de bestaande cultuurhistorische en ruimtelijke kwaliteit te behouden en waar mogelijk te versterken. Toerisme/economie Naast natuur en landschap kan het erfgoed Rhenen als bestemming voor dag- of verblijfsrecreatie versterken en verbeteren. Rhenen onderscheidt zich door het oorlogsverleden (1940 en 1945), de herbouwde binnenstad (uniek in Nederland) en het landschappelijk gelegen erfgoed (rivier, Grebbenberg, Prattenburg). Met de erfgoednota wil de gemeente verder werken aan het verhaal van oorlog en wederopbouw en vooral zorgen dat dit in de stad, de dorpen en het landschap zichtbaar en beleefbaar wordt. Educatie: Het verhaal van de oorlog verbindt de mensen en de plekken in de gemeente. In het onderwijs wordt dit verhaal doorvertelt aan de volgende generatie.

Met de erfgoedvisie kan dit op een aansprekende en inspirerende wijze gestalte krijgen. Communicatie In het erfgoedbeleid wil de gemeente samenwerken met de burgers, bijvoorbeeld van de (cultuur) historische verenigingen. Zo staat de gemeente open voor signalen uit de samenwerking en kan zij het lokale initiatief faciliteren en integreren in ander beleid. Het vraagt wel een duidelijke communicatie over hoe de gemeente hiermee omgaat en haar positie bepaalt. Overzicht relevant flankerend beleid: • Beleid rijk en provincie (erfgoedwet, omgevingswet, Utrechtse omgevingsvisie/verordening 2018, cultuur en erfgoed 2017-2020) • Archeologische waardenkaart, 2010 • Beeldkwaliteitsplan Grebbelinie, 2011 • Beleidsvisie recreatie en toerisme (natuur, cultuur en gastronomie), 2020 • Bouwsteen landschap, cultuurhistorie, archeologie, recreatie en toerisme Grebbedijk, 2017 • Erfgoedverordening Rhenen, 2016 • Stedenbouwkundige structuurvisie Elst, Achterberg, Rhenen (woningbouwlocaties tot 2020), 2008

3

Erfgoedvisie

Plan van aanpak Zaaknummer: 911479

5. Synopsis van de nota Inleiding Inleiding (doel en ambitie van de nota: urgentie wetgeving; ambities met toerisme, integrale ruimtelijke ontwikkeling, educatie en herbestemming) Deel A. Visie 1. Het verhaal van Rhenen (een strategisch landschap, oorlog en wederopbouw, wonen en werken) 2. Beleidskader: wettelijke kaders 3. Visie erfgoed: ambities van de gemeente met erfgoed (wat willen bereiken en met prioriteiten stellen we?) Richtinggevende uitspraken over: • Kennis en kennisontwikkeling • Wettelijke taken uitvoering • Communicatie met eigenaren en procedures • Erfgoed en ruimte (incl. herbestemming en aanpak gebiedsontwikkeling) • Erfgoed en ander beleid (educatie, toerisme) Het verhaal van Rhenen Strategisch landschap: Rhenen ligt op de plek waar verschillende landschappen elkaar ontmoeten: de Heuvelrug, het rivierengebied, de Gelderse Vallei. De nederzettingen ontwikkelden zich op de stijlrand, met aan de noordzijde buitenplaatsen en aan de zuidzijde de uiterwaarden. Oorlog en wederopbouw: De militaire betekenis van Rhenen was al in de middeleeuwse versterking van de stad te zien en kreeg later gestalte in de Grebbellinie, waar tijdens de Tweede Wereldoorlog een enorme strijd om werd geleverd. De oorlogsschade werd nadien in hersteld, de wederopbouw van de binnenstad werd een hoogtepunt van stedenbouwkundig ontwikkeling in de twintigste eeuw.

Wonen en werken: in het landschap van Rhenen zijn bijzondere plekken, die getuigen van het leven en werken in het verleden. Kenmerkende zijn de buitenplaatsen, zoals de Prattenburg en Remmerstein, en de tabaksschuren. Visie: Voortbouwen op het verleden, op wat er al is en op bestaand beleid Erfgoed en ruimte: Cultuurhistorie en landschap zijn de dragers van onze identiteit en ruimtelijke kwaliteit Erfgoed en toerisme: Cultuurhistorie en landschap actief inzetten voor recreatie en toerisme Erfgoed en communicatie / educatie: Het verhaal van Rhenen is zichtbaar en beleefbaar voor alle bewoners en bezoekers

4

Erfgoedvisie

Plan van aanpak Zaaknummer: 911479

Deel B. Beleid 1. De basis op orde (monumenten, erfgoed en ruimte) 1.1 Wettelijke taken (monumenten, beschermd gezicht) 1.2 Wensen (erfgoed en ruimte, herbestemming) 2. Benutten (erfgoed en toerisme) 2.1 Verhaal delen (educatie, communicatie, toerisme) 2.2 Erfgoed ontdekken (routes maken, apps ontwikkelen) 3. Uitdragen (erfgoed en communicatie) 3.1 Communicatie naar de burgers, monumenteigenaren 3.2 Aandacht voor monumenteigenaren 4. Organiseren (erfgoed en gemeentelijke organisatie) 4.1 Processen en procedures in de gemeente 4.2 Capaciteit, taken en verantwoordelijkheden Uitvoeringsagenda

Participerende partijen: Participanten erfgoed HVOR/Oud Rhenen (Gerrit van Nieuwenhuizen, secr.) Kerkgenootschappen Werkgroep archeologie (Paula Fijma ODRU) Stichting Cuneragilde (Tom Leker, voorzitter) Stichting de Greb (Hans Brons, voorzitter) Stichting Slag om de Grebbeberg (Lex Mulder, secretaris) Stadsmuseum (Maike Woldring, directeur) Stichting Grebbelinie (Bert Rietberg, voorzitter) Cultuurplatform Rhenen (Riet van der Wielen, voorzitter) Toine Maas (cultuurhistoricus) Participanten natuurhistorie/buitenplaatsen De Tangh (Stef van Doesburg) De Hucht (Gerhard Gosseling) Prattenburgh (Henrick Van Asch van Wijck) Remmerstein (mevr. Evelein) Heimerstein Staatsbosbeheer (beleidsmedewerker RO) Utrechtslandschap (Arjan van den Heuvel)

5

Erfgoedvisie

Plan van aanpak Zaaknummer: 911479

6. Totstandkoming van de nota Het werk richt zich op twee onderdelen: 1) het collectief proces met gemeente (ambtenaren, bestuur) en burgers 2) de inhoudelijke uitwerking van de nota. Het is nadrukkelijk de bedoeling dat de inhoud voortkomt uit Rhenense geledingen zelf, zoals die worden betrokken door middel van een interne en een externe klankbordgroep. Mogelijke opzet: Kernteam: Klankbordgroep intern: Klankbordgroep extern: Bestuur: Burgers:

verantwoordelijke ambtenaren, schrijvers van deze nota. ambtenaren van andere beleidsvelden: consistent beleid. betrokken burgers: gedragen beleid. wethouder en gemeenteraad inspraakprocedure

6