Peiling maatregelen Masterplan Veluwezoom (22.50)
Tekst van het document
Naar een balans tussen natuur, recreatie en verkeer Peiling maatregelen Masterplan Veluwezoom
In gesprek met inwoners van de gemeenten Rheden en Rozendaal en gasten van de Veluwezoom
Naar een balans tussen natuur, recreatie en verkeer Peiling maatregelen Masterplan Veluwezoom
Naar een balans tussen natuur, recreatie en verkeer - Peiling maatregelen Masterplan Veluwezoom
Inwoners van de gemeenten Rozendaal en Rheden praten mee over de toekomst van de Posbank Onderzoeksbureau Opiniepijlers, april/mei 2022 In opdracht van de gemeenten Rheden en Rozendaal en
Natuurmonumenten Samenstelling Reinder Boeve en Frank Bolder Interviews Tessa Ariaans, Hans Teunissen, Fred Eggink,
Maurice Doppen, Gytha van der Veer Graphics, ontwerp en opmaak Louman & Friso ontwerpbureau
Disclaimer Uitspraken, conclusies
en aanbevelingen zijn gebaseerd op gesprekken met respondenten. Feiten, aantallen en cijfers zijn verwerkt zoals ze zijn genoemd in deze gesprekken en niet verder getoetst.
Leeswijzer diagrammen Bij een deel van de vragen kon gekozen worden uit meerdere antwoorden. In dat geval kan het percentage hoger zijn dan 100 procent.
Kunnen we het even hebben over de Posbank? *) *) Nationaal Park Veluwezoom
Inhoud 1. Samenvatting
6
2. Verantwoording
10
3. Beschrijving van de werkwijze
15
4. Uitwerking van de resultaten
16
4.1 Inleiding
16
4.2 Belevingswaarde inwoners
16
4.3 Veelgenoemde pluspunten
17
4.4 Veelgenoemde minpunten
18
4.5 Nabijheid en waardering Veluwezoom
19
4.6 Gebruik van het gebied
21
4.7 Vervoer naar de Veluwezoom
22
4.8 Redenen om de Veluwezoom te bezoeken
22
4.9 Betaald parkeren
23
5. Uitwerking van de resultaten: tweede lijn
25
5.1 Inleiding
25
5.2 Informatiegraad
25
5.3 Het waarom van de plannen
26
5.4 Draagvlak
26
5.5 Verkeer, natuur en recreatie afgewogen
29
5.6 Toekomstbeeld verkeer
32
5.7 Toekomstbeeld natuur
34
5.8 Toekomstbeeld recreatie
35
1
Samenvatting
er brede steun voor het gedeeltelijk afsluiten van wegen in het gebied voor gemotoriseerd verkeer. Het persoonlijke belang van overal kunnen komen met de auto wijkt voor het algemene belang van natuurherstel.
In april 2022 hebben 303 respondenten (inwoners van de gemeenten
Uit reacties blijkt dat er twijfel is of het voorliggende masterplan wel ver
Rheden en Rozendaal en recreanten) op straat hun mening gegeven
genoeg gaat. Respondenten zijn niet zelden voorstander van verder
over het masterplan voor gedeeltelijke afsluiting van Nationaal Park
gaande inperkingen voor gemotoriseerd verkeer, maar ook het ‘massa
Veluwezoom. Daarnaast reageerden 1020 respondenten digitaal op het
toerisme’ in het gebied.
voorgenomen plan. In totaal deden 1323 respondenten mee. Dit onderzoek komt als bijlage bij het masterplan als het voorligt in de
Oog voor mindervaliden en minder draagkrachtigen
gemeenteraden van Rheden en Rozendaal. Het biedt bouwstenen voor
Een terugkerend onderwerp in de gesprekken is de mogelijkheid voor
toekomstig beleid rondom Nationaal Park Veluwezoom.
mindervaliden en ouderen om ook van de Posbank te kunnen genieten.
Parel
Respondenten wijzen erop dat deze groep ook in de toekomst op de een of andere manier het gebied in moet kunnen komen. Zij hebben
Als er één beeld oprijst uit al deze bijdragen, dan is het wel dat de
daarnaast oog voor minder draagkrachtigen, bijvoorbeeld als het gaat
Veluwezoom dé parel is van Rheden en Rozendaal. De waardering voor
om betaald parkeren in het Nationaal Park Veluwezoom. Overigens is er
de Posbank en het omliggende natuurgebied is bijzonder hoog.
wel overwegend steun voor de invoering van betaald parkeren.
Inwoners vinden de nabijheid van de natuur enorm belangrijk voor hun woongenot. De zorgen om en verantwoordelijkheid voor de natuur zijn
Gebruik van het gebied en de belevingswaarde
de leidende onderwerpen in de straatgesprekken. Respondenten zetten
Inwoners van de gemeente Rheden en Rozendaal hebben een zeer grote
het beschermen van flora en fauna op de Posbank in merendeel op één.
waardering voor de Veluwezoom en zijn ook intensieve gebruikers van
Dat je er kunt recreëren vinden mensen ook belangrijk, maar de natuur
het gebied. Veel inwoners die we spraken komen wekelijks of soms zelfs
mag niet te veel lijden onder de recreatie. Toegankelijkheid voor ge
elke dag in het gebied. Overwegend komen ze er wandelend of met de
motoriseerd verkeer staat voor de meeste respondenten een stuk lager
fiets, en minder vaak met de auto. We hoorden tijdens de straatinter
op de prioriteitenlijst. We zien hierbij nauwelijks verschillen tussen de
views meermaals mensen (jong en oud) zeggen dat ze verliefd zijn op de
leeftijdsgroepen of de dorpen waar respondenten wonen
Posbank. Een terugkerend element is ook de Veluwezoom als de reden
Algemeen versus particulier belang
om in een van de gemeenten te komen wonen, of om er nooit meer weg te gaan. De eigen woonomgeving scoort erg hoog. In onze onderzoeken
Uit de reacties blijkt dat respondenten in de gemeenten Rheden en
in andere gemeenten zien we vaker hoge cijfers voor woongenot, maar
Rozendaal oog hebben voor het algemeen belang. Menigeen geeft
in Rheden en Rozendaal springt de waardering er in positieve zin uit.
aan zelf met de auto naar de Veluwezoom te rijden, maar tegelijk zien
Hier speelt de ligging in de groene omgeving zoals gezegd een grote
mensen ook het grotere plaatje: de natuur van de Posbank is kwetsbaar
rol. Met name het drukke verkeer komt voorbij als minder positief punt
en verdient behouden te blijven of zelfs meer ruimte te krijgen. Dit is
in de woonomgeving. In dit verband ging het in de gesprekken vaak
een in de gemeente Rheden breed gedeelde gedachtengang. Daarom is
over de overlast door motoren.
6
7
Naar een balans tussen natuur, recreatie en verkeer samenvatting
Naar een balans tussen natuur, recreatie en verkeer samenvatting
Informatiegraad
meer in het teken moeten staan van educatie en bewustwording, en
Tijdens de gesprekken bleken inwoners behoorlijk goed op de hoogte
moeten kleinschaliger. Er is meer handhaving nodig, bijvoorbeeld om
te zijn van de plannen voor de Veluwezoom. We zagen hierboven al dat
zwerfafval en andere overlast te voorkomen. Een terugkerend onder
een grote meerderheid van de respondenten aangeeft de natuur in de
werp is overlast door mountainbikers en wielrenners, ook daar zou
Veluwezoom te waarderen. Juist omdat inwoners in het algemeen de
toekomstig beleid wat aan moeten doen. Een oplossing die sommige
Veluwezoom belangrijk vinden voor hun eigen woonomgeving, vol
respondenten aandragen voor een betere spreiding van het toerisme
gen ze de ontwikkelingen. Het tegengaan van verkeersdrukte en het
ligt in de sfeer van zonering van recreatie, zoals de provincie op grotere
beschermen van de natuur noemen ze uit zichzelf als redenen voor de
schaal in Gelderland wil invoeren.
op stapel staande maatregelen. Inwoners zijn al met al goed ingevoerd in het nieuwe beleid. Als ze tijdens het gesprek aangeven niet van de
Toekomstbeeld natuur
hoed en de rand te weten, dan zien we in het algemeen een positieve
Tenslotte het toekomstbeeld dat respondenten schetsen voor de na
grondhouding: mensen zijn nieuwsgierig naar het beleid.
tuur. Hier ligt een link met de kleinschalige, educatieve recreatie: er is
Verkeer, natuur, recreatie: een balans
meer bewustwording nodig en meer rust. Sommige regelmatige bezoe kers zien het natuurgebied veranderen. Maar mensen verwijzen ook naar
We legden in de straatinterviews de keus voor: is recreatie, natuur of
ontwikkelingen op grotere schaal zoals teruglopende biodiversiteit van
toegankelijkheid voor het verkeer het belangrijkst voor u? De meeste
de Nederlandse natuur en klimaatverandering. Respondenten spreken
mensen die we spraken, maakten hierop een doordachte afweging.
de hoop uit dat de natuur in de Veluwezoom zich zal herstellen als men
Voor de meerderheid staat in de Veluwezoom de natuur op 1, recreatie
selijke activiteit op een lager pitje komt te staan.
volgt en de toegankelijkheid voor gemotoriseerd verkeer is hekkenslui ter. Meer dan tweederde van de respondenten vindt deze toegankelijk heid van minder belang.
Toekomstbeeld verkeer Respondenten schetsen in hun toekomstbeeld van verkeer in het gebied zelfs verdere terugdringing van deze toegankelijkheid. Voor mindervaliden en ouderen zouden er wel alternatieven moeten komen, zoals shuttlebusjes. Verder worden ontheffingen genoemd voor elektri sche auto’s en/of inwoners van de gemeenten.
Toekomstbeeld recreatie Recreatie is in de geschetste toekomstbeelden niet altijd vanzelf sprekend alom aanwezig in de Veluwezoom. Activiteiten en evenemen ten moeten beperkt worden, vinden respondenten. Excursies zouden
8
9
2
Verantwoording 2.1 Inleiding In april 2022 hebben 303 respondenten op straat en 1020 responden ten digitaal hun mening gegeven over het masterplan voor gedeelte lijke afsluiting voor gemotoriseerd verkeer in Nationaal Park Veluwe zoom. Er deden in totaal 1323 respondenten mee aan dit onderzoek. De interviewers van Opiniepijlers zijn namens de beide gemeenten en Natuurmonumenten in gesprek gegaan met inwoners en recreanten. De gespreksleidraad was ook als digitale vragenlijst online in te vullen.
2.2 Onderzoeksperiode en -werkwijze De interviews zijn gehouden in de periode van maandag 11 april tot en met dinsdag 19 april. De gesprekken zijn gevoerd op basis van gestan daardiseerde vragenlijsten die zijn samengesteld in overleg met de ge meenten Rheden en Rozendaal en de stuurgroep. Zie hoofdstuk 3 voor meer informatie over de werkwijze.
2.3 Diepte-interviews De diepte-interviews op straat namen per inwoner ongeveer tien minu ten tot een half uur in beslag. In de gesprekken is de mening van de in woners van de beide gemeenten en recreanten in kaart gebracht, maar ook hun zorgen, wensen, belangen én de kansen die zij zelf zien rondom verkeer, recreatie en natuur. Daarnaast werden de interviews gebruikt als informatie-overdracht over het masterplan. Het is de responden ten duidelijk dat de uiteindelijke beslissingen door de gemeenteraden
De interviews hebben geresulteerd in ruim 25.000 datagegevens; deze
worden genomen.
zijn verwerkt, geanalyseerd en samengevat. De resultaten kunnen bij
Onze interviewers leggen in de gesprekken een directe relatie tussen
dragen aan op maat gesneden communicatie en informatievoorziening,
opdrachtgevers en inwoners/passanten. Dat stellen de respondenten
onderbouwing van inhoudelijke keuzes, versterking van de kwaliteit van
op prijs: ze geven graag hun mening en vinden het in beginsel positief
de plannen en verbreding van het draagvlak in het voorliggende mas
dat de gemeenten en Natuurmonumenten willen luisteren naar wat er
terplan en eventuele toekomstige invullingen van het beleid voor de
leeft en speelt onder de inwoners en bezoekers van het gebied.
Veluwezoom.
10
11
Naar een balans tussen natuur, recreatie en verkeer verantwoording
2.4 Representativiteit We hebben inwoners uit alle dorpen van de twee gemeenten kunnen spreken. Ook was er voldoende gelegenheid voor dagjesmensen van elders om met ons in gesprek te gaan. Hen troffen we niet alleen in het Nationaal Park Veluwezoom, maar ook in de dorpen. Het betrouwbaarheidspercentage in dit onderzoek is 95%. Dit betekent dat herhaling van deze onderzoeksopzet binnen dezelfde doelgroep voor 95% soortgelijke resultaten zouden opleveren. De uitkomsten zijn op basis van weging representatief voor beide gemeenten. Dat bete kent dat er uitspraken gedaan kunnen worden voor de hele gemeente.
2.5 Onderscheid straatgesprekken en online vragenlijst We hebben op straat met 303 mensen gesproken. Daarnaast hebben 1020 respondenten digitaal gereageerd. Als het gaat om de kwalitatie
Herkomst respondenten in de gemeenten Rheden en Rozendaal Laag-Soeren Spankeren Ellecom 35 6 De Steeg 8 Rozendaal
17
kan worden overgedragen. Er ontstaat een beter beeld van wat er leeft
30
Velp
en speelt qua ideeën, belangen, zorgen, argumenten en communica tie-behoefte. Bovendien voelen respondenten zich door de keuze voor persoonlijke gesprekken serieus genomen en gehoord. Ze hebben dat belang onderstreept. Ook stellen respondenten het op prijs dat ze in de
23
Dieren
gesprekken versus online reacties. Het grote verschil is dat tijdens straatgesprekken informatie van en naar respondenten effectiever
%
9
ve respons in dit onderzoek maken we een onderscheid tussen straat
Rheden
eigen omgeving het gesprek kunnen aangaan. Thema’s kwamen tijdens de gesprekken op verschillende momenten aan de orde. Bijvoorbeeld in een vraag naar waardering van natuur en recreatie, en even later in open vragen over toekomstbeelden. Dank
Leeftijd respondenten onder 30
boven 70
14
20
zij deze manier van bevragen kunnen we argumenten, sentimenten en ideeën over het gebied helder krijgen. Er ontstond een betrouwbaar beeld van wat bezoekers van de Veluwezoom en inwoners van de ge meenten Rheden en Rozendaal vinden van het masterplan en hoe ze de
%
50-70
12
28
30-50
toekomst van en maatregelen voor het Nationaal Park Veluwezoom voor zich zien.
38
13
Naar een balans tussen natuur, recreatie en verkeer verantwoording
Bij de verwerking van de resultaten maken we onderscheid tussen de op straat verkregen en de digitale data. In de straatinterviews werken we met open en gesloten vragen in een gestandaardiseerde vragenlijst. Bij de gesprekken op straat gaat het vooral om argumenten, redeneringen,
3
Beschrijving van de werkwijze De informatie- en interviewtour is breed van start gegaan met publi
kansen en sentiment. Het kwalitatieve deel van het rapport is voorna
caties in lokale en regionale media en aankondigingen via de (online)
melijk hierop gebaseerd. Het digitale onderzoek draait om de grote
kanalen van de gemeente. Daarnaast was er een online vragenlijst.
aantallen, verhoudingen en spreiding. Hiermee heeft een grotere groep
Voor de tour hebben we een bus ingezet, een omgebouwde camper,
respondenten de kans om aan het onderzoek deel te nemen. Deze dient
die dienstdoet als informatie- en discussiebus. Deze bus trok ruim een
op die manier als extra toets en verbreding van de basis: omdat de
week rond in de gemeenten Rheden en Rozendaal. In de grote dorpen
aantallen digitale reacties meestal nog groter zijn dan de interviews op
stonden we op markten, bij supermarkten en in winkelcentra. In kleinere
straat bieden ze een goede aanvulling.
kernen zochten we een centrale plek in het dorp op. Daarnaast stonden
Uitgangspunt voor dit onderzoek is het verzamelen van argumenten
we in het drukke paasweekeinde bij het Paviljoen op de Posbank. Uitgangspunt voor dit onderzoek is het verzamelen van argumenten. Welke spelen voor het grote publiek mee in het draagvlak voor het voorgenomen masterplan voor het Nationaal Park Veluwezoom? Het is goed om te benadrukken dat we de gevraagde informatie met de hier boven beschreven werkwijze scherp in beeld konden brengen. We peil den hoeveel respondenten wisten van de plannen, en deelden indien nodig de belangrijkste punten uit het masterplan-in-wording rondom natuurbescherming, verkeers- en parkeermaatregelen en optimalisatie van de recreatie. Na het veldwerk hebben we alle antwoorden gerubriceerd en geclus terd. De basis voor de dataverwerking was de rode draad die ook is gekozen voor het inrichten van de vragenlijsten, te weten: informatie graad, belevingswaarde van de woonomgeving (bij inwoners), gebruik van het gebied, en de balans tussen natuur, recreatie en verkeer. Zo ontstond er een profiel van wat inwoners en recreanten belangrijk vinden en hoe ze de toekomst van het Nationaal Park Veluwezoom zien.
14
15
Welk cijfer geeft u de plek waar u woont?
4
36
33
% 15
Uitwerking van de resultaten
1
1
2
3
10
5
4
5
6
7
8
9
10
4.1 Inleiding De resultaten van het onderzoek hebben we uitgewerkt langs twee lijnen. De eerste lijn wordt gevormd door de belevingswaarde van de eigen woonomgeving (bij inwoners) en het gebruik van het gebied
4.3 Veelgenoemde pluspunten
(inwoners en recreanten van elders) tot dusver. Deze resultaten geven
Veel respondenten noemen de groene omgeving als dikke plus voor
inzicht in de samenhang tussen woongenot en (natuur)beleving van
hun woongenot. Dat je vanuit je dorp zo het bos in loopt, zien inwoners
de Veluwezoom onder inwoners. Zij geven aan hoe zij het wonen in
als grote kwaliteit. De nabijheid van de IJssel noemen ook veel mensen.
de gemeente Rheden en Rozendaal ervaren en of de nabijheid van de
Wie een ommetje wil maken, heeft de luxe van twee landschappen om
Veluwezoom hieraan bijdraagt. Daarnaast hebben we alle respondenten
uit te kiezen: de bossen of de uiterwaarden.
gevraagd hoe vaak en op welke manier zij naar de Veluwezoom komen en met welk doel ze het gebied bezoeken. Hier kwam ook betaald par keren ter sprake. De tweede lijn draait om de toekomstige plannen voor de Veluwezoom. Deze bespreken we in hoofdstuk 5.
QUOTES • Het is niet te druk, maar ook weer niet te stil: er is een aangename reuring.
4.2 Belevingswaarde inwoners
• Krijgt je het nog mooier?
De inwoners die we spraken zijn bijna over de hele linie positief tot zeer
• Ik kan zó het bos in: ik zit voor een dubbeltje
positief over hun eigen woonomgeving. Nagenoeg niemand komt met een cijfer lager dan 6. Dat zegt iets over het prettige woonklimaat in de gemeenten Rheden en (de zelfs nog iets hoger scorende) gemeente Rozendaal, en dat komt ook tot uiting in de pluspunten die mensen aandragen over hun woonplek.
op de eerste rang! • Ik woon aan de rand van de Posbank en heb dus een heel grote achtertuin. • Stad, bos en water zijn allemaal dichtbij. je kunt de drukte opzoeken als je dat wilt. • Het is hier heerlijk, ik wil hier nooit meer weg.
hoeft niet in het dorp, maar meedoen kan altijd. • Iedereen is betrokken zonder elkaar te overlopen. Je hebt hier al het positieve van een dorp. • Aan de ene kant het bos, aan de andere kant de uiterwaarden en de IJssel • De omgeving! Ik ben opgegroeid in Rheden en De Steeg. Heb mijn studietijd en de jaren erna in het westen van het land of buitenland gewoond. En nu ben ik teruggekomen
• Het is de mooiste plek van Nederland.
16
• Er wordt veel georganiseerd. Aansluiten
17
voor de heerlijke omgeving hier.
Naar een balans tussen natuur, recreatie en verkeer uitwerking van de resultaten
Naar een balans tussen natuur, recreatie en verkeer uitwerking van de resultaten
QUOTES • Er is toenemend verkeer.
• Ik ben bang dat het hier een pretpark wordt.
• Ik heb veel last van toeristisch lawaai van
• Het is hier een beetje kleinburgerlijk. Er is
hardrijdende motoren.
niet veel te doen op cultuurgebied, maar Arnhem is gelukkig dichtbij.
• Er worden hier regelmatig wedstrijdjes gereden, vooral met motoren.
• Er komen steeds meer stadse mensen hier wonen waardoor de gemeenschap minder
• De ouderen verdwijnen: er komen steeds
wordt gevoeld. Deze mensen hebben niks
meer jongeren, vaak ook jonge gezinnen, te
met de regio.
wonen. En die zijn erg op zichzelf. • In de zomer zijn hier veel toeristen.
• Veel mensen bestraten hun tuinen, in plaats van dat ze deze groen houden.
Er zijn weinig parkeerplaatsen in de wijk. • De Harderwijkerweg is erg druk, er wordt
• Groenstroken worden slecht onderhouden.
hard gereden.
Geef ze dan aan de mensen die er wonen, mits ze er beplanting in zetten.
Daarnaast zijn er ergernissen in de wijk, zoals de staat van onderhoud van openbaar groen en stoepen. Ook zijn er wat zorgen over de tanende levendigheid van het dorp en de bevolkingsopbouw in buurten: er zou Het karakter van de dorpen is ook een veelgenoemd pluspunt. Er zijn in
den steeds meer mensen ‘uit de stad’ komen wonen, of jonge gezinnen
het algemeen voldoende voorzieningen en activiteiten, maar je woont
die ‘op zichzelf’ zijn. Sommige bewoners ergeren zich aan buren die hun
er wel rustig. Een derde positieve lijn die we onderscheiden is de na
tuin volleggen met tegels.
bijheid van de ‘stad’: wie wil, komt met de auto of het openbaar vervoer gemakkelijk in plaatsen als Arnhem of Zutphen voor een middagje
4.5 Nabijheid en waardering Veluwezoom
winkelen of cultuur.
Veel inwoners geven bij de pluspunten van hun woonomgeving al aan
4.4 Veelgenoemde minpunten
hoe belangrijk het groen voor hen is. We vroegen inwoners van Rozen daal en Rheden daarnaast expliciet of de nabijheid van de Veluwezoom
We vroegen ook welke punten minder bevielen in de eigen woonom
meetelt voor het woonplezier. Hier stemt in alle plaatsen een zeer hoog
geving. Sommige mensen konden er eigenlijk geen noemen. Maar
percentage respondenten volmondig mee in. De waardering voor de
vaak kwamen toch ook ergernissen over verkeersdrukte aan de orde.
natuur in de woonomgeving is zeer groot. In de motivaties is ook duide
Respondenten leggen hier snel een verband met recreatie en de Velu
lijk te merken hoe belangrijk de Veluwezoom voor veel mensen is. Voor
wezoom: het lawaai en risicovol rijgedrag van toerende motorrijders en
sommigen is de nabijheid van de Posbank dé reden om zich te vestigen
groepen jongeren met ‘opgevoerde’ auto’s worden bijvoorbeeld regel
in Rheden of Rozendaal, of om er nooit meer weg te willen. Mensen
matig genoemd. Maar ook het geluid van de snelweg is voor sommigen
geven meermaals aan ‘verliefd’ te zijn op het gebied, of omschrijven het
een minpunt.
als een cadeautje.
18
19
Naar een balans tussen natuur, recreatie en verkeer uitwerking van de resultaten
Naar een balans tussen natuur, recreatie en verkeer uitwerking van de resultaten
QUOTES • De rust, het groen. Dat ik zelfs op slechtere
Telt voor u de nabijheid van de Veluwezoom / Posbank ook mee voor uw woonplezier?
dagen nu toch van het uitzicht op de Posbank kan genieten is een plus.
Dit is voor mij niet belangrijk De groene omgeving telt mee maar is 10 2 niet het belangrijkst
% 88
3
4
5
6
drukte van auto’s, motoren en grote groe-
ren kunnen waarnemen. Kunnen genieten
pen wielrenners. Verder zie ik de hoeveel-
van de rust in het bos en het zingen van de
heid zwerfafval langs de weg toenemen. Ik
vogels, maar dan zonder ronkende motoren
wandel en fiets op dit moment liever elders.
blijkt al dat de natuurlijke omgeving voor jong en oud uitnodigend is. De inwoners die wij spraken, komen bijna zonder uitzondering regel
20
2
• De seizoenen in het bos meemaken. De die-
Uit de opmerkingen die respondenten maken over hun woonomgeving
29
%
1
bank wel steeds meer. Ik stoor mij aan de
4.6 Gebruik van het gebied 42
1
• Ik beperk mijn bezoeken aan vooral de Pos-
Zeer zeker
Welk cijfer geeft u de natuur in uw omgeving?
2
of accelereren auto’s.
natuurgebied te vinden zijn. Is het niet dagelijks, dan toch enkele keren per week. Logischerwijs komen bezoekers van buiten de gemeenten
6
7
matig in het gebied. We zien dat mensen uit Rozendaal het vaakst in het
8
9
10
minder vaak in het gebied. Inwoners uit de omliggende regio zijn we kelijks of maandelijks terugkerende bezoekers, voor mensen uit andere delen van Nederland ligt de frequentie gemiddeld lager.
Hoe vaak komt u in het gebied?
QUOTES
Hoe vaak komt u in het gebied?
• Het is gewoon een hartstikke mooi gebied.
• Ik ben hier vanuit Limburg komen wonen
Als tiener onderschatte ik de schoonheid
vanwege de Posbank: ik ben verliefd op dit
een beetje: ik vond het vele groen eigenlijk
gebied!
normaal. Maar nu ik wat ouder ben zie ik hoe prachtig het hier is. En dat moet het ook blijven.
Nooit Zelden, een paar keer per jaar 41 Af en toe, een of twee keer 19 per maand
daarna heel lang in Frankrijk gewoond. Het heuvelachtige gebied daar sprak me aan, een van de redenen dat ik in Velp ben gaan wonen. • De natuur is lekker dichtbij. De drukte is te
hier nu vijf jaar en zijn elke dag blij dat we
45 Elke week wel een keer of twee
• Als ik via Zoom vergader heb ik als achtergronddecor de Posbank. Mensen vragen weleens ‘is dat Amerika?’. • De Posbank is de belangrijkste reden om in Rheden te gaan wonen.
vermijden als je de routes kent.
20
Elke dag
%
• Dit gebied is echt een cadeautje. We wonen hierheen zijn gegaan.
• Ik kom van oorsprong uit Amsterdam en heb
31
21
Naar een balans tussen natuur, recreatie en verkeer uitwerking van de resultaten
Naar een balans tussen natuur, recreatie en verkeer uitwerking van de resultaten
Hier zien we dat onder ouderen het autogebruik iets vaker wordt ge noemd dan onder jongeren, hoewel ook senioren vaak wandelen of de fiets gebruiken.
4.7 Vervoer naar de Veluwezoom
4.9 Betaald parkeren
De respondenten uit Rozendaal en gemeente Rheden komen veelal
Op dit moment kun je overal in Nationaal Park Veluwezoom gratis
lopend naar de Veluwezoom. Logisch, want het is hun (bijna) dage
parkeren. Natuurmonumenten heeft het voornemen om voor hun par
lijkse ommetje of bestemming om de hond uit te laten. De meeste
keerplaatsen een parkeertarief in te voeren. We hebben respondenten
respondenten geven aan zelden tot nooit een autorit door het gebied
hierover geïnformeerd en gevraagd of ze betaald parkeren in het ge
te maken, tenzij ze slecht ter been zijn of bezoek van elders of mensen
bied acceptabel vinden. Een meerderheid heeft hier geen of nauwelijks
de Veluwezoom willen laten zien. Hier zien we dat onder ouderen het
problemen mee.
autogebruik iets vaker wordt genoemd dan onder jongeren, hoewel ook senioren vaak wandelen of de fiets gebruiken..
4.8 Redenen om de Veluwezoom te bezoeken
Dit blijkt ook uit hun motivaties. Bij andere natuurgebieden is betaald parkeren ook de norm, geven respondenten aan. Het is in hun ogen re delijk dat Natuurmonumenten hiervoor een vergoeding vraagt, omdat
Een wandeling is de meest genoemde reden om de Veluwezoom te
de organisatie ook kosten maakt voor onderhoud. Wel vinden sommi
bezoeken. Een fietstocht noemen respondenten ook vaak. Het spotten
gen een parkeertarief bezwaarlijk voor mensen met een laag inkomen.
en/of fotograferen van wild of soortgelijke vormen van natuurbeleving
Ook zeggen respondenten dat er voor bijvoorbeeld ouderen of minder-
is eveneens populair, net als het uitlaten van de hond.
validen een uitzondering moet worden gemaakt. Er kwamen enkele suggesties voorbij voor maatwerk, zoals parkeervergunningen voor bewoners.
Waarvoor gaat u meestal naar de Veluwezoom / Posbank?
14
Een wandeling
85%
Een fietstocht
Voor mij is betaald parkeren in het gebied
51
Voor de natuur (fotografie, flora en fauna bestuderen)
38
De hond uitlaten
33
Niet acceptabel
%
Ik maak een rit met de auto, motor 10 Voor een bezoekje aan de horeca Anders, namelijk:
22
28
72
15
Paardrijden Sporten Voor het uitzicht Met de kinderen Ik kom hier om op te laden na een drukke dag
23
Acceptabel
Naar een balans tussen natuur, recreatie en verkeer uitwerking van de resultaten
QUOTES • Ik vind betaald parkeren acceptabel als het daardoor rustiger wordt. • Ik vind het een goed plan, het ontmoedigt autoverkeer.
• Het natuurgebied is een openbare voorziening, die moet voor iedereen toegankelijk zijn. • Het is met name niet acceptabel voor
• Hoe hoger de drempel voor auto’s, hoe beter. • Het natuurgebied moet ook onderhouden worden, dus een klein bedrag vragen mag. • Betalen is prima, maar dan moet je ook goed kunnen parkeren. • Ik woon in Den Haag: ik ben niet anders gewend. • Betalen voor parkeren om te kunnen wandelen? Nee, dat is belachelijk. • Je benadeelt mensen met een kleine beurs: voor hen zou betaald parkeren heel sneu zijn.
mensen die hier wonen en mensen met een smalle beurs. • Het idee om te betalen voor parkeren in
meer de berg op mag met de auto, maar ga niet nog een stap verder door ze dan ook nog te laten betalen.
Uitwerking van de resultaten: tweede lijn 5.1 Inleiding De tweede lijn in dit onderzoek draait om de plannen die er zijn voor de Veluwezoom en hoe inwoners hier tegenaan kijken. We peilden hoe goed geïnformeerd respondenten zijn over de maatregelen en of er
een natuurgebied te betalen is goed. Het is
draagvlak voor is. Deze resultaten maken helder welke balans respon
misschien wel lastig voor bewoners, omdat
denten zelf voor ogen hebben tussen verkeer, natuur en recreatie, en
parkeerders mogelijk zullen uitwijken naar
welke voors en tegens zij aandragen wat betreft de plannen. Ook geven
woonwijken waar je gratis parkeert.
inwoners van Rozendaal en Rheden en recreanten van buiten de ge
• Ook minima moeten hier kunnen komen. • Degenen die hier komen, hebben er iets voor over om te genieten van dit gebied. • De Posbank is van de bevolking. Natuurmonumenten heeft er een businessmodel van gemaakt. Dat zorgt ervoor dat mensen in de dorpen eromheen gaan parkeren.
• Het is prima als je in de weekenden niet
5
meenten aan welke toekomst van het Veluwezoomgebied zij voor zich zien.
5.2 Informatiegraad We constateerden al dat de nabijheid van de Veluwezoom voor veel in woners flink meetelt in het woongenot, en dat zij er veelvuldig bezoeker zijn. Dat de Veluwezoom hen na aan het hart ligt, merken we eveneens aan de mate waarin mensen op de hoogte zeggen te zijn van de plan nen. Ruim de helft van de inwoners die we hebben aangesproken geeft aan het nieuws over de maatregelen te volgen, en geeft aan te weten hoe de vork in de steel zit. Zo’n hoge informatiegraad maken we in onze onder zoeken zelden mee. Daarnaast is er nog een grote categorie responden ten die aangeeft vaag van de plannen te weten. Een kleine minderheid zegt niet bezig te zijn met het onderwerp. Logischerwijs weten bezoekers van de Veluwezoom (mensen die niet in de gemeente wonen, en soms ook niet in de regio) minder over de plannen. Ruim een derde is er wel nieuwsgierig naar.
24
25
Naar een balans tussen natuur, recreatie en verkeer uitwerking van de resultatenTweede lijn
QUOTES
5.3 Het waarom van de plannen Respondenten konden aangeven wat in hun optiek de achtergrond was
• Een heel goed plan. Mensen zeggen wel dat
• Voor bepaalde groepen zoals ouderen en
we aan de oudjes moeten denken die niet
gehandicapten moet er een shuttlebus
meer hun rondje Posbank kunnen maken,
komen.
maar we moeten vooral aan de natuur denken en die ook beschermen.
van de voorliggende maatregelen voor de Veluwezoom. Het overgrote
• Ik denk niet dat er met gedeeltelijke afslui-
merendeel noemt de (verkeers)drukte, de druk op het gebied en erva
ting minder verkeer komt: dat verplaatst
ren overlast van die drukte. Ook veel genoemd is het beschermen van
zich en dan krijg je elders overlast.
de natuur als motivatie om wegen in het gebied deels af te sluiten. Res pondenten geven aan dat de natuur te lijden heeft onder de drukte en overlast van het gemotoriseerd verkeer. Een deel van de respondenten noemt ook spontaan de overlast van motoren.
5.4 Draagvlak
• Wat ik zie, is dat er gewoon te veel mensen komen. In ieder geval in de weekenden, door de week is valt het wel mee. Doorzetten die plannen dus! • Prima plan. Door de drukte wordt dit pareltje ernstig vervuild en wild doodgereden.
gedeeltelijke afsluiting vinden. Dit was bewust een open vraag, omdat
Dat moet een halt worden toegeroepen.
om behalve het eventuele draagvlak voor het masterplan ook argumen ten, eigen ideeën en sentimenten rondom de maatregelen te peilen. We zien hier in zijn algemeenheid behoorlijk wat draagvlak voor het masterplan, met de nodige nuance. Er zijn minstens vier varianten van meningen en sentimenten die de revue passeren: Het is een goed idee om het verkeer deels te beperken, omwille van
grote stap verder gaan: het gebied niet alleen op bepaalde momenten afsluiten voor verkeer, maar ook voor mensen. De natuur wordt nu veel te veel aangetast. • Deze plannen gaan te ver: het gaat maar om een paar weekenden per jaar dat het te druk is. Voor die weekenden kun je prima wat
Het is een goed idee om de natuur beter te beschermen, maar de
bussen bijvoorbeeld.
Het is een goed idee om de natuur beter te beschermen, maar het rondje over de Posbank moet mogelijk blijven voor met name oude re mensen en mindervaliden. Het is geen goed idee om het gebied gedeeltelijk af te sluiten, het schadelijke effect van de drukte op de natuur valt mee.
26
• Van mij mogen de plannen zelfs nog een
rust in het gebied en natuurbescherming.
plannen mogen (veel) ingrijpender zijn.
keren. • Ik ben een groot voorstander. Ik ben vogelspotter en hoe minder verkeer, hoe meer vogels ik kan spotten. • Afsluiten is prima. Leg een heel grote parkeerplaats aan ergens aan de rand aan de provinciale weg en vervoer mensen vanaf hier met een hop on hop of-systeem door
Respondenten kregen de vraag voorgelegd wat ze van de plannen voor we meer wilden horen dan ‘voor’ of ‘tegen’. Met als achterliggend idee
• Ik wil gewoon altijd en overal kunnen par-
regelen, met verkeersregelaars of pendel-
• Het is erg jammer dat ons zaterdagse ritje met mijn oude schoonvader nu vervalt. Voor de rest is het goed dat er minder verkeer komt. • De plannen zijn te weinig ambitieus. Maak een transferium en laat alle auto’s beneden staan.
27
het gebied met elektrische busjes. • Helemaal afsluiten dit gebied, het hele jaar door. • De voorgestelde plannen zijn halfslachtig. Er wordt geen rekening gehouden met de natuur. • Ik vind het geen goed idee. De afgelopen twee jaar was het uitzonderlijk druk op de Posbank. Dat is voorbij nu de coronamaatregelen opgeheven zijn. • Ik heb er een dubbel gevoel bij. De gedeeltelijke afsluiting beschermt de natuur onvoldoende.
Naar een balans tussen natuur, recreatie en verkeer
Naar een balans tussen natuur, recreatie en verkeer
uitwerking van de resultaten Tweede lijn
uitwerking van de resultatenTweede lijn
Onduidelijkheid
5.5 Verkeer, natuur en recreatie afgewogen De respondenten kregen de keus voorgelegd: is recreatie, natuur of
In Laag-Soeren hoorden we in de meeste gesprek-
verkeer (bereikbaarheid en parkeren) voor u het belangrijkst? Een meer
ken over een voorgenomen afsluiting van de Posbank
derheid kiest voor natuur. Daarna volgt recreatie.
vanuit Laag-Soeren. Dat zou in het Materplan staan, wordt vaker opgemerkt. In ieder geval één dorpsbewoner heeft een brief gestuurd naar de gemeente en om opheldering gevraagd. Kern van het bezwaar
Waarvoor gaat u meestal naar de Veluwezoom / Posbank?
is dat de Schaapsallee afgesloten zou worden voor gemotoriseerd verkeer. Bewoners zijn daar ongerust over. Het gaat hier niet om deze maatregel (al dan niet) maar om de discussie die sterk leeft in het dorp en duidt op een communicatiebehoefte over het mas-
Recreatie Natuur, rust en bescherming dieren en kwetsbare planten Bereikbaarheid en parkeren, ik wil overal in het gebied kunnen parkeren
39% 50 6
terplan. Wat verder opvalt in Laag-Soeren is dat inwoners de term Posbank gebruiken voor de fysieke locatie van de stenen bank met theehuis. “Je kunt vanuit Laag
Deze rangorde blijkt ook uit de cijfers die de respondenten geven aan
Soeren niet direct bij de Posbank komen. Dan moet je
natuur, recreatie en verkeer. Met het cijfer drukken ze uit hoe belangrijk
via Dieren”, was een typerende uitspraak.
ze elk van deze thema’s vinden. Weer springt - door alle leeftijdsgroepen
In alle andere plaatsen is de
heen en in alle dorpen - de natuur eruit, met een zeer hoge waardering.
‘Posbank’ een globale gebiedsaanduiding en ook veel vaker gebruikt dan Veluwezoom.
28
“Je kunt vanuit Laag-Soeren niet direct bij de Posbank komen. Dan moet je via Dieren”,
En ook hier zien we dat recreatie volgt, eveneens met goede waarde ringscijfers. Bij respondenten van buiten de gemeenten ligt de nadruk vooral op de natuur. Ze steunen in grote meerderheid de voorgenomen maatregelen, maar een behoorlijke grote groep noemt de gedeeltelijke afsluiting beter iets dan niets; volledige afsluiting vinden ze een gemis te kans omdat in hun ogen een weekendafsluiting in de zomermaanden niet voldoende is.
29
Naar een balans tussen natuur, recreatie en verkeer
Naar een balans tussen natuur, recreatie en verkeer
uitwerking van de resultaten Tweede lijn
uitwerking van de resultatenTweede lijn
Hoe belangrijk is voor u rust en natuur in het gebied? Geef een cijfer van 1 tot 10 (1 is onbelangrijk, 10 is heel erg belangrijk). En het verkeer dan? Uit de vragen over het ‘eigen gebruik’ van de Velu wezoom blijkt dat menig inwoner zelf ook wel eens met de auto het
40
%
gebied in rijdt. Maar omdat natuur bij de meesten prevaleert, lijkt nu het belang van verkeer bij velen een lagere waardering op te leveren.
26
Toegankelijkheid van het gebied voor gemotoriseerd verkeer scoort bij bijna de helft van de respondenten slecht als prioriteit. Aan de andere
17
kant geeft ongeveer een derde van de geïnterviewden aan dat deze toegankelijkheid voor hen wel belangrijk is.
0
0
0
1
2
1
2
3
4
5
4
6
10
7
8
9
10
Is de toegankelijkheid van het gebied voor gemotoriseerd verkeer voor jou een belangrijk onderwerp Geef een cijfer van 1 tot 10 (1 is onbelangrijk, 10 is heel erg belangrijk). 30
Hoe belangrijk is voor u recreatie in het gebied? Geef een cijfer van 1 tot 10 (1 is onbelangrijk, 10 is heel erg belangrijk).
%
12 6
1
2
25
%
15
3
30
8 3
4
5
3
4
6
7
13 16
7
8
9
10
6
3
1
2
5
5
3
4
31
8
8
5
6
11
7
8
9
13
10
Naar een balans tussen natuur, recreatie en verkeer
Naar een balans tussen natuur, recreatie en verkeer
uitwerking van de resultatenTweede lijn
uitwerking van de resultaten Tweede lijn
QUOTES
Wat is voor u het belangrijkte aan het gebied? Anders Bereikbaarheid en parkeren, ik wil overal in het gebied kunnen parkeren
6
% De natuur, rust en bescherming voor wilde dieren en kwetsbare planten
Recreatie een fijn gebied om te wandelen en te fietsen
5 39
Recreatie, een fijn gebied om te wandelen en te fietsen
49
De natuur, rust en bescherming voor wilde dieren en kwetsbare planten Bereikbaarheid en parkeren, ik wil overal in het gebied kunnen parkeren Anders, namelijk ...
• Ze zijn al 25 jaar bezig met het maken van plannen. Ik zou het geweldig vinden als er minder verkeer zou komen, maar dat duurt denk ik nog wel een hele tijd. • Ze praten hier al heel lang over, maar ik hoop dat ze plannen nu eindelijk eens een keer worden doorgevoerd.
Wat mij betreft mag het verbod 24 uur per
De respondenten kregen de gelegenheid hun visie te geven op de plek die gemotoriseerd verkeer zou moeten krijgen in Nationaal Park Velu wezoom. Welk toekomstbeeld zien zij voor zich? Heel vaak noemen mensen dat ze het verkeer teruggedrongen zouden willen zien. Er is veel steun voor de maatregelen, en er zijn – in veel lage re aantallen – respondenten die vinden dat de maatregelen veel verder moeten gaan en respondenten die vinden dat er niets hoeft gebeuren.
dag, zeven dagen in de week, 52 weken lang gelden.
• Als het verkeer niet in het weekend komt, komt het wel op andere momenten. • Je verplaatst het probleem: ik denk dat heel veel automobilisten dan in de nabijgelegen maal als je parkeergeld gaat vragen: mensen zijn en blijven krenten. • Gedeeltelijk afsluiting op drukke dagen moet voldoende zijn.
• Ik denk dat als de plannen eenmaal in werking zijn, iedereen er snel gewend aan zal zijn. Wie weet kunnen we dan nog een stapje verder gaan: het gebied nóg vaker voor gemotoriseerd verkeer afsluiten. • Ik zie vooral de aanleg van grotere parkeerterreinen voor me, waar elektrische shuttlebusjes af en aan gaan rijden.
32
Posbank toegelaten moeten worden.
dorpen en in bermen gaan parkeren. Hele-
• Minder verkeer is op zich al fantastisch.
5.6 Toekomstbeeld verkeer
• Er zouden alleen elektrische auto’s op de
33
• Ik wens een afsluiting van de Posbank voor auto’s en motoren. Ik wil dat MTB-routes worden afgesloten en dat er geen honden meer los mogen lopen in het gebied. En meer handhaving graag. Ik wil dat de natuur zich weer kan herstellen.
Naar een balans tussen natuur, recreatie en verkeer
Naar een balans tussen natuur, recreatie en verkeer
uitwerking van de resultaten Tweede lijn
uitwerking van de resultatenTweede lijn
QUOTES 5.7 Toekomstbeeld natuur Natuur is (heel) belangrijk voor het overgrote deel van de responden ten. Dat de natuur zich kan herstellen in Nationaal Park Veluwezoom is een wens die mensen heel vaak uitspreken. De heide vergrast en de fauna, van de kleinste levende wezens tot de grootste dieren, heeft rust nodig, weten respondenten te noemen. Om die reden is het tijd om het gemotoriseerd verkeer terug te dringen in het gebied, zeggen velen. Maar ook recreatie in de vorm van mountainbiken en wielrennen brengt onrust, vinden sommigen. Recreanten laten afval achter en ook dat is schadelijk voor de natuur. Veel respondenten pleiten daarom voor meer bescherming van de natuur. Aan de andere zijde van het spectrum zijn er ook inwoners en recreanten die vinden dat het allemaal wel mee valt met de overlast van de mens, of die vinden dat de overlast met handha ving kan worden aangepakt.
• Het gaat nu slecht met de natuur. De hei
• Afsluiting heeft weinig zin, controle wél.
vergrast. De natuur zou haar oude status
Zorg voor meer controleurs hier, die mensen
terug moeten krijgen, onder meer door het
kunnen aanspreken op hun gedrag. Echt, in
verkeer te weren.
de coronatijd lagen elke dag wel mondkap-
• Ik denk dat er beestjes terugkomen als er wat meer rust komt. Zoals wolven. Dat zou heel vet zijn. • Verkeer weren heeft, denk ik niet zo heel veel invloed. Ons aan de regels houden, zoals op de paden blijven en geen rotzooi achterlaten, werkt wél in het voordeel van de natuur. Misschien is daar wat handhaving bij nodig, investeer daar dan in. • Ik merk vaak dat bij het geringste motorgeluid vogels schrikken en meteen weg-
jes langs de paden. Ook heel veel menselijke ontlasting en wc-papier. En ook zagen we regelmatig platgetrapte heide. Wat meer bewustzijn en respect voor de omgeving: dát zou de natuur helpen. • Beperk de vele toertochten voor wielrenners die hier worden gehouden. Dat zijn er soms wel vier per week: dat is veel te veel. • Er komen steeds meer mensen hier wonen en die moeten kunnen recreëren. • We moeten de natuur zoveel mogelijk met
vliegen. Met minder gemotoriseerd verkeer
rust laten. Wij zijn op bezoek in het huis van
krijgen de vogels, en ook alle andere dieren
de dieren.
hier, absoluut veel meer rust.
5.8 Toekomstbeeld recreatie Uitgedrukt in een cijfer schalen respondenten recreatie minder hoog in dan natuur, maar nog steeds is het voor hen belangrijk. De balans tussen natuur en recreatie moet hersteld, is de teneur. Daarom vinden veel respondenten het wenselijk om ongebreideld toerisme in de Veluwe zoom af te remmen. Ook vragen respondenten om meer handhaving. Daarnaast noemen mensen suggesties voor kleinschalige recreatie en zonering van het gebied.
34
35
Naar een balans tussen natuur, recreatie en verkeer
Naar een balans tussen natuur, recreatie en verkeer
uitwerking van de resultaten Tweede lijn
uitwerking van de resultatenTweede lijn
QUOTES
QUOTES • Ik ben jaren geleden vrijwilliger bij Natuur-
• De recreatie zal niet zo veel veranderen. Ik
eerst mensen proberen te trekken en nu
dan op bepaalde momenten niet meer gaan,
monu- menten geweest en toen waren er
zou het trouwens wel fijn vinden als er wat
proberen ze toerisme terug te dringen.
maar dat is dan maar zo.
kleinschalige excursies om mensen nog
meer plekken zouden komen waar ik naar de
bewuster van de natuur te maken. Daar be-
wc kan.
• Het rondje Posbank met de eigen auto zal
• Recreatie in de natuur is heel belangrijk. Dat gun ik ook iedereen. Maar recreëer in rust en met respect. Dat gebeurt helaas steeds minder. Hopelijk is het geen trend, maar ik zie hier af en toe mensen met een stevig vaartje boarden met een GoPro op hun helm. • Het Rozendaalse veld wordt een centrum van honden oppas centrales. Busjes rijden af en aan, dat is irritant. • Handhaven is belangrijk. Ik woon hier 27 jaar en heb in die tijd twee keer een boswachter gezien.
taalden deelnemers een klein bedrag voor. Tegenwoordig zijn excursies producten, een soort melkkoe van Natuurmonumenten. Zoals een VIP-excursie in de hertenbrons voor 80 euro. Belachelijk. Ik ben bang dat het nog erger gaat worden. Ik ben vanwege dat ‘snel geld willen verdienen’ ook gestopt als vrijwilliger. • Er zullen meer fietsers komen op de momenten dat auto’s niet welkom zijn. Ik denk dat er daarom nog veel meer fietspaden aangelegd zullen gaan worden.
Dat scheelt al negentig procent van het
• Ik denk dat vooral vanwege corona het aantal recreanten explosief is gestegen. Nu corona op zijn retour is, zullen er minder mensen komen.
verkeer. • Overmatig aanleggen en gebruik van mountainbike paden kan overlast aan de natuur veroorzaken.
• We moeten de natuur in kunnen, zonder die te verstoren. Natuur is belangrijker dan dat mensen er heen kunnen. Wij hebben andere opties voor recreatie, de dieren niet. • Er moeten meer overnachtingsmogelijkheden komen voor toeristen. • Pas op met recreatie, om de natuur zo min mogelijk te verstoren. Raar is wel dat ze
36
• Haal de horeca bovenop de Posbank weg.
37
• Recreatie in de vorm van wandelen en educatieve tochten mag gestimuleerd worden. • Aan de zuidrand zijn wat mij betreft delen die drukker mogen zijn en verder mag het rustig blijven in grote delen elders in het gebied.