Bijlagen bij de toelichting_Bijlage 7 PVE Archeologisch.pdf

PROGRAMMA VAN EISEN ARCHEOLOGISCH PROEFSLEUVENONDERZOEK KANTEN (ONG.) TE HULSEL GEMEENTE REUSEL-DE MIERDEN

Programma van eisen Archeologisch Proefsleuvenonderzoek Kanten (ong.) te Hulsel In de gemeente Reusel-De Mierden

Opdrachtgever

Gemeente Reusel - De Mierden Postbus 11 5540 AA Reusel

PvE nummer

9028.005

Versienummer

D

Status

Definitief

Datum

5 juli 2019

Vestiging

Limburg Rijksweg Noord 39 6071 KS Swalmen 0475 - 504961 swalmen@econsultancy.nl

Opsteller

drs. A.H. Schutte

Paraaf

Autorisatie

dr. A.C. Mientjes (Senior KNA-archeoloog)

Paraaf

© Econsultancy bv, vestiging Swalmen Foto’s en tekeningen: Econsultancy bv, tenzij anders vermeld Niets uit deze uitgave mag worden vermenigvuldigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgevers. Econsultancy aanvaardt geen aansprakelijkheid voor eventuele schade voortvloeiend uit de toepassing van de adviezen of het gebruik van de resultaten van dit onderzoek.

Econsultancy Programma van Eisen

Programme van Eisen Locatie

Kanten (ong.)

Projectnaam

Kanten (ong.) te Hulsel

Pleats binnen archeologisch proces • IVO — Proefsleuven (IVO P) o IVO — Overig (IVO-0) o Opgraven o IVO-P - variant Archeologische Begeleiding o Opgraven - variant Archeologische Begeleiding paraaf

Opsteller

Naam, adres, telefoon, e-mail

datum

Senior KNA-archeoloog

Dhr. drs. bc. A.H. Schutte Econsultancy b.v. Vestiging Limburg Rijksweg Noord 39, 6071 KS Swalmen T: 0475 - 504961 E: schutte@econsultancy.n1

5-07-2019

Opdrachtgever

Naam, adres, telefoon, e-mail

datum

paraaf

datum

paraaf

datum

Paraaf

Gemeente Reuse! - De Mierden Postbus 11 5540 AA Reusel Goedkeuring bevoegde overheid

Naam, adres, telefoon, e-mail

• Gemeente

Gemeente Reusel-De Mierden Kerkplein 3 5541 KB Reusel T: 0479 — 650699 E. gemeente@reuseldemierden.n1

o Provincie o Rijk o Overig o RCE1 bij beschermd monument, projectvergunning, als adviseur bij Grote Projecten

Adviseur narnens de bevoegde Naam, adres, telefoon, e-mail overheid Omgevingsdienst Zuid-Oost Brabant Postbus 8035 5601 KA Eindhoven Contactpersoon: mevr. drs. R. Berkvens T: 088-3690638 E: rberkvens@odzob.n1

I Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed. '1 °Vlit CA3011

Kennisgeving ieigenaar

Depothouder Naam, adres, telefoon, e-mail Provinciaal Depot Bodemvondsten NoordBrabant Waterstraat 16 in 's-Hertogenbosch T: 073-6812812 E: archeologie@brabant.n1

datum

Paraaf

INHOUDSOPGAVE LITERATUUR EN BIJLAGEN ............................................................................................................... 7 1

ADMINISTRATIEVE GEGEVENS ONDERZOEKSGEBIED ...................................................... 1

2

AANLEIDING EN MOTIVERING VAN HET ONDERZOEK........................................................ 2 2.1 2.2

Aanleiding ......................................................................................................................... 2 Motivering ......................................................................................................................... 2

3

EERDER UITGEVOERD ONDERZOEK .................................................................................... 2

4

ARCHEOLOGISCHE VERWACHTING ...................................................................................... 2 4.1 4.2 4.3 4.4 4.5 4.6 4.7 4.8 4.9

5

DOELSTELLING EN VRAAGSTELLING.................................................................................. 16 5.1 5.2 5.3 5.4

5.5 6

Regionale archeologische en cultuurlandschappelijke context ........................................ 2 Aard en ouderdom van de vindplaats(en) ...................................................................... 14 Begrenzing en oppervlakte van de vindplaats(en) ......................................................... 14 Structuren en sporen ...................................................................................................... 14 Anorganische artefacten ................................................................................................. 14 Organische artefacten .................................................................................................... 15 Archeozoölogische en botanische resten ....................................................................... 15 Archeologische stratigrafie en diepte van vondstlagen .................................................. 15 Gaafheid en conservering .............................................................................................. 15

Doelstelling ..................................................................................................................... 16 Relatie met NOaA 2.0 en/of andere onderzoekskaders ................................................. 16 Vraagstelling ................................................................................................................... 17 Onderzoeksvragen ......................................................................................................... 17 5.4.1 Algemeen ......................................................................................................... 17 5.4.2 Periode en sites ................................................................................................ 17 5.4.3 Middeleeuwse nederzetting.............................................................................. 18 5.4.4 Landschap en bodem ....................................................................................... 18 5.4.5 Vraagstelling specialistisch onderzoek ............................................................ 19 Aanbeveling .................................................................................................................... 19

STRATEGIE, METHODEN EN TECHNIEKEN ........................................................................ 19 6.1 6.2 6.3 6.4 6.5 6.6 6.7 6.8 6.9 6.10 6.11 6.12 6.13 6.14

Strategie ......................................................................................................................... 19 Methoden en technieken ................................................................................................ 20 Omgang kwetsbare vondsten en monsters .................................................................... 22 Structuren en grondsporen ............................................................................................. 22 Lichten ............................................................................................................................ 23 Aardwetenschappelijk onderzoek ................................................................................... 23 Anorganische artefacten ................................................................................................. 24 Organische artefacten .................................................................................................... 24 Archeozoölogische en -botanische resten ..................................................................... 25 Overige resten ................................................................................................................ 25 Dateringstechieken .........................................................................................................

25 Bouwstenen .................................................................................................................... 25 Complexiteit .................................................................................................................... 26 Beperkingen.................................................................................................................... 26 9028.005

7

UITWERKING EN CONSERVERING ....................................................................................... 26 7.1 7.2 7.3 7.4 7.5 7.6

8

RAPPORTAGE ......................................................................................................................... 29 8.1 8.2 8.3 8.4

9

Uitvoeringsperiode uitwerking; opleveringstermijn (concept)eind-/tussenrapport .......... 29 Procedure toetsing eind-/tussenproduct door bevoegd gezag ....................................... 29 Inhoud eind-/tussenrapport ............................................................................................. 29 Verschijning en oplage eindrapport en/of specialistisch deelrapport ............................. 30

(DE)SELECTIE EN CONSERVERING ..................................................................................... 31 9.1 9.2 9.3

10

Structuren, grondsporen en vondstspreidingen ............................................................. 26 Analyse aardewetenschappelijke gegevens .................................................................. 27 Anorganische artefacten ................................................................................................. 27 Organische artefacten .................................................................................................... 28 Archeozoölogische en -botanische resten ..................................................................... 28 Beeldrapportage (objecttekeningen, foto’s, kaarten e.d.) .............................................. 28

Selectie materiaal voor uitwerking .................................................................................. 31 Selectie materiaal voor deponering en verwijdering....................................................... 31 Selectie materiaal voor conservering ............................................................................. 31

DEPONERING .......................................................................................................................... 31 10.1 Eisen betreffende depot ................................................................................................. 31 10.2 Te leveren product .......................................................................................................... 32 10.3 E-depot ........................................................................................................................... 32

11

RANDVOORWAARDEN EN AANVULLENDE EISEN ............................................................. 32 11.1 11.2 11.3 11.4

12

WIJZIGINGEN TEN OPZICHTE VAN HET VASTGESTELDE PVE ........................................ 33 12.1 12.2 12.3 12.4

13

Personele randvoorwaarden .......................................................................................... 32 Overlegmomenten .......................................................................................................... 33 Kwaliteitsbewaking, toezicht, overleg en evaluatie ........................................................ 33 Overige randvoorwaarden en aanvullende eisen ........................................................... 33

Wijzigingen tijdens het veldwerk ..................................................................................... 33 Belangrijke wijzigingen en overleg eigenaar-depothouder ............................................. 34 Procedure van wijziging na de evaluatiefase van het veldwerk ..................................... 35 Procedure van wijziging tijdens uitwerking en conservering .......................................... 35

AANVULLENDE EISEN ............................................................................................................ 35 13.1 Uitvoeringsperiode en opleveringstermijn veldwerk ....................................................... 35 13.2 Uitvoeringscondities veldwerk ........................................................................................ 35 13.3 Niet gesprongen explosieven (NGE) .............................................................................. 36

9028.005

LITERATUUR EN BIJLAGEN Literatuur Alterra, 2003: Digitale Geomorfologische kaart van Nederland, schaal 1:25.000. Benthem, A. van, 2007: Hulsel Kerkekkers. Gemeente Reusel - De Mierden. Een Inventariserend Veldonderzoek in de vorm van proefsleuven. ADC Rapport 941. Amersfoort Berendsen, H.J.A., 2008: Fysische Geografie van Nederland, deel 1: De vorming van het land. Inleiding in de geologie en de geomorfologie. Van Gorcum, Assen. Berkvens, R. 2019: Advies Archeologische Monumentenzorg 2019--nr. 88. Beoordeling van een Programma van Eisen. Eindhoven Koning, M. de, e.a. 2014: Inventariserend Veldonderzoek door middel van proefsleuven, Hulsel Kanten en Vooreind. gemeente Reusel-De Mierden. Synthegra Rapport S120383. Doetinchem. Kars, H. & A. Smit (red.), 2003: Handleiding Fysiek Behoud Archeologisch Erfgoed. Degradatiemechanismen in sporen en materialen. Monitoring van de conditie van het bodemarchief. Amsterdam (Geoarchaeological and Bioarchaeological Studies, 1). Kuijpers, T.J.M., 2019: Rapportage verkennend bodemonderzoek Kanten te Hulsel. Projectnummer 9028.001, Econsultancy. Swalmen. Leeuwe, R. de, 2008: Nieuwe huizen in Hulsel. Een laat-Merovingische nederzetting met een nieuw huistype op een nieuwbouwlocatie. Archol-rapport 112. Leiden. Theuws, F., 1999: The archaeology and history of the curia of the abbey of Saint Trond at Hulsel (c. AD 700-1300), in: F. Theuws & N.

Roymans (eds.), Land and Ancestors. Cultural dynamics in the Urnfield period and the Middle Ages in the Southern Netherlands, Amsterdam (Amsterdam Archaeological Studies 4), 241-308. Bronnen AHN; internetsite, mei 2019. http://www.ahn.nl Archeologisch informatiesysteem Archis3, Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE), Amersfoort, mei 2019. https://archis.cultureelerfgoed.nl

Beeldbank Cultureelerfgoed; internetsite, mei 2019. http://www.beeldbank.cultureelerfgoed.nl Cultuurhistorische Waardenkaart van de Provincie Noord-Brabant; internetsite, mei 2019. http://www.brabant.nl/kaarten.aspx Dinoloket; internetsite, mei 2019. http://www.dinoloket.nl/ 9028.005

Erfgoedkaart A2- en Kempengemeenten; internetsite, mei 2019. https://atlas.odzob.nl/erfgoed/ Kadaster Topotijdreis; internetsite, mei 2019. http://www.topotijdreis.nl/ Nationale Onderzoeksagenda Archeologie 2.0; internetsite, juli 2019. http://archeologieinnederland.nl/bronnen-en-kaarten/nationale-onderzoeksagenda-archeologie-20 Figuren Figuur 1: Situering van het plangebied binnen Nederland Figuur 2: Detailkaart van het plangebied Figuur 3: Luchtfoto van het plangebied Figuur 4: Uitsnede geomorfologische kaart Figuur 5: Uitsnede fysisch landschap Figuur 6: Uitsnede bodemkaart Figuur 7: Uitsnede archeologische gegevenskaart Figuur 8: Archeologische beleidskaart gemeente Reusel-De Mierden Figuur 9: Kadastrale kaart 1828 Figuur 10: Uitsnede historisch landschap Figuur 11: Proefsleuvenplan Bijlagen Bijlage 1: Tabel met de verwachtte aantallen Bijlage 2: Overzicht te raadplegen specialisten/specialismen Bijlage 3: Bouwplannen

9028.005

1

ADMINISTRATIEVE GEGEVENS ONDERZOEKSGEBIED

Projectnaam

9028.005

Provincie

Noord-Brabant

Gemeente

Reusel-De Mierden

Plaats

Hulsel

Toponiem

Kanten (ong.)

Kaartbladnummer

51C

Centrum x,y–coördinaat

X : 140.310/Y: 377.910

IKAW/Provinciale archeologische Het plangebied ligt op de IKAW grotendeels in een zone met landschappenkaart een hoge archeologische verwachting; deels heeft het Noord-Brabant plangebied geen verwachting vanwege de ligging in de bebouwde kom van Hulsel. Het plangebied ligt op de provinciale archeologische landschappenkaart van Noord-Brabant deels in het archeologisch landschap Kempenland; het andere deel van het plangebied is niet gekarteerd vanwege de ligging in de bebouwde kom van Hulsel.

2 3

Archeologische beleidskaart Reusel-De Mierden

Het plangebied ligt in een zone met een hoge archeologische verwachting, waarbij de zuidoosthoek in een historische kern ligt.

CMA/AMK-status

n.v.t.

Archis-monumentnummer

n.v.t.

Archis-waarnemingsnummer

n.v.t.

Oppervlakte plangebied2

circa 1,8 hectare

Oppervlakte onderzoeksgebied3

circa 1,8 hectare

Huidig grondgebruik

De onderzoekslocatie betreft momenteel een sportveld en is deels in gebruik als parkeerplaats. De parkeerplaats is voorzien van een klinkerverharding.

Voorgenomen bodemingrepen

De initiatiefnemer is voornemens nieuwbouw op de locatie te realiseren.

NAP-hoogte maaiveld

circa 29,5 m +NAP

Grondwatertrap

VI-VII

Het gebied waarbinnen de realisering van de planvorming het bodemarchief kan bedreigen. Het gebied waarop dit onderzoek betrekking heeft.

PvE 9028.005 versie C2

Pagina 1 van 36

2 2.1

AANLEIDING EN MOTIVERING VAN HET ONDERZOEK Aanleiding

Op de planlocatie, aan de Kanten (ong.) te Hulsel, wordt nieuwbouw gerealiseerd (zie bijlage 3). Hier bij zal een gebied met een oppervlakte van circa 1,8 hectare worden heringericht. De precieze omvang van de bodemingrepen is onbekend. 2.2

Motivering

Gezien de ligging van het plangebied in een zone met een hoge archeologische verwachting, waarbij de zuidoosthoek in een historische kern ligt, en naar aanleiding van de archeologische onderzoeken die in de buurt van het plangebied zijn uitgevoerd, heeft de bevoegde overheid besloten (op advies van hun adviseur) om direct een proefsleuvenonderzoek in het plangebied te laten uitvoeren.

3

EERDER UITGEVOERD ONDERZOEK

Er is voor het plangebied tot op heden geen archeologisch vooronderzoek uitgevoerd.

4 4.1

ARCHEOLOGISCHE VERWACHTING Regionale archeologische en cultuurlandschappelijke context

Locatie, recente ingrepen en verstoringen De onderzoekslocatie (± 1,8 hectare) ligt aan de Kanten (ong.), ten noordwesten van de kern van Hulsel in de gemeente Reusel-De Mierden (zie figuur 1 en figuur 2). Volgens het Actueel Hoogtebestand Nederland (AHN) bevindt het maaiveld zich op een hoogte van circa 29,5 m +NAP. Het gebied is kadastraal bekend als gemeente Hooge en Lage Mierde, sectie K, nummer 8058 (ged.) en 1522 (ged.). Volgens de topografische kaart van Nederland, kaartblad 51C (schaal 1:25.000), zijn de coördinaten van het midden van de onderzoekslocatie X = 140.310/Y = 377.910. Het plangebied is momenteel deels in gebruik als sportveld en is deels braakliggend en wordt doorsneden door een groenstrook (zie figuur 3). Uitgaande van de resultaten van het verkennend bodemonderzoek, dat is uitgevoerd om vast te stelen of in het plangebied een grond- en/of grondwaterverontreiniging aanwezig is, bestaat de bodemopbouw voornamelijk uit zeer fijn tot matig grof, zwak tot matig siltig zand. De bodem is bovendien tot maximaal 1,0 m -mv zwak tot matig humeus.

De ondergrond is plaatselijk zwak tot matig leemhoudend en/of zwak grindhoudend.4 Fysiek-landschappelijke, geologische, geomorfologische en bodemkundige kenmerken Het plangebied bevindt zich binnen de Formatie van Sterksel met een dek van de Formatie van Boxtel.5 De Formatie van Sterksel omvat alle sedimenten die door de Rijn en de Maas zijn afgezet in het Vroeg- en Midden-Pleistoceen.6 Gedurende het Laat-Pleistoceen had de wind vrij spel in het verplaatsen van zand en silt. In deze periode werd over een groot deel van Nederland, waaronder ook de omgeving van het plangebied, een pakket zand afgezet. Het betreft het Laagpakket van Wierden, ook wel dekzand genoemd, welke behoort tot de Formatie van Boxtel. In het Dinoloket is één boring die

4 Kuijpers, 2019. 5 Alterra, 2003. 6 Berendsen, 2008.

PvE 9028.005 versie C2

Pagina 2 van 36

circa 40 meter ten noordwesten van het plangebied is gezet bestudeerd.7 Hieruit blijkt dat de ondergrond aldaar bestaat uit een 60 cm dik pakket fijn zand matig humeus met daaronder tot 2 m -mv matig fijn zand (plaatselijk zwak siltig). Hieronder bevindt zich een 40 cm dikke leemlaag met daaronder (tot einde boring) afwisselend pakketten matig fijn en matig grof zand.8 Volgens de geomorfologische kaart ligt het plangebied op terrasafzettingswelvingen met dekzand (3L12a) (zie figuur 4). Uit de meer gedetailleerde kaart van het fysisch landschap, behorende bij de erfgoedkaart van de gemeente Reusel-De Mierden, kan worden afgeleid dat het plangebied grotendeels gelegen is op lage zandgronden met in het noordoosten lage dekzandruggen (zie figuur 5).9 Uitgaande van het Actueel Hoogtebestand Nederland (AHN) ligt het grootste deel van het plangebied op een verhoging dat zich in noordoostelijke richting voortzet buiten het plangebied. De westelijke rand van het plangebied ligt op de overgang naar een laagte die aansluit op een beekdal. 10 Dit beekdal begint op ongeveer 25 meter ten westen van het plangebied. Volgens de Bodemkaart van Nederland (1:50.000) is het plangebied grotendeels gekarteerd als “hoge zwarte enkeerdgronden; leemarm en zwak lemig fijn zand” (zEZ21) (zie figuur 6) met grondwatertrap VI of VII.

Een klein deel van het plangebied is niet gekarteerd vanwege de ligging binnen de bebouwde kom. Uitgaande van de resultaten van het verkennend bodemonderzoek, dat is uitgevoerd om vast te stelen of in het plangebied een grond- en/of grondwaterverontreiniging aanwezig is, kan worden afgeleid dat de enkeerdgrond maximaal 1,0 m dik is in het plangebied. De grondwaterstand fluctueerde in het plangebied: in het zuidelijk deel was die 1,92 -mv, in het westelijk deel 2,46 -mv en in het noordelijk deel 1,72 -mv.11 Regionale archeologische context Het plangebied ligt op de IKAW grotendeels in een zone met een hoge archeologische verwachting; deels heeft het plangebied geen verwachting vanwege de ligging in de bebouwde kom van Hulsel (zie figuur 7).12 Het plangebied ligt op de provinciale archeologische landschappenkaart van NoordBrabant deels in het archeologisch landschap Kempenland; het andere deel van het plangebied is niet gekarteerd vanwege de ligging in de bebouwde kom van Hulsel. 13 Dit landschap omvat een groot deel van het relatief hoog gelegen zandlandschap ten zuidwesten van Eindhoven. Het landschap wordt doorsneden door verschillende beken en zijbeken. Tussen de beekdalen liggen verschillende licht glooiende dekzandruggen die (vooral) langs de beekdalen bedekt zijn met uitgebreide complexen van oude bouwlanden.

Verder komen reliëfrijkere zones voor met stuifduinen uit de LateMiddeleeuwen. De omvang van de archeologische voorraad van het archeologisch landschap Kempenland is iets meer dan gemiddeld in de provincie Noord-Brabant. De verdeling van de Archiswaarnemingen naar archeologische periode laat zich goed vergelijken met de trendlijn voor geheel Noord-Brabant. Dit geldt in grote lijnen ook voor de chronologische verdeling van de AMK-terreinen. Alleen de aandelen Mesolithicum, Bronstijd en IJzertijd liggen in dit landschap relatief gezien iets boven het gemiddelde. Onder de Archis-waarnemingen komen alle complextypen voor, waarbij nederzettingen en begravingen duidelijk overheersen. Ook bij de AMK-terreinen zijn deze complextypen dominant. De andere complextypen, voor zover aanwezig, dateren allemaal uit de Late-

7 www.dinoloket.nl. 8 DINO boornummer B51C0724. 9 Erfgoedkaart A2- en Kempengemeenten. 10 www.ahn.nl. 11

Kuijpers, 2019.

12 Archeologisch informatiesysteem Archis3, Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE), Amersfoort. 13 Cultuurhistorische Waardenkaart van de Provincie Noord-Brabant.

PvE 9028.005 versie C2

Pagina 3 van 36

Middeleeuwen. Volgens de erfgoedkaart van de Kempen-gemeenten heeft het plangebied een hoge archeologische verwachting, waarbij de zuidoosthoek in een historische kern ligt (zie figuur 8).14 Het plangebied ligt niet binnen een AMK-terrein. Binnen een straal van circa 500 meter rondom het plangebied liggen twee AMK-terreinen (zie tabel I en figuur 7).15 Het betreft een kerk met kerkhof en de oude dorpskern van Hulsel. Tabel I.

AMK-terreinen

AMK nr. 621

Situering t.o.v. plangebied 125 meter ten zuidoosten

16859

165 meter ten zuidoosten

Datering

Waarde en omschrijving

Middeleeuwen laat - Nieuwe tijd

Toponiem: Kerkstraat Complex: Kerk, Kerkhof Waarde: Terrein van zeer hoge archeologische waarde, beschermd Terrein met resten van een kerk en een kerkhof uit de Middeleeuwen. De vroegste begravingen en een mogelijke houten voorloper zijn waarschijnlijk niet ouder dan 1100 na Chr. De kerk werd in de 15e en 16e eeuw aangeduid als een kerk van lage rang. Ze brandde in 1888 af en is op een andere locatie, de huidige, herbouwd. Beex vermeldt (1963) dat door een ophoging van het huidige monument in de 19e-eeuw de fundamenten van de kerk mogelijk zijn gespaard. In 1985-1986 heeft een opgraving in de nabijheid van het monument, uitgevoerd door de UvA, resten van een nederzetting uit de Karolingische tijd en de 12e eeuw aangetoond. Toponiem: Hulsel Complex: Nederzetting Waarde: Terrein van hoge archeologische waarde Terrein met een cluster oude bebouwing Hulsel. Middeleeuwse bewoning voor 1250 na Chr. Op de AMK-Noord Brabant zijn historische stads- en dorpskernen en clusters oude bebouwing als gebieden van hoge archeologische waarde aangegeven. Dit is op grond van het belang van deze locaties, waar de wortels van de huidige dorpen of steden kunnen liggen. De selectie en begrenzing van deze kernen is gebaseerd op 16 e-eeuwse (Van Deventer) en vroeg 20e-eeuwse kaarten (Bonnebladen).

Binnen deze contouren kunnen in de bodem resten van vroegmoderne en waarschijnlijk ook van laatmiddeleeuwse (vanaf circa 1300 na Chr.) bewoning aangetroffen worden. Ook sporen van oudere bewoning kunnen aanwezig zijn. Bedacht dient echter te worden dat de bewoning in de Vroege- en VolleMiddeleeuwen (tot circa 1300 na Chr.) een meer dynamisch karakter gehad kan hebben en dat de plaats en grens ervan niet per se hoeft samen te vallen met die van de latere bewoning.

Middeleeuwen laat A Nieuwe tijd

Binnen een straal van circa 500 meter rondom het plangebied zijn in de afgelopen jaren door verschillende archeologische bedrijven en instellingen in totaal elf archeologische onderzoeken uitgevoerd. 16 Het gaat daarbij om twee bureau- en booronderzoeken, vier proefsleufonderzoeken, twee archeologische begeleidingen, twee opgravingen en een onbekende vorm van onderzoek (zie tabel II en figuur 6). Uit de resultaten blijkt dat er archeologische resten zijn aangetroffen uit de Middeleeuwen en die mogelijk terug gaan tot in de Late-IJzertijd. Tabel II.

Onderzoeksmeldingen

Zaaknummer (OMnummer) 2348906100 (49363)

Situering t.o.v. plangebied Direct ten westen

2376738100 (52972)

Direct ten zuidwesten

Aard, uitvoerder en resultaten van het onderzoek Type onderzoek: bureauonderzoek Toponiem: Kanten en Vooreind Hulsel Uitvoerder: EARTH Integrated Archaeology BV Datum: 11-11-2011 Resultaat: Karterend onderzoek door middel van proefsleuven. Type onderzoek: proefsleuvenonderzoek Toponiem: De Kanten en Vooreind te Hulsel Hulsel Uitvoerder: Synthegra BV Datum: 15-8-2012 Resultaat: Van de vier deelgebieden waarvan in het PvE sprake is zullen er drie worden onderzocht (A, B en C). Binnen de grenzen van de deelgebieden A en C zijn geen behoudenswaardige archeologische resten aangetroffen. Om die reden wordt aanbevolen geen vervolgonderzoek te laten uitvoeren bij bodemverstorende activiteiten. Binnen de grenzen van het plangebied zijn, naar mening van de uitvoerder, uitsluitend in

14 Erfgoedkaart A2- en Kempengemeenten. 15 Archeologisch informatiesysteem Archis3, Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE), Amersfoort. 16 Archeologisch informatiesysteem Archis3, Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE), Amersfoort.

PvE 9028.005 versie C2

Pagina 4 van 36

2150730100 (21818)

Direct ten (noord)oosten (deels gelegen in het huidige plangebied).

2202943100 (29334)

Direct ten noordoosten

2000767100 (862)

65 meter ten zuidoosten

2167400100 (24146)

125 meter ten oosten

3089773100

155 meter ten oosten

2171978100 (24837)

160 meter ten zuidoosten

2171904100 (24821)

160 meter ten zuiden

2379727100 (53356)

470 meter ten westen

2131582100 (19098)

470 meter ten westen

het noordelijk deel behoudenswaardige archeologische resten aangetroffen. Het betreft de directe omgeving van werkput 1. Door de onzekerheid of de aangetroffen sporen, voornamelijk de kuilen verband houden met de voormalige werfkapel. Om die reden wordt aanbevolen om vervolgonderzoek te laten uitvoeren bij bodemverstorende activiteiten binnen dit deel van de te ontwikkelen locatie. Type onderzoek: proefsleuvenonderzoek Toponiem: Kerkakkers Hulsel Uitvoerder: ADC ArcheoProjecten Datum: 27-3-2007 Resultaat: Put 1 heeft slechts een enkel spoor opgeleverd. De waardering voor dit gedeelte van het terrein is dan ook laag. Het advies is dit gedeelte van het plangebied vrij te geven voor verdere ontwikkeling. Het is echter niet geheel uit te sluiten dat op dit terrein toch nog archeologische resten voorkomen. Daarom merkt de archeologisch uitvoerder op dat het aanbeveling verdient om de uitvoerder van het grondwerk te wijzen op de plicht archeologische vondsten te melden bij de bevoegde overheid, zoals aangegeven in de Monumentenwet 1988, artikel 47, lid 1. De sporen uit (waarschijnlijk) de Volle-Middeleeuwen, bevinden zich in het westelijke gedeelte van put 2. Voor dit gedeelte rond put 2 wordt vervolgonderzoek geadviseerd. Type onderzoek: opgraving Toponiem: Kerkekkers Hulsel Uitvoerder: Archeologisch Onderzoek Leiden BV Datum: 30-6-2008 Resultaat: Niet vermeld in Archis.

Type onderzoek: onbekend Toponiem: Kerkweg Hulsel Uitvoerder: particulier Datum: 11-8-1986 Resultaat: Niet vermeld in Archis. Type onderzoek: booronderzoek Toponiem: Kerkweg Hulsel Uitvoerder: Synthegra BV Datum: 5-9-2007 Resultaat: Vervolgonderzoek noordelijk deel plangebied. In het noordelijk deel van het plangebied werd tijdens het booronderzoek gestoten op archeologische resten (aardewerk) en een intact esdek. Type onderzoek: opgraving Toponiem: Kerkweg Hulsel Uitvoerder: Universiteit van Amsterdam Datum: Resultaat: Niet vermeld in Archis, zie AMK-terrein 621. Type onderzoek: proefsleuvenonderzoek Toponiem: Kerkweg Hulsel Uitvoerder: Diachron UvA BV Datum: 22-10-2007 Resultaat: Geen vervolgonderzoek. Er zijn twee proefsleuven aangelegd. De bovengrond is verstoord, tot in de C-horizont, waarbij vermoedelijk een deel van de sporen verdwenen is. Tevens is een vrij groot aantal verstoringen aangetroffen. Evenwel nog twee onderkanten van paalkuilen aangetroffen, met zowel een Badorf als Andenne scherf. Type onderzoek: proefsleuvenonderzoek Toponiem: Hulsel-Willibrordlaan Hulsel Uitvoerder: Diachron UvA BV Datum: 22-10-2007 Resultaat: Geen vervolgonderzoek. Er zijn op dit weiland drie proefsleuven aangelegd van 43, 39 en 32 bij 4 m. De sleuven bleken al veel meer in de zone van het beekdal te liggen dan aangenomen.

Er zijn enkele subrecente greppels/sloten aangetroffen met baksteen, en een stuk steengoed. Geen overige sporen en/of vondsten. Type onderzoek: archeologische begeleiding Toponiem: Hulsel Uitvoerder: BAAC BV Datum: 3-9-2012 Resultaat: Niet vermeld in Archis. Type onderzoek: archeologisch: begeleiding Toponiem: Raamsloop Uitvoerder: RAAP Archeologisch Adviesbureau Datum: 26-05-2015 Resultaat: Niet vermeld in Archis.

Om de archeologische verwachting van het plangebied beter te specificeren zijn de beschikbare rapporten geraadpleegd van drie onderzoeken die direct naast het plangebied zijn uitgevoerd. Ten zuidwesten van het plangebied heeft Synthegra in drie deelgebieden een proefsleuvenonderzoek uitgevoerd waarbij deelgebied B direct ten zuidoosten van het plangebied ligt en deelgebied A aan de

PvE 9028.005 versie C2

Pagina 5 van 36

overzijde van de weg De Kanten. Deelgebied C ligt circa 245 m ten zuidwesten van het plangebied en wordt in onderstaande tekst buiten beschouwing gelaten. In een eerder stadium is voor het plangebied een bureau- en verkennend booronderzoek uitgevoerd. Het gebied ligt landschappelijk in een welving van terrasafzettingen. De deelgebieden A en B langs De Kanten liggen duidelijk op een hoge (dekzand)rug. De bodem bestaat overal uit enkeerdgronden. Op de erfgoedkaart van Reusel-De Mierden vallen de deelgebieden onder de lage zandgronden en hebben een hoge archeologische verwachting. Uit de deelgebieden A en B zijn geen archeologische monumenten, waarnemingen dan wel onderzoeksmeldingen bekend. Het is op de Indicatieve Kaart Archeologische Waarden (IKAW) aangegeven als een gebied met een hoge archeologische verwachting. Uit de directe omgeving van het plangebied kennen we diverse archeologische vindplaatsen en onderzoeken die wijzen op bewoning vanaf het Mesolithicum t/m Nieuwe tijd. Volgens het kadastrale minuutplan uit 1832 waren deelgebieden A en B toen onbebouwd en in gebruik als weiland of akker. Door het gebied van het toekomstige sportpark liep een weg.

Volgens het gespecificeerd archeologisch verwachtingsmodel geldt voor alle plangebieden op basis van de landschappelijke ligging en de aanwezigheid van vindplaatsen in de directe omgeving een middelhoge tot hoge verwachting voor de periode Laat-Paleolithicum en Mesolithicum en een hoge archeologische verwachting voor de periode Neolithicum - Middeleeuwen, en met name voor de periode Vroege- en Volle-Middeleeuwen een zeer hoge verwachting. Deze archeologische verwachting is ter plaatse getoetst door middel van verkennende boringen. In deelgebieden A en B heeft de akkerlaag een dikte van circa 50 tot 70 cm. Ook hier is lokaal boven het dekzand nog een BC horizont van een oude akkerlaag aanwezig.17 Bij het proefsleuvenonderzoek is in deelgebied A vastgesteld dat er sprake is van een grotendeels intact bodemprofiel in de zin dat geen grote recente verstoringen als gevolg van menselijke ingrepen hebben plaatsgevonden. De bovenste laag in het bodemprofiel bestaat uit een dikke, donkergrijsbruine eerdlaag (Aap-horizont). Daaronder ligt een ouder plaggendek (Aa-horizont) dat zich van de Aaphorizont onderscheidt door een iets lichtere kleur. Aan de onderzijde zijn talrijke sporen van bioturbatie zichtbaar. Dit plaggendek dekt een oude akkerlaag af. Deze oude akkerlaag is homogeen grijsbruin van kleur. Hier en daar wordt deze akkerlaag doorsneden door vergravingen.

Deze akkerlaag ligt op zijn beurt op een donkergele, sterk gebioturbeerde BC-horizont die de geleidelijk overgang vormt naar de geelgekleurde C-horizont. In deelgebied B is plaatselijk sprake van eenzelfde bodemopbouw als in deelgebied A, al ontbreekt plaatselijk in het westelijk deel de oude akkerlaag en de BChorizont.18 In de werkputten in deelgebied A was de top van de C-horizont grotendeels geroerd en was sprake van veel bioturbatie. Alleen in werkput 1 is een spoor aangetroffen dat niet nader kon worden gedateerd. Het betreft een kuil van 15 cm diep. De overige sporen waren alle natuurlijk van aard. In deelgebied B werden eveneens sporen aangetroffen. De sporen waren dikwijls zeer diffuus en niet altijd even eenvoudig in het vlak te onderscheiden van sporen die het gevolg waren van bioturbatie. In deelgebied B kunnen in totaal er met zekerheid drie vier- tot zespalige structuurtjes worden aangewezen uit de Late-IJzertijd - Romeinse tijd (250 v. Chr. - 450 na Chr.) die door archeologen over het algemeen als ‘spiekers’ worden bestempeld. Spiekers zijn gebouwtjes die gediend hebben voor de opslag van landbouwproducten en/of huisraad. De ‘spiekers’ zijn alle aangetroffen in het noordelijke deel van deelgebied B. De afmetingen van ‘spieker 1’ bedragen circa 1,58 x 1,66 meter. Van deze waarschijnlijke structuur zijn slechts drie paalkuilen terug gevonden.

De vierde paalkuil bevindt zich zeer waarschijnlijk net buiten de werkput. De vermoedelijke oriëntatie van de structuur sluit aan bij die van de overige structuren die zijn aangetroffen, wat ervoor pleit dat het inderdaad een structuur betreft. De paalkuilen zijn 11 - 18 cm diep en de vulling is (bruin-)grijs van kleur en humeus (h2). De afmetingen van ‘spieker’ 2 bedragen circa 1,66 x 1,63 meter. De vier paalkuilen die tot deze structuur kunnen worden gerekend variëren in diepte tussen 14 en 28 cm. De vulling van de vier paalkuilen is over het algemeen grijs tot donkergrijs en humeus (h2). De afmetingen van ‘spieker 3’ bedragen circa 17 Koning, 2014. 18 Koning, 2014.

PvE 9028.005 versie C2

Pagina 6 van 36

1,87 x 1,65 meter. De paalkuilen die bij deze structuur horen, variëren in diepte tussen 8 en 18 cm. De vulling van deze paalkuilen is lichtgrijs gevlekt en matig humeus (h1). De afmetingen van ‘spieker 4’ bedragen circa 1,80 x 3,15 meter. Het betreft een zespalige structuur waarvan de paalkuilen varieren in diepte tussen 8 en 25 cm. De kleur is over het algemeen (donker)grijs gevlekt en de vulling is (matig) humeus. In geen van de paalkuilen die aan een spoor konden worden toegewezen, is dateerbaar aardewerk aangetroffen. Alleen in twee meer zuidelijk gesitueerde paalkuilen is aardewerk uit de IJzertijd en/of IJzertijd/Romeinse tijd aangetroffen. Het meest aannemelijk is daarom dat de ‘spiekers’ aan deze periode moeten worden toegewezen. De min of meer gelijke noordwest-zuidoost gerichte oriëntatie duidt erop dat de structuren mogelijk gelijktijdig op de onderzoekslocatie hebben gestaan. De oriëntatie van de structuren sluit niet aan bij de huidige verkaveling. Ook dit lijkt eerder te spreken voor een datering in de IJzertijd/Romeinse tijd dan in de Middeleeuwen. Zonder dateerbaar materiaal afkomstig uit gesloten contexten van sporen blijft de datering van de aangetroffen structuren ongewis. Een datering in de IJzertijd/Romeinse tijd lijkt echter het meest waarschijnlijk. Daarnaast zijn verspreid door werkput 8 en in werkput 5 nog een aantal ‘losse paalkuilen’ aangetroffen.

In deze ‘losse paalkuilen’ is verder geen structuur te herkennen. Direct ten (noord-)oosten van het plangebied heeft ADC Archeoprojecten in 2007 een proefsleuvenonderzoek uitgevoerd.19 In verband met toekomstige ontwikkelingen in het plangebied Kerkekkers is een “archeologietoets” uitgevoerd in oktober 2006 door IJzerman & van Spréw. Dit onderzoek wees uit dat het plangebied Kerkekkers in een gebied ligt met een hoge archeologische verwachting. Hulsel ligt in de gemeente Reusel - De Mierden. De oudste vermeldingen van Reusel of Roselo dateren uit de VolleMiddeleeuwen en hangen samen met de nabijgelegen Postel Abdij. Bij opgravingen in en nabij Reusel zijn echter aanwijzingen voor vroegere bewoning aangetroffen. Direct ten zuiden van het plangebied (in de bebouwde kom van Hulsel) werden archeologische vondsten uit de Vroege- en VolleMiddeleeuwen gedaan (7e t/m 12e eeuw). Uit de regio Hulsel - Reusel zijn archeologische vindplaatsen bekend uit het Mesolithicum, de Bronstijd, de Romeinse tijd en de Late-Middeleeuwen tot Nieuwe tijd. Het plangebied maakte deel uit van de kleinschalige agrarische nederzetting Hulsel. Het dorp Hulsel bestond uit een aantal verspreide boerderijen, huizen en een kerk, met daar tussen afwisselend akkertjes en weiden, gescheiden door greppels en houtwallen.

Hulsel lag als een lint midden in een grootschalig, van oorsprong vermoedelijk Middeleeuws, akkercomplex. Deze akkercomplexen waren voornamelijk te vinden op de hoger gelegen dekzandruggen. Het oorspronkelijke, glooiende landschap in de regio Reusel - De Mierden wordt gekenmerkt door een afwisseling van lokale zandruggen en laagtes, doorsneden met in hoofdzaak zuid-noord stromende waterlopen. Naast de “archeologietoets” is er, in november 2006, een milieukundig bodemonderzoek uitgevoerd door GeofoxLexmond. Uit de boorstaten van dit onderzoek bleek dat er in het plangebied een esdek aanwezig is. De dikte van het esdek varieert van minimaal 50 cm tot maximaal 100 cm.20 In het plangebied is een duidelijk hoger gelegen gedeelte te zien. Het gaat om de noordwesthoek van het terrein. In dit gedeelte zijn in de sleuf sporen aangetroffen. Het esdek is hier aan de westzijde intact, naar het oosten toe is de onderkant van het esdek verploegd. Deze verploeging heeft waarschijnlijk al vroeg, tijdens de eerste aanleg van het esdek plaats gevonden. Aan de westzijde van deze sleuf is een cluster sporen aangetroffen. Het gaat om 24 paalkuilen en een enkele kuil. Door gebrek aan vondstmateriaal zijn deze sporen helaas niet te dateren.

Het aantreffen van enkele fragmenten aardewerk uit de periode 1000-1250 na Chr., in de onderste lagen van het esdek, doet vermoeden dat de sporen uit deze periode stammen. Ook de nabijheid van bewoningsresten uit deze periode in de omgeving versterkt deze veronderstelling. In het sporencluster zijn een spieker en een schuur te herkennen. In een kuil werd een klein fragment baksteen aangetroffen. Gezien de grote 19 De grenzen van dit plangebied, zoals aangegeven in Archis, overlappen met het zuidoostelijke deel van het plangebied. Hier

hebben echter geen sleuven gelegen. 20 Benthem, 2007.

PvE 9028.005 versie C2

Pagina 7 van 36

activiteit van mollen is het mogelijk dat dit fragment in een mollengang is meegekomen. Het geeft daarom geen datering aan dit spoor. De spieker bestaat uit vier palen en heeft een buitenwerkse afmeting van 3,35 meter bij 2,10 meter. De diameter van de palen is gemiddeld 66 cm en de diepte bedraagt gemiddeld 25 cm. De schuur bestaat uit acht palen en heeft een buitenwerks afmeting van 7,50 meter bij 4,50 meter. Niet alle paalkuilen van de schuur konden worden gecoupeerd in verband met wateroverlast. De paalkuilen die wel gecoupeerd zijn, hebben een wisselende diepte: tussen 6 cm en 22 cm. De overige sporen kunnen niet aan een structuur toegewezen worden. Het is mogelijk dat er oorspronkelijk naar het westen toe meer nederzettingsresten aanwezig waren, maar hier is de onderkant van het esdek verploegd. Deze verploeging heeft waarschijnlijk al vroeg, tijdens de eerste aanleg van het esdek plaats gevonden. Aan de oostzijde van de put is een noordwest - zuidoost georiënteerde sloot aangetroffen. Een fragment van een plavuis dateert de sloot tussen 1400 en 1600. Deze datering zou samen kunnen vallen met de eerste aanleg van het esdek en de sloot is mogelijk een perceel- en/of afwateringssloot. In het lagere deel van het terrein is in de sleuf eveneens sprake van deels een intact esdek dat plaatselijk verstoord is. In deze sleuf is één paalkuil aangetroffen.

Deze was in het midden van de put gesitueerd. De overige sporen zijn natuurlijke en recente verstoringen. De recente verstoringen bevinden zich aan de oostzijde van de put, aan de kant van de ingang van het perceel. Mogelijk heeft hier een schuur of gebouw gestaan.21 Naar aanleiding van de resultaten van het proefsleuvenonderzoek heeft Archeologisch Onderzoek Leiden BV in 2008 een opgraving uitgevoerd in het westelijk deel van het door ADC Archeoprojecten onderzochte gebied met een oppervlak van ruim 3900 m 2. Hierbij zijn ruim 300 sporen en bijna 700 vondsten aangetroffen. Uit de sporen zijn twaalf structuren gereconstrueerd, voornamelijk daterend uit de laat-Merovingische periode. Vermeldenswaardig zijn verder een waterput uit 698, waarin een fragment van een houten ton werd aangetroffen en een neolithische bijl uit het plaggendek. De analyse van een grondmonster onderuit de waterput laat zien dat de bewoners van de Merovingische nederzetting rogge en graan verbouwden. Tevens bleek dat in en rond de nederzetting het landschap zeer gevarieerd geweest moet zijn. Er zijn aanwijzingen voor een omgeving met vochtige en droge gronden, veen en heide, grasland en bos. De archeologische resten waren over het algemeen redelijk geconserveerd, hoewel de sporen aan het opgravingsvlak veel bioturbatie vertoonden.

Hoewel het onderzoek weinig scherp daterende vondsten heeft opgeleverd, kunnen de nederzettingsresten in elk geval in de 7e eeuw tot en met het begin van de 8e eeuw geplaatst worden. De begindatum van de Merovingische bewoning is moeilijker te bepalen. Er zijn aanwijzingen dat deze in ieder geval op de overgang van de 6e naar de 7e eeuw ligt of misschien zelfs eerder. De nederzetting is heeft zich in fases ontwikkeld. Vermoedelijk heeft de nederzetting steeds uit één of twee hoofdgebouwen en een bijgebouw bestaan. Het is aannemelijk de nederzetting zich ruimtelijk gezien van noord naar zuid (richting het Karolingische deel) heeft ontwikkeld. Een blik op de overzichtsplattegrond maakt tevens duidelijk dat het Merovingische deel van de nederzetting niet compleet is opgegraven maar in noordelijke en westelijke richting tot buiten de opgraving door heeft gelopen. De nederzetting is met het onderhavige onderzoek nauwelijks begrensd. Met name naar het westen en noorden toe loopt de nederzetting zonder twijfel buiten het huidige plangebied door. De opgraving van 3900 m2 heeft veel interessante informatie opgeleverd over een periode, de Merovingische tijd, waar niet veel over bekend is. Het betreft evenwel slechts een beperkt oppervlak van de totale nederzetting, waardoor de resultaten maar moeilijk in een ruimtelijke context te plaatsen zijn.

Vervolgonderzoek in noordelijke en westelijke richting kan toegevoegde informatie opleveren over de hier gelegen delen van de vroegmiddeleeuwse nederzetting en over de reeds opgegraven delen ervan. In de loop van de 8e eeuw, in de Karolingische periode, verplaatst de nederzetting zich zoals gezegd naar het zuiden, getuige de opgraving van het IPP in het midden van de jaren ’80 van de 20e eeuw 21 Benthem, 2007.

PvE 9028.005 versie C2

Pagina 8 van 36

(zie onderstaande figuur). De bewoning duurde voort tot in de 9e eeuw, waarna het terrein werd verlaten. Na een hiaat van twee eeuwen werd er in de Volle-Middeleeuwen (12e eeuw) in het zuiden weer gewoond. De IPP-opgraving heeft namelijk de bootvormige plattegrond van een 12 e eeuw huis opgeleverd. In het noorden van onderhavige opgraving is een bootvormige plattegrond aangetroffen (structuur 12) die mogelijk eveneens in deze periode thuis hoort. Het onderzoek van het plaggendek heeft aangetoond dat dit ontstaan is vanaf de 14e en/of 15e eeuw. Verder valt op dat de onder de vondsten materiaal uit de 10e en 11e eeuw ontbreekt. Dit bevestigt de conclusie uit het IPP onderzoek dat in deze eeuwen sprake was van een hiaat in de bewoning. 22

22 Leeuwe, 2008.

PvE 9028.005 versie C2

Pagina 9 van 36

Overzicht van de opgravingen van Archol en het IPP met de nederzettingsresten uit de Merovingische en Karolingische tijd.23 In ARCHIS staan alle bekende archeologische vondstmeldingen geregistreerd. Binnen het plangebied zijn geen vondstmeldingen geregistreerd. Binnen een straal van circa 500 meter rondom het plangebied staan elf vondstmeldingen geregistreerd (zie tabel II en figuur 6).24 De vondsten die rondom het plangebied zijn gedaan laten zien dat er menselijke activiteiten hebben plaats gevonden in het onderzoeksgebied in de perioden Neolithicum - Nieuwe tijd. Tabel III.

Vondstmeldingen

Zaaknummer (Waarnemingsnr.) 2202943100 (414833)

Locatie t.o.v. plangebied

Omschrijving

15 meter ten noordoosten

Neolithicum : - fragment van een vuursteen bijl - fragment van een vuursteen bijl Neolithicum - IJzertijd : - vuursteen kern - 5 klopstenen Neolithicum - Late-Middeleeuwen : - 9 fragmenten van vuursteen objecten, Romeinse tijd – Vroege-Middeleeuwen : - 28 fragmenten van dakpannen Vroege-Middeleeuwen : - 57 fragmenten van gedraaid aardewerk - handgevormd aardewerk - 9 kuilen, - 5 huisplattegronden:3-schepig - 62 paalgaten - 2 fragmenten van plattegronden - 5 spiekers/graanschuren - waterput Vroege-Middeleeuwen - Late-Middeleeuwen : - 5 fragmenten van leisteen objecten, - tefriet brok - stenen afval - fragment van een plantaardig, hout schop/schep/spade - 2 fragmenten van maalstenen - 3 slijpstenen - 11 waterputten Vroege-Middeleeuwen - Nieuwe tijd : - fragment van een plantaardig, hout ton/vat/kuip - 3 greppels/sloten - 10 fragmenten van ijzeren spijkers

2150730100 (417858)

2376738100 (423836)

40 meter ten noordoosten

90 meter ten zuidwesten

Late-Middeleeuwen - Nieuwe tijd : - 300 fragmenten van gedraaid aardewerk Late-Middeleeuwen : - 2 fragmenten van Elmpter aardewerk - 2 fragmenten van Andenne bekers - 25 grondsporen, Late-Middeleeuwen - Nieuwe tijd : - 2 fragmenten van roodbakkend geglazuurd aardewerk IJzertijd - Romeinse tijd : - 2 paalgaten IJzertijd - Vroege-Middeleeuwen : - spieker/graanschuur Romeinse tijd : - handgevormd aardewerk - fragment van een dolium/voorraadvat Romeinse tijd - Vroege-Middeleeuwen : - cultuurlaag - 3 spiekers/graanschuren

23 Leeuwe, 2008. 24 Archeologisch informatiesysteem Archis3, Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE), Amersfoort.

PvE 9028.005 versie C2

Pagina 10 van 36

Vroege-Middeleeuwen - Late-Middeleeuwen : - handgevormd aardewerk - 2 fragmenten van keramische kogelpotten - 4 fragmenten van Andenne aardewerk - fragment van geelwitbakkend Pingsdorf aardewerk Late-Middeleeuwen : - fragment van Elmpter aardewerk - cultuurlaag Late-Middeleeuwen - Nieuwe tijd : - 31 fragmenten van roodbakkend geglazuurd aardewerk

3089773100 (14747)

95 meter ten zuidoosten

Nieuwe tijd : - 2 fragmenten van steengoed - fragment van witbakkend geglazuurd aardewerk - fragment van een glazen fles - fragment van een keramisch bouwmateriaal - fragment van faience aardewerk - 2 fragmenten van industrieel wit (Maastrichts/Regout) - fragment van porselein Vroege-Middeleeuwen : - fragmenten van keramische objecten, - fragmenten van keramische objecten, - 2 huisplattegronden - kuilen, - 3 kuilen, - fragmenten van Badorf aardewerk - fragmenten van keramische bolpotten Vroege-Middeleeuwen - Late-Middeleeuwen : - greppels/sloten Late-Middeleeuwen : - fragmenten van keramische kogelpotten - huisplattegrond - kuil, - 5 kuilen, - fragmenten van Elmpter aardewerk - ijzeren onderdelen van een ploeg - fragmenten van geelwitbakkend handgevormd aardewerk bolvormige potten - fragmenten van Andenne aardewerk - greppels/sloten - greppels/sloten - slijpstenen - spieker/graanschuur - waterput

3215557100

155 meter ten zuidoosten

2167400100 (425336)

160 meter ten oosten

2171904100 (411250)

195 meter ten zuiden

2171978100 (431294)

195 meter ten zuidoosten

Late-Middeleeuwen - Nieuwe tijd : - weg, - cultuurlagen - greppels/sloten - fragmenten van palenrijen Middeleeuwen - Nieuwe tijd : - stenen funderingen Late Middeleeuwen - Nieuwe tijd : - graven, Vroege-Middeleeuwen - Late-Middeleeuwen : - fragment van geelwitbakkend gedraaid aardewerk - fragmenten van huttenleem/verbrande leem Late-Middeleeuwen - Nieuwe tijd : - greppel/sloot Nieuwe tijd : - 2 fragmenten van roodbakkend geglazuurd aardewerk - 13 grondsporen, Vroege-Middeleeuwen : - fragment van Badorf aardewerk - fragment van Badorf aardewerk Vroege-Middeleeuwen - Late-Middeleeuwen : - fragment van een keramische kogelpot - fragment van Andenne aardewerk - 2 paalgaten Late-Middeleeuwen - Nieuwe tijd : - cultuurlaag - 2 greppels/sloten Nieuwe tijd : - fragment van witbakkend geglazuurd aardewerk - fragment van roodbakkend geglazuurd aardewerk

PvE 9028.005 versie C2

Pagina 11 van 36

2128026100 (411826)

400 meter ten zuidoosten

2906437100 (36330)

400 meter ten noordoosten

3254429100 (420747)

325 meter ten oosten

- 2 greppels/sloten Late-Middeleeuwen : - fragmenten van gedraaid aardewerk - 2 spiekers/graanschuren Bronstijd : - fragment van een bronzen beitel Neolithicum - IJzertijd : - handgevormd aardewerk

Cultuurlandschappelijke en historisch-geografische kenmerken Op de kadastrale kaart van omstreeks 1828 ligt het plangebied op een viertal akkers in het gebied Kanten (zie figuur 9).25 Deze situatie verandert pas op de kaart in 1984; dan ligt het plangebied grotendeels binnen het huidige sportterrein. De zuidoosthoek blijft akker tot op de kaart uit 2011 als het als onderdeel van de bebouwde kom staat aangegeven met in het perceel grijze puntjes (bebouwing?).26 Op de kaart van het historisch landschap, behorende bij de erfgoedkaart van de gemeente Reusel-De Mierden, ligt het plangebied op een oude open akker. Het zuidwestelijke puntje ligt in een oude besloten akker (zie figuur 10).27 Ten westen, noorden en oosten liggen verder oude open akkers en ten zuiden liggen oude besloten akkers. De omgeving wordt doorkruist door doorgaande en lokale wegen. De oudste naam van Hulsel zou Hulislaum zijn, laum (lauhun) betekent bos gelegen op een hoog heuvelrijk gebied , hulisa is de naam van een struik; hulst. Deze nederzetting is uitgegroeid van een vroegmiddeleeuwse nederzetting, waarschijnlijk een villa dat gesticht is in de 8e eeuw na Christus. Archeologisch onderzoek geeft aan dat er mogelijk een neergang is geweest in agrarische activiteit in de 10e en 11e eeuw.

Het kan niet uitgesloten worden dat de nederzetting in de 10e eeuw ophield met bestaan, al kan dit ook een gevolg zijn van veranderingen in de typografie van de nederzetting en is er sprake van continuïteit. In een

Hulsel in 1830: 1 = gebouwen; 2 = agrarisch gebied; 3 = hooiland en weide; 4 = bos; 5 = heide; 6 = opgravingslocatie IPP van de UvA in 1985 en 1986; 7 = bezittingen van de abdij van St. Truiden, met open symbool worden in 1813 genoemd; 8 = bezittingen van de hertog van Brabant, met open symbool worden genoemd in 1813.

25 Beeldbank Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed. 26 Kadaster Topotijdreis (bron voor deze kaart en de hierop volgende kaarten in deze tabel). 27 Erfgoedkaart A2- en Kempengemeenten.

PvE 9028.005 versie C2

Pagina 12 van 36

schriftelijk bron uit 1179 wordt Hulsel voor het eerst genoemd als Husela. Het document vermeld dat het klooster van Saint-Trond (Sint-Truiden) een belangrijk domein (curia) had in Hulsel (zie kaart). Daarnaast was het eigenaar van de kerk gewijd aan Saint-Clemens wat een aanwijzing kan zijn dat de nederzetting die om de kerk heen ligt ook hun eigendom was. Deze kerk dateert waarschijnlijk van na 1000 n. Chr. Vanaf het eerste kwart van de 12e eeuw is er sprake van een toename van agrarisch gebruik en bewoning , waarschijnlijk gestimuleerd en gecontroleerd door de abdij. Aan het eind van de 12e of begin 13e eeuw verdween het centrum van de curia waarschijnlijk als gevolg van het verlies van invloed door de abdij op de nederzetting door ondermijnende activiteiten van hun rentmeesters. Deze rentmeesters werden zo onafhankelijk en machtig dat zij vanaf de 11e eeuw langzaam de lokale machthebbers werden en in oorkondes in de 12e en 13e eeuw als lokale landheren worden vermeld. De abdij verloor ook haar juridische macht in eerste instantie aan de Graaf van Brabant en uiteindelijk aan een schepenbank. Door het verdwijnen van de centrum van de curia kwam de kerk, die wel in handen bleef van de abdij, geïsoleerd te staan.

De laatmiddeleeuwse bewoning van Hulsel is georiënteerd op de noordoever van de kleine beek, Raamsloop waar het zich ontwikkelden tot de huidige nederzetting.28 Archeologische verwachting Op basis van bovenstaande gegevens is een archeologische verwachting op te stellen voor het plangebied. Uit de landschappelijke ligging op lage zandgronden met in het noordoosten lage dekzandruggen met een overgang naar een laagte die aansluit op een beekdal blijkt dat het plangebied in het (Laat)Paleolithicum en Mesolithicum gunstig is geweest voor jagers-verzamelaars. In de buurt van het plangebied zijn echter geen vondsten gedaan uit deze perioden. Uit het (Laat-)Paleolithicum en Mesolithicum kunnen tijdelijke kampementen verwacht worden. De omvang van de mogelijke vindplaats kan op basis van het bureauonderzoek niet bepaalt worden. De resten uit het Laat-Paleolithicum en het Mesolithicum kunnen in het gehele plangebied voorkomen beneden het antropogeen eerddek en in de top van de dekzandafzettingen. Oudere periodes kunnen voorkomen in de dekzandafzettingen. De gaafheid en conservering van de vindplaats kan op basis van de gegevens in dit bureauonderzoek niet met zekerheid worden bepaald.

Gezien het historisch gebruik van het plangebied als akker en sportvelden is de kans aanwezig dat door bodemingrepen, vooral ploeg, egalisatie en mogelijk drainage werkzaamheden, de vindplaatsen uit het Laat-Paleolithicum en het Mesolithicum die voornamelijk bestaan uit vuursteenstrooiingen zullen zijn aangetast. Organische resten zullen door de droge en zuurstofrijke condities onder het antropogene dek slecht zijn geconserveerd, op diepere niveaus in de C-horizont is het mogelijk dat organisch materiaal wel bewaard is gebleven.29 Het is het ontbreken van vondsten uit het Paleolithicum en het Mesolithicum waardoor de vindplaats een middelhoge archeologische verwachting krijgt. Vanaf het Neolithicum is de locatie geen gunstige vestigingslocatie voor landbouwers. De perioden Neolithicum tot en met de Vroege-Middeleeuwen heeft daardoor een hoge verwachting. Uitgaande van de resultaten van de gravende onderzoeken rondom het plangebied is de kans zeer hoog op het voorkomen van resten uit de Late-IJzertijd tot en met Middeleeuwen. Uitgaande van de vondstmeldingen rondom het plangebied is er een hoge verwachting voor het voorkomen van resten uit het Neolithicum tot en met IJzertijd. Resten van nederzettingen, grafvelden en rituele plaatsen uit deze perioden worden in het plangebied verwacht.

Resten uit deze periode kunnen in het hele plangebied voorkomen beneden het antropogeen eerddek en in de top van de dekzandafzettingen. De gaafheid en conservering van de vindplaats kan op basis van de gegevens in dit bureauonderzoek niet met zekerheid worden bepaald. Gezien het historisch gebruik van het plangebied is enige aantasting van 28 Theeuws, 1999. 29 Kars & Smit, 2003.

PvE 9028.005 versie C2

Pagina 13 van 36

vondstmateriaal en eventuele sporen niet uit te sluiten. Organische resten zullen door de droge en zuurstofrijke condities beneden het antropogene dek slecht zijn geconserveerd.30 De periodes Late-Middeleeuwen en Nieuwe tijd hebben een hoge verwachting, wat onderstreept wordt door de vondsten en sporen uit de Middeleeuwen en Nieuwe tijd rondom het plangebied. Uit deze perioden worden nederzettingsresten, antropogene ophogingslagen en oude akkerlagen verwacht. Eventuele resten uit deze periode kunnen in het hele plangebied voorkomen vanaf het maaiveld tot in de top van de dekzandafzettingen. De gaafheid en conservering van de vindplaats kan op basis van de gegevens in dit bureauonderzoek niet met zekerheid worden bepaald. Gezien het historisch gebruik van het plangebied is enige aantasting van vondstmateriaal en eventuele sporen niet uit te sluiten. Organische resten zullen door de droge en zuurstofrijke condities onder het antropogene dek slecht zijn geconserveerd.31 4.2

Aard en ouderdom van de vindplaats(en)

Aard en ouderdom van de vindplaatsen zijn onbekend. Uitgaande van de verzamelde gegevens in § 4.1 is de kans zeer hoog op het voorkomen van resten uit de perioden Neolithicum tot en met Nieuwe tijd. Gezien de landschappelijke ligging, vlak bij een beekdal is er ook een verwachting voor resten uit het (Laat-)Paleolithicum en Mesolithicum, maar door het ontbreken van vondstmeldingen uit deze perioden in de directe omgeving is de verwachting hiervoor middelhoog. 4.3

Begrenzing en oppervlakte van de vindplaats(en)

Begrenzing en oppervlakte van de totale vindplaats (dus ook buiten het plangebied) De omvang van de vindplaatsen kan niet afgebakend worden maar, indien aanwezig, lopen waarschijnlijk door tot buiten het plangebied en kunnen aansluiten bij de eerder onderzochte terreinen aldaar. Begrenzing en oppervlakte van (het deel van) de vindplaats binnen het plangebied De omvang van de vindplaatsen kan met de huidige informatie niet afgebakend worden. 4.4

Structuren en sporen

Op grond van het archeologische vooronderzoek blijkt dat resten van bewoning in het plangebied terug kunnen gaan tot in het Paleolithicum. De verwachte resten kunnen onder meer bestaan uit vuursteenstrooiingen, akkerlagen, nederzettingssporen, grafvelden en rituele plaatsen. De verwachtte grondsporen kunnen bestaan uit paalsporen, muurresten, uitbraaksleuven, beer- en/ of waterputten, afvalkuilen en perceelscheidingen. 4.5

Anorganische artefacten

Op archeologische vindplaatsen kunnen in relatie tot de archeologische sporen en lagen naast aardewerk en natuursteen ook allerhande gebruiksvoorwerpen van ander materiaal (metaal, glas, keramisch bouwmateriaal, leem, etc.) verwacht worden.

30 Idem. 31 Idem.

PvE 9028.005 versie C2

Pagina 14 van 36

4.6

Organische artefacten

Op archeologische vindplaatsen kunnen in relatie tot de archeologische sporen en lagen ook vergankelijke objecten van organisch materiaal verwacht worden, zoals been, bot, hout en leer. Als algemene vuistregel kan worden gesteld dat in die gebiedsdelen waar in een gedeelte van het jaar de gemiddeld laagste grondwaterspiegel lager ligt dan 120 cm -mv en de bodem sterk ontkalkt is, weinig of geen goed geconserveerde organische artefacten in onverkoolde toestand worden verwacht. In deze gebiedsdelen zijn die enkel bewaard in verkoolde toestand, maar de mate van conservering zal wisselend zijn. In die gebiedsdelen waar de laagste grondwaterspiegel hoger is dan 120 cm -mv, kunnen organische artefacten daarentegen goed geconserveerd zijn - al dan niet in verkoolde toestand. Verder is de conservering van organisch materiaal in het algemeen beter in diep ingegraven grondsporen, al dan niet in gebiedsdelen met een ontkalkte bodem. Gezien de landschappelijke ligging van het plangebied en grondwatertrap VI-VII, is het niet waarschijnlijk dat organisch materiaal buiten diep ingegraven grondsporen goed is geconserveerd. 4.7