2024 - Toekomst afvalinzameling - Rappport IPR Normag (def)

4.1

Uitbesteden aan de markt (en variant gezamenlijk uitbesteden)

4.1.1

Kenmerken Bij een keuze voor het regiemodel wordt de huidige werkwijze doorgezet. Rheden schrijft een aanbesteding uit voor de inzameldienstverlening waarvan het contract afloopt. We gaan in de vergelijking uit van een vergelijkbare uitvraag aan de markt, uiteraard biedt een nieuwe aanbesteding ruimte voor verbreding of versmalling van het takenpakket. In het regiemodel blijft de gemeente ook de verwerking en hun containermanagement aanbesteden. In de gevoerde gesprekken is duidelijk dat dit model de voorkeur zou hebben, als de marktomstandigheden ongewijzigd zouden zijn. Juist de aangekondigde terugtrekking van PreZero maakt dat de gemeente nu de strategische opties tegen het licht moet houden. Een variant op dit model is gezamenlijk aanbesteden met buurgemeenten. Voor gemeente Rheden ligt daarbij de samenwerking met (centrum)gemeente Arnhem en gemeente Overbetuwe voor de hand. Deze gemeenten hebben op dit moment ook hun afvalcontract uitbesteed aan PreZero op basis van aanbesteding. Verder heeft gemeente Rozendaal een contract met een private partij. En zijn recent gemeenten Duiven en Westervoort van uitbesteding naar samenwerking met een overheidsgedomineerde partij (Circulus) overgestapt. De marktwerking in de regio is kortom veranderd. Alles overziend achten wij de variant ‘gezamenlijk aanbesteden’ van deze strategische optie minder uitvoerbaar c.q. realistisch.

In het vervolg beoordelen we daarom alleen het model waarin de gemeente Rheden zelfstandig de inzameldiensten (en be- en verwerking) aanbesteedt.

4.1.2

Beoordeling aan de hand van de criteria Proactieve samenwerking gericht op beleidsdoelen De samenwerking met de uitvoeringspartij in het regiemodel betekent vooral: het uitvoeren van de uitgevraagde dienst en het toezicht daarop. Het doorontwikkelen naar de bredere rol

101500 Verkenning strategische opties uitvoeringsorganisatie inzameling huishoudelijk afval Gemeente Rheden, 25 september 2024

25/38

van het afvalbeheer (kennis, advies, et cetera) ligt bij de ambtelijke organisatie. Leveringszekerheid en bedrijfsefficiëntie Op het gebied van leveringszekerheid zijn contractafspraken te maken. Het is zelfs mogelijk om de uitvoeringsorganisatie boetes op te leggen als aan bepaalde afspraken niet wordt voldaan. De marktprijs waarop wordt ingeschreven is vooraf onbekend. Hierin zullen diverse zaken worden doorgeprijsd: de eigen bedrijfsefficiëntie, de marktsituatie (verwachte concurrentie) en het risico dat bij de uitvoeringsorganisatie wordt belegd. Invloed en zeggenschap Er is alleen een contractuele opdrachtgever-opdrachtnemer relatie met de uitvoeringspartij en geen sprake van invloed en zeggenschap op de organisatie. (Langetermijn)risico Het langetermijnrisico is dat de gemeente niet verder komt in het doorontwikkelen van het afvalbeheer omdat zij onvoldoende wordt ondersteund vanuit de marktpartij en ook in de eigen organisatie te kwetsbaar is om zaken als gedragsverandering, communicatie en grondstoffenmanagement op de verwerkingsmarkt structureel en in samenhang op te pakken. Concreet betekent dit voor gemeente Rheden dat het invoeren van diftar (niet nu, maar als optie) mede afhankelijk is van de mogelijkheden binnen het contract of op de inzamelvoertuigen van de inzamelde organisatie.

En betekent dit dat er voldoende (beleids)capaciteit in de gemeente beschikbaar moet zijn voor de regie. Afspraken over de soort en omvang van de (inzamel)dienstverlening zijn contractueel bepaald, waarbij de flexibiliteit voor wijzigingen van de dienstverlening beperkt is. In verband met het Aanbestedingsrecht mag een eenmaal gegunde opdracht (en de daarbij afgesproken vergoeding) niet wezenlijk wijzigen. In de praktijk is de uitvoeringsorganisatie wel flexibel en werkt mee aan veranderingen. Indien daarvoor een nieuwe prijs wordt gerekend, dan is deze niet transparant. En gelet op de genoemde ‘wezenlijke wijziging’ kan de opdrachtsom niet meer dan 10% wijzigen. Per aanbesteding is er het marktrisico van beperkte concurrentie waardoor er een te hoge prijs kan worden neergelegd door de (enige) inschrijver. Wij zien dit risico in de huidige marktomstandigheden als reëel, maar sluiten niet uit dat juist het uittreden van twee grote nationaal opperende spelers ook ruimte schept. Daartegenover hebben de gemeenten geen deelnemingsrisico in een eigen bedrijf of gemeenschappelijke regeling. Transparantie en MVO-standaarden Transparantie over de opbouw van de tarieven van de uitvoeringsorganisatie is geen gegeven. Op verzoek kan hierin een mate van inzicht worden geboden, maar dit is niet gebruikelijk voor marktpartijen.

In de aanbesteding kunnen diverse eisen worden benoemd ten aanzien van MVO (maatschappelijk verantwoord ondernemen), SROI (social return on investment), etc. op basis van de eigen of regionale inkoopkaders. Praktische uitvoerbaarheid Dit is de staande praktijk dus zou praktisch uitvoerbaar moeten zijn. Het is echter zeer 101500 Verkenning strategische opties uitvoeringsorganisatie inzameling huishoudelijk afval Gemeente Rheden, 25 september 2024

26/38

onzeker of bij aanbesteding een of meerdere marktpartijen zullen inschrijven. De marktwerking wordt gezien als wezenlijk veranderd ten opzichte van de huidige situatie. En maakt dit scenario lastiger uitvoerbaar. De voorbereiding van een nieuwe aanbesteding moet in 2024 al worden opgestart. Als aanbestedingsstrategie wordt geadviseerd om een langlopende overeenkomst aan te gaan. Bijvoorbeeld initieel 6 jaar met 2 (eenzijdige) opties tot verlenging van bijvoorbeeld 2 jaar. Met een contractduur van 6 tot 10 jaar krijgt de aanbiedende partij meer perspectief en tijd voor het doen van (specifieke) investeringen ten behoeve van de dienstverlening.

4.2

Eigen gemeentelijke inzamelorganisatie met buurgemeenten

4.2.1

Kenmerken In dit scenario richt de gemeente Rheden een eigen (verzelfstandigde) uitvoeringsorganisatie op met buurgemeenten om het afvalbeheer uit te voeren. Deze verzelfstandigde organisatie, waarvan de juridische vorm later kan worden bepaald, moet de gemeenten ontzorgen op het brede domein van afvalbeheer. De nieuwe organisatie zal naar verwachting ook de regie voeren op het containerbeheer (beheer, onderhoud en vervanging) en het aanbesteden van grondstofstromen namens de gemeenten, al kunnen de oprichters hierin keuzes maken wat betreft de taakopdracht. Voor een dergelijke organisatie is wel voldoende schaal nodig. Als vuistregel wordt een verzorgingsgebied van 100.000 huishoudens als voldoende gezien voor een kostenefficiënte en robuuste uitvoeringsorganisatie. Rheden telt 21.000 huishoudens. In combinatie met gemeente Arnhem met 84.000 huishoudens en gemeente Overbetuwe met 20.000 huishoudens, ontstaat hiermee een voldoende schaalgrootte voor een eigen inzamelorganisatie. Gemeente Arnhem oriënteert zich op dit moment op de mogelijkheden. Het contract loopt af per 1 juli 2027 met een mogelijke verlenging tot 1 juli 20297. Van gemeente Overbetuwe is op dit moment niet bekend welke stappen zij wil zetten. Wij gaan voor dit scenario uit van een dergelijke samenwerking met buurgemeenten, met het oog op efficiency.

4.2.2

Beoordeling aan de hand van de criteria Proactieve samenwerking gericht op beleidsdoelen Door het zelf inrichten van de organisatie, kan gemeente Rheden zelf sturing geven op de mate waarin de organisatie gericht is op proactieve samenwerking. In veel overheidsgedomineerde samenwerkingen is er sprake van een knip tussen beleid en bestuursondersteuning welke bij de gemeente blijven enerzijds en beheertaken en uitvoering welke bij de uitvoeringsorganisatie komen te liggen anderzijds. De gedelegeerd opdrachtgever, veelal de beleidsambtenaar, geeft richting en is spil tussen uitvoeringsorganisatie en gemeente.

7

Raadsbrief 28 mei 2024 arnhem.bestuurlijkeinformatie.nl

101500 Verkenning strategische opties uitvoeringsorganisatie inzameling huishoudelijk afval Gemeente Rheden, 25 september 2024

27/38

Leveringszekerheid en bedrijfsefficiëntie Een eigen uitvoeringsorganisatie zal met de gemeente een ‘eigenaarsrelatie’ en een ‘opdrachtgever-opdrachtnemerrelatie’ gaan invullen. Op dat laatste domein zal een dienstverleningsovereenkomst (DVO) worden opgesteld met afspraken over leveringszekerheid en eventuele escalatie bij onvoldoende presteren. Het is ongebruikelijk om met harde ‘boetes’ te werken omdat deze uiteindelijk met gemeentelijk geld worden gefinancierd. In tegenstelling tot marktpartijen wordt door een eigen uitvoeringsorganisatie een tarief in rekening gebracht op basis van kostprijs, met eventuele marges om risico af te dekken. In een nieuw op te richten organisatie kan het tarievenmodel naar eigen wens worden ingevuld. Door middel van sectorbenchmarks wordt de organisatie periodiek getoetst op efficientie en verbetermogelijkheden. Invloed en zeggenschap De gemeente is de enige eigenaar van de eigen gemeentelijke inzamelorganisatie en heeft afhankelijk van de samenstelling invloed en zeggenschap. In combinatie met gemeente Arnhem heeft gemeente Rheden een duidelijk kleinere inbreng. Doordat tevens gemeente Overbetuwe zou kunnen aansluiten ontstaat er dan meer balans in de onderlinge invloed en zeggenschap. (Langetermijn)risico In deze variant loopt de gemeente geen marktprijsrisico, doordat er sprake is van een meerjarig stabiele prijs op basis van de kostprijs.

Uiteraard is deze kostprijs wel afhankelijk van kostenontwikkelingen op het gebied van arbeidsvoorwaarden, energie, verwerkingstarieven, et cetera. Een risico is dat de eigen organisatie (op termijn) mogelijk te klein is om efficiënt en effectief te kunnen functioneren. Wat betreft de doorontwikkeling van het afvalbeheer is eerder geconcludeerd dat voldoende schaalgrootte van een eigen uitvoeringsorganisatie noodzakelijk is. Met 120.000 huishoudens van Rheden, Arnhem en Overbetuwe is het in termen van schaalgrootte in elk geval een robuuste organisatie. De grafiek toont ter illustratie de schaalgroottes van overheidsgedomineerde inzamelorganisaties in Nederland (NV’s en GR-en). Transparantie en MVO-standaarden De gemeente kan alle gewenste standaarden op het gebied van MVO en transparantie opleggen aan de eigen uitvoeringsorganisatie en waar nodig herzien als daar in de toekomst aanleiding voor is.

101500 Verkenning strategische opties uitvoeringsorganisatie inzameling huishoudelijk afval Gemeente Rheden, 25 september 2024

28/38

Praktische uitvoerbaarheid Een eigen gemeentelijke inzamelorganisatie moet (door Rheden als regiegemeente) worden op- en ingericht. Een gemeentelijke organisatie dient in nagenoeg al zijn facetten opgebouwd te worden: organisatorisch én operationeel (mensen, middelen, systemen, et cetera). De nieuwe organisatie zal zich qua kennis en ervaring vervolgens verder moeten ontwikkelen. Niet alleen op het gebied van logistieke- en uitvoeringsefficiëntie, maar ook in de rol van kennisorganisatie. Dit is lastig uitvoerbaar. In de afgelopen jaren zijn er wel – verzelfstandigde – inzamelorganisaties opgericht die momenteel succesvol functioneren. Maar deze zijn veelal ontstaan door samenvoeging van bestaande gemeentelijke inzameldiensten. Ook vergt het op- en inrichten van een eigen uitvoeringsorganisatie voorbereidingstijd, en – na de start – ontwikkeltijd. Daarbij moet worden gedacht aan 1½ tot 2 jaar. Gelet op het aflopen van het huidige (inzamel)contract zal dus wel eventueel behoefte zijn aan een tijdelijke oplossing voor het continueren van de inzameldienstverlening.

4.3

Toetreden tot een overheidsgedomineerde inzamelorganisatie

4.3.1

Kenmerken Rheden kan ervoor kiezen om samen te werken met gemeenten die al aangesloten zijn bij een eigen uitvoeringsorganisatie. Organisaties in uw regio zoals (in alfabetische volgorde) ACV, Buha, Circulus, Dar, RDL en Rova hebben ervaring op het brede spectrum van het afvalbeheer. Deze organisaties zijn allen overheidsgedomineerde inzamelorganisaties. Er zijn kortom, best wat opties in de regio. En gemeente Rheden werkt feitelijk al samen met één van deze organisaties, namelijk met Circulus via het recycleplein in Doesburg. Qua model en visie zijn er meer overeenkomsten dan verschillen tussen deze partijen. In hun model brengen aansluitende gemeenten in principe alles in: inzameling, contractbeheer voor verwerking, exploitatie milieustraat8 en voorzien van beleidsadvies en ondersteuning van communicatie. Qua schaalgrootte en aantal deelnemende gemeenten zijn er wel verschillen.

4.3.2

Beoordeling aan de hand van de criteria Proactieve samenwerking gericht op beleidsdoelen Deze organisaties zijn ingericht door de eigen gemeenten met als doel het leveren van inzameldienstverlening en het (laten) verwerken van ingezamelde afval- en grondstoffen, en het bijdragen van de gemeentelijke doelstellingen op het gebied ‘Van Afval Naar Grondstof’. Dit was bij oprichting meer gefocust op een efficiënte logistieke uitvoering. Deze organisaties zijn in samenspraak met de gemeenten doorgegroeid naar een brede maatschappelijke partner. Welke ook taken in het beheer en onderhoud van de openbare ruimte oppakt. Voor Rheden zal dat betekenen dat zij op het gebied van ‘beheertaken’ ontzorgd wordt en

8

In de praktijk is maatwerk mogelijk.

101500 Verkenning strategische opties uitvoeringsorganisatie inzameling huishoudelijk afval Gemeente Rheden, 25 september 2024

29/38

op het gebied van beleid en communicatie een ervaren sparringpartner krijgt. De gedelegeerd opdrachtgever, veelal de beleidsambtenaar geeft richting en is spil tussen uitvoeringsorganisatie en gemeente. Leveringszekerheid en bedrijfsefficiëntie De overheidsgedomineerde uitvoeringsorganisatie heeft met de aangesloten gemeente een ‘eigenaarsrelatie’ en een ‘opdrachtgever-opdrachtnemerrelatie’. Op dat laatste domein zal een DVO worden vastgesteld met afspraken over leveringszekerheid en eventuele escalatie bij onvoldoende presteren. Vergelijkbaar met de oprichting van een eigen uitvoeringsorganisatie is het ongebruikelijk om met harde ‘boetes’ te werken omdat deze uiteindelijk in het bekostigingsmodel met gemeentelijk geld worden gefinancierd. In tegenstelling tot marktpartijen wordt door de eigen uitvoeringsorganisatie een tarief in rekening gebracht op basis van kostprijs, met eventuele marges om risico af te dekken. Tarieven zijn (in principe) gebaseerd op de werkelijke kosten. Door middel van sectorbenchmarks wordt de organisatie getoetst op efficiëntie en verbetermogelijkheden. Het is in een vervolgverkenning mogelijk de kosten voor deelname en dienstverlening te (laten) calculeren. Invloed en zeggenschap In het algemeen en ook voor de drie genoemde organisaties geldt dat gemeenten waar zij dienstverlening verrichten ook aandeelhouder worden.

Het aantal aandelen dat Rheden zal bezitten – en daarmee de invloed en zeggenschap – is afhankelijk van de organisatie waarbij de gemeente aansluit. Er zit ook een verschil in de wijze waarop invloed en zeggenschap functioneren tussen een vennootschap (ACV en Circulus) en een gemeenschappelijke regeling (RDL): de gemeenschappelijke regeling geeft als verlengd lokaal bestuur meer mogelijkheden voor sturing dan een op afstand gezette vennootschap. (Langetermijn)risico In deze variant lopen de gemeenten geen marktrisico, doordat er sprake is van een meerjarig stabiele prijs op basis van de kostprijs. Wel zijn de gemeenten deelnemer van de vennootschap waardoor zij hier ook risicodrager zijn. Organisaties als ACV, Circulus en RDL worden professioneel bestuurd en voeren risicoanalyses uit met bijbehorende beheersmaatregelen. Omdat Rheden aansluit bij een ervaren organisatie zijn er minder ‘opstartrisico’s’ dan bij een eigen op te richten organisatie. Transparantie en MVO-standaarden De (aandeelhoudende) gemeenten kunnen gewenste standaarden op het gebied van MVO en transparantie opleggen aan de eigen uitvoeringsorganisatie en waar nodig herzien als daar in de toekomst aanleiding voor is. Of de huidige standaarden van de organisaties volledig aansluiten bij die van Rheden is onderdeel van een eventueel vervolgonderzoek.

101500 Verkenning strategische opties uitvoeringsorganisatie inzameling huishoudelijk afval Gemeente Rheden, 25 september 2024

30/38

Praktische uitvoerbaarheid De ontwikkeltijd is voor aansluiting bij een overheidsgedomineerde organisatie kort. De genoemde organisaties verzorgen al in een gebied de inzameldienstverlening, en fungeren al jaren als kennis- en samenwerkingsplatform voor de deelnemende gemeente(n). ACV en Circulus hebben ervaring met nieuw toetredende gemeente(n), en hebben hier de nodige proceservaring mee. Dat geldt in mindere mate voor RDL, waarbij er recent geen partijen toegetreden zijn. Met de directie/het management van de partij moet worden besproken wat zij qua planning voor een toetreding van Rheden haalbaar achten. IPR Normag beschouwt, na formele besluitvorming, een voorbereidingstijd van een jaar als realistisch. Omdat gemeente Rheden al zaken op de milieustraat in Doesburg doet met Circulus ligt het voor de hand om met name deze optie verder te verkennen. Het college moet bij een besluit tot toetreding (een besluit tot deelneming) de raad vooraf in staat stellen om zijn wensen en bedenkingen te geven over de deelneming. Dit uiteraard conform het beleidskader rondom verbonden partijen.

4.4

Beoordeling: samenvattend overzicht Bovenstaande analyse op basis van de kwaliteitscriteria is samengevat in onderstaand overzicht. De onderstaande score geeft een onderlinge rangschikking per criterium, waarbij geldt: meer ‘0’ is beter. De weging per criterium (‘hoe belangrijk is dit aspect in de besluitvorming’) is hiermee niet gegeven.

Beoordelingskader 1. Leveringszekerheid en bedrijfsefficiëntie

2. (langetermijn)risico’s

Variant 1. a. Uitbesteden zelfstandig, b. gezamenlijk met andere gemeente(n)

Variant 2. Verzelfstandigd eigen bedrijf met buurgemeenten

Variant 3. Aansluiten bij een bestaande overheid gedomineerde inzamelorganisatie

OO OOO OOO Bij een aanbesteding bieden Bij verzelfstandiging worden Contractafspraken passend bij inschrijvende partijen een contractafspraken gemaakt. samenwerking, doorberekening marktprijs voor de gevraagde Doorberekening van de kostprijs kostprijs, sectorbenchmarks voor dienstverlening. Gemeenten en toets op effciëntie aan efficiëntietoets. sturen daarna op contractafsectorbenchmark. spraken. De leveringszekerheid wordt vanuit het contract gewaarborgd. Efficiency wordt geborgd vanuit marktwerking. OO OOO OOO Voldoende marktwerking is een Als mede aandeelhouder is sprake Als mede aandeelhouder is sprake waarborg voor het goed van een deelnemingsrisico. Hoewel van een deelnemingsrisico. functioneren van dit (huidige) het risico is beperkt tot het aandeel Hoewel het risico is beperkt tot het model. Door verwachte van de gemeente in het eigen aandeel van de gemeente in het verminderde marktwerking, is er vermogen van de vennootschap, eigen vermogen van de het risico op één inschrijvende heeft de gemeente er alle belang vennootschap, heeft de gemeente partij. bij dat de dienstverlening er alle belang bij dat de gecontinueerd wordt. dienstverlening gecontinueerd

101500 Verkenning strategische opties uitvoeringsorganisatie inzameling huishoudelijk afval Gemeente Rheden, 25 september 2024

31/38

Beoordelingskader 3. Praktische uitvoerbaarheid

4. Proactieve samenwerking beleidsdoelen

5. Invloed en zeggenschap

6. Transparantie en MVO

Rekenkundige score (ongewogen)

Variant 1. a. Uitbesteden zelfstandig, b. gezamenlijk met andere gemeente(n)

Variant 2. Verzelfstandigd eigen bedrijf met buurgemeenten

O a. Staande praktijk. En dus goed uitvoerbaar. Het is echter zeer onzeker of bij aanbesteding een (en laat staan) meerdere marktpartijen zullen inschrijven.

OO Uitdagend traject, dat langere tijd gaat duren. Mogelijk moet tijdelijk (bij aflopen huidige contract) oplossing voor inzameling gevonden worden. De operationele schaal moet b. Wel zijn er andere gemeenten vergroot worden door in de nabijheid van gemeente samenwerking met Arnhem en Rheden waarmee eventueel Overbetuwe. gezamenlijk kan worden aanbesteed.

Variant 3. Aansluiten bij een bestaande overheid gedomineerde inzamelorganisatie

OOO Verdiepingstraject en implementatie kosten tijd en aandacht. Hou rekening met 6 tot 12 maanden. Partijen die in aanmerking komen (ACV, Circulus en RDL) hebben ervaring met toetreding van nieuwe gemeente(n) of uitbreiding van de dienstverlening naar nieuwe gebiedsdelen.

O Opdrachtgeversrelatie. Het doorontwikkelen en optimaliseren van afval- en grondstoffenbeleid en het realiseren van de maatschappelijke doelen moet door de gemeenten zelf worden gerealiseerd.

OO OOO Samenwerkingsrelatie. De Samenwerkingsrelatie met ervaren kennisfunctie van de eigen partij én andere deelnemende organisatie moet opgebouwd gemeenten. worden. Deze partij en de overige Eenmaal opgebouwd draagt deze deelnemende gemeenten dragen bij aan het doorontwikkelen en bij aan het doorontwikkelen en optimaliseren van afval- en optimaliseren van afval- en grondstoffenbeleid en het grondstoffenbeleid en het realiseren van de maatschappelijke realiseren van de doelen van de gemeente. maatschappelijke doelen van de De eigen dienst focust exclusief op gemeente. de gemeente Rheden. O OOO OO Geen invloed en zeggenschap op Bij verzelfstandiging als eigenaar is De gemeente treedt toe tot een koers en profiel organisatie. er directe invloed op de op te bestaande organisatie (met Alleen contractrelatie richten organisatie. Inclusief een vigerende statuten, governance, opdrachtgever - opdrachtnemer. opdrachtgeverfinancieel model, etc.) en heeft opdrachtnemerrelatie (met DVO). daardoor geen directe invloed op De gemeente bepaalt samen met de vorm, koers en positionering. de andere gemeenten de inrichting Als mede-eigenaar is die invloed er van de gehele governance. daarna wel via de eigenaarslijn. Voor de opdrachtgeveropdrachtnemer relatie wordt een diensverleningsovereenkomst (DVO) gesloten. O Transparantie is beperkt tot informatie over de levering van inzameldiensten.

Geen inzicht in bedrijfsvoering. Vooraf worden afspraken gemaakt over te rapporten aspecten en prestaties.

OOO OO a. Transparantie is groot. De Transparantie is groot. Vooraf uitvoeringsorganisatie is onderdeel worden afspraken gemaakt over te van de gemeentelijke interne rapporten aspecten en prestaties. hiërarchie. In voorkomende gevallen kan de de gemeente als (mede) Het gemeenteljik beleid rond MVO aandeelhouder aanvullende wordt gevolgd door de eigen inzichten opvragen. organisatie. MVO wensen (bijvoorbeeld de Een overheidsgedomineerde inzet van mensen met een organisatie heeft in het algemeen afstand tot de arbeidsmarkt) een eigen MVO beleid, zoals voor wordt als eis in de aanbesteding de inzet van mensen met een meegegeven. Conform het afstand tot de arbeidsmarkt. aanbestedingsbeleid van de Maatwerkafspraken per gemeente gemeente. kunnen worden gemaakt. 8

16

16

De modellen zijn vergeleken op de kwaliteitscriteria die voor gemeente Rheden van belang zijn. Het overzicht toont de ‘scores’ op basis van een ongewogen multicriteria-analyse. Hoe meer ‘0-en’ per model hoe hoger de score. Dit is een objectieve onderlinge vergelijking van de modellen, waarbij rekening is gehouden met de feiten en omstandigheden van de gemeente Rheden. Op basis van de ongewogen multicriteria-analyse zijn de rekenkundige scores respectievelijk 8, 16 en 16. Door het bestuur kunnen uiteraard nog gewichten worden toegekend aan de verschillende criteria. Deze ‘gewogen multicriteria-analyse’ leidt dan tot een andere uitkomst. 101500 Verkenning strategische opties uitvoeringsorganisatie inzameling huishoudelijk afval Gemeente Rheden, 25 september 2024

32/38

5 BESCHOUWING EN VERVOLGPROCES 5.1

Een strategisch besluit Een strategisch besluit, gericht op een toekomstbestendig en duurzaam afvalbeheer Rheden wil vooruitkijken en een strategisch besluit nemen om klaar te zijn voor de toekomst. En met het oog op het aflopen van het huidige contract per 31 december 2025 is ook sprake van een natuurlijk moment voor een (eventueel andere) keuze voor de organisatie van de inzameling. De huidige marktpartij heeft daarnaast ook aangegeven niet meer te zullen inschrijven op een aanbesteding voor de inzameling van huishoudelijk afval. Het vorige hoofdstuk vergelijkt de modellen op verschillende ongewogen criteria. Dit laat ook zien: elk model heeft onderscheidende sterke of zwakke punten. Aanvullend op dit overzicht lichten we de kenmerken, mogelijkheden, risico’s en aandachtspunten hieronder verder toe. 1. Uitbesteden aan de markt (en variant gezamenlijk met andere gemeenten uitbesteden) Het continueren van het regiemodel waarbij inzameldienstverlening wordt uitbesteed is jarenlang een reële optie geweest voor de drie voormalige gemeenten. Echter in de afgelopen jaren is het aantal private inzamelorganisaties voor inzameling van huishoudelijk afval fors afgenomen. Hiervoor zijn verschillende oorzaken aan te wijzen die in het rapport verder worden toegelicht. In de kern is ‘de markt’ voor inzamelen van huishoudelijk afval voor marktpartijen steeds minder interessant geworden.

Met dit model is de gemeente dus afhankelijk van het aanbod en de (markt)prijsvorming van de externe inzamelpartijen. Daar zit voor Rheden een risico. PreZero heeft aangegeven niet meer in te schrijven op een aanbesteding voor de inzameling van huishoudelijk afval. Er nog één landelijke speler Remondis, die mogelijk inschrijft op de aanbesteding. Verder zijn er momenteel nauwelijks andere inzamelorganisaties voor de inzameling van huishoudelijk afval (restafval, GFT, PMD) in uw regio actief. Objectief is vast te stellen dat PreZero en Renewi zich uit de markt voor inzamelen huishoudelijk afval hebben teruggetrokken. Bij recente aanbestedingen (2024) door gemeenten elders (zoals in Drenthe) hebben beide partijen feitelijk niet ingeschreven. IPR Normag stelt dit objectief vast op basis van direct contact met betreffende gemeenten. Bij een aanbesteding door Rheden wordt verwacht dat Remondis zal inschrijven. Of de nog resterende regionale inzamelorganisatie Ter Horst zal inschrijven wordt betwijfeld. Ter Horst was in het verleden werkzaam op het gebied van inzameling huishoudelijk afval zoals restafval en gft in circa 10 gemeenten. Inmiddels alleen nog actief in gemeente Rozendaal. In recente aanbestedingen in uw regio heeft Ter Horst niet ingeschreven. Ook in de meest recente aanbesteding door Rheden im 2017 heeft Ter Horst niet ingeschreven.

Wel hadden ingeschreven Remondis, Suez (nu PreZero) en Van Gansewinkel (nu Renewi). De twee laatstgenoemden hebben zich dus uit de markt voor inzamelen van huishoudelijk afval teruggetrokken. Wij wijzen daarom op de verwachting dat een beperkt aantal en hoogst waarschijnlijk één

101500 Verkenning strategische opties uitvoeringsorganisatie inzameling huishoudelijk afval Gemeente Rheden, 25 september 2024

33/38

partij zal inschrijven bij een aanbesteding aan de markt. Mogelijk dat een of meer nieuwe inzamelaars zich aandienen bij een volgende openbare aanbesteding. Vanwege de logistieke ligging van Rheden lijken de mogelijkheden voor private inzamelorganisaties echter beperkt. In de ruime regio besteden slechts enkele gemeenten hun inzameldienstverlening 9 aan, waarbij de meesten van hen ook te maken hebben met PreZero. Met het vertrek van PreZero op de markt voor inzameling huishoudelijk afval zijn er ook weinig tot geen marktpartijen in uw regio actief met een substantiële logistieke basis van waaruit de diensten kunnen worden geleverd. Omdat logistieke (inzamel)diensten plaats- en regiogebonden zijn, is het beschikken over een dergelijke logistieke basis van belang. Mogelijk biedt de vestiging van een nieuwe marktpartij in de regio meer perspectief indien er naast Rheden ook andere gemeenten van een dergelijke dienstverlening gebruik zouden willen maken. Echter dat dit gebeurt is onzeker. En de meeste gemeenten in uw regio zijn aangesloten bij overheidsgedomineerde inzamelorganisaties. Dus ook het gezamenlijk met andere gemeenten uitbesteden van de inzameldienstverlening lijkt voor Rheden geen aantrekkelijke c.q. realistische optie. 2. Eigen uitvoeringsorganisatie met buurgemeenten Het op- en inrichten van een eigen uitvoeringsorganisatie wordt als reële optie gezien.

Een belangrijk aandachtspunt is echter wel de beperkte schaalgrootte. Rheden telt ruim 22.000 huishoudens. En om als inzamelorganisatie efficiënt en effectief te kunnen functioneren moet worden gedacht aan een schaal van circa 100.000 huishoudens. Samenwerking met andere (buur)gemeenten is dan noodzakelijk. Het op en inrichten van een eigen (al dan niet verzelfstandigde) gemeentelijk inzameldienst zal in de praktijk door Rheden zelfstandig moeten worden opgepakt. Dit is in principe wel uitvoerbaar maar ingrijpend en vergt enige doorlooptijd. De gemeente beschikt als regiegemeenten niet over inzamel-logistieke kennis. De nieuwe eigen organisatie zal zich bij aanvang moeten ontwikkelen tot een goed geoliede inzameldienst met de benodigde ondersteunende (kennis)functies. En zoals gezegd is de schaalgrootte voor een kostenefficiënte uitvoering beperkt. Omdat gemeente Rheden een eigen uitvoeringsorganisatie heeft voor beheer en onderhoud van de buitenruimte, zou een combinatie kunnen worden gemaakt met de eigen uitvoeringsorganisatie voor inzameling. Er is al wel een uitvoeringsbasis van waaruit verder kan worden ontwikkeld. Een variant is het gezamenlijk met een of meer andere gemeenten op- en inrichten van een eigen inzamelorganisatie. Samenwerking met andere (buur)gemeenten achten wij dan een voorwaarde voor de uitvoerbaarheid.

Vergelijkbaar met de situatie in de jaren ‘90 van de vorige eeuw, waarbij de inzameldiensten van gemeenten Arnhem en Rheden zijn

9

We kijken daarbij vooral naar de meest omvangrijke inzameldiensten voor restafval, GFT, PMD en OPK.

101500 Verkenning strategische opties uitvoeringsorganisatie inzameling huishoudelijk afval Gemeente Rheden, 25 september 2024

34/38

verzelfstandigd als publiek bedrijf10. 3. Aansluiten bij een bestaande overheidsgedomineerde (inzamel)organisatie Door aan te sluiten bij een bestaande overheidsgedomineerde organisatie zoals ACV, Buha, Circulus, Dar, RDL en Rova, kan de voorbereidingstijd voor een eigen (verzelfstandigde) uitvoeringsorganisatie fors worden verkort. Ook zijn de risico’s omtrent de kwaliteit en continuïteit bij een al functionerende organisatie kleiner. In uw regio zijn de meeste gemeenten aangesloten bij een overheidsgedomineerde organisatie. De meest logische opties zijn – vanwege hun nabijheid – de hiervoor genoemde. Allen hebben ervaring met nieuw toetredende gemeenten en kunnen dit proces goed ondersteunen11. In deze publieke bedrijven worden deelnemende gemeenten ondersteund bij hun beleidsvoorbereiding en beleidsontwikkeling. Ook door het delen van kennis en ervaring met andere deelnemende gemeenten. Dit geldt niet voor Buha waarvan de gemeente Doetinchem de enige deelnemende gemeente is. Qua prijsstelling beschikken deze organisaties over een tarievenbeleid met als kern: tarieven zijn gebaseerd op de kostprijs. Een richtinggevend besluit: model 1, model 2 of model 3? Op basis van de uitkomsten van deze verkenning kan de gemeente een richtinggevende (model)keuze maken.

Deze richtinggevende keuze wordt dan in de volgende fase nader uitgewerkt, op basis waarvan een bestuurlijk besluit kan worden genomen. De vorm en inhoud van dit vervolgonderzoek is uiteraard afhankelijk van de richtinggevende modelkeuze.

5.2

Mogelijk vervolg Besluit de gemeente om model 1 te continueren, dan is geen sprake van een (beleids)wijziging, en kan de voorbereiding van de nieuwe aanbesteding ter hand worden genomen. Wij adviseren om vooraf een marktconsultatie uit te voeren zodat de interesse in de markt om in te schrijven (en de condities waaronder) wordt verkend. Op basis van deze marktconsultatie kan een aanbestedingsstrategie worden ontwikkeld. Als de voorkeur wordt gegeven aan een (eigen) overheidsgedomineerde organisatie, al dan niet met (een) buurgemeente(n) (model 2), dan is de volgende stap het benaderen van mogelijk geïnteresseerde gemeenten en het toetsen van hun commitment om deze variant verder te onderzoeken. Dit krijgt de vorm van een strategisch en operationeel bedrijfsplan waarin het besturingsmodel (en juridische structuur) en alle functies van de nieuwe organisatie worden uitgewerkt. Inclusief een meerjarenbegroting en beschrijving van het implementatietraject. Voor het open inrichten van de organisatie moet rekening worden gehouden met een periode tot 2 jaar. Gelet op het aflopen van het huidige (inzamel)contract zal dus behoefte zijn aan een 10

Dit bedrijf (ARA NV) is na enkele jaren bij een openbare aanbesteding geheel geprivatiseerd en ondergebracht bij een private marktpartij.

101500 Verkenning strategische opties uitvoeringsorganisatie inzameling huishoudelijk afval Gemeente Rheden, 25 september 2024

35/38

tijdelijke oplossing voor het continueren van de inzameldienstverlening per 1/1/2026. Indien de voorkeur door de gemeente aan model 3 wordt gegeven, dan kan na een richtinggevend besluit door het gemeentebestuur een vervolgonderzoek starten. Om te beginnen zal de partner van voorkeur moeten worden gekozen. Vervolgens kan de formele besluitvorming voor een toetreding worden voorbereid. Dit omvat onder andere een financieel traject (aandelen verwerven, dienstverlengingsovereenkomst), bestuurlijk traject (statuten, overeenkomst) en operationeel traject (te leveren diensten).

0-0-0

101500 Verkenning strategische opties uitvoeringsorganisatie inzameling huishoudelijk afval Gemeente Rheden, 25 september 2024

36/38

BIJLAGEN

101500 Verkenning strategische opties uitvoeringsorganisatie inzameling huishoudelijk afval Gemeente Rheden, 25 september 2024

37/38

Gehanteerde bronnen

Gemeente Rheden (2016) Raadsbesluit Scenario’s Grondstoffenbeleidsplan. Gemeente Rheden (2017) Beschrijvend document voor de afvalinzameling en kolkenreiniging in de gemeente Rheden. Gemeente Rheden (2017) Beleidsnotitie Samenwerkingsverbanden gemeente Rheden. Gemeente Rheden (2023) Rapportage en factsheet enquête Rheden Spreekt. Gemeente Rheden (2023) Routekaart Circulaire Economie Rheden. NVRD (2023) Benchmark Huishoudelijk Afval peiljaar 2022.

101500 Verkenning strategische opties uitvoeringsorganisatie inzameling huishoudelijk afval Gemeente Rheden, 25 september 2024

38/38