Startdocument incl bijlagen tbv vaststelling_ter inzage_2024

Figuur 4.23 Zonering

41/58

5 Integrale beoordeling van de varianten en voorkeursvariant 5.1

Van te onderzoeken varianten naar een voorkeursvariant

In figuur 5.1 is schematisch weergegeven hoe we tot een keuze komen voor een voorkeursvariant. We lichten het hieronder nader toe. Uitwerking varianten tot schetsontwerp Na vaststelling van het startdocument werken we de in hoofdstuk 4 beschreven varianten een stap verder uit tot op het niveau van een schetsontwerp. Vervolgens beoordelen we deze varianten met behulp van een integraal beoordelingskader, zie paragraaf 5.2. Dat doen we in twee stappen: Integrale beoordeling stap 1 Op basis van beschikbare informatie en kennis voeren we een eerste integrale (effect)beoordeling uit om inzicht te krijgen in de effecten van de verschillende varianten (ronde 1 in figuur 5.1). Daarbij betrekken we het advies van de Commissie mer dat naar verwachting in de zomer van 2024 wordt uitgebracht. Integrale beoordeling stap 2 en variantennota In de tweede stap werken we waar nodig de varianten verder uit en doen we een nadere beoordeling (ronde 2 in figuur 5.1). Daarbij betrekken we de aandachtspunten vanuit de participatie (nota van beantwoording) en de stuurgroep. De resultaten rapporteren we in een variantennota. Niet voor alle maatregelen zijn nog onderscheidende hoofdkeuzes te maken.

Voor veel maatregelen, zoals de gebiedsentrees of het beleefbaar maken van cultuurhistorische elementen, geldt dat de inrichting en vormgeving in de volgende fase (verder uitwerken en optimaliseren van de voorkeursvariant) plaatsvindt. Keuze voorkeursvariant Op basis van de beoordeling maken de stuurgroep en de bevoegde gezagen een keuze voor een voorkeursvariant. Deze is samengesteld uit verschillende beoordeelde varianten. Daarbij kunnen verschillende onderdelen uit varianten met elkaar gecombineerd worden, om zo tot de optimale invulling te komen. Verdere uitwerking van de voorkeursvariant De voorkeursvariant werken we vervolgens verder uit tot een gedetailleerd ontwerp, waarna een gedetailleerde effectbeoordeling volgt. De milieueffecten rapporteren we in het milieueffectrapport. Het definitieve ontwerp ligt ten grondslag aan de diverse besluiten en vergunningen.

42/58

Figuur 5.1 Proces totstandkoming voorkeursvariant

43/58

5.2

Integrale beoordeling

Figuur 5.2 Integraal beoordelingskader

Figuur 5.2 laat zien op welke onderdelen we de varianten beoordelen. De milieueffecten rapporteren we uitgebreid in een milieueffectrapport, in hoofdstuk 6 gaan we daar verder op in. We beoordelen de varianten eerst los en vervolgens beschouwen we de raakvlakken met en effecten op andere varianten. Waar nodig om een goede effectbeoordeling te kunnen doen, maken we samengestelde varianten. Daarbij combineren we verschillende maatregelen met elkaar. Dit is bijvoorbeeld van belang voor rivierkundige effecten, zoals waterstandsdaling.

44/58

Denk aan het combineren van een bepaald type geul in één deelgebied met een bepaalde mate van kadeverlaging in een ander deelgebied om het effect op waterstandsdaling te kunnen bepalen. In de verkenningsfase is in het opgestelde plan-MER het doelbereik (de mate waarin de gestelde doelen worden bereikt) van het voorkeursalternatief aangegeven. Hierbij is geconstateerd dat het voorkeursalternatief (sterk) positief of neutraal scoort op bijna alle doelen. Het kan zijn dat na uitwerking van de varianten blijkt dat deze verschillen in de mate waarin de doelen worden bereikt. De varianten beoordelen we daarom opnieuw op doelbereik. De ambitie is om het Rivierklimaatpark zoveel mogelijk circulair te ontwikkelen. Een circulaire economie draait om het behouden van de waarde van producten, onderdelen en grondstoffen. Zoveel mogelijk circulair ontwikkelen betekent bijvoorbeeld dat we materialen hergebruiken en tweedehands objecten toepassen. We brengen daarom per variant de mogelijkheden voor circulaire toepassingen in beeld.

45/58

6 Milieueffecten (milieueffectrapport) 6.1

Milieueffectrapportage

In de besluiten maken we activiteiten mogelijk waarvoor milieueffectrapportage (mer) aan de orde is. Bijvoorbeeld de aanplant van bos, wijzigingen in/aan een vaarweg en haven en de herinrichting van de uiterwaarden. Mer brengt de milieueffecten van een project in beeld. De verwachte gevolgen beschrijven we in een milieueffectrapport (MER). Het doel van milieueffectrapportage is om het milieubelang een volwaardige plaats te geven in de besluitvorming. De mer-procedure is geregeld in de Omgevingswet en het Omgevingsbesluit. Voor Rivierklimaatpark IJsselpoort zijn de besluiten en procedures waarvoor we een MER opstellen volgens de huidige inzichten: 1. Provinciaal projectbesluit voor uiterwaarden Westervoort 2. 3. 4.

Provinciaal projectbesluit voor Koppenwaard Rijks projectbesluit voor IJssel en Oevers Gemeentelijk (Rheden) omgevingsplan voor voormalig Terrein De Groot en omgeving

Vanwege de samenhang tussen de verschillende deelgebieden kiest het programma Rivierklimaatpark IJsselpoort voor één MER voor het hele gebied, dus voor alle deelgebieden tezamen. Zo maken we de milieueffecten inzichtelijk van het totale programma. Dit MER ligt ten grondslag aan de ruimtelijke plannen en vergunningen voor de afzonderlijke deelgebieden.

6.2

Aanpak op hoofdlijnen

Eerder in de verkenningsfase is er een zogenoemd plan-MER opgesteld ten behoeve van de keuze voor het voorkeursalternatief. Dit plan-MER uit 2020 bracht de onderscheidende effecten tussen de kansrijke alternatieven in beeld voor de verkenningsfase. Het plan-MER leverde daarmee input voor de keuze van het voorkeursalternatief. In het MER dat we nu gaan opstellen, rapporteren we de milieubeoordeling van de varianten uit hoofdstuk 4 en de beoordeling van de voorkeursvariant. In dit hoofdstuk is te lezen welke milieuaspecten we gaan onderzoeken in het MER. Het MER is gericht op een gedetailleerde, waar nodig kwantitatieve effectbeoordeling van de varianten én van de voorkeursvariant, voor zowel de gebruiksfase als de aanlegfase. Het MER beschrijft de gehanteerde methoden en de informatie die we hierbij gebruiken. Ook gaat het MER in op mitigerende maatregelen en noodzakelijke compensatie. Tot slot gaan we in op eventuele ontbrekende informatie (leemten in kennis) en geven we een aanzet voor monitoringsmaatregelen. De aanbevelingen van de Commissie mer uit haar toetsingsadvies op het plan-MER uit de verkenningsfase (zie bijlage 3) nemen we mee in het onderzoek.

46/58

6.3

Effecten ten opzichte van de referentiesituatie

In het MER onderzoeken en beoordelen we de milieueffecten van de varianten en de voorkeursvariant ten opzichte van de referentiesituatie. Dit is de situatie die naar verwachting ontstaat als het programma Rivierklimaatpark IJsselpoort niet wordt gerealiseerd. De referentiesituatie bevat: 1. De huidige situatie (met uitzondering van illegale activiteiten) 2. 3.

Autonome ontwikkelingen: dit zijn ontwikkelingen waarover al besluitvorming heeft plaatsgevonden, die concreet zijn en die op korte termijn worden gerealiseerd Trendmatige ontwikkelingen zoals bevolkingsgroei en klimaatveranderingen

Daarnaast zijn er ontwikkelingen die nog niet als autonoom beschouwd kunnen worden, maar wel een raakvlak hebben met het programma Rivierklimaatpark IJsselpoort. Relevante ontwikkelingen (autonoom of raakvlak) zijn onder andere: • •

Aanleg van een overnachtingshaven in de Valeplas bij Giesbeek: de status van dit project is in verband met het stikstofdossier onduidelijk Insteekhaven K3Delta bij Arnhem: K3 heeft een laad- en loswal op Rhederlaag. Het Integraal gebiedsoverleg Rhederlaag (IGOR) voorziet hier in de toekomst recreatieve ontwikkeling. In de Intergemeentelijke Structuurvisie is dit nog niet opgenomen. De vraag of het terrein al dan niet recreatief ontwikkeld gaat worden, komt komende jaren op de agenda

•

Dijkversterking dijkring 48-1 op het traject Pannerden – Westervoort (A12) (deelgebied Westervoort): parallel lopend project waarbij het streven is om een samenloop tussen beide projecten te creëren

•

Westervoort - Noord: Binnendijkse woningbouwontwikkeling ten oosten van de spoorbrug in Westervoort. Een deel van de geplande woningbouw bevindt zich binnen de geluidscontour van het bedrijf Struyk Verwo, dat binnen het projectgebied van Rivierklimaatpark IJsselpoort

•

ligt Duurzame energie in de uiterwaarden (gemeente Rheden) (deelgebied Noordelijke Uiterwaarden): in het beleidskader Energie en Landschap geeft de gemeente Rheden speelruimte voor initiatieven op het gebied van duurzame energie. Op dit moment is dit nog onvoldoende concreet om rekening mee te kunnen houden, maar dit kan de komende jaren anders worden en heeft daarom onze aandacht

•

Dijkversterking dijkring 48-2 (deelgebied Koppenwaard): deze dijkversterking is verkend door het Waterschap Rijn en IJssel. Uit deze trajectaanpak bleek een grote dijkversterkingsopgave tussen de A12 en het begin van de Koppenwaardse dam. Raakvlakken zijn er vanwege het mogelijk gebruikmaken van vrijkomende materialen en vanwege het effect van de waterstandsdaling voor mogelijke besparingen op de dijkversterking

Tot slot is van belang dat er een ontwerp-wijzigingsbesluit is vastgesteld voor uitbreiding van het Natura2000-gebied Rijntakken met stukken Habitatrichtlijngebied. Dit heeft mogelijk consequenties voor de effecten op N2000 en de eventuele compensatieopgave. In het MER werken we dit nader uit.

47/58

Figuur 6.1 Uitbreiding habitatrichtlijngebied Rijntakken (HR,lichtgroen gearceerd2)

6.4

Beoordeling op zevenpuntschaal

Het MER beschrijft en beoordeelt eerst de milieueffecten van de varianten per maatregel en van de maatregelen waarvoor geen varianten zijn opgesteld. In ieder geval kijken we voor rivierkunde en mogelijk ecologie (N2000-gebieden) naar het gebied als totaal, omdat de effecten van de varianten in de verschillende deelgebieden elkaar op deze aspecten kunnen versterken. Daarna, als de voorkeursvariant is samengesteld en gedetailleerd is uitgewerkt, beoordelen we ddeze gedetailleerder op effecten. De effecten beoordelen we met plussen en minnen op een zevenpuntschaal ten opzichte van de referentiesituatie (zie tabel 6.1). Zo kunnen we ook kleine verschillen in effecten inzichtelijk maken. Tabel 6.1 Beoordelingsschaal effecten ten opzichte van de referentiesituatie Waardering effecten

6.5

Omschrijving

+++

Sterk positief effect ten opzichte van de referentiesituatie

++

Positief effect ten opzichte van de referentiesituatie

+

Licht positief effect ten opzichte van de referentiesituatie

0

Niet of nauwelijks effect / neutraal ten opzichte van de referentiesituatie

-

Licht negatief effect ten opzichte van de referentiesituatie

--

Negatief effect ten opzichte van de referentiesituatie

---

Sterk negatief effect ten opzichte van de referentiesituatie

Beoordelingscriteria milieueffecten

Het MER beschouwt grotendeels dezelfde thema’s, aspecten en effecten als het plan-MER uit de verkenningsfase, maar dan concreter en voor bepaalde criteria meer kwantitatief (cijfermatig). We maken in de onderzoeken gebruik van geldende kaders en richtlijnen, zoals de Handreiking MIRTmer.

2

De afkorting VHR in figuur 6.1 staat voor vogel- en habitatrichtlijngebied, VR staat voor vogelrichtlijngebied.

48/58

Het gaat om effecten in de gebruiksfase en de aanlegfase. We maken in de beschrijvingen expliciet onderscheid tussen negatieve en positieve effecten. Deze presenteren we afzonderlijk, en worden dus niet ‘gemiddeld’ tot een totaalscore voor het betreffende thema. Tabel 6.2 Overzicht van beoordelingscriteria voor alle thema's Thema

Aspect

Beoordelingscriteria/ effecten op

Methode

Gebruikswaarde

Kwalitatief op basis van expert judgement

Ruimtelijke kwaliteit

Ruimtelijke kwaliteit

Belevingswaarde

Kwalitatief op basis van expert judgement

Toekomstwaarde

Kwalitatief op basis van expert judgement.

Hoogwaterstanden

Varianten: kwalitatief op basis van expert judgement ondersteund met kennis uit bestaande berekeningen,

Hoogwaterveiligheid

Voorkeursvariant (vkv): kwantitatief met modelberekeningen. Effect op waterkering door wijziging stabiliteit kering, risico op piping, risico op schade door bevers Rivierkunde

Afvoerverdeling splitsingspunt Frequentie waarin uiterwaarden onder water staan Hinder en schade door

Stroombeeld in uiterwaard en

hydraulische effecten

vaarweg Afvoerverdeling splitsingspunt bij laagwater

Morfologie

Morfologie (aanzanding/erosie)

Varianten: kwalitatief op basis

zomerbed en uiterwaarden

van expert judgement (en evt modelberekening), vkv: kwantitatief met modelberekeningen

Scheepvaart

Baggerlast en bevaarbaarheid als

Varianten: kwalitatief op basis

Scheepvaart

gevolg van sedimentatie/erosie

van expert judgement, VKV:

(aanvullend aan

vaargeul

kwantitatief met

rivierkunde)

modelberekeningen.

Stroombeeld in vaarweg en

Varianten: kwalitatief op basis

dwarsstroming vaargeul

van expert judgement, VKV:

49/58

Thema

Aspect

Beoordelingscriteria/ effecten op

Methode kwantitatief met modelberekeningen

N2000-gebieden

Kwantitatief (berekeningen oppervlakte beïnvloed gebied en berekeningen stikstofdepositie), expert judgement (interpretatie van de berekeningen), kwalitatieve beoordeling op basis van beheerplannen en

Beschermde gebieden

kennisdocumenten.

Ecologie

Gelders Natuurnetwerk (GNN) en

Kwantitatief (berekeningen

Groene Ontwikkelingszone (GO)

oppervlakte beïnvloed gebied, eventuele compensatieopgave) en kwalitatief op basis van beschikbare informatie.

Effecten op houtopstanden

Kwantitatief (af- of toename aantal bomen)

Weidevogelgebieden en

Kwantitatief (op basis van

ganzenrustgebieden

oppervlakte beïnvloed gebied) en kwalitatief op basis van beschikbare informatie.

Aanwezigheid van Oude

Kwantitatief op basis van

bosgroeiplaatsen

kaartmateriaal Omgevingsverordening Gelderland

Beschermde soorten planten en

Kwantitatief (waar mogelijk) en

Beschermde soorten

dieren

kwalitatief op basis van jaarrond

Rode lijstsoorten

Rode lijstsoorten (niet beschermd)

veldonderzoek. Kwantitatief (waar mogelijk) en kwalitatief op basis van beschikbare gegevens Biodiversiteit

Soortenrijkdom

Kwalitatief op basis van expert judgement en waar mogelijk kwantitatief op basis van beschikbare gegevens.

50/58

Thema

Aspect

Beoordelingscriteria/ effecten op

Methode

Aantasting of versterking visuele

Kwalitatief op basis van expert

kwaliteit

judgement, veldbezoek en beleidsdocumenten

Landschap

Landschap,

Landschappelijke waarden

Kwalitatief op basis van expert

cultuurhistorie en

(gebiedskarakteristiek,

judgement, veldbezoek en

archeologie

landschappelijke lijnen en

beleidsdocumenten.

elementen), aardkundige waarden (geomorfologie) Cultuurhistorie

Effect op historisch-bouwkundige- en

Kwalitatief op basis van expert

geografische waarden

judgement, veldbezoek en beleidsdocumenten

Archeologie

Effect op archeologische waarden

Kwalitatief o.b.v.

(vondsten, sporen structuren en

bureauonderzoek en eventuele

verwachtingswaarden).

aanvullende veldonderzoeken.

Invloed op woonkwaliteit en

Kwantitatief (oppervlakte- en/of

bedrijfsvoering

doorsnijdingsberekeningen), kwalitatief op basis van expert

Woon- en werkfunctie

judgement.

Landbouwfunctie en - structuur

Kwantitatief (oppervlakte- en/of doorsnijdingsberekeningen),

Landbouw

kwalitatief op basis van expert judgement. Bestaande recreatieve functies

Kwantitatief (oppervlakte- en/of doorsnijdingsberekeningen),

Recreatiefunctie

kwalitatief op basis van expert judgement.

Woon-, werk – en

Mogelijkheden voor nieuwe recreatie

leefmilieu

(water, verblijf, routes) Geluidbelasting (gebruiksfase)

Kwalitatief

Kwantitatief waar nodig (bv in geval van aanpassing van

Leefomgeving

wegen), kwalitatief waar het kan. Luchtkwaliteit

Kwalitatief

Tijdelijke hinder aanlegfase (geluid,

Kwalitatief op basis van kentallen

trillingen)

en expert judgement

51/58

Thema

Aspect

Beoordelingscriteria/ effecten op

Methode

Sociale veiligheid

Kwalitatief op basis van expert

Veiligheid

judgement Externe veiligheid

Kwalitatief op basis van expert judgement

Gezondheid

Gezondheid

Waterkwantiteit

Verandering kwel, inzijging en

Kwalitatief op basis van expert judgement Kwantitatief (grondwatermodel)

grondwaterstanden achterland

Waterkwaliteit

Veranderingen

Kwalitatief en kwantitatief

oppervlaktewatersysteem

(compensatieopgave)

(grond)waterkwaliteit

Kwalitatief op basis van beschikbare informatie en resultaten modelberekeningen

Water

Ecologische waterkwaliteit in relatie

Kwantitatief: lengte geul en

tot KRW-doelen

lengte natuurvriendelijke oevers (NVO). Kwalitatief op basis van expert judgement

Oppervlaktewaterkwaliteit

Kwalitatief op basis van expert

(Rhederlaag)

judgement, en kwantitatief op basis van jaarrond waterkwaliteitsonderzoek

Beschermde gebieden

Grondwaterbeschermingsgebieden

(Water)bodemkwaliteit

Effect op (water)bodemkwaliteit

Verkeershinder

Verkeershinder aanlegfase

Kwalitatief op basis van beschikbare informatie

Bodem en ondergrond

Kwalitatief op basis van beschikbare informatie Kwalitatief op basis van expert judgement

Verkeer

Verkeersveiligheid

Verkeersafwikkeling

Toekomstbestendigheid

Duurzaamheid en toekomstbestendigheid

Verkeersveiligheid gebruiksfase en

Kwalitatief op basis van expert

aanlegfase

judgement

Verkeersafwikkeling en

Kwalitatief op basis van

bereikbaarheid in aanleg- en

beschikbare informatie en expert

gebruiksfase

judgement

Mate waarin maatregelen robuust en

Kwalitatief op basis van expert

adaptief zijn

judgement

CO2 reductie

Kwalitatief en kwantitatief (MKI-

Duurzaamheid

berekening) Circulariteit

Kwalitatief berekening grondbalans en mede op basis van expert judgement

52/58

6.6

Nadere toelichting per thema

Deze paragraaf geeft per thema een nadere toelichting op hoe de effectbeoordeling in het MER plaatsvindt. Deze paragraaf moet in samenhang met de tabel worden gelezen. Ruimtelijke kwaliteit In het MER beschrijven we de effecten van de varianten op de ruimtelijke kwaliteit. Hierbij is het belangrijk te vermelden dat ruimtelijke kwaliteit één van de doelen is van het project. Dit betekent dat bij elke ingreep uitgegaan wordt van het streven naar verbetering van de ruimtelijke kwaliteit. In het MER maken we onderscheid tussen gebruikswaarde, belevingswaarde en toekomstwaarde.: • • •

Gebruikswaarde: bruikbaarheid en functionele samenhang Belevingswaarde: aanpasbaarheid, duurzaamheid en beheerbaarheid Toekomstwaarde: diversiteit, identiteit en schoonheid

Bij de beoordeling maken we gebruik van het opgestelde ruimtelijk perspectief, zie bijlage 4. In paragraaf 4.1 van dit startdocument is een beschrijving van het doel van het ruimtelijk perspectief opgenomen. Rivierkunde We toetsen aan de volgende beoordelingsaspecten: • Hoogwaterveiligheid: Effect op waterstand in de rivieras en buiten de rivieras bij extreme (maatgevende) afvoer -

Effect op afvoerverdeling splitsingspunten IJsselkop en Pannerdensche Kop bij extreme afvoer en bij hoge afvoer. Het functioneren van het regelwerk Hondsbroeksche Pleij speelt hier een belangrijke rol

-

Voor de varianten gebeurt de beoordeling op basis van expert judgement, ondersteund met kennis uit eerder uitgevoerde modelberekeningen op basis van het voorkeursalternatief. De voorkeursvariant rekenen we door met een actueel rivierkundig

-

model Vergraving van de uiterwaarden, zoals voor de aanleg van een geul, kan leiden tot effecten op de stabiliteit van de waterkering en een toename van het risico op piping. In het MER beschrijven we deze effecten op basis van expert judgement. Ook gaan we na of de kans op schade aan de waterkering toeneemt door wijziging van de beverpopulatie als gevolg van de gebiedsontwikkeling

•

Hinder en schade door hydraulische effecten: Verandering in het aantal keren dat de uiterwaarden overspoelen Effect op het stroombeeld in uiterwaard en vaarweg (dwarsstroming). Dit thema komt ook -

terug bij scheepvaart Effect op afvoerverdeling bij laagwater

53/58

-

•

Voor de varianten gebeurt de beoordeling op basis van expert judgement ondersteund

met kennis uit bestaande berekeningen; de voorkeursvariant rekenen we door met een actueel rivierkundig model Morfologie zomerbed en uiterwaarden: -

Sedimentatie en erosie van de zomerbedbodem van de IJssel. Dit is relevant voor de beoordeling van (i) de stabiliteit en werking van waterbouwkundige constructies en oevers en (ii) effecten op vaargeulonderhoud en scheepvaartknelpunten (zie scheepvaart). Voor de varianten bepalen we de mate van sedimentatie/erosie in het zomerbed op basis van expert judgement en indien nodig met een modelberekening. Het vkv rekenen we door met een actueel rivierkundig model

-

Mate van erosie en sedimentatie in de uiterwaarden vanwege stabiliteit van de waterkering (bij erosie) en waterstaatswerken en beheer en onderhoud (bij sedimentatie). Dit gebeurt voor de varianten en de voorkeursvariant kwalitatief

Scheepvaart De IJssel is een belangrijke schakel in het transport over water (bijvoorbeeld als verbinding met het Twentekanaal) en moet voldoende bevaarbaar blijven. We toetsen aan de volgende aspecten: • Effect van sedimentatie/erosie in het zomerbed op bevaarbaarheid en baggerlast door ingrepen in de oeverzone (bijvoorbeeld natuurvriendelijke oevers en uiterwaarden). We analyseren of bestaande scheepvaartknelpunten wel of niet erger worden, en of er nieuwe knelpunten ontstaan. Langetermijneffecten met betrekking tot sedimentatie en erosie in het

•

zomerbed en afvoerverdeling op het splitsingspunt berekenen we indien nodig (en in overleg met de rivierbeheerder) met een rivierkundig model Effect op stroombeeld in vaarweg en dwarsstroming vaargeul, zie rivierkunde

Ecologie Beschermde gebieden N2000 We kijken naar blijvende en naar tijdelijke effecten op Natura2000-gebieden in het plangebied en de omgeving. Daarbij maken we onderscheid in directe effecten (ruimtebeslag) en indirecte effecten (onder andere verstoring door geluid en licht, stikstofdepositie). Als niet kan worden uitgesloten dat de varianten negatieve gevolgen hebben voor Natura 2000-gebieden stellen we een zogenoemde Passende Beoordeling op waarin we gedetailleerder ingaan op de te verwachten effecten.

54/58

Figuur 6.2 Natura 2000 gebieden in en om het plangebied

Gelders Natuurnetwerk (GNN) en Groene Ontwikkelingszone (GO) Voor GNN en GO beschrijft het MER de effecten op de voorkomende natuurbeheertypen en/of habitats en op de kernkwaliteiten en ontwikkelingsdoelen op basis van een berekening van de oppervlakte beïnvloed gebied inclusief de eventuele compensatieopgave (alleen van toepassing voor GNN). Daarnaast beoordelen we kwalitatief de samenhang en kwaliteit in deze gebieden. Daarbij maken we onderscheid in directe effecten (ruimtebeslag) en indirecte effecten (verstoring door geluid en licht, stikstofdepositie).

55/58

Figuur 6.3 Gelders Natuurnetwerk (donkergroen) en Groene Ontwikkelingszone (lichtgroen) in het plangebied en de omgeving

Houtopstanden en oude bosgroeigebieden Het MER beschrijf het oppervlakteverlies of de oppervlaktewinst per variant door een berekening van de af- of toename van het aantal bomen. Ook brengen we de eventuele compensatieopgave in beeld. Weidevogelgebieden en ganzenrustgebieden We analyseren het effect op weidevogelgebieden en ganzenrustgebieden in het MER op basis van een berekening van de oppervlakte beïnvloed gebied en een kwalitatieve beoordeling van de gevolgen hiervan Beschermde soorten en rode lijst soorten Het MER beschrijft de effecten op de beschermde soorten planten en dieren op basis van bureauonderzoek en veldonderzoek. We onderzoeken welke invloed de varianten hebben op de staat van instandhouding van de betreffende soorten. Het gaat daarbij om negatieve, maar óók juist positieve effecten als gevolg van de herontwikkeling van het gebied.

56/58

Het MER gaat in op mitigerende maatregelen om de negatieve effecten te beperken en op eventueel benodigde compenserende maatregelen. Het MER beschrijft daarnaast de effecten op rode lijstsoorten. Rode lijstsoorten zijn soorten die dreigen te verdwijnen. Deze soorten zijn niet altijd beschermd. Biodiversiteit Bij biodiversiteit gaat het om de soortenrijkdom in het gebied, ofwel het aantal verschillende soorten planten en dieren. Het MER beschrijft het effect op biodiversiteit kwalitatief op basis van expert judgement en waar mogelijk kwantitatief (aantal soorten per eenheid). Landschap, cultuurhistorie en archeologie Het MER geeft een beeld van de aanwezige landschappelijke en cultuurhistorische waarden in het plangebied, waarbij we ingaan op de historische ontwikkeling die het gebied heeft doorgemaakt als context voor de voorgestelde gebiedsontwikkeling. We houden daarbij rekening met de nieuwe landschapsregels uit de provinciale verordening, waarin onder andere kernkwaliteiten zijn aangewezen. De archeologische waarden (vondsten, sporen structuren en verwachtingswaarden) in het plangebied brengen we in beeld aan de hand van archeologisch bureauonderzoek en inventariserend veldonderzoek. Woon- werk – en leefmilieu Het MER beoordeelt de effecten op het woon- en leefmilieu aan de hand van verschillende aspecten.

Als gevolg van de voorgenomen activiteit is het streven om bedrijven een meer duurzaam bestaan te bieden, maar er bestaat ook de mogelijkheid van mogelijke aantasting van percelen, bedrijfsvoering of het zicht vanaf woningen. Bovendien kan de ontwikkeling zowel negatieve effecten hebben op bestaande recreatieve waarden als de recreatieve functie van het gebied versterken. Veranderingen in het gebruik kunnen ook gevolgen hebben voor geluid en luchtkwaliteit. Ook kunnen er tijdelijke effecten optreden op het woon- en leefmilieu, zoals geluidshinder, veranderingen in de luchtkwaliteit, verkeershinder en trillingen als gevolg van graafwerkzaamheden en het transport van grond. Deze effecten beschrijven we in het MER kwalitatief. Gezondheid kan negatief worden beïnvloed door hinder en positief door ontwikkeling van groen en mogelijkheden voor recreatie. Ook dit beschouwen we in het MER. Water De gebiedsontwikkeling leidt tot effecten op het grond- en oppervlaktewatersysteem (kwantiteit) en mogelijk ook op de grond- en oppervlaktewaterkwaliteit in het plangebied. We kijken naar de waterkwaliteit, waarbij specifieke aandacht is voor de waterkwaliteit in het Rhederlaag. Daarnaast onderzoeken we wat het effect is op de ecologische waterkwaliteit in relatie tot de KRW-doelen, .

Ook gaan we in op mogelijke veranderingen in grondwaterstromen en op eventuele nat- of droogteschade voor gebruiksfuncties, zoals de landbouw. Het gaat bij het aspect water om blijvende én tijdelijke effecten. We houden rekening met seizoensverschillen.

57/58

Bodem en ondergrond Het MER brengt de bestaande kwaliteit van de bodem en waterbodem in beeld aan de hand van beschikbare onderzoeken. Verder geeft het MER aan of er bij ingrepen in de (water)bodem sprake is van de noodzaak voor sanering of afvoer van grond. Verkeer Met name in de aanlegfase kan er sprake zijn van verkeershinder. Verder kan de verkeersveiligheid wijzigen in de aanleg- en gebruiksfase, door gewijzigde verkeersstromen en door gewijzigde weginrichting (profiel) en vormgeving aansluitingen (kruisingen). Het MER beschrijft daarnaast eventuele veranderingen in de bereikbaarheid van bedrijven en voorzieningen in de aanlegfase en de gebruiksfase en gaat in op de verkeersafwikkeling in de aanlegfase. Duurzaamheid en toekomstbestendigheid Het MER beoordeelt de varianten op de mate van duurzaamheid. Hierbij kijken we naar CO2-reductie en de mogelijkheden tot hergebruik van grondstoffen en materialen (circulariteit) binnen de ontwerpen. Daarnaast zoomen we in op de toekomstbestendigheid van de varianten, waarbij we kijken hoe robuust en adaptief de voorgenomen maatregelen zijn.

58/58

Bijlage 1

Begrippen en afkortingen

Afvoerverdeling

Verdeling van het water dat een rivier meevoert naar zee dat wordt uitgedrukt in kubieke meters per seconde.

Autonome ontwikkelingen

Ontwikkelingen en activiteiten die met enige zekerheid zullen plaatsvinden, ook al gaat de voorgenomen activiteit niet door.

Bevoegd gezag

De overheidsinstantie die verantwoordelijk is voor het nemen van besluiten of het afgeven van vergunningen. Het coördinerend bevoegd gezag is het bestuursorgaan dat de samenhangende besluitvorming organiseert.

Commissie voor de

Onafhankelijke commissie die het bevoegd gezag adviseert over de reikwijdte

milieueffectrapportage

en detailniveau van het milieueffectrapport en de kwaliteit daarvan beoordeelt.

(Commissie mer) Duiker

Een koker die watergangen met elkaar verbindt, vaak gelegen in wegen of dammen.

Erosie

Het proces van slijtage van een vast oppervlak waarbij materiaal wordt verplaatst of geheel verdwijnt.

Houtopstanden

Zelfstandige eenheid van bomen, boomvormers, struiken, hakhout of griend.

IGOR

Afkorting voor 'Integraal gebiedsoverleg Rhederlaag’’

Integraal

Een raamwerk voor het beoordelen van projecten of plannen waarin verschillende

beoordelingskader

aspecten, zoals milieu, kosten en omgevingseffecten, worden geïntegreerd.

Intergemeentelijke

Een plan opgesteld door meerdere gemeenten waarin de ruimtelijke ontwikkeling

structuurvisie

van een regio wordt beschreven.

KRW-doelen

Doelstellingen die voortvloeien uit de Europese Kaderrichtlijn Water, gericht op het realiseren en behouden van chemisch schoon en ecologisch gezond oppervlaktewater en grondwater. De EU-lidstaten moeten deze 'goede toestand' uiterlijk in 2027 realiseren.

Kwelgeul

Een geul in de bodem die gevoed wordt door grondwater.

Masterplan

Een uitgebreid plan of strategie voor de ontwikkeling van een gebied, vaak voor de middellange termijn en met een brede scope.

Mer-plicht

De verplichting om een milieueffectrapportage uit te voeren voor bepaalde projecten, aangegeven in het Omgevingsbesluit.

Milieueffectrapport (MER)

Een rapport dat de verwachte milieueffecten van een voorgenomen project, inclusief mogelijke alternatieven en/of varianten, in kaart brengt.

Morfologie

De wetenschap die zich bezig houdt met de vormen van het aardoppervlak en de processen die bij het ontstaan daarvan een rol spelen.

MIRT

Meerjarenprogramma Infrastructuur, Ruimte en Transport.

MIRT-systematiek

In het MIRT werken Rijk, decentrale overheden, maatschappelijke organisaties en bedrijven samen om de concurrentiekracht, bereikbaarheid en leefbaarheid van

Nederland duurzaam te ontwikkelen. MIRT beslaat het proces van het bepalen van de opgave tot en met de realisatie. Natuurinclusieve

Een vorm van landbouw die zich richt op het integreren van natuurlijke processen

landbouw (NIL)

en biodiversiteit in agrarische activiteiten.

Natuurvriendelijke oevers

Oevers van waterlopen die op een natuurlijke en ecologisch verantwoorde manier zijn vormgegeven, ter bevordering van biodiversiteit en natuurlijke processen.

Natura-2000 gebied

Een gebied binnen de Europese Unie dat vanwege de aanwezige natuurwaarden en biodiversiteit is aangewezen en beschermd onder de Natura 2000-richtlijn.

Nota van Antwoord (NvA)

Een document waarin een overheidsinstantie reageert op ontvangen zienswijzen en eventuele aanpassingen in een plan of besluit toelicht.

Nota voorkeursvariant

Een document waarin de keuze voor de voorkeursvariant binnen een project wordt gemotiveerd en toegelicht.

Omgevingsplan

Een integraal plan dat de gemeentelijke regels voor activiteiten die gevolgen kunnen hebben voor de fysieke leefomgeving bevat.

Omgevingswet

Wet over de fysieke leefomgeving

Ontwateringssloot

Een gegraven watergang die dient om overtollig water af te voeren en het grondwaterpeil te reguleren.

Plangebied

Het gebied waarop een ruimtelijk plan of project van toepassing is.

Projectbeslissing

Een besluit dat wordt genomen om de realisatie van een specifiek project te starten, inclusief de vaststelling van het budget en de planning.

Projectbesluit

Een projectbesluit is een formeel document van de minister of de provincie dat de realisatie van een specifiek project mogelijk maakt. De projectbesluiten die voor het Rivierklimaatpark IJsselpoort worden voorbereid, betreffen alleen het ruimtelijke deel. Het projectbesluit is een nieuw instrument uit de Omgevingswet en vervangt het rijksinpassingsplan, (rijks)projectplan Waterwet en provinciaal inpassingsplan.

Referentiesituatie

De situatie die in de toekomst ontstaat als het project niet wordt gerealiseerd, maar andere ontwikkelingen wel doorgaan. De referentiesituatie bestaat uit de huidige situatie en de autonome ontwikkelingen.

Regelwerk

Het regelwerk is een betonnen constructie met schotten die functioneren als een kraan die je meer open en dicht kunt draaien. Wanneer we minder schotten in het regelwerk plaatsen, stroomt er meer water naar de IJssel. Met het regelwerk wordt de gewenste waterverdeling tussen de Rijn en de IJssel ook bij hoogwater gehandhaafd en blijft het achterland beschermd.

Rivierverruiming

Maatregelen om de capaciteit van een rivier te vergroten en overstromingsrisico's te verminderen, bijvoorbeeld door maatregelen in de uiterwaarden.

Ruimtelijke besluiten

Beslissingen genomen door overheden met betrekking tot de inrichting en ontwikkeling van de ruimte, zoals omgevingsplannen.

Sedimentatie

Sedimentatie is het zinken van materialen naar de bodem, waardoor er onder invloed van tijd en druk sedimentgesteente kan ontstaan.

Solitaire boom

Een boom die alleenstaand groeit en niet in een groep bomen of bos staat.

Stuurgroep

Een groep vertegenwoordigers van betrokken afdelingen of organisaties die verantwoordelijk is om richting te geven aan het project en besluiten te nemen.

Uiterwaarden

Gronden tussen een winterdijk en de bedding van een rivier, die periodiek overstromen bij hoge waterstanden.

Varianten

Alternatieve opties of ontwerpen die binnen een project worden onderzocht.

Variantennota

Een variantennota is een tussenproduct in het onderzoek in de planuitwerkingsfase met als doel oordeelsvorming mogelijk te maken om het aantal varianten in te (kunnen) perken naar één voorkeursvariant binnen het plangebied.

Verkeerskundige knip

Een maatregel waarbij een weg wordt onderbroken of afgesloten voor bepaalde verkeersstromen, vaak met als doel de verkeersveiligheid te vergroten of de leefbaarheid te verbeteren.

Voorkeursalternatief

Het gekozen alternatief uit een reeks mogelijke opties binnen een project, na integrale afweging.

Voorkeursbeslissing

Beslissing waarin het bevoegd gezag aangeeft welke oplossing de voorkeur van het bevoegd gezag heeft.

Voorkeursvariant

De voorgestelde inrichting van het gebied na integrale afweging van verschillende varianten.

WRIJ

Afkorting voor 'Waterschap Rijn en IJssel', een overheidsinstantie die in een bepaalde regio in Nederland tot taak heeft de waterhuishouding te regelen.

Bijlage 2

Referenties

1. 2. 3.

NRD en plan-MER Rivierklimaatpark IJsselpoort en de aanvulling daarop. Advies van de Commissie mer over de inhoud van het MER en de aanvulling daarop Notitie voorkeursalternatief

4. 5.

Nota van Antwoord ontwerp-intergemeentelijke structuurvisie Intergemeentelijke structuurvisie

De genoemde documenten én de overige documenten die in de verkenningsfase zijn opgesteld, zijn te vinden op de website van het programma Verkenningsfase (2016 - 2020) | Rivierklimaatpark IJsselpoort

Bijlage 3

Advies Commissie mer over het planMER (2020)

De Commissie voor de milieueffectrapportage heeft op 31 maart 2020 een toetsingsadvies uitgebracht over het plan-MER dat is opgesteld tijdens de verkenningsfase. De Commissie beveelt aan om in het MER van de planuitwerkingsfase aandacht te schenken aan de onderstaande effecten: Effecten op natuur 1. In de aanlegfase kan er een lichte tot matige toename van stikstofdepositie verwacht worden binnen een straal van drie kilometer, waaronder locaties op de Veluwe. Het planMER

2.

suggereert dat zorgvuldige fasering van werkzaamheden en het nemen van voor de hand liggende maatregelen significante effecten kunnen voorkomen In de gebruiksfase is er een plaatselijk risico op (significante) effecten op de natuurlijke kenmerken van het Natura 2000-gebied Rijntakken als gevolg van de uitbreiding van het recreatieterrein De Groot. Het planMER gaat niet in op de stikstofemissies door het verkeer van en naar het recreatieterrein, wat ook kan leiden tot stikstofdepositie in Natura 2000gebieden, waaronder de Veluwe. De omzetting van landbouwgrond naar natuur en de extensivering van de overgebleven landbouwgebieden zullen naar verwachting leiden tot een afname van de depositie in de gebruiksfase. Deze ontwikkelingen zijn echter nog niet zeker. De extensivering van de landbouw is bijvoorbeeld grotendeels gebaseerd op vrijwilligheid

Effecten op landschap en cultuurhistorie 1.

Het voorkeursalternatief beschrijft de mogelijkheid voor een zonnepark van 2 hectare op de Bahrse Pol. De effecten hiervan zijn nog niet gespecificeerd. De Intergemeentelijke Structuurvisie wijst bepaalde locaties aan onder de voorwaarde van een zorgvuldige landschappelijke inpassing. Het is belangrijk om te beseffen dat zelfs als de zonnevelden aan het oog worden onttrokken, er nog steeds negatieve effecten op het landschap, de cultuurhistorie en andere aspecten (zoals natuur en recreatie) kunnen optreden

2.

3.

Het plan-MER benadrukt dat de aanleg van een 2,5 kilometer lange geul in de IJsseldijkwaard, een van de grootste ingrepen in het gebied, niet goed past bij de kenmerken van het riviersysteem. Deze bevinding wordt echter niet weergegeven in de scoretabellen, omdat er geen onderscheid is gemaakt tussen het bereiken van de doelen en andere effecten op het gebied van cultuurhistorie Voor de verdere uitwerking van het voorkeursalternatief wordt in het plan-MER aanbevolen om de heggen parallel aan de rivier te plaatsen, om opstuwing bij overstroming te voorkomen. Het is echter niet duidelijk of dit vanuit rivierkundig oogpunt noodzakelijk is. Vanuit cultuurhistorisch oogpunt is dit onlogisch, omdat de oorspronkelijke heggen dwars op

de stroomrichting van de rivier lagen. Het plaatsen van heggen in de lengterichting belemmert het zicht op de rivier Het volledige advies is te vinden op de website van de Commissie mer: Adviezen - Commissiemer.nl

Bijlage 4

Ruimtelijk perspectief

RUIMTELIJK PERSPECTIEF 2050 Rivierklimaatpark IJsselpoort

23 mei 2024

2

Ruimtelijk Perspectief Rivierklimaatpark IJsselpoort

Rheden

Giesbeek Velp

Arnhem

Westervoort

Duiven Luchtfoto van het Rivierklimaatpark

Ruimtelijk Perspectief Rivierklimaatpark IJsselpoort

INHOUD Samenvatting 4 1. Inleiding 6 2. Kwaliteiten en opgaven 8 3. Ruimtelijke betekenis 30 4. Leidende principes 36 5. Uitwerking per deelgebied 50

3

4

Ruimtelijk Perspectief Rivierklimaatpark IJsselpoort

S A M E N VAT T I N G Aanleiding en doel

Kwaliteiten en opgaven

Met het programma Rivierklimaatpark IJsselpoort wordt door negen partners

Het Rivierklimaatpark kent veel kwaliteiten. Het gebied is met haar grote

aan een toekomstbestendige en robuuste inrichting van de IJssel en haar uiter-

landschappelijke gradiënt van de Veluwe naar het IJsseldal uniek in

waarden tussen Arnhem en Giesbeek gewerkt. Voorliggend Ruimtelijk perspec-

Nederland. De uiterwaarden hebben allemaal een eigen sfeer met eigen

tief, samen met het nog op te stellen landschaps- en beeldkwaliteitsplan, moet

landschaps- en natuurwaarden, waaronder Natura 2000. Er zijn in het

de ruimtelijke kwaliteit bij de verdere uitwerking van het reeds vastgestelde

gebied nog waardevolle sporen van historische rivierdynamiek, met een

voorkeursalternatief borgen. Daartoe zijn vijf leidende principes geformuleerd.

oude meanderbocht, kronkelwaarden en oude stroombanen. En er is een rijkdom aan cultuurhistorisch erfgoed, uit verschillende tijdslagen. Ook kenmerkend voor het Rivierklimaatpark is echter dat er door de mens grootschalig is ingegrepen in het landschap. Niet altijd heeft dit de ruimtelijke samenhang en kwaliteit versterkt. Het heeft ook tot verrommeling en onleesbare plekken geleid en problemen in de werking van het natuurlijke systeem. Zo hebben de bochtafsnijdingen, aanleg van kribben en versteende oevers de rivier volledig vastgelegd. Rivierdynamiek is nu vrijwel afwezig. De rivierbodem daalt al jaren en de uiterwaarden

Aan de voet van de Veluwe

Uiterwaarden met een eigen kleur binnen het geheel

zijn sterk aan het verdrogen. Bovendien is de veerkracht van de natuur afgenomen. Ook liggen er veel gebruiksclaims, voor o.a. landbouw, recreatie en bedrijvigheid. Deze opgaven worden versterkt onder invloed van klimaatverandering en toenemende bevolkingsgroei en verstedelijking. Ruimtelijke betekenis Het Rivierklimaatpark IJsselpoort staat als gebied niet op zichzelf, maar is onderdeel van en verbonden met haar ruimere omgeving. Deze ruimtelijke context bepaalt in grote mate de identiteit en functie van het gebied en geeft richting aan de toekomstige ontwikkeling. We versterken in het

Sporen van rivierdynamiek

Kernkwaliteiten

Gelaagd historisch landschap

Ruimtelijk perspectief de betekenis van het gebied op de vier niveaus, die op de pagina hiernaast verbeeld zijn.

Ruimtelijk Perspectief Rivierklimaatpark IJsselpoort

5

Leidende principes Om een samenhangende, toekomstbestendige, functionele en aantrekkelijke inrichting van het gebied te realiseren zijn vijf leidende principes geformuleerd. Ze geven richting aan de uitwerking van de maatregelen uit het voorkeursalternatief. 1.

Bouw aan een klimaatrobuust riviersysteem.

2.

Verhoog de natuur- en landschapswaarden van de IJssel en uiterwaarden.

3.

Versterk de verbinding met de omgeving en de Veluwe in het bijzonder.

4.

Vergroot de recreatieve belevingswaarde en identiteit van het gebied.

5.

Bied ruimte voor passend economisch gebruik.

We zetten in op systeemherstel en ontwikkelen een klimaatrobuust, samenhangend, natuurlijk rivierlandschap. Dit schept eenheid in het gebied en vormt de basis voor de ontwikkeling van natuurwaarden. Dit is de basis en staat in de hiërarchie op 1. Ook versterken we de onderscheidende kwaliteiten van de verschillende uiterwaarden en de verbindingen met de omgeving. Door de identiteit en ruimtelijke samenhang van het gebied te vergroten, krijgt het gebied meer recreatieve belevingswaarde en stijgt de economische waarde als vestigingsklimaat. De hoogwatervrije terreinen (pollen) vormen een accent in de uiterwaarden, verbonden door een aantrekkelijk en logisch recreatief netwerk.

Verbeelding Ruimtelijk perspectief (legenda op pagina 49)

IJssel-Vechtdelta Nederrijn/Lek

IJssel

IJssel Gelderse Poort

Waal

Rijn Biesbosch

Cruciaal regelpunt in het Nederlandse rivierengebied

Ruimtelijke betekenis

Arnhem Veluwe

Grensmaas

Ecologische verbindingszone binnen ecologisch kerngebied Gelderse Poort

Onderdeel van de landschappelijke gradiënt van Veluwe-oeverwal

Stedelijk uitloopgebied in de regio Arnhem-Liemers

6

Ruimtelijk Perspectief Rivierklimaatpark IJsselpoort

1. INLEIDING Voor u ligt het Ruimtelijk perspectief voor de gebiedsontwikkeling

het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat, provincie Gelderland,

Rivierklimaatpark IJsselpoort. De IJssel is van de grote rivieren in Neder-

Waterschap Rijn en IJssel en Natuurmonumenten.

land één van de kleinste, maar wel een hele belangrijke, o.a. vanwege de waterbevoorrading van het IJsselmeer en de verbinding voor ecologie en

De reeds uitgevoerde MIRT-verkenning laat zien dat de voorgenomen

scheepvaart.

ambities haalbaar en realistisch zijn. De maatregelen uit het voorkeursalternatief zijn publiekelijk breed gedragen en zijn door alle

Dit plangebied staat aan de vooravond van een grote verandering. Dit is

shareholders onderschreven als basis voor de gebiedsontwikkeling.

nodig, omdat de IJssel en het Nederlandse rivierengebied in zijn geheel te maken hebben met ernstige problemen. Zo daalt de rivierbodem al

Begin 2021 is de Samenwerkingsovereenkomst Planuitwerking Rivierk-

jaren en zijn de uiterwaarden sterk aan het verdrogen. Bovendien is

limaatpark IJsselpoort ondertekend. Daarin is afgesproken om het voor-

de veerkracht van de natuur afgenomen en zijn dier- en plantsoorten

keursalternatief nader uit te werken in een MIRT-Planuitwerking. Het

versnipperd in te kleine gebieden zonder verbindingen. Het water is

voorkeursalternatief vormt hierbij de projectscope.

verontreinigd. En deze effecten worden versterkt onder invloed van klimaatverandering. Ook liggen er veel gebruiksclaims, voor o.a. recreatie en bedrijvigheid.

H E T P R O J E C T R I V I E R K L I M A AT PA R K De integrale gebiedsontwikkeling Rivierklimaatpark IJsselpoort wordt gezien als een eerste stap om deze problematieken een halt toe te roepen, waarna de negatieve effecten tot stilstand moeten komen en zich daarna in een positieve richting kunnen gaan ontwikkelen. Negen partners hebben zich verenigd en zich ten doel gesteld om met het programma Rivierklimaatpark IJsselpoort te werken aan een toekomstbestendige en robuuste inrichting van de IJssel en haar uiterwaarden tussen Arnhem en Giesbeek. De partners zijn de gemeenten Arnhem, Duiven, Rheden, Westervoort en Zevenaar, Rijkswaterstaat als uitvoeringsorganisatie van

Ruimtelijk Perspectief Rivierklimaatpark IJsselpoort

7

DOEL VAN HET RUIMTELIJK PERSPECTIEF

Het Ruimtelijk perspectief start met het benoemen van de huidige kwa-

Het Ruimtelijk perspectief is bedoeld als een inspirerende ontwerp-

liteiten en opgaven van het gebied, als basis voor de visie. Daarna wordt

handleiding voor het Rivierklimaatpark IJsselpoort in de planuitwer-

de grotere ruimtelijke context en betekenis van het gebied toegelicht

kingsfase. Het verbeteren van de ruimtelijke kwaliteit (belevingswaarde,

(hoofdstuk 3). Dit vormt een belangrijk kader voor de ambities van het

gebruikswaarde en toekomstwaarde) van het gebied is de overkoepelende

Rivierklimaatpark. In hoofdstuk 4 worden de leidende principes voor de

doelstelling van het programma en daarmee in de uitwerking van groot

ontwikkeling van het gebied uiteengezet. Tot slot wordt dit geconcreti-

belang. Het vertrekpunt van de uitwerking is het voorkeursalternatief

seerd per deelgebied.

LEESWIJZER

zoals vastgesteld in de verkenningsfase. Iedere maatregel op zich en alle maatregelen in samenhang dragen bij aan de versterking van de ruimtelijke kwaliteit. Dit Ruimtelijk perspectief beschrijft een toekomstperspectief voor 2050 en verder. Er worden leidende principes benoemd die gebruikt worden Rheden

bij het verder ontwerpen van de maatregelen uit het voorkeursalternatief en het beoordelen van varianten. De leidende principes sluiten aan op beleidskeuzes die gemaakt zijn in nationale en regionale programma’s Velp

zoals het Deltaprogramma, Integraal Riviermanagement (IRM), de Programmatische Aanpak Grote wateren (PAGW) en de Kaderrichtlijnwater (KRW).

Giesbeek

Arnhem

Door gebruik te maken van het Ruimtelijk perspectief bij het opstellen van de varianten, de MER, de integrale beoordeling, de totstandkoming van de voorkeursvariant wordt een passend kwaliteitsniveau geborgd. Het Ruimtelijk perspectief vormt de basis voor het nog op te stellen landschapsplan en de beeldkwaliteitscriteria, die op hun beurt een belangrijke

Westervoort Duiven

rol spelen bij vergunningverlening en uitvoering van het programma en nieuwe ontwikkelingen in het gebied.

Het plangebied Rivierklimaatpark IJsselpoort, hoogteligging

8

Ruimtelijk Perspectief Rivierklimaatpark IJsselpoort

2. KWALITEITEN EN OPGAVEN In dit hoofdstuk beschrijven we de ruimtelijke kwaliteiten en opgaven

lag in die tijd nog een waterscheiding. Het water ten noorden van de

van het gebied. Het doel is niet een volledig gedetailleerde analyse, maar

waterscheiding stroomde richting de Zuiderzee. In het zuidelijke deel

om de kernkwaliteiten en hoofdopgaven voor het gebied te duiden, als

stroomde de Oude IJssel en de Berkel, die richting het zuiden afwaterden

opmaat naar de visie.

op de Nederrijn.

Achtereenvolgens komen de volgende thema’s aan bod:

Omstreeks 550 vond een doorbraak van de waterscheiding bij Zutphen

•

Cultuurhistorie

plaats die een grote verandering betekende voor het landschap. Vanaf

•

Landschappelijke structuur

dit moment ontstond de IJssel: één rivier die in zijn geheel van zuid

•

Bodem en water

naar noord stroomde, richting de Zuiderzee. Het karakter van de IJssel

•

Ecologie

veranderde van zuid naar noord. Karakteristiek voor de bovenloop en dus

•

Occupatie

het Rivierklimaatpark was de ligging aan de voet van de Veluwe met een

•

Kernkwaliteiten

asymmetrisch profiel van het rivierdal.

2.1 Cul tuu rh i s to ri e De identiteit van een gebied wordt gevormd door het samenspel van verschillende ruimtelijke ontwikkelingen door de eeuwen heen. In dit hoofdstuk wordt ingegaan op de historische ontwikkeling van het gebied (zie tijdlijn op pagina 9) en de cultuurhistorische waarde, die voortkomen uit de verschillende tijdslagen (zie kaartbeeld op pagina 11). Oerkrachten: het ontstaan van het landschap Door opstuwing van landijs in de voorlaatste ijstijd het Saalien is het karakteristieke reliëf van dit gebied ontstaan, met de hoge rug van de Veluwe vlak tegen het rivierdal aan. Ter hoogte van het huidige Zutphen

De nieuwe rivier had grote invloed op het gebied. Er werd veel meer sediment (zand, klei en grind) aangevoerd. Door rivierafzettingen ontstonden de zandige oeverwallen parallel aan de rivier en de daarachter, lager gelegen kleiige komgronden. De rivier verlegde zich in deze periode nog meerdere malen en er ontstonden grote meanderbochten en kronkelwaarden. In dit natuurlijke rivierenlandschap was volop ruimte voor kenmerkende riviernatuur met stroomdalgraslanden en ooibos. Ontginning, dorpsvorming en bedijking In de loop van de middeleeuwen werden grote delen van het gebied ontgonnen voor agrarisch gebruik als hooiland. Met behulp van meidoorn-

Ruimtelijk Perspectief Rivierklimaatpark IJsselpoort 2.5 Militair landschap

9

• Mauritslinie, 80-jarige oorlog, aanleg schansen en redoutes, noordzijde IJssel • Tweede Wereldoorlog, Fort Westervoort • IJssellinie , koude oorlog, bunkers

rkrachten: ontstaan van het gebied hoofdlandschappen Veluwe IJssel

Huidige situatie Ontwikkeling Rivierklimaatpark

taan stuwwallandschap

taan rivierenlandschap

Anticipeer op lange termijn ontwikkelingen, zoals klimaatverandering en toenemende verstedelijking

Temmen van de rivier kaart Veluwe 1570

Oerkrachten: ontstaan gebied > 1000 na Chr.

Militair landschap 1000 - 1400

1400 - 1700

2.4. Steenfabricage-landschap 1700-1950

1800 -1950

• vele steenovens in gebied, deels verdwenen, industrie hoogtij 1940-1960 • ovens op hoge terpen, droogvelden, kades, smalspoor • kleiwinputten, kleinschalig en grootschalig 2.3 Ontginning - bewoning - agrarisch landgebruik • grote oppervlakten afgeticheld, vergraven Steenfabricage

1950 - nu

Agrarisch cultuurlandschap 2.3 Ontginning - bewoning - agrarisch landgebruik

Toenemende verstedelijking

Kastelen en landgoederen

historische kaart 1950

10

Ruimtelijk Perspectief Rivierklimaatpark IJsselpoort

hagen dwars op de rivier en vanaf de 17e eeuw met kribben werd vrucht-

merkades aangelegd. Hiermee verdwenen kenmerkende rivierhabitats

bare slib vastgehouden. Met name in de Velperwaard en Koppenwaard

en natuurlijke land-water overgangen. Deze hoge kades beperken ook

zijn nog waardevolle houtwallen en hagen aanwezig. Op de oeverwallen

de doorstroommogelijkheden van het winterbed bij hoge rivierafvoeren.

en stroomruggen langs de rivier ontstonden dorpen. De noordelijke

Het Pannerdensch Kanaal werd aangelegd, waardoor er meer water naar

nederzettingen liggen op de hoger gelegen uitspoelingswaaiers van de

de Rijn en IJssel kon worden aangevoerd. Ook werd het splitsingspunt

Veluwe. Dit maakt ze wezenlijk anders dan de dorpen aan de zuidzijde.De

aangepast door een nieuw kanaal te graven door de Pleij. De instroom van

rivier was oversteekbaar met een veer.

het gebied werd een belangrijk regelpunt voor de afvoerverdeling van het Nederlandse riviersysteem.

Ook werd begonnen met de bedijking van delen van de IJssel. Aan de zuidzijde kregen de dijken vorm als een duidelijk herkenbare, doorgaan-

Steenfabricage

de lijn op de oeverwal. Aan de noordzijde fungeerde de Veluwe lange tijd

De baksteenindustrie kreeg in de 19e eeuw een vlucht met de sterke

als waterkering en werden geen of pas later dijken aangelegd, die vaak

groei van de steden. In het gebied was een groot aantal steenfabrieken

ook meer het karakter hadden van een zomerkade. Door de bedijking

aanwezig en een groot deel van het gebied werd in deze periode ontkleid.

werd de rivier meer en meer in toom gehouden en werd de natuurlijke

Het oorspronkelijke microreliëf is daarbij verdwenen en er resteren veel

overstromingsvlakte geleidelijk ingeperkt.

vlakke kavels, soms met smalle richels daartussen. De steenfabrieken lagen meestal op van nature hogere plekken aan de rivier die verder zijn

Militair landschap

opgehoogd om overstroming te voorkomen. In het gebied ligt nog een

De steile overgang van de Veluwe naar de IJsselvallei was van strategisch

aantal oude steenfabrieksterreinen, soms nog met cultuurhistorisch

belang en er werden in de middeleeuwen kastelen aangelegd, die later

waardevolle bebouwing. De schoorsteen Emptepol is bijvoorbeeld goed

vaak omgevormd zijn tot buitenplaatsen/landgoederen, zoals Biljoen en

zichtbaar uit de omgeving. In deze streek worden deze hooggelegen

Middachten. Ook later bleef het gebied strategisch van belang. In de 16e

terreinen ‘pollen’ genoemd.

eeuw lag bij de afsplitsing Rijn - IJssel het verdedigingswerk schans IJsseloord. In de tweede helft van de 19e eeuw werd de IJssellinie aangelegd,

Toenemende verstedelijking

met forten, kazematten en redoutes op strategische punten langs de

Sinds ca. 1950 is sprake van toenemende verstedelijking van de dorpen

rivier, o.a. Fort bij Westervoort. Het gebied was ook van groot strategisch

en steden in de omgeving, waaronder veel bedrijventerreinen. Op de

belang in de tweede wereldoorlog met o.a. operatie Quick Anger.

noordoever werd de snelweg aangelegd. Ook werden de weg- en spoorbruggen over de IJssel aangelegd. Bij IJsseloord en Westervoort noord

Temmen van de rivier

rezen voormalige vuilstortplaatsen als hoge terpen op in het landschap.

Tussen ca. 1700 en 1970 werden grote ingrepen gedaan in het rivier-

In Rhederlaag was grootschalige zandwinning en werd een grootschalig

systeem. Bochten werden afgesneden, kribben aangelegd en oevers

en intensief recreatielandschap ontwikkeld. Het agrarisch gebruik in

werden vastgelegd met steenbestortingen. Ook werden vaak hoge zo-

de uiterwaarden intensiveerde, op andere delen werd juist meer natuur ontwikkeld. De rivier werd steeds verder beteugeld.

Ruimtelijk Perspectief Rivierklimaatpark IJsselpoort

Oerkrachten: ontstaan van het gebied

11

Temmen van de rivier

Agrarisch cultuurlandschap

Militair landschap

Steenfabricage

Bron: Marinus Kooiman

12

Ruimtelijk Perspectief Rivierklimaatpark IJsselpoort

2.2 Land s cha p p el i j ke s t ru c tu ur

Het Rhederlaag heeft als intensief recreatiegebied een geheel eigen karakter.

De landschappelijke hoofdstructuur van het gebied is op de kaart op pagina

In dit gebied zijn door klei- en zandwinning grote waterplassen ontstaan. Het

13 verbeeld.

landschap is hierdoor volledig getransformeerd en atypisch voor de IJssel. Het

Landschappelijke overgang van noord naar zuid

hang en de grootschalige recreatieve ontwikkelingen zijn vaak landschappelijk

Karakteristiek is de grote landschappelijke overgang van de hooggelegen Veluwe naar de IJssel en het oeverwallen/komgrondenlandschap. Vanaf de IJssel heb je prachtig zicht op zowel de Veluwe als de oeverwal. De relatie met de Veluwe is echter op veel plekken verstoord, met name door de ligging van de A348, die een landschappelijke en ecologische barriere vormt in het landschap. Ook zijn er vrijwel geen directe recreatieve routes tussen het Rivierklimaatpark en de Veluwe. Alleen in het landschappelijk gebied tussen Rheden en Velp, wat als enige deel onbebouwd is gebleven, is de landschappelijke relatie nog voelbaar. De Velperbeek en de landgoederen

staat los van de identiteit van het rivierlandschap, mist ruimtelijke samenweinig ingepast. Het vormt een onderbreking in het uiterwaardenlandschap. Tegelijkertijd kent het gebied wel een grote gebruikswaarde en aantrekkingskracht voor waterrecreatie. Technische karakter van de IJssel De IJssel is de ruggengraat van het gebied. De rivier is in de loop der jaren steeds verder vastgelegd en gestroomlijnd met kribben, steenbestortingen en bochtafsnijdingen. Er staat een aantal bakenbomen, die herkenningspunten vormen. Langs de hoofdloop liggen vaak hoge zomerkades of geleidedammen.

zijn belangrijke verbindende elementen.

De rivier maakt nu een ‘technische indruk’ en het water is slecht zichtbaar.

De dijken vormen de herkenbare grenzen van het gebied. Aan de zuidzijde

tuur. Het gebied is als geheel weinig herkenbaar en beleefbaar als natuurlijk

hebben deze een overwegend landschappelijk karakter met (historische) lintbebouwing, wielen en doorzichten naar het oeverwallenlandschap. Aan de noordzijde zijn de dijken door verstedelijking en infrastructuur gedomi-

Er is steeds minder ruimte voor rivierdynamiek en de bijbehorende riviernarivierlandschap. Uitzondering is de hoogwatersituatie wanneer de rivier en de kracht van het water zich in volle omvang manifesteert.

neerd.

In de uiterwaarden zijn nog wel waardevolle oude sporen aanwezig van ri-

Gradiënt van west naar oost

Bomen en eilanden markeren deze loop. Ook is er microreliëf in de Vaalwaard

Karakteristiek is ook de overgang van west naar oost. In het westen tot ongeveer de A12 liggen stevige stads- en dorpsranden met veel bedrijvigheid tot aan de dijk. De uiterwaarden zijn overwegend smal en open. Richting het oosten is sprake van een veel landschappelijkere en dorpsere sfeer met bredere uiterwaarden. De uiterwaarden zijn meer besloten met ooibossen en kleinschalige beplantingselementen zoals houtwallen en hagen. Ook is er meer bebouwing in de uiterwaarden aanwezig.

vierdynamiek, bijvoorbeeld restanten van de oude rivierloop bij Rhederlaag. en Koningspleij (kronkelwaard). In de ondergrond zijn nog oude stroombanen. ‘Pollen’ In de uiterwaarden ligt een aantal hooggelegen terreinen. Deels zijn deze natuurlijk, deels later opgehoogd. De steenfabrieken lagen op deze terreinen. De pollen, zoals ze in deze streek genoemd worden, hebben allemaal een ander karakter en ontwikkelen zich in een andere richting. Sommige wachten op een bestemming. Het vormen markante eilanden in de rivier, waar het intensieve ruimtegebruik met bebouwing zich concentreert.

Ruimtelijk Perspectief Rivierklimaatpark IJsselpoort

Ruimtelijke hoofdstructuur van het Rivierklimaatpark

13

14

Ruimtelijk Perspectief Rivierklimaatpark IJsselpoort

2.3 Bo d em en w a t er

aan en werkt als een ‘drain’ van het grond- en oppervlaktewater in de

De IJssel is dé bepalende factor voor het bodem- en watersysteem in het

uiterwaarden en de bredere omgeving. Dit heeft o.a. schadelijke effecten

Rivierklimaatpark. De afgelopen eeuwen is er sterk ingegrepen in het natuurlijke riviersysteem. Zo zijn er bochten afgesneden, zomerkades en kribben aangelegd, oevers versteend en is de IJssel aan de bovenstroomse zijde sterk ingesnoerd. Aanleiding hiervoor was o.a. de bevaarbaarheid. De rivier heeft nu een sterk technische uitstraling. Ook is er door zand-

op de natuurwaarden en op funderingen met scheuren en verzakking tot gevolg. Het systeem is nu niet stabiel, maar kent een negatieve trend: de uitschuring van het zomerbed neemt steeds verder toe. De opgave op korte termijn is deze negatieve trend te stoppen. Op lange termijn is de ambitie om de bodem weer omhoog te brengen en een nieuw, dynamisch

winning een grote plas ontstaan bij het Rhederlaag.

evenwicht te vinden.

Verdroging

Bij het Rhederlaag is door grondstofwinning een diepe, zeer grote wa-

Als gevolg van deze normalisatiewerken en het grote verhang op dit traject van de rivier (hoogteverschil in het waterpeil) zijn de stroomsnelheden in de hoofdloop verhoogd. Als water sneller stroomt neemt het meer zand mee vanaf de bodem van de rivier, waardoor de rivierbodem uitslijt. Gemiddeld gaat het om 0,4 tot 0,9 cm per jaar. Dit speelt niet alleen in de IJssel, maar ook in andere delen van de Rijntakken. Hierdoor is het waterpeil van de IJssel bij normale en lage afvoeren relatief gezakt ten opzichte van haar omgeving. De rivier trekt hierdoor veel kwel

ca. 1850 - Dynamische rivier [Bron: ‘Inventarisatie Ruimtelijke Kwaliteit’]

terplas ontstaan. De plas heeft een laag waterpeil, doordat de invaart helemaal benedenstrooms ligt. Het waterpeil op de plassen is ter hoogte van de Koppenwaard bij een gemiddelde waterstand ca. 1m lager dan de naastgelegen IJssel. Door het lage waterpeil, versterkt door de diepe bodemligging, trekt de plas veel kwel aan. De uiterwaarden, oeverwallen en wijdere omgeving verdrogen hierdoor. Ook vallen in het Rhederlaag zelf havens en oevers droog. De plas heeft door deze kwel wel een hoge waterkwaliteit.

ca. 1925 - Oevers vastgelegd door middel van kribben (zwart) en verharde oevers (oranje)