Gemeente Rheden Gewaarmerkte jaarstukken 2025 (incl. was getekende controleverklaring)
Tekst van het document
Begroting | Realisatie Programma / taakvelden | Lasten | Baten | Lasten | Baten P1 Samenleving 0.10 Mutaties reserves | 392.000 | 15.350 | 392.000 | 0 4.2 Onderwijshuisvesting | 3.535.048 | 508.698 | 2.924.519 | 496.801 4.3 Onderwijsbeleid en leerlingzaken | 2.702.973 | 940.089 | 3.358.841 | 1.419.650 5.1 Sportbeleid en activering | 514.084 | 10.018 | 520.299 | 94.446 5.2 Sportaccommodaties | 4.531.193 | 1.718.892 | 5.126.506 | 2.084.444 5.3 Cultuurpresentatie, cultuurproductie en cultuurparticipatie | 673.557 | 0 | 671.073 | 60.000 5.6 Media | 1.015.957 | 0 | 1.023.394 | 43.121 6.1 Samenkracht en burgerparticipatie | 4.386.578 | 588.661 | 3.665.499 | 603.068 6.22 Toegang en eerstelijnsvoorzieningen Jeugd | 194.857 | 0 | 155.832 | 1.299 6.23 Toegang en eerstelijnsvoorzieningen Integraal | 370.960 | 0 | 435.131 | 0 6.3 Inkomensregelingen | 23.777.010 | 17.090.452 | 25.363.533 | 19.504.456 6.4 Begeleide participatie | 10.877.825 | 857.750 | 10.456.885 | 745.090 6.60 Hulpmiddelen en diensten (WMO) | 3.254.392 | 842.700 | 2.958.366 | 531.254 6.711 Huishoudelijke hulp (WMO) | 6.819.000 | 0 | 6.123.239 | 0 6.712 Begeleiding (WMO) | 7.311.304 | 940.000 | 6.240.683 | 1.170.248 6.714 Overige maatwerkarrangementen (WMO) | 1.418.435 | 0 | 982.138 | 17.565 6.751 Jeugdhulp ambulant lokaal | 5.927.624 | 6.160 | 5.837.841 | 0 6.752 Jeugdhulp ambulant regionaal | 9.103.136 | 9.460 | 8.965.255
| 0 6.762 Jeugdhulp met verblijf regionaal | 6.139.324 | 6.380 | 6.046.335 | 0 6.791 PGB WMO | 430.000 | 0 | 277.589 | 0 6.792 PGB Jeugd | 125.000 | 0 | 218.700 | 0 6.822 Jeugdreclassering | 1.133.196 | 0 | 1.296.932 | 0 6.91 Coördinatie en beleid Wmo | 2.985.525 | 0 | 2.623.270 | 0 6.92 Coördinatie en beleid Jeugd | 1.874.190 | 0 | 1.756.357 | 11.308 7.1 Volksgezondheid | 2.770.180 | 1.031.177 | 2.677.514 | 738.614 P1 Samenleving | 102.263.348 | 24.565.787 | 100.097.733 | 27.521.366 P2 Leefomgeving 0.10 Mutaties reserves | 810.000 | 521.000 | 807.227 | 917.563 0.3 Beheer overige gebouwen en gronden | 1.103.842 | 441.973 | 1.097.842 | 454.511 2.1 Verkeer en vervoer | 6.087.434 | 337.315 | 6.731.572 | 638.347 2.2 Parkeren | 70.543 | 25.000 | 127.973 | 16.169 2.5 Openbaar vervoer | 124.818 | 97.465 | 72.538 | 72.488 3.1 Economische ontwikkeling | 467.590 | 101.000 | 470.639 | 99.540 3.3 Bedrijvenloket en bedrijfsregelingen | 9.118 | 9.118 | 21.692 | 20.331 3.4 Economische promotie | 334.280 | 606.102 | 342.034 | 601.981 164 5.5 Cultureel erfgoed | 124.022 | 0 | 259.198 | 11.211 5.7 Openbaar groen en (openlucht) recreatie | 4.582.261 | 250.932 | 4.147.494 | 99.696 7.2 Riolering | 4.612.499 | 6.356.181 | 4.048.048 | 5.582.192 7.3 Afval | 4.584.718 | 6.120.250 | 4.292.617 | 5.295.475 7.4 Milieubeheer | 3.245.072 | 1.833.000 | 4.225.928 | 2.477.651 7.5 Begraafplaatsen en crematoria
| 657.008 | 805.628 | 675.801 | 690.425 8.1 Ruimtelijke ordening | 2.486.550 | 110.000 | 2.195.947 | 60.000 8.2 Grondexploitatie (niet-bedrijventerreinen) | 205.193 | 129.220 | 823.753 | 410.057 8.3 Wonen en bouwen | 2.945.303 | 507.000 | 3.623.081 | 860.521 P2 Leefomgeving | 32.450.251 | 18.251.184 | 33.963.383 | 18.308.157 P3 Bestuur en organisatie 0.10 Mutaties reserves | 2.060.950 | 2.486.828 | 5.522.508 | 6.794.038 0.1 Bestuur | 2.966.224 | 50.000 | 5.107.621 | 80.002 0.2 Burgerzaken | 1.857.682 | 840.000 | 2.087.603 | 1.036.361 0.4 Overhead | 24.621.918 | 246.700 | 25.875.947 | 543.497 0.5 Treasury | -1.198.241 | 718.853 | -86.995 | 1.069.337 0.61 OZB woningen | 730.000 | 10.162.707 | 750.266 | 9.438.249 0.62 OZB niet-woningen | 0 | 2.690.310 | 0 | 3.559.671 0.63 Parkeerbelasting | 0 | 3.500 | 0 | 4.620 0.64 Belastingen overig | 0 | 85.011 | 0 | 151.436 0.7 Algemene uitkering en overige uitkeringen gemeentefonds | 0 | 105.799.445 | 0 | 109.613.951 0.8 Overige baten en lasten | 943.527 | 300.000 | 2.353.132 | 0 0.9 Vennootschapsbelasting (Vpb) | 0 | 0 | 0 | 0 1.1 Crisisbeheersing en brandweer | 3.363.878 | 5.500 | 3.412.270 | 6.600 1.2 Openbare orde en veiligheid | 1.105.743 | 20.500 | 1.324.140 | 212.876 6.1 Samenkracht en burgerparticip.
| 13.242.670 | 18.862.340 | 16.912.662 | 24.566.751 P3 Bestuur en organisatie | 49.694.351 | 142.271.694 | 63.259.154 | 157.077.390 Eindtotaal | 184.407.950 | 185.088.665 | 197.320.270 | 202.906.913 Resultaat | 680.715 | 5.586.643 165 Rechtmatigheidsverantwoording Verantwoordelijkheid college van burgemeester en wethouders De baten en lasten alsmede de balansmutaties moeten getrouw in de jaarrekening worden opgenomen. Uit het getrouw opnemen van de baten en lasten alsmede de balansmutaties, blijken een drietal rechtmatigheidscriteria niet expliciet. Dit betreffen het begrotings-, voorwaarden-, en misbruik- en oneigenlijk gebruik criterium. In deze rechtmatigheidsverantwoording licht het college van burgemeester en wethouders toe in hoeverre bij de in de jaarrekening verantwoorde baten en lasten, alsmede de balansmutaties het begrotings-, voorwaarden-, en misbruik- en oneigenlijk gebruik criterium zijn nageleefd. Dit houdt in dat de verantwoorde baten en lasten, alsmede de balansmutaties in overeenstemming zijn met door de raad vastgestelde kaders zoals de begroting en gemeente | lijke verordeningen en met bepalingen in de relevante wet- en regelgeving. Bij de waarderingsgrondslagen in de jaarrekening is het door de raad op 4 februari 2025 vastgestelde normenkader van de relevante wet- en regelgeving verder toegelicht.
Deze verantwoording hanteert een grensbedrag omdat alleen de van belang zijnde aspecten in de verantwoording hoeven te worden betrokken. Deze grens is door de raad bepaald en bedraagt 2% van de totale lasten exclusief toevoegingen aan de reserves en is daa | rmee vastgesteld op € 3.811.971. De grondslag voor deze verantwoording is de Kadernota Rechtmatigheid 2025 van de Commissie BBV van september 2025. Bevinding Het college stelt vast dat de omvang van de in deze jaarrekening verantwoorde baten en lasten alsmede de balansmutaties die niet rechtmatig tot stand zijn gekomen bedrag € 11.691 duizend bruto bedraagt. Dit is hoger dan de daarvoor gestelde grens van € 3.8 | 12 duizend. Van de bruto niet rechtmatig tot stand gekomen verantwoorde baten en lasten alsmede de balansmutaties is een bedrag van € 6.980 duizend acceptabel op basis van door de gemeenteraad vastgestelde afspraken. De netto onrechtmatigheid komt daarmee | uit op € 4.711 duizend. Procentueel bedraagt de netto onrechtmatigheid 2,47%. De geconstateerde afwijkingen betreffen: Overschrijding lasten (thema’s): | Bruto | Netto 1. | Financiële bestaanszekerheid | € 1.166 duizend | € 0 2. | Vitaal en gezond | € 509 duizend | € 351 duizend 3. | Biodiversiteit, erfgoed landschap | € 135 duizend | € 124 duizend 4. | Mobiliteit en infra | € 649 duizend | € 382 duizend 5.
| Vernieuwing omgevingsbeleid | € 328 duizend | € 97 duizend 6. | Volkshuisvesting | € 678 duizend | € 324 duizend 7. | Dienstverleningsagenda | € 6.166 duizend | € 1.566 duizend 8. | Integrale veiligheid | € 267 duizend | € 73 duizend Onderschrijding baten (taakvelden): 166 1. | Inrichting en beheer openbare ruimte | €1.208 duizend | € 1.208 duizend Fouten in het kader van de naleving van de Europese Aanbestedingsregels van cumulatief € 585 duizend is als volgt opgebouwd: 6. | Onrechtmatige inkoop onderhoud vastgoed | € 229 duizend 7. | Onrechtmatige inkoop ICT-diensten | € 113 duizend 8. | Onrechtmatige inkoop PMD zakken | € 97 duizend 9. | Onrechtmatige inkoop leaseovereenkomsten | € 85 duizend 10. Onrechtmatige inhuur personeel | € 61 duizend In onderstaande tabel is een cumulatief totaaloverzicht opgenomen van geconstateerde rechtmatigheidsfouten over 2025. Uitkomsten Rechtmatigheidsverantwoording (bedragen x€1000) | Bruto | Bruto | Netto | Netto A. | Begrotingscriterium 1 | Overschrijding exploitatiebudgetten taakvelden begroot versus werkelijk Overschrijding lasten | € 9.898 | € 2.918 Onderschrijding baten | € 1.208 | € 1.208 Totaal | € 11.106 | € 4.126 2 | Overschrijding investeringsbudgetten (kredieten)1 | € 0 | € 0 3 | Niet geautoriseerde reserve mutaties | € 0 | € 0 4 Overschrijding van baten en/of onderschrijding van lasten | € 0 | € 0 Subtotaal A.
Begrotingsonrechtmatigheden | € 11.106 | €4.126 B. | Voorwaardencriterium 1 | Inkopen ten onrechte niet Europees aanbesteed | € 585 | € 585 2 | Overige uitkomsten Verbijzonderde Interne Controles | € 0 | € 0 C. | Misbruik- en oneigenlijk gebruik criterium | € 0 | € 0 D. | Totaal rechtmatigheidsfouten | € 11.691 | € 4.711 Uitgedrukt in percentage t.o.v. lasten excl. mut | 6.13% | 2,47% In de paragraaf bedrijfsvoering is op basis van de Kadernota rechtmatigheid van de commissie BBV en op basis van de afspraken met de raad aanvullende informatie opgenomen over de financiële rechtmatigheid. In deze paragraaf leest u tevens u een nadere toelichting aan de hand van de verschillende criteriums die voor de rechtmatigheidsverantwoording van toepassing zijn. Het college heeft daarin ook beschreven welke actie hij onderneemt om vermelde afwijkingen in de toekomst te voorkomen. 1 Bij de reconstructie van de Oranjebuurt en de Oranjeweg zijn de werkzaamheden integraal uitgevoerd. De kosten zijn per abuis op één investeringsnummer voor het hele project verantwoord, in plaats van te worden verdeeld over de afzonderlijke investeringskredieten volgens de gebruikelijk verdeelsleutel. Deze werkwijze sluit aan bij de opbouw van de meerjareninvesteringsbegroting (MJIB) en de wijze waarop de raad investeringskredieten heeft geautoriseerd.
Hierdoor liet de concept versie van de jaarrekening nog een begrotingsonrechtmatigheid op deze kredieten zien. In de definitieve versie van de jaarrekening is dit hersteld door de kosten alsnog overeenkomstig de verdeelsleutel aan de afzonderlijke investeringskredieten toe te rekenen. 167 168 SISA Gewaarmerkt voor identificatie doeleinden d.d: 03-07-2026 Gewaarmerkt voor identificatie doeleinden d.d: 03-07-2026 169 Gewaarmerkt voor identificatie doeleinden d.d: 03-07-2026 Gewaarmerkt voor identificatie doeleinden d.d: 03-07-2026 170 Gewaarmerkt voor identificatie doeleinden d.d: 03-07-2026 Gewaarmerkt voor identificatie doeleinden d.d: 03-07-2026 171 Gewaarmerkt voor identificatie doeleinden d.d: 03-07-2026 Gewaarmerkt voor identificatie doeleinden d.d: 03-07-2026 172 Gewaarmerkt voor identificatie doeleinden d.d: 03-07-2026 Gewaarmerkt voor identificatie doeleinden d.d: 03-07-2026 173 Gewaarmerkt voor identificatie doeleinden d.d: 03-07-2026 Gewaarmerkt voor identificatie doeleinden d.d: 03-07-2026 174 Gewaarmerkt voor identificatie doeleinden d.d: 03-07-2026 Gewaarmerkt voor identificatie doeleinden d.d: 03-07-2026 175 Gewaarmerkt voor identificatie doeleinden d.d: 03-07-2026 Gewaarmerkt voor identificatie doeleinden d.d: 03-07-2026 176 Gewaarmerkt voor identificatie doeleinden d.d: 03-07-2026 Gewaarmerkt voor identificatie doeleinden d.d: 03-07-2026 177 Gewaarmerkt voor
identificatie doeleinden d.d: 03-07-2026 Gewaarmerkt voor identificatie doeleinden d.d: 03-07-2026 178 Gewaarmerkt voor identificatie doeleinden d.d: 03-07-2026 Gewaarmerkt voor identificatie doeleinden d.d: 03-07-2026 179 Gewaarmerkt voor identificatie doeleinden d.d: 03-07-2026 Gewaarmerkt voor identificatie doeleinden d.d: 03-07-2026 180 Overige gegevens Gewaarmerkt voor identificatie doeleinden d.d: 03-07-2026 Accountants Aan de Raad van Gemeente Rheden Baker Tilly (Netherlands) B.V. trading as Baker Tilly is a member of the global network of Baker Tilly International Ltd., the members of which are separate and independent legal entities. Alle diensten worden verricht op basis van een overeenkomst van opdracht, gesloten met Baker Tilly (Netherlands) B.V., waarop van toepassing zijn de algemene voorwaarden, gedeponeerd bij de Kamer van Koophandel onder nr. 24425560. In deze voorwaarden is een beperking van aansprakelijkheid opgenomen. Baker Tilly (Netherlands) B.V. Burgemeester Roelenweg 14-18 Postbus 508 8000 AM Zwolle T: +31 (0)38 425 86 00 zwolle@bakertilly.nl www.bakertilly.nl KvK: 24425560 CONTROLEVERKLARING VAN DE ONAFHANKELIJKE ACCOUNTANT A. Verklaring over de in de jaarstukken opgenomen jaarrekening 2025 Ons oordeel Wij hebben de jaarrekening 2025 van de gemeente Rheden te De Steeg gecontroleerd.
Naar ons oordeel geeft de in de jaarstukken opgenomen jaarrekening een getrouw beeld van de grootte en de samenstelling van de baten en lasten over 2025 en van het vermogen van de gemeente Rheden op 31 december 2025 alsmede een getrouw beeld van de financiële rechtmatigheid over 2025 in over- eenstemming met het Besluit begroting en verantwoording provincies en gemeenten (BBV). De jaarrekening bestaat uit: 1. Het overzicht van baten en lasten over 2025; 2. De balans per 31 december 2025; 3. De toelichting met een overzicht van de gehanteerde grondslagen voor financiële verslaggeving en andere toelichtingen; 4. De rechtmatigheidsverantwoording over 2025; 5. De SiSa-bijlage met de verantwoordingsinformatie over specifieke uitkeringen; en 6. De bijlage met het overzicht van de gerealiseerde baten en lasten per taakveld. De basis voor ons oordeel Wij hebben onze controle uitgevoerd volgens Nederlands recht, waaronder ook de Nederlandse controle- standaarden, het Besluit accountantscontrole decentrale overheden (Bado), het controleprotocol dat is vastgesteld door de gemeenteraad op 19 december 2023 inclusief aanpassing Financiële Verordening en Controleprotocol 2024–2026 door de gemeenteraad vastgesteld op 24 februari 2026 en het Controlepro- tocol Wet normering topinkomens (WNT) 2025 vallen.
Onze verantwoordelijkheden op grond hiervan zijn beschreven in de sectie ‘Onze verantwoordelijkheden voor de controle van de jaarrekening’. Wij zijn onafhankelijk van de gemeente Rheden zoals vereist in de Wet toezicht accountantsorganisaties (Wta), de Verordening inzake de onafhankelijkheid van accountants bij assurance-opdrachten (ViO) en andere voor de opdracht relevante onafhankelijkheidsregels in Nederland. Verder hebben wij voldaan aan de Verordening gedrags- en beroepsregels accountants (VGBA). Wij vinden dat de door ons verkregen controle-informatie voldoende en geschikt is als basis voor ons oor- deel. Accountants 180-2 Informatie ter ondersteuning van ons oordeel Wij hebben onze controlewerkzaamheden bepaald in het kader van de controle van de jaarrekening als geheel en bij het vormen van ons oordeel hierover. Onderstaande informatie ter ondersteuning van ons oordeel en onze bevindingen moeten in dat kader worden bezien en niet als afzonderlijke oordelen of conclusies. Materialiteit Op basis van onze professionele oordeelsvorming hebben wij de materialiteit voor de jaarrekening als geheel bepaald op € 3.811.980. De bij onze controle toegepaste goedkeuringstolerantie bedraagt 2% van de totale lasten exclusief de toevoegingen aan reserves, zoals voorgeschreven in artikel 2 lid 1 en 3 Bado.
Daarbij zijn voor de controle van de in de jaarrekening opgenomen WNT-informatie de materialiteitsvoor- schriften gehanteerd zoals vastgelegd in het Controleprotocol WNT 2025. Wij houden ook rekening met afwijkingen en/of mogelijke afwijkingen die naar onze mening voor de gebruikers van de jaarrekening om kwalitatieve redenen materieel zijn, zoals ook bedoeld in artikel 3 Bado. Wij zijn met de gemeenteraad overeengekomen dat wij aan de raad tijdens onze controle geconstateerde afwijkingen boven € 75.000 rapporteren alsmede kleinere afwijkingen die naar onze mening om kwalita- tieve, SiSa- of WNT-redenen relevant zijn. Controleaanpak frauderisico's Als onderdeel van onze controle hebben wij inzicht verkregen in de gemeente en haar interne beheer- singsomgeving. Wij hebben een frauderisicoanalyse uitgevoerd met als doelstelling het identificeren en inschatten van mogelijke risico's op een afwijking van materieel belang als gevolg van fraude. Wij hebben onze frauderisicoanalyse besproken met het college van burgemeester en wethouders en de auditcom- missie. Op basis van onze frauderisicoanalyse hebben wij geen frauderisico onderkend ten aanzien van de opbrengstverantwoording.
Dit vloeit voort uit het feit dat een deel van de opbrengststromen bestaat uit een voor gedefinieerd bedrag op basis van een beschikking waarop de gemeente geen invloed heeft (zoals de rijksbijdrage en specifieke uitkeringen vanuit het rijk). De andere opbrengstenstromen zijn niet complex en routinematig van aard en bij deze opbrengststromen is weinig tot geen sprake van schattingselementen. Daarnaast zijn in de opbrengsten geen frauderisicofactoren aanwezig zoals beloningsstructuur van het management, prestatie-indicatoren en andere factoren die aanleiding geven tot het bewust foutief manipuleren van de opbrengsten. Wij zijn gedurende de gehele controle alert geweest op indicaties van (mogelijke) fraude. Daarnaast hebben wij middels een schriftelijke bevestiging door het college laten bevestigen dat alle gevallen van (mogelijke) fraude zijn gemeld aan ons. Wij hebben tijdens onze controle geen specifieke aanwijzingen gekregen voor (een vermoeden van) fraude. Overall constateren wij dat fraudepreventie een onderdeel is waar de gemeente actief mee bezig is. Het college heeft een integriteitsbeleid en een klokkenluidersregeling geïmplementeerd en beschikt over een interne frauderisicoanalyse waarin frauderisico’s worden geïdentificeerd en relevante interne controlemaatregelen gedefinieerd om deze frauderisico’s te mitigeren.
Onze bevindingen hebben wij besproken met het college en de auditcommissie van gemeente Rheden, wat heeft geleid tot verscherpte aandacht voor verbetermaatregelen in de primaire processen. In onze frauderisicoanalyse hebben wij de volgende frauderisico’s geïdentificeerd en geëvalueerd in het kader van onze controle. Accountants 180-3 Het risico dat het management maatregelen van interne beheersing doorbreekt Het college of management bevindt zich in een unieke positie om fraude te plegen, omdat het in staat is de administratieve vastleggingen te manipuleren en frauduleuze financiële overzichten op te stellen door interne beheersingsmaatregelen te doorbreken, die anderszins effectief lijken te werken. Een incentive van het college of management zou hierbij kunnen zijn om op die wijze een betere financiële situatie of prestatie te presenteren.
Om dit frauderisico te ondervangen hebben wij de volgende werkzaamheden verricht: Analyseren en beoordelen van op basis van risicocriteria geselecteerde journaalposten en hierop specifieke controlewerkzaamheden verricht om de nauwkeurigheid van de geselecteerde journaal- posten te controleren; Analyse van aanpassingen die tijdens het opstellen van de jaarrekening zijn gemaakt; Beoordelen van belangrijke schattingen en de schattingsprocessen van het college of management zoals de waardering van de grondexploitaties, vaste activa en debiteuren en het toereikend zijn van voorzieningen. Hierbij hebben we in het bijzonder aandacht gehad voor het inherente risico van vooringenomenheid van het college bij deze posten. Wij hebben onder meer de volgende werkzaam- heden verricht: - Met betrekking tot de grondexploitatie hebben wij de plausibiliteit van de uitgangspunten op pro- jectniveau gecontroleerd aan de hand van de economische inputparameters alsook backtesting- werkzaamheden.
Daarnaast hebben we de toereikendheid van de verliesvoorzieningen en de nauwkeurigheid en volledigheid van de tussentijdse winstneming gecontroleerd; - Met betrekking tot de activa hebben wij vastgesteld of er sprake is van duurzame waardevermin- deringen; - Met betrekking tot vorderingen hebben wij de inschatting van het college van de inbaarheid van de vordering en dientengevolge de omvang van de voorziening dubieuze debiteuren gecontro- leerd. - Met betrekking tot de voorzieningen hebben we vastgesteld dat de uitgangspunten plausibel zijn. Beoordelen van significante transacties buiten het kader van de normale bedrijfsuitoefening om; Doornemen van notulen van vergaderingen van het college en de gemeenteraad. Naast bovenstaande hebben wij, voor zover relevant voor onze controle, de opzet geëvalueerd en het bestaan vastgesteld van de beheersingsmaatregelen op organisatieniveau zoals het integriteitsbeleid en de klokkenluidersregeling, alsmede de maatregelen van interne beheersing in de processen voor het genereren en verwerken van journaalposten, het maken van schattingen en het bewaken van projecten. Tevens hebben wij specifieke aandacht gegeven aan de toegangsbeveiligingen in het IT-systeem en de mogelijkheid dat hierin functiescheiding kan worden doorbroken.
Onterechte betalingen doordat onjuiste mutaties doorgevoerd worden in crediteurenstamgege- vens of in de daadwerkelijke batchopdrachten Het risico ziet toe op betalingen via de reguliere crediteurenadministratie en de daaruit voortvloeiende be- taallijsten, waarbij bankrekeningnummers onterecht worden doorgevoerd. Hierdoor bestaat een verhoogd risico dat vereiste autorisaties worden omzeild om zo gelden aan de organisatie te onttrekken. Met be- trekking tot het controleren van de bankrekeningnummers in de crediteurenstamgegevens hebben wij ge- bruik gemaakt van de interne beheersingsmaatregel. Daarnaast hebben wij gegevensgerichte werkzaamheden verricht door middel van data-analyse en de- tailcontrole op de bankrekeningnummers. Hierbij hebben wij vastgesteld dat het juiste bankrekeningnum- mer is gemuteerd en dat de vereiste autorisaties gegeven zijn. Aanvullend is op basis van detailcontrole vastgesteld dat de betaalbatch uit de FA voor wat betreft bedrag, aantal posten (betaalregels) en hashto- tal gelijk is aan de betaalbatch die is ingelezen in de bank en betaald is.
Accountants 180-4 Het corruptierisico dat aanbestedingsrichtlijnen om gunning aan een bevriende partij mogelijk te maken niet zijn nageleefd bij de totstandkoming van de contracten met leveranciers daar waar contracten zijn afgesloten met een contractwaarde groter dan EUR 8 miljoen en sprake is van een inkooprelatie Om dit risico te ondervangen hebben wij de volgende werkzaamheden verricht: Kennis genomen van de door de verbijzonderde interne controle van de gemeente Rheden uitgevoerde controle op de aanbestedingsrichtlijnen; Controleren van de aanbestedingsdossiers voor betreffende grote contractwaarden op naleving van de aanbestedingsrichtlijnen. Hierbij hebben wij expliciet vastgesteld dat de opdracht is gegund aan de partij die op basis van de gunningscriteria de opdracht moest krijgen. Wij hebben hierbij de volgende werkzaamheden verricht: - Vastgesteld of de opdracht is gegund op basis van de vooraf vastgestelde criteria; - Vastgesteld of er functiescheiding is toegepast bij de totstandkoming; en - Vastgesteld of de ondertekening van het contract heeft plaatsgevonden door een bevoegde functionaris. Controleren hoe is omgegaan met meerwerk (in relatie tot de contractwaarde); Vastgesteld of de organisatie waarmee de gemeente de inkooptransactie is aangegaan geen organisatie betreft waar een collegelid of lid van het management een nevenfunctie heeft.
Controleaanpak veronderstellingen inzake financiële risico’s in relatie tot de financiële positie Het college heeft in de paragraaf weerstandsvermogen en risicobeheersing een beoordeling gemaakt van de mogelijkheid van de gemeente om de door haar geïdentificeerde risico’s op te vangen en haar be- drijfsvoering voort te zetten voor tenminste 12 maanden na het opstellen van de jaarrekening. De jaarrekening is opgesteld op basis van de continuïteitsveronderstelling. Als onderdeel van onze controle hebben wij deze veronderstelling met het college geëvalueerd aan de hand van de tot het moment van het verstrekken van deze controleverklaring beschikbare informatie waaronder de begroting en de financiële kengetallen inclusief de weerstandsratio. Wij hebben, op basis van de verkregen controle-informatie, overwogen of er gebeurtenissen en omstan- digheden zijn waardoor gerede twijfel zou kunnen bestaan of de gemeente haar activiteiten in continuïteit kan voortzetten. Eventuele relevante gebeurtenissen na balansdatum die haar effect kunnen hebben op de financiële positie van de gemeente zijn toereikend toegelicht in de toelichting op de balans.
Wij heb- ben de volgende werkzaamheden verricht: Wij hebben een risicoanalyse uitgevoerd gericht op het risico dat er gerede twijfel bestaat over de mogelijkheden om de financiële risico’s vanuit de reguliere exploitatie en onverwachte tegenvallers financieel op te vangen, zonder tussenkomst van de toezichthouder; Wij hebben kennisgenomen van de analyse in de paragraaf weerstandsvermogen en risicobeheer- sing van het college en overwogen of deze alle relevante informatie bevat waarvan wij als gevolg van de controle van de jaarrekening kennis hebben. Wij hebben met het college de belangrijkste ver- onderstellingen en uitgangspunten besproken; Wij hebben kennisgenomen van de meerjarenbegroting in relatie tot de ontwikkelingen in de sector decentrale overheden; Wij hebben kennisgenomen van de beoordeling van de (meerjaren)begroting van de gemeente door de toezichthouder; Wij hebben de volgens het BBV verplichte financiële kengetallen afgezet tegen de gangbare normen en kennis genomen van uw solide kadernota 2025 met plannen ter verbetering van de financiële ken- getallen; Wij hebben inlichtingen ingewonnen bij het college over zijn kennis van het niet in staat kunnen zijn om financiële risico’s op te kunnen vangen vanuit de reguliere bedrijfsvoering; Wij hebben inlichtingen ingewonnen over gebeurtenissen of omstandigheden na de periode waarvoor het college een beoordeling heeft
gemaakt. Accountants 180-5 Op basis van onze kennis en ons begrip van de organisatie, verkregen tijdens onze jaarrekeningcontrole, en de financiële positie van de gemeente, zoals deze blijkt uit de jaarrekening, vinden wij het hanteren van de continuïteitsveronderstelling aanvaardbaar. Onze conclusies zijn gebaseerd op de controle-infor- matie die verkregen is tot de datum van onze controleverklaring. Toekomstige gebeurtenissen of omstan- digheden kunnen er echter toe leiden dat de gemeente niet langer in staat is om de risico’s vanuit de re- guliere bedrijfsvoering financieel op te vangen. Paragraaf ter benadrukking van bepaalde aangelegenheden – rechtmatigheidsverantwoording Wij vestigen de aandacht op de financiële rechtmatigheid van de baten, lasten en balansmutaties in de rechtmatigheidsverantwoording, op pagina 166 en 167 in de jaarrekening, waarin het college als gevolg van overschrijdingen van lasten en onderschrijding van de baten op programma’s alsmede het niet voor alle inkopen voldoen aan Europese aanbestedingswetgeving (materiële) onrechtmatigheden rapporteert. Het totaal aan geconstateerde afwijkingen (netto rechtmatigheidsfouten), voor een bedrag van in totaal € 4.711.000, ligt boven de door de gemeenteraad vastgestelde verantwoordingsgrens. Ons oordeel is niet aangepast als gevolg van deze aangelegenheid.
Naleving anticumulatiebepaling WNT niet gecontroleerd In overeenstemming met het Controleprotocol WNT 2025 hebben wij de anticumulatiebepaling, bedoeld in artikel 1.6 sub a WNT en artikel 5 lid 1 sub n en o Uitvoeringsregeling WNT, niet gecontroleerd. Dit be- tekent dat wij niet hebben gecontroleerd of er wel of niet sprake is van een normoverschrijding door een leidinggevende topfunctionaris vanwege eventuele dienstbetrekkingen als leidinggevende topfunctionaris bij andere WNT-plichtige instellingen, alsmede of de in dit kader vereiste toelichting juist en volledig is. B. Verklaring over de in de jaarstukken opgenomen andere informatie De jaarstukken omvatten andere informatie, naast de jaarrekening en onze controleverklaring daarbij. Op grond van onderstaande werkzaamheden zijn wij van mening dat de andere informatie met de jaarre- kening verenigbaar is en geen materiële afwijkingen bevat. Wij hebben de andere informatie gelezen en hebben op basis van onze kennis en ons begrip, verkregen vanuit de jaarrekeningcontrole of anderszins, overwogen of de andere informatie materiële afwijkingen bevat. Met onze werkzaamheden hebben wij voldaan aan de vereisten in de Nederlandse Standaard 720. Deze werkzaamheden hebben niet dezelfde diepgang als onze controlewerkzaamheden bij de jaarreke- ning.
Het college van burgemeester en wethouders is verantwoordelijk voor het opstellen van de andere infor- matie waaronder het jaarverslag in overeenstemming met het BBV. C. Verklaring betreffende overige door wet- of regelgeving gestelde vereisten Ingevolge artikel 213 lid 3 (b) Gemeentewet hebben wij onderzocht of de baten en lasten, alsmede de balansmutaties met betrekking tot specifieke uitkeringen als bedoeld in artikel 17 Financiële-verhoudings- wet (hierna: de specifieke uitkeringen) rechtmatig tot stand zijn gekomen. In de jaarrekening is verant- woordingsinformatie opgenomen over deze specifieke uitkeringen (de SiSa-bijlage). Naar ons oordeel zijn de baten en lasten, alsmede de balansmutaties over 2025 met betrekking tot de specifieke uitkeringen in alle van materieel belang zijnde aspecten rechtmatig tot stand gekomen in over- eenstemming met de vereisten aan de specifieke uitkeringen bij en krachtens artikel 58a BBV en de Fi- nanciële-verhoudingswet - Regeling informatieverstrekking SiSa.
Accountants 180-6 Het college van burgemeester en wethouders is verantwoordelijk voor het rechtmatig tot stand komen van de baten en lasten alsmede de balansmutaties met betrekking tot de specifieke uitkeringen, in over- eenstemming met de vereisten aan de specifieke uitkeringen bij en krachtens artikel 58a BBV en de Fi- nanciële-verhoudingswet - de Regeling informatieverstrekking SiSa. In dit kader is het college van burge- meester en wethouders tevens verantwoordelijk voor een zodanige interne beheersing die het college van burgemeester en wethouders noodzakelijk acht om de naleving van die relevante wet- en regelge- ving mogelijk te maken zonder afwijkingen van materieel belang als gevolg van fraude of fouten. Het is onze verantwoordelijkheid een redelijke mate van zekerheid te krijgen voor ons oordeel ingevolge artikel 213 lid 3 (b) Gemeentewet. Wij hebben onze controle uitgevoerd volgens Nederlands recht, waar- onder de Nederlandse controlestandaarden, het Besluit accountantscontrole decentrale overheden (Bado) en de Nota Verwachtingen Accountantscontrole 2025, zoals opgenomen in de Nota procedure aanlevering SiSa-verantwoordingsinformatie 2025 in bijlage 2 van de Regeling informatieverstrekking SiSa.
Wij hebben bij de controle van de baten en lasten, alsmede de balansmutaties met betrekking tot specifieke uitkeringen dezelfde materialiteit toegepast als bij de controle van de jaarrekening. Onze con- trole bestond onder andere uit: Het identificeren en inschatten van de risico’s dat baten en lasten alsmede de balansmutaties met betrekking tot de specifieke uitkeringen als gevolg van fraude of fouten niet in alle van materieel be- lang zijnde aspecten rechtmatig tot stand zijn gekomen, het in reactie op deze risico’s bepalen en uit- voeren van controlewerkzaamheden en het verkrijgen van controle-informatie die voldoende en ge- schikt is als basis voor ons oordeel; Het verkrijgen van inzicht in de interne beheersing die relevant is voor de controle met als doel con- trolewerkzaamheden te selecteren die passend zijn in de omstandigheden. Deze werkzaamheden hebben niet als doel om een oordeel uit te spreken over de effectiviteit van de interne beheersing van de gemeente; Het evalueren of de baten en lasten alsmede de balansmutaties met betrekking tot de specifieke uit- keringen in alle van materieel belang zijnde aspecten rechtmatig tot stand zijn gekomen. D.
Beschrijving van verantwoordelijkheden met betrekking tot de jaarrekening Verantwoordelijkheden van het college van burgemeester en wethouders en de gemeenteraad voor de jaarrekening Het college van burgemeester en wethouders is verantwoordelijk voor het opmaken van de jaarrekening en getrouw weergeven van de grootte en de samenstelling van de baten en lasten over 2025 en van het vermogen op 31 december 2025 alsmede het getrouw weergeven van de financiële rechtmatigheid over 2025 in overeenstemming met het Besluit begroting en verantwoording provincies en gemeenten (BBV). In dit kader is het college van burgemeester en wethouders tevens verantwoordelijk voor een zodanige interne beheersing die het college van burgemeester en wethouders noodzakelijk acht om het opmaken van de jaarrekening en de naleving van het normenkader voor de financiële rechtmatigheid mogelijk te maken zonder afwijkingen van materieel belang als gevolg van fraude of fouten. Bij het opmaken van de jaarrekening moet het college van burgemeester en wethouders de veronderstel- lingen inzake de financiële risico’s in relatie tot de financiële positie onderbouwen en afwegen of de ge- meente in staat is de financiële risico’s vanuit de reguliere exploitatie en onverwachte tegenvallers finan- cieel op te vangen zonder tussenkomst van de toezichthouder.
Het college van burgemeester en wethou- ders moet gebeurtenissen en omstandigheden waardoor gerede twijfel zou kunnen bestaan of de financi- ele risico’s kunnen worden opgevangen toelichten in de jaarrekening. De gemeenteraad is verantwoordelijk voor het vaststellen van het normenkader voor de financiële recht- matigheid en het uitoefenen van toezicht op het proces van financiële verslaggeving van de gemeente. Accountants 180-7 Onze verantwoordelijkheden voor de controle van de jaarrekening Onze verantwoordelijkheid is het zodanig plannen en uitvoeren van een controleopdracht dat wij daarmee voldoende en geschikte controle-informatie verkrijgen voor het door ons af te geven oordeel. Onze controle is uitgevoerd met een hoge mate maar geen absolute mate van zekerheid waardoor het mogelijk is dat wij tijdens onze controle niet alle afwijkingen van materieel belang als gevolg van fraude of fouten ontdekken. Afwijkingen kunnen ontstaan als gevolg van fraude of fouten en zijn materieel indien redelijkerwijs kan worden verwacht dat deze, afzonderlijk of gezamenlijk, van invloed kunnen zijn op de economische be- slissingen die gebruikers op basis van deze jaarrekening nemen. De materialiteit beïnvloedt de aard, ti- ming en omvang van onze controlewerkzaamheden en de evaluatie van het effect van onderkende afwij- kingen op ons oordeel.
Wij hebben deze accountantscontrole professioneel-kritisch uitgevoerd en hebben waar relevant professi- onele oordeelsvorming toegepast in overeenstemming met de Nederlandse controlestandaarden, het Bado, het controleprotocol dat is vastgesteld door de gemeenteraad op 19 december 2023 inclusief aan- passing Financiële Verordening en Controleprotocol 2024–2026 door de gemeenteraad vastgesteld op 24 februari 2026, het Controleprotocol WNT 2025, ethische voorschriften en de onafhankelijkheidseisen. Onze controle bestond onder andere uit: Het identificeren en inschatten van de risico’s dat de jaarrekening afwijkingen van materieel belang bevat als gevolg van fraude of fouten, het in reactie op deze risico’s bepalen en uitvoeren van contro- lewerkzaamheden en het verkrijgen van controle-informatie die voldoende en geschikt is als basis voor ons oordeel. Bij fraude is het risico dat een afwijking van materieel belang niet ontdekt wordt groter dan bij fouten. Bij fraude kan sprake zijn van samenspanning, valsheid in geschrifte, het opzet- telijk nalaten transacties vast te leggen, het opzettelijk verkeerd voorstellen van zaken of het doorbre- ken van de interne beheersing; Het verkrijgen van inzicht in de interne beheersing die relevant is voor de controle met als doel con- trolewerkzaamheden te selecteren die passend zijn in de omstandigheden.
Deze werkzaamheden hebben niet als doel om een oordeel uit te spreken over de effectiviteit van de interne beheersing van de gemeente; Het evalueren van de geschiktheid van de gebruikte grondslagen voor financiële verslaggeving en het evalueren van de redelijkheid van schattingen door het college van burgemeester en wethouders en de toelichtingen die daarover in de jaarrekening staan; Het vaststellen dat de door het college van burgemeester en wethouders gehanteerde veronderstel- lingen aanvaardbaar zijn inzake de afweging dat de gemeente in staat is de financiële risico’s vanuit de reguliere exploitatie en onverwachte tegenvallers financieel op te vangen zonder tussenkomst van de toezichthouder. Tevens het op basis van de verkregen controle-informatie vaststellen of er ge- beurtenissen en omstandigheden zijn waardoor gerede twijfel zou kunnen bestaan omtrent de finan- ciële positie. Als wij concluderen dat er een onzekerheid van materieel belang bestaat, zijn wij ver- plicht om aandacht in onze controleverklaring te vestigen op de relevante gerelateerde toelichtingen in de jaarrekening. Als de toelichtingen inadequaat zijn, moeten wij onze verklaring aanpassen. Onze conclusies zijn gebaseerd op de controle-informatie die verkregen is tot de datum van onze controle- verklaring.
Toekomstige gebeurtenissen of omstandigheden kunnen echter van materiële betekenis zijn voor de financiële positie van de gemeente; Het evalueren van de presentatie, structuur en inhoud van de jaarrekening en de daarin opgenomen toelichtingen; en Het evalueren of de jaarrekening een getrouw beeld geeft van de onderliggende transacties en ge- beurtenissen. Accountants 180-8 Wij zijn verantwoordelijk voor het plannen en uitvoeren van de controle van de jaarrekening om vol- doende en geschikte controle-informatie te verkrijgen met betrekking tot de in de jaarrekening van de ge- meente opgenomen financiële informatie ten aanzien van activiteiten uitgevoerd door uitvoeringsorgani- saties van de gemeente als basis voor het vormen van een oordeel over de jaarrekening. Wij communiceren met de gemeenteraad onder andere over de geplande reikwijdte en timing van de controle en over de significante bevindingen die uit onze controle naar voren zijn gekomen, waaronder eventuele significante tekortkomingen in de interne beheersing. Zwolle, 3 juli 2026 Baker Tilly (Netherlands) B.V. Was getekend M.C.J.M.
Bekker RA 181 Bijlagen Kerngegevens Kerngegevens Categorie | Aspect | 2024 | 2025 Sociale structuur Inwoners | 0-4 jaar | 1.717 | 1,701 (peildatum 1-1-24/25) | 5-19 jaar | 6.468 | 6.423 20-64 jaar | 23.688 | 23.745 > 65 jaar | 11.788 | 11.913 Totaal | 43.661 | 43.782 Uitkeringsgerechtigden | WWB < 65 jaar | 847 | 851 (peildatum 31-12-24/25) | IOAW | 17 | 12 IOAZ | 8 | 5 Bbz | 7 | 1 Fysieke structuur (peildatum 31-12-24/25) Oppervlakte | Land (in ha) | 8.153 | 8.153 Binnenwater (in ha) | 282 | 282 Openbaar groen (in ha) | 159 | 169 Wegen: asfalt (in m) | 1.129.815 | 1.135.092 Elementen (in m) | 1.381.156 | 1.288.245 Lengte | Riolering (in km) | 246 | 246 Aantal | Woningen | 21.310 | 21.377 Lantaarnpalen | 7.230 | 7.044 Bomen | 14.546 | 14.485 Speelplaatsen | 102 | 102 Speeltoestellen | 508 | 522 Voorzieningen (peildatum 1-10-24/25) Openbaar basisonderwijs | Aantal scholen | 9 | 9 Aantal leerlingen | 1.499 | 1.501 Bijzonder basisonderwijs | Aantal scholen | 10 | 10 Aantal leerlingen | 1.530 | 1.508 Voortgezet onderwijs | Aantal scholen | 3 | 3 Aantal leerlingen | 2.282 | 2.189 182 183 Sustainable Development Goals (SDG) Deze bijlage bevat een beschrijving van de zogenaamde SDG als onderdeel van de Global Goals waaraan de verschillende thema’s in de begroting bijdragen.
Global Goal (sub)doelen 1.1 Tegen 2030 extreme armoede uitroeien voor alle mensen wereldwijd, die met minder dan $1,25 per dag moeten rondkomen. 1.2 Tegen 2030 het aandeel mannen, vrouwen en kinderen van alle leeftijden die volgens de nationale definities in armoede leven in al haar dimensies, minstens tot de helft terugbrengen. 1.3 Nationaal toepasbare sociale beschermingssystemen en maatregelen implementeren voor iedereen, met inbegrip van sociale beschermingsvloeren, en tegen 2030 een aanzienlijke dekkingsgraad realiseren van de armen en de kwetsbaren. 1.4 Er tegen 2030 voor zorgen dat alle mannen en vrouwen, in het bijzonder de armen en de kwetsbaren, gelijke rechten hebben op economische middelen, alsook toegang tot basisdiensten, eigenaarschap en controle over land en andere vormen van eigendom, nalatenschap, natuurlijke hulpbronnen, gepaste nieuwe technologie en financiële diensten, met inbegrip van microfinanciering. 1.5 Tegen 2030 de weerbaarheid opbouwen van de armen en van zij die zich in kwetsbare situaties bevinden en hun blootstelling aan en kwetsbaarheid voor met klimaat-gerelateerde extreme gebeurtenissen en andere economische, sociale en ecologische schokken en rampen beperken.
1.a Zorgen voor een aanzienlijke mobilisatie van middelen afkomstig uit verschillende bronnen, ook via versterkte ontwikkelingssamenwerking, om adequate en voorspelbare middelen te voorzien voor ontwikkelingslanden, in het bijzonder de minst ontwikkelde landen, om programma’s en beleidslijnen te implementeren die een einde moeten maken aan armoede in al haar vormen. 1.b Solide beleidskaders creëren op nationaal, regionaal en internationaal niveau, die zijn gebaseerd op ontwikkelingsstrategieën ten gunste van de armen en het genderbeleid, om de versnelde investering te ondersteunen in acties die gericht zijn op het uitroeien van de armoede. Global Goal (sub)doelen 2.1 Tegen 2030 een einde maken aan honger en voor iedereen, in het bijzonder de armen en de mensen die leven in kwetsbare situaties, met inbegrip van kinderen, toegang garanderen tot veilig, voedzaam en voldoende voedsel en dit het hele jaar lang. 2.2 Tegen 2030 een einde maken aan alle vormen van malnutritie, waarbij ook tegen 2025 voldaan moet kunnen worden aan de internationaal overeengekomen doelstellingen met betrekking tot groeiachterstand en ondergewicht bij kinderen onder de 5 jaar; en eveneens tegemoetkomen aan de voedingsbehoeften van adolescente meisjes, zwangere vrouwen, vrouwen die borstvoeding geven en oudere personen.
2.3 Tegen 2030 de landbouwproductiviteit en de inkomens verdubbelen voor kleinschalige voedselproducenten, in het bijzonder vrouwen, inheemse
184 bevolkingen, familieboeren, veefokkers en vissers, onder meer door een veilige en gelijke toegang tot land, andere productieve hulpbronnen en inputs, kennis, financiële diensten, markten en opportuniteiten die toegevoegde waarde bieden en ook buiten de landbouw tewerkstelling genereren. 2.4 Tegen 2030 duurzame voedselproductiesystemen garanderen en veerkrachtige landbouwpraktijken implementeren die de productiviteit en de productie kunnen verhogen, die helpen bij het in stand houden van ecosystemen, die de aanpassingscapaciteit verhogen in de strijd tegen klimaatverandering, extreme weersomstandigheden, droogte, overstromingen en andere rampen en die op een progressieve manier de kwaliteit van het land en de bodem verbeteren. 2.5 Tegen 2020 de genetische diversiteit in stand houden van zaden, cultuurgewassen en gefokte en gedomesticeerde dieren en hun in het wild levende verwanten, ook aan de hand van zaad- en plantenbanken die op een degelijke manier beheerd en gediversifieerd worden op nationaal, regionaal en internationaal niveau; en de toegang bevorderen tot het eerlijk en billijk delen van voordelen afkomstig van het gebruik van genetische hulpbronnen en daaraan gekoppelde traditionele kennis, zoals internationaal overeengekomen.
2.a Verhogen van de investeringen, door versterkte internationale samenwerking, in landelijke infrastructuur, landbouwkundig onderzoek en uitgebreide diensten, technologische ontwikkeling en genetische databanken voor planten en vee om de landbouwkundige productiecapaciteit in ontwikkelingslanden, in het bijzonder in de minst ontwikkelde landen, te versterken. 2.b Corrigeren en voorkomen van handelsbeperkingen en scheefgegroeide situaties op de wereldlandbouwmarkten, door onder andere tegelijk alle vormen van landbouwexportsubsidies en alle exportmaatregelen met een gelijkaardig effect af te schaffen, in overeenstemming met het mandaat van de Ontwikkelingsronde in Doha. 2.c Maatregelen aannemen die de correcte werking moeten garanderen van de voedselgrondstoffenmarkten en hun afgeleiden en een snelle toegang tot marktinformatie bevorderen, met inbegrip van informatie over voedselreserves, om de extreme volatiliteit van de voedselprijzen te helpen beperken. Global Goal (sub)doelen 3.1 Tegen 2030 de globale moedersterfte terugdringen tot minder dan 70 per 100.000 levendgeborenen.
3.2 Tegen 2030 een einde maken aan vermijdbare overlijdens van pasgeborenen en kinderen onder de 5 jaar, waarbij alle landen er moeten naar streven om het sterftecijfer van baby’s minstens tot 12 per 1000 levendgeborenen te beperken alsook het sterftecijfer van kinderen jonger dan 5 jaar eveneens in te perken tot maximum 25 per 1000 levendgeborenen. 3.3 Tegen 2030 een einde maken aan epidemieën zoals aids, tuberculose, malaria en verwaarloosde tropische ziekten, alsook hepatitis, door water overgebrachte ziekten en andere overdraagbare ziekten bestrijden. 3.4 Tegen 2030 de vroegtijdige sterfte gelinkt aan niet-overdraagbare ziekten met een derde inperken via preventie en behandeling, en mentale gezondheid en welzijn bevorderen. 3.5 3.5 De preventie en behandeling versterken van misbruik van verslavende middelen, met inbegrip van drugsgebruik en het schadelijk gebruik van alcohol. 3.6 Tegen 2020 het aantal doden en gewonden in het verkeer wereldwijd halveren. 3.7 Tegen 2030 universele toegang tot seksuele en reproductieve gezondheidszorgdiensten garanderen, met inbegrip van diensten voor
185 gezinsplanning, informatie en opvoeding, en voor de integratie van reproductieve gezondheid in nationale strategieën en programma’s 3.8 Zorgen voor een universele ziekteverzekering, met inbegrip van de bescherming tegen financiële risico’s, toegang tot kwaliteitsvolle essentiële gezondheidszorgdiensten en toegang tot de veilige, doeltreffende, kwaliteitsvolle en betaalbare essentiële geneesmiddelen en vaccins voor iedereen 3.9 Tegen 2030 in aanzienlijke mate het aantal sterfgevallen en ziekten verminderen als gevolg van gevaarlijke chemicaliën en de vervuiling en besmetting van lucht, water en bodem. 3.a Waar nodig de implementatie van de kaderovereenkomst van de Wereldgezondheidsorganisatie over tabakscontrole versterken. 3.b Het onderzoek en de ontwikkeling ondersteunen van vaccins en geneesmiddelen voor overdraagbare en niet-overdraagbare ziekten voor de overdraagbare en de niet-overdraagbare ziekten die in hoofdzaak ontwikkelingslanden treffen, toegang verschaffen tot betaalbare essentiële geneesmiddelen en vaccins, volgens de richtlijnen van de Verklaring van Doha aangaande het TRIPS-akkoord en Volksgezondheid.
De Verklaring bevestigt het recht van ontwikkelingslanden om ten volle gebruik te maken van de bepalingen van de Overeenkomst aangaande de Handelsaspecten van de Intellectuele Eigendom (TRAIPR) die ruimte laat voor de bescherming van de volksgezondheid; en, in het bijzonder, het verschaffen van toegang tot geneesmiddelen voor iedereen. 3.c De financiering van de gezondheidszorg aanzienlijk opvoeren, net als de aanwerving, de ontwikkeling, de opleiding en het lange tijd in dienst houden van gezondheidswerkers in ontwikkelingslanden, in het bijzonder in de minst ontwikkelde landen en de kleine eilandstaten. 3.d De capaciteit van alle landen versterken, in het bijzonder die van de ontwikkelingslanden, met betrekking tot systemen voor vroegtijdige waarschuwing, risicovermindering en het beheer van nationale en globale gezondheidsrisico’s. Global Goal (sub)doelen 4.1 Er tegen 2030 voor zorgen dat alle meisjes en jongens op een vrije, billijke en kwalitatief hoogstaande manier lager en middelbaar onderwijs kunnen afwerken, wat moet kunnen leiden tot relevante en doeltreffende leerresultaten. 4.2 Er tegen 2030 voor zorgen dat alle meisjes en jongens in hun vroege kindertijd toegang hebben tot een kwalitatieve ontwikkeling, zorg en opvoeding voorafgaand aan de lagere school zodat ze klaar zijn voor het basisonderwijs.
4.3 Tegen 2030 gelijke toegang garanderen voor alle vrouwen en mannen tot betaalbaar en kwaliteitsvol technisch, beroeps- en hoger onderwijs, met inbegrip van de universiteit. 4.4 Tegen 2030 het aantal jongeren en volwassenen met relevante vaardigheden, met inbegrip van technische en beroepsvaardigheden, voor tewerkstelling, degelijke jobs en ondernemerschap aanzienlijk opdrijven. 4.5 Tegen 2030 genderongelijkheden wegwerken in het onderwijs en zorgen voor gelijke toegang tot alle niveaus inzake onderwijs en beroepsopleiding voor de kwetsbaren, met inbegrip van mensen met een handicap, inheemse bevolkingen en kinderen in kwetsbare situaties. 4.6 Er tegen 2030 voor zorgen dat alle jongeren en een groot aantal volwassenen, zowel mannen als vrouwen, geletterd en rekenvaardig zijn.
186 4.7 Er tegen 2030 voor zorgen dat alle leerlingen kennis en vaardigheden verwerven die nodig zijn om duurzame ontwikkeling te bevorderen, onder andere via vorming omtrent duurzame ontwikkeling en duurzame levenswijzen, mensenrechten, gendergelijkheid, de bevordering van een cultuur van vrede en geweldloosheid, wereldburgerschap en de waardering van culturele diversiteit en van de bijdrage van de cultuur tot de duurzame ontwikkeling. 4.a Bouwen en verbeteren van onderwijsfaciliteiten die aandacht hebben voor kinderen, mensen met een beperking en gendergelijkheid en die een veilige, geweldloze, inclusieve en doeltreffende leeromgeving bieden voor iedereen. 4.b Tegen 2020 het aantal studiebeurzen wereldwijd en substantieel verhogen dat beschikbaar is voor ontwikkelingslanden, in het bijzonder de minst ontwikkelde landen, de kleine eilandstaten en de Afrikaanse landen, voor toegang tot het hoger onderwijs, met inbegrip van beroepsopleiding en programma’s omtrent informatie en communicatietechnologie, techniek, ingenieurswezen en wetenschappen, in ontwikkelde landen en andere ontwikkelingslanden. 4.c Tegen 2030 op aanzienlijke wijze de toevloed verhogen van gekwalificeerde leraren, ook via internationale samenwerking voor lerarenopleidingen in ontwikkelingslanden, in het bijzonder in de minst ontwikkelde landen en de kleine eilandstaten.
Global Goal (sub)doelen 5.1 Een einde maken aan alle vormen van discriminatie jegens vrouwen en meisjes, overal. 5.2 Alle vormen van geweld tegen vrouwen en meisjes in de openbare en de privésfeer uitroeien, ook inzake vrouwenhandel en seksuele en andere soorten uitbuiting. 5.3 Uit de wereld helpen van alle schadelijke praktijken, zoals kind-, vroege en gedwongen huwelijken en vrouwelijke genitale verminking. 5.4 Erkennen en naar waarde schatten van onbetaalde zorg en thuiswerk door het voorzien van openbare diensten, infrastructuur en een sociaal beschermingsbeleid en door de bevordering van gedeelde verantwoordelijkheden binnen het gezin en de familie, zoals dat nationaal van toepassing is. 5.5 Verzekeren van de volledige en doeltreffende deelname van vrouwen en voor gelijke kansen inzake leiderschap op alle niveaus van de besluitvorming in het politieke, economische en openbare leven. 5.6 Verzekeren van universele toegang tot seksuele en reproductieve gezondheidszorg en reproductieve rechten zoals overeengekomen in het kader van het Actieprogramma van de Internationale Conferentie over Bevolking en Ontwikkeling en het Peking-Actieplatform en de slotdocumenten van hun desbetreffende conferenties. Global Goal (sub)doelen 6.1 Tegen 2030 komen tot een universele en gelijke toegang tot veilig en betaalbaar drinkwater voor iedereen.
6.2 Tegen 2030 komen tot toegang tot gepaste en degelijke sanitaire voorzieningen en hygiëne voor iedereen en een einde maken aan openbare ontlasting, waarbij speciale aandacht wordt besteed aan de behoeften van vrouwen en meisjes en mensen in kwetsbare situaties.
187 6.3 Tegen 2030 de waterkwaliteit verbeteren door verontreiniging te beperken, de lozing van gevaarlijke chemicaliën en materialen een halt toe te roepen en de uitstoot ervan tot een minimum te beperken waarbij ook het aandeel van onbehandeld afvalwater wordt gehalveerd en recyclage en veilige hergebruik wereldwijd aanzienlijk worden verhoogd. 6.4 Tegen 2030 in aanzienlijke mate de efficiëntie van het watergebruik verhogen in alle sectoren en het duurzaam winnen en verschaffen van zoetwater garanderen om een antwoord te bieden op de waterschaarste en om het aantal mensen dat af te rekenen heeft met waterschaarste, aanzienlijk te verminderen. 6.5 Tegen 2030 het geïntegreerde beheer van de waterhulpbronnen implementeren op alle niveaus, ook via gerichte grensoverschrijdende samenwerking. 6.6 Tegen 2020 de op water gebaseerde ecosystemen beschermen en herstellen, met inbegrip van bergen, bossen, moerassen, rivieren, grondwaterlagen en meren. 6.a Tegen 2030 de internationale samenwerking en de capaciteitsopbouwende ondersteuning uitbreiden voor de ontwikkelingslanden voor activiteiten die betrekking hebben op water en sanitaire voorzieningen en programma’s, met inbegrip van technologieën voor waterwinning, ontzilting, waterefficiëntie, afvalwaterzuivering, recyclage en hergebruik.
6.b De deelname versterken en ondersteunen van plaatselijke gemeenschappen bij de verbetering van het waterbeheer en van de sanitaire voorzieningen. Global Goal (sub)doelen 7.1 Tegen 2030 universele toegang tot betaalbare, betrouwbare en moderne energie- diensten garanderen. 7.2 Tegen 2030 in aanzienlijke mate het aandeel hernieuwbare energie in de globale energiemix verhogen. 7.3 Tegen 2030 de globale snelheid van verbetering in energie-efficiëntie verdubbelen. 7.a Tegen 2030 de internationale samenwerking verhogen om toegang te vergemakkelijken tot onderzoek en technologie inzake schone energie, met inbegrip van de hernieuwbare energie, de energiedoeltreffendheid en de geavanceerde en schonere fossiele brandstoffentechnologie, en de investering promoten in energie- infrastructuur en schone energietechnologie. 7.b 7.b Tegen 2030 de infrastructuur uitbreiden en de technologie upgraden om moderne en duurzame energiediensten te kunnen aanbieden aan alle ontwikkelingslanden, in het bijzonder de minst ontwikkelde landen, de kleine eilandstaten en door land ingesloten ontwikkelingslanden, in overeenstemming met hun respectieve steunprogramma’s.
Global Goal (sub)doelen 8.1 De economische groei per capita in stand houden in overeenstemming met de nationale omstandigheden en, in het bijzonder, minstens 7% aangroei van het bruto binnenlands product per jaar in de minst ontwikkelde landen. 8.2 Tot meer economische productiviteit komen door diversificatie, technologische modernisatie en innovatie, ook door de klemtoon te leggen op sectoren met hoge toegevoegde waarde en arbeidsintensieve sectoren. 8.3 Bevorderen van op ontwikkeling toegespitste beleidslijnen die productieve activiteiten ondersteunen, alsook de creatie van waardige jobs, ondernemerschap, creativiteit en
188 innovatie, en de formalisering en de groei aanmoedigen van micro-, kleine en middelgrote ondernemingen, ook via toegang tot financiële diensten. 8.4 Tegen 2030 geleidelijk aan de wereldwijde efficiëntie, productie en consumptie van hulpbronnen verbeteren en streven naar de ontkoppeling van economische groei en achteruitgang van het milieu, volgens het 10-jarig Programmakader voor Duurzame Consumptie en Productie, waarbij de ontwikkelde landen de leiding nemen. 8.5 Tegen 2030 komen tot een volledige en productieve tewerkstelling en waardig werk voor alle vrouwen en mannen, ook voor jonge mensen en personen met een handicap, alsook een gelijk loon voor werk van gelijke waarde. 8.6 Tegen 2020 het aandeel aanzienlijk terugschroeven van jongeren die niet aan het werk zijn, geen onderwijs volgen en niet met een opleiding bezig zijn. 8.7 Onmiddellijke en effectieve maatregelen nemen om gedwongen arbeid uit de wereld te helpen, een einde te maken aan moderne slavernij en mensensmokkel en het verbod en de afschaffing van de ergste vormen van kinderarbeid veiligstellen, met inbegrip van het rekruteren en inzetten van kindsoldaten, en tegen 2025 een einde stellen aan kinderarbeid in al haar vormen.
8.8 De arbeidsrechten beschermen en veilige en gezonde werkomgevingen bevorderen voor alle werknemers, met inbegrip van migrantenarbeiders, in het bijzonder vrouwelijke migranten, en zij die zich in precaire werkomstandigheden bevinden. 8.9 Tegen 2030 beleidslijnen uitwerken en implementeren ter ondersteuning van het duurzaam toerisme dat jobs creëert en plaatselijke cultuur en producten bevordert. 8.10 Versterken van de mogelijkheden van de plaatselijke financiële instellingen om toegang tot het bankwezen, de verzekeringen en financiële diensten voor allen aan te moedigen. 8.a Verhogen van de Aid for Trade voor ontwikkelingslanden, in het bijzonder de minst ontwikkelde landen, ook via het verbeterde geïntegreerde kader voor handelsgerelateerde bijstand aan de minst ontwikkelde landen. 8.b Tegen 2020 een globale strategie voor jongerentewerkstelling ontwikkelen en die operationeel maken en het Globale Jobspact van de Internationale Arbeidsorganisatie implementeren. Global Goal (sub)doelen 9.1 Ontwikkelen van kwalitatieve, betrouwbare, duurzame en veerkrachtige infrastructuur, met inbegrip van regionale en grensoverschrijdende infrastructuur, ter ondersteuning van de economische ontwikkeling en het menselijk welzijn, met klemtoon op een betaalbare en billijke toegang voor iedereen.
9.2 Bevorderen van inclusieve en duurzame industrialisering en, tegen 2030, het aandeel in de werkgelegenheid en het bruto binnenlands product van de industrie aanzienlijk doen toenemen, in overeenstemming met de nationale omstandigheden, en dat aandeel verdubbelen in de minst ontwikkelde landen. 9.3 De toegang vergroten van kleinschalige industriële en andere ondernemingen, in het bijzonder in de ontwikkelingslanden, tot financiële diensten, inclusief betaalbare kredietverlening, alsook hun integratie in waarde-ketens en markten. 9.4 Tegen 2030 de infrastructuur moderniseren en industrieën aanpassen om hen duurzaam te maken, waarbij de focus ligt op een grotere doeltreffendheid bij het gebruik van hulpbronnen en van schonere en milieuvriendelijke technologieën en industriële processen, waarbij alle landen de nodige actie ondernemen volgens hun eigen respectieve mogelijkheden. 9.5 Verbeteren van het wetenschappelijk onderzoek, moderniseren van de technologische capaciteiten van industriesectoren in alle landen, in het bijzonder in ontwikkelingslanden, waarbij ook tegen 2030 innovatie wordt aangemoedigd en op
aanzienlijke wijze het aantal onderzoeks- en ontwikkelingswerkers per miljoen inwoners wordt verhoogd en waarbij ook meer wordt uitgegeven aan publiek en privaat onderzoek en ontwikkeling. 9.a | De duurzame en veerkrachtige ontwikkeling van infrastructuur mogelijk maken in ontwikkelingslanden aan de hand van extra financiële, technologische en technische steun aan Afrikaanse landen, de minst ontwikkelde landen, de door land ingesloten ontwikkelingslanden en de kleine eilandstaten. 9.b | Ondersteunen van de binnenlandse technologische ontwikkeling, onderzoek en innovatie in ontwikkelingslanden, ook door een gunstig beleidsklimaat te garanderen voor, onder andere, industriële diversificatie en waarde-toevoeging aan handelsproducten. 9.c | In aanzienlijke mate de toegang verhogen tot informatie- en communicatietechnologie en streven naar het verschaffen van universele en betaalbare toegang tot internet in de minst ontwikkelde landen tegen 2020. Global Goal (sub)doelen 10.1 | Tegen 2030 geleidelijk tot een inkomenstoename van de onderste 40% van de bevolking komen tegen een ritme dat hoger ligt dan het nationale gemiddelde, en die toename ook in stand houden. 10.2 | Tegen 2030 de sociale, economische en politieke inclusie van iedereen mogelijk maken en bevorderen, ongeacht leeftijd, geslacht, handicap, ras, etniciteit, herkomst, godsdienst of economische of andere status.
10.3 | Gelijke kansen verzekeren en ongelijkheden wegwerken, ook door het afvoeren van discriminerende wetten, beleidslijnen en praktijken en door het bevorderen van de geschikte wetgeving, beleidslijnen en acties in dit opzicht. 10.4 | Beleid voeren dat geleidelijk tot een grotere gelijkheid leidt, in het bijzonder inzake fiscaliteit, lonen en sociale bescherming. 10.5 | De regulering en monitoring verbeteren van de globale financiële markten en instellingen en de implementatie versterken van dergelijke reguleringen. 10.6 | Een verbeterde vertegenwoordiging verzekeren en een beter gehoor geven aan de ontwikkelingslanden bij de besluitvorming in mondiale, internationale economische en financiële instellingen om te komen tot meer doeltreffende, geloofwaardige, verantwoordelijke en legitieme instellingen. 10.7 | Een ordelijke, veilige, regelmatige en verantwoordelijke migratie en mobiliteit van mensen mogelijk maken, ook via de implementatie van geplande en degelijk beheerde migratiebeleidslijnen. 10.a | Het beginsel implementeren van speciale en gedifferentieerde behandeling voor ontwikkelingslanden, in het bijzonder de minst ontwikkelde landen, in overeenstemming met de overeenkomsten van de Wereldhandelsorganisatie.