Monitor klimaataanpak Rheden

Monitor klimaataanpak Rheden (versie 2021)

Monitor klimaataanpak Rheden Versie 2021

Monitor klimaataanpak Rheden (versie 2021)

Inhoud Inleiding Herkomst data Totaal • CO2 • Casus: Bouwen en renoveren • Energiebesparing Wonen Werken Gemeentelijke organisatie Mobiliteit Opwek • Totaal • Elektriciteit Conclusie

3 4 5

8 9 10 11 13

14 Uitgevoerd door Royal HaskoningDHV in opdracht van gemeente Rheden. Anja Boekenoogen & Guido Israëls Gecontroleerd door: Michiel Wolbers (conceptversie) Projectnummer: BH8646 14 mei 2021

2

Monitor klimaataanpak Rheden (versie 2021)

Inleiding Voor u ligt de monitor klimaataanpak van de gemeente Rheden. Hierin staan de belangrijkste cijfers voor de voortgang van het klimaatbeleid van de gemeente. De gemeente heeft als doelstelling om in 2040 CO2-neutraal te zijn. Hiervoor zijn de volgende tussendoelen geformuleerd: ◼

In 2020 20% minder CO2-uitstoot ten opzichte van 2010

◼

In 2030 49% minder CO2-uitstoot ten opzichte van 1990

◼

Energiebesparing van 1,5% per jaar

◼

In 2023 is het aandeel duurzaam* opgewekte energie 16% van het totale verbruik.

De eerste doelstelling komt uit het coalitieakkoord. De laatste doelstellingen komen uit het beleidskader voor de klimaataanpak 2019-2022. In deze monitor kijken we hoe het staat met de doelstellingen. Hiervoor kijken we naar het totaal en naar verschillende categorieën, conform het programmaplan voor de klimaataanpak Rheden:

3

-

Wonen

-

Werken

-

Gemeentelijke organisatie

-

Mobiliteit

-

Duurzame opwek

Definitie CO2 neutraal CO2-neutraal betekent dat er per saldo geen sprake is van CO2-uitstoot. Anders dan bij “energieneutraal” gaat dit verder dan alleen het energiegebruik. Om dit doel te halen moet alle energie (warmte, brandstof en elektriciteit) die men dan nog nodig heeft om te wonen, werken, reizen en recreëren op duurzame wijze worden opgewekt. Ook CO2-uitstoot van productie en consumptie moet worden geminimaliseerd of gecompenseerd. Voor CO2-neutraal kan een deel van de CO2-uitstoot ook gecompenseerd worden, bijvoorbeeld door bomen te planten of door te investeren in projecten die CO2-uitstoot elders zullen verminderen.

* Er is in de beleidsstukken geen concrete definitie van duurzaam opgenomen. Het is aan te raden om hier een uitspraak over te doen. Een voorbeeld hiervan is dat biomassa hernieuwbaar is, maar niet volgens alle definities duurzaam.

Monitor klimaataanpak Rheden (versie 2021)

Herkomst data De cijfers in dit document zijn afkomstig uit het door Royal HaskoningDHV ontwikkelde Klimaat Dashboard Rheden, versie 2021. Deze is gevuld met informatie uit openbare bronnen, zoals CBS-statline en de klimaatmonitor.nl. Informatie over de gemeentelijke organisatie en projecten is door de gemeente zelf aangeleverd. In het dashboard staat een uitgebreide bronverwijzing per indicator. Voor de monitor zijn over het algemeen de meest recente jaartallen aangehouden. Dit jaartal verschilt per bron, waardoor het jaartal soms per thema verschilt. De meeste gegevens van het CBS en de klimaatmonitor zijn tot en met 2018 beschikbaar, sommige gegevens tot en met 2019. Niet alle grafieken in dit document geven dus dezelfde jaartallen weer. De monitor loopt over de periode tot 2018/2019. Doordat niet alle data direct beschikbaar is, kan de meest recente stand van zaken nog niet gemonitord worden. Het beleid en het programma zijn pas in 2019 van start gegaan. De effecten van dit beleid zijn dus nog niet terug te zien in de cijfers in deze monitor. De informatie van de gemeente geeft hier wel een voorzichtig beeld van.

4

Monitor klimaataanpak Rheden (versie 2021)

Totaal - CO2

CO2 uitstoot Rheden

kton

DOEL: 20% reductie t.o.v. 2010 Hiernaast is de ontwikkeling van de CO2-uitstoot van de gemeente Rheden op basis van de klimaatmonitor te zien. Dit geeft een duidelijke dalende lijn aan. Het doel van de gemeente Rheden is 20% reductie ten opzichte van 2010. In 2019 is de CO2uistoot 24% lager dan in 2010. Het volgende doel, 49% reductie in 2030, wordt ten opzichte van 1990 gemeten. Dit is nog een flinke stap. Voor deze berekening wordt het energieverbruik van de gemeente vermenigvuldigd met de CO2emissiefactoren van het CBS. Deze emissiefactoren geven voor heel Nederland de gemiddelde CO2-uitstoot per energie-eenheid. De laatste jaren zijn deze factoren gedaald door een daling in het gebruik van steenkool en toename van duurzame elektriciteit. De dalende CO2-uitstoot vertelt dus niet het hele verhaal. Op de volgende pagina’s is te zien dat veel doelstellingen van de gemeente Rheden in de periode 2015-2019 niet gehaald worden en er te weinig duurzame energie wordt opgewekt. De dalende trend van de CO2-uitstoot is dus niet toe te schrijven aan de gemeente Rheden, maar geeft een landelijke trend aan.

250000 220.600 kton 219.300 kton

198.100 kton

188.502 kton

150000 100000

50000 0 2015

2016

2017

2018

2019

Gebouwde omgeving

Verkeer en Vervoer

Industrie, Energie, Afval en Water

Landbouw, bosbouw en visserij

CO2-emissiefactor elektriciteit

kg/kWh

0,6 0,5 0,4 0,3 0,2 2010

5

206.200 kton

200000

2011

2012

2013

2014

2015

2016

2017

2018

2019

Monitor klimaataanpak Rheden (versie 2021)

Casus: CO2 uitstoot bouwen en renoveren CO2 wordt niet alleen bij de opwek van energie uitgestoten, maar ook bij de bouw en de productie van materialen. Dit is een vaak vergeten factor bij het reduceren van CO2. Door de CO2-uitstoot van de gebruikte materialen is ingrijpend renoveren van bestaande gebouwen vaak een duurzamere optie dan nieuwbouw. Om dit te laten zien is hier ingrijpend renoveren tegenover nieuwbouw gezet. Mogelijk geeft dit aanknopingspunten om bij investeringsbeslissingen de CO2 lasten van nieuwe gebouwen zoveel mogelijk te drukken binnen de bestaande kaders.

Het grootste deel van de CO2-uistoot van de totale levenscyclus komt van de gebruiksfase (50-80%). Doordat gebouwen steeds energiezuiniger en duurzamer worden, wordt dit aandeel ook steeds kleiner. Bij nieuwe gebouwen is BENG (bijna energieneutraal) het uitgangspunt en is de CO2-uitstoot van de gebruiksfase een stuk kleiner aandeel in de gehele levenscyclus.

In vier fasen wordt CO2 uitgestoten, deze staan in de tabel hieronder, waar de uitstoot voor renovatie en nieuwbouw vergeleken worden.

Bij renovatie kan het bestaande casco gebruikt worden. Het bestaande casco is van beton. Doorgaans leveren beton en staal 5075% van de CO2-impact tijdens de productie- en realisatiefase. Het hergebruik hiervan levert dus een grote milieuwinst. Hierdoor heeft renovatie een minder grote CO2-impact dan nieuwbouw.

Ingrijpend renoveren Omschrijving

Het pand wordt volledig gestript tot Het huidige pand wordt gesloopt aan het casco, de gevels worden en een volledig nieuw pand wordt ook vervangen gebouwd

CO2-impact materialen

Grootste impact beglazing, afwerkingen en isolatiemateriaal

Grootste impact van beton en staal

CO2-impact bouw

Binnen- en buitenschil, binnenruimte

Casco, binnen- en buitenschil, binnenruimte

CO2-impact gebruik

Volgens de Bijna Energie Neutraal Gebouw-eisen (geen verschil)

Grootste CO2impact sloop

Afvoer en verwerking van niet-herbruikbare materialen (geen wezenlijk verschil)

CO2-winst

Betonnen casco behouden, geen CO2 impact door nieuwe materialen. Kortere bouwtijd door behoud van het casco.

6

Nieuwbouw

Geen

Aanbevelingen voor het proces van nieuwbouw en gebruik gemeentelijk vastgoed: -

Neem de CO2-uitstoot van materialen en bouw mee in de besluitvorming (voor de keuze voor een nieuw gebouw of ontwerp).

-

Aan de CO2-uitstoot van materialen en bouwwerkzaamheden kunnen doelstellingen verbonden worden. Bijvoorbeeld een CO2-besparing van de totale bouw. Hiervoor moet wel eerst alle CO2-uitstoot in kaart gebracht worden.

-

Neem bij de keuze voor een nieuw gebouw de gehele levenscyclus mee. Bijvoorbeeld door het maken van een MPG-berekening (milieuprestatie gebouw) of LCA-studie (lifecycle analysis).

Monitor klimaataanpak Rheden (versie 2021)

Totaal - Energiebesparing DOEL: 1.5% minder energie per jaar In 2017 en 2018 is dit doel gehaald. In 2016 is het energiegebruik echter gestegen en de afname van de afgelopen jaren is niet genoeg om dit verlies te compenseren. Daarnaast is het belangrijk te vermelden dat deze trend zich niet automatisch voortzet. Momenteel komt de meeste besparing van ingrepen in gebouwen, zoals spaarlampen en isolatie. Om de besparing op termijn voort te zetten is meer nodig. Zoals gedragsverandering, dit is het moeilijkst te realiseren. Daar komt bij dat er ook factoren zijn waardoor de energievraag toeneemt of verschuift. Het gasverbruik zal afnemen, maar dit leidt waarschijnlijk tot een stijging in het elektriciteitsgebruik. Ook het reboundeffect kan er voor zorgen dat de energiebesparing afvlakt: zuinigere apparatuur leidt vaak tot meer gebruik, waardoor de besparing per saldo tegenvalt.

Energiegebruik TJ

3500

+ 0,45%

3000

- 1,92%

- 2,34%

2500

2000

1500 TJ

Energiebesparingsdoel

1000

3000 2800

500

2600 2400

0 2015

2200

2016

2017

2018

2015 2016 2017 2018 2019 2020 2021 2022 2023 2024 2025 Totaal Energieverbruik (TJ)

Besparingsdoelstelling, 1.5% per jaar, referentiejaar 2015

7

Elektriciteit

Warmte

Verkeer en vervoer

Monitor klimaataanpak Rheden (versie 2021)

Wonen Energieverbuik per woning

GJ

80 60 40 20 0

-2,11%

2015

2016

+ 1,24%

- 3,19%

2017

elektriciteit

2018

-0,34%

2019

Gas

Gasverbruik is temperatuur gecorrigeerd. In koude winters wordt meer gestookt. Om effecten van verduurzamingbeleid terug te kunnen zien is hiervoor gecorrigeerd.

kWp

Vermogen zonnepanelen woningen

6000 5000 4000 3000

1000 0 2016

8

2017

2018

Het 2020 (doorlopend in 2021) heeft de gemeente een paar acties voor verduurzaming van woningen gestart. Wellicht is hierdoor in 2020 een daling in energieverbruik en stijging in vermogen van zonnepanelen te zien. Dit is pas over een paar jaar in de cijfers te zien. De regelingen zijn wel aangeslagen: in totaal hebben over de periode 2018nu 1.765 woningen meegedaan: 8% van de woningen. 530 woningen hiervan hebben van de regeling gebruik gemaakt om zonnepanelen te plaatsen. We verwachten dat het effect hiervan op het geplaatste vermogen zonnepanelen in de komende jaren zichtbaar wordt in de cijfers.

Acties en regelingen gemeente In 2018 waren er 1.471 woningen met zonnepanelen: 7% van alle woningen

In heel Nederland heeft 12,5% van de woningen zonnepanelen.

2000

Verduurzaming woningen In de periode 2015-2019 is het energieverbruik gemiddeld met 0,93% per jaar gedaald. Gasverbruik per woning daalt gestaag, dit is een landelijke trend. Het elektriciteitsgebruik per woning blijft ongeveer stabiel.

Regeling

Type

Deelnemers

Bedrag

Toekomstbestendig wonen

Lening

40

€342.000

Duurzaamheidslening

Lening

(november 2020-april 2021)

144

€1.217.597

(2019-2020)

Winst uit je woning

Collectieve inkoop

1581 (2018 -april 2021)

€1.372.546

Monitor klimaataanpak Rheden (versie 2021)

9

Werken Energieverbruik bedrijven en instellingen 900

+ 5,29%

- 5,71% -5,94%

800

-3,22%

700

Energieverbruik bij bedrijven en instellingen in Rheden Sinds 2015 is het energieverbruik bij bedrijven en instellingen met 10% afgenomen. De werkgelegenheid in Rheden is in dezelfde tijd met 18% toegenomen. Dit geeft een positieve trend aan.

600

Energiebesparing bij bedrijven blijft een belangrijk aandachtspunt, en er valt hier nog veel winst te behalen. Bijna de helft van de gecontroleerde bedrijven in 2020 voldeed niet aan de wettelijke verplichtingen op het gebied van energiebesparing, hier wordt een vervolgcontrole uitgevoerd.

500 400 300 200 100 0 2015

2016

2017 Elektriciteit

2018

2019

Gas

Vestigingen 1000

Energie controles bij bedrijven omgevingsdienst

52

Aantal controles (2020)

23

Vervolgcontrole nodig (voldeed niet)

1

Vervolgcontrole uitgevoerd

880

800 600 600 400 200 0

385 280

275

245

210

175

130

65

50

Monitor klimaataanpak Rheden (versie 2021)

Gemeentelijke organisatie Energieverbuik gemeente (2020)

Elektriciteitsgebruik gemeente (2020) (kWh)

Brandstof (Mobiliteit) 4%

206.516

62.338

Overig

CO2 uitstoot wagenpark (excl. Elektrisch*) 140000 120000 100000

Electra 40%

Riolering 900.208

Gas 56%

858.897

OV+VRI

80000 60000 40000

766.352 Gemeentehuis

20000 0 2018

Energielabels gemeentelijk panden 14 12

12 10

10 8 6

4 2 0

1

1

2

1

1

11

Het energieverbruik van de gemeentelijke organisatie is in de afgelopen jaren al flink gedaald van 31,2 TJ naar 25,2 TJ. Tegelijkertijd zijn er nog veel panden met een laag energielabel. Ook is het percentage eigen opwek erg laag. (0,7TJ - 2,7% van het totaal). Er liggen dus nog veel kansen om het gemeentelijk vastgoed te verduurzamen. Nieuwe gebouwen worden wel energieneutraal: het nieuwe zwembad, het Theothorne en het nieuwe gemeentehuis.

2019

Gemeentelijk Wagenpark 14 12 10 8 6 4 2 0 Elektrisch

CNG (gas)

10

2020

*Er is geen inzicht in het elektriciteitsgebruik van elektrische voertuigen. Dit is onderdeel van de totale stroomrekening van de gemeente.

Diesel

Benzine

Monitor klimaataanpak Rheden (versie 2021)

Mobiliteit

Aantal laadpalen in de gemeente 160

140 Augustus 2020

140

Energieverbruik vervoer

TJ

100

850

80

800

60

750

40

700 2015

2016

2017

2018

Onder energieverbruik mobiliteit valt vervoer over wegen en snelwegen (dit is inclusief OV), mobiele werktuigen en recreatievaart.

Voertuigen: Aantallen

11

Indicatie laadpalen nu: 150-200

120

900

,51

Auto’s per inwoner

241

Elektrische personen auto’s

122

Speed padelecs

20 0 Mei 2017

November 2017

Mei 2018

November 2018

Mei 2019

November 2019

Mei 2020

In het energieverbruik van vervoer is geen duidelijke trend te zien. Om het energiegebruik omlaag te krijgen is verduurzaming nodig, maar ook besparing. Er komt steeds meer duurzaam (elektrisch) vervoer. Dit is ook te zien aan de stijging laadpalen in de gemeente. Verduurzaming is positief, maar er zal ook een gedragsverandering moeten komen om het energiegebruik omlaag te krijgen. Van de 150-200 laadpalen in de gemeente, zijn er 50 van de gemeente zelf.

Monitor klimaataanpak Rheden (versie 2021)

Opwek - totaal DOEL: 16% in 2023 De eigen opwek in de gemeente is beperkt. In 2018 werd ongeveer 4% van de energie in Rheden duurzaam opgewekt. Hieronder vallen ook biomassa en biobrandstoffen, deze worden echter niet door iedereen als duurzaam beschouwd.

Totaal duurzame opwek

TJ 140 120 100 80 60 40 20 0

Het doel van 16% duurzame energie is nog niet in zicht. Hierbij gaat het dus om alle soorten energie. Het aandeel duurzame elektriciteit groeit gestaag (zie volgende pagina), maar nog niet voldoende. Voor duurzame warmte of brandstoffen is een transitievisie warmte opgesteld, maar op lopen op dit moment nog geen activiteiten. 2015

2016

2017

2018

Dit betekent dat er op dit gebied nog grote kansen liggen voor de gemeente om verder te verduurzamen.

Elektrificatie 2018

12

Gemeente Rheden

Nederland

% duurzame energie

4,2%

7,4%

% duurzame elektriciteit

7,1%

25%

Met de verschuiving van fossiele energie naar duurzame energie zal ook de verdeling van energievormen veranderen. De warmtevraag wordt momenteel vooral door gas voorzien. Met de verduurzaming hiervan zal een deel van de warmtevraag door elektriciteit voorzien worden (denk aan warmtepompen en elektrisch koken). Hetzelfde geldt voor vervoer: er komen steeds meer elektrische auto’s. Deze verschuiving heet elektrificatie. Ondanks besparingsdoelen zal de vraag naar duurzame elektriciteit hierdoor dus toenemen.

Monitor klimaataanpak Rheden (versie 2021)

Opwek - elektriciteit Zon op dak In 2019 was er in totaal 30 TJ aan zonnestroom, dit was 6,3 % van het elektriciteitsverbruik. Er zijn geen andere vormen van duurzame opwek in de gemeente. Er is één zonnepark van 3,96 TJ gepland (de Bocht). Hiermee komt het aandeel zonnestroom op 7,1% van het elektriciteitsverbruik. Het doel van 16% in 2023 wordt hiermee nog niet gehaald. Om dit doel te halen is het in elk geval nodig dat het vermogen van zon op dak flink sneller groeit. Ook na 2023 is er nog een flinke opgave. In het landelijke klimaatakkoord staat de ambitie om in 2030 70% van de elektriciteit uit hernieuwbare bronnen te halen.

Aandeel zonnestroom (totaal)

TJ

600

Volgens de zonne-atlas van de provincie Gelderland is in de gemeente Rheden het maximale vermogen van zon-op dak: 102.027 kWpiek. Dit komt neer op ongeveer 330 TJ/jaar, dit is dus nog niet toereikend voor de hele elektriciteitsvraag. In 2018 was 7.243 kWpiek in totaal gerealiseerd. Dit is 7,1% van de totale potentie. Hier kan dus nog een flinke bijdrage gehaald worden. Het vermogen is de laatste jaren wel gestaag gestegen. Het vermogen per paneel gaat door innovatie ook vooruit. De gemeente Rheden liep achter op de rest van de regio. De regio Arnhem/Nijmegen heeft 795 MJ zonnestroom per inwoner, in de gemeente Rheden is dit 687 MJ.

558 507

500

479

500

477

Vermogen zonnestroom woningen en bedrijven

kWpiek

8000

400

7000 300

6000 5000

200

4000

Doel: 16%

100

3000 2000

0 2015

2016

Totaal Elektriciteitverbruik (TJ)

2017

2018

2019

Totale opwek Zon (TJ)

Inclusief 2020 project pijplijn

1000 0

2015

2016

2017

2018

NB: voor het aandeel zonnestroom zijn gegevens van de klimaatmonitor gebruikt, voor het vermogen zonnestroom woningen en bedrijven gegevens van het CBS. Het CBS heeft nog geen gegevens over 2019. De opbrengst en het vermogen lopen niet geheel gelijk. Het vermogen (rechts) zegt iets over de stijging van het aantal panelen. De opbrengst (links) is afhankelijk van het vermogen en het aantal zonuren in een jaar.

13

Monitor klimaataanpak Rheden (versie 2021)

Conclusie De doelstelling voor CO2-reductie is tot en met 2019 gehaald. Dit komt doordat de energiemix in heel Nederland verduurzaamd is, er werd minder steenkool gebruikt en meer duurzame energie. Dit is dus niet toe te schrijven aan de inspanningen van de gemeente Rheden. De overige doelen werden namelijk niet gehaald. Er wordt niet genoeg energie bespaard en het doel voor de opwek van duurzame energie is nog niet in zicht.

De gemeente geeft zelf het goede voorbeeld: veel gebouwen zijn in de afgelopen jaren verduurzaamd en hebben energielabel A of hoger. Het energiegebruik is flink afgenomen en ook het wagenpark wordt steeds duurzamer. Hiermee doet de gemeente het voor zichzelf goed. Tegelijk zijn er nog veel gebouwen met een laag label. Het is wenselijk om de verduurzaming van het vastgoed voort te zetten.

Er kan nog extra aandacht gaan naar de CO2-uitstoot van zaken die niet gelinkt zijn aan energiegebruik. Deze zijn nu niet in beeld. Eén daarvan is de CO2-uitstoot van materialen en bouwwerkzaamheden. Het nieuwe gemeentehuis kan hier een mooi voorbeeld voor zijn.

De afgelopen twee jaar zijn flinke inspanningen van de gemeente geleverd ter verduurzaming. De effecten hiervan zijn nu nog niet te zien. Desalniettemin moeten er nog flinke stappen gezet worden om de doelen te halen.

14

DOELBEREIK (t/m 2018)

CO2

͠ BESPARING

DUURZAME ENERGIE