b_NL.IMRO.1667.BPGveeg5017-ON01_tb35.pdf

PROGRAMMA VAN EISEN MARIALAAN TE REUSEL GEMEENTE REUSEL-DE MIERDEN

Programma van Eisen Marialaan te Reusel In de gemeente Reusel-De Mierden

Opdrachtgever

Accent Adviseurs Luchthavenweg 13E 5657 EA Eindhoven

PvE nummer

16918.006

Versienummer

C1

Status

Concept

Datum

12 april 2022

Vestiging

Boxmeer

Opsteller

De heer drs. T.H.L. Hos (Senior KNA Archeoloog)

Paraaf

Autorisatie

De heer B.C. Tunker, MA (Senior KNA Archeoloog)

Paraaf

© Econsultancy bv, Vestiging Boxmeer Foto’s en tekeningen: Econsultancy bv, tenzij anders vermeld Niets uit deze uitgave mag worden vermenigvuldigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgevers. Econsultancy aanvaardt geen aansprakelijkheid voor eventuele schade voortvloeiend uit de toepassing van de adviezen of het gebruik van de resultaten van dit onderzoek.

Econsultancy Programma van Eisen

Programma van Eisen Locatie

Marialaan

Projectnaam

Marialaan Reusel

Plaats binnen archeologisch proces ●IVO – Proefsleuven (IVO-P) met een doorstart naar een Opgraving Opsteller

Naam, adres, telefoon, e-mail

Auteur

Tom Hos Senior KNA Archeoloog reg. nr. 73561037 tot 07 04 2025 Econsultancy b.v. Vestiging Noord-Brabant

datum

paraaf

datum

paraaf

datum

Paraaf

Heinz Moormannstraat 1b 5831 AS Boxmeer T: 0485 581 818 E: hos@econsultancy.nl Senior KNA Archeoloog

Dhr. B.C. Tunker, MA Econsultancy b.v. Vestiging Noord-Brabant Heinz Moormannstraat 1b 5831 AS Boxmeer T: 0485 581 818 E: b.tunker@econsultancy.nl

Opdrachtgever

Naam, adres, telefoon, e-mail Accent Adviseurs Luchthavenweg 13E 5657 EA Eindhoven De heer R. Mennen T: 040-3030095 E: RoelMennen@accentadviseurs.nl

Goedkeuring bevoegde overheid

Naam, adres, telefoon, e-mail

● Gemeente

Gemeente Reusel - De Mierden Kerkplein 3 5541 KB Reusel Postbus 11 5540 AA Reusel T: 0497 650 650 E: gemeente@reuseldemierden.nl

Adviseur namens de bevoegde Naam, adres, telefoon, e-mail overheid Omgevingsdienst Zuidoost-Brabant

Wal 28 5611 GG Eindhoven Postbus 8035 5601 KA Eindhoven T: 088-3690638 Contactpersoon: Ria Berkvens E: R.Berkvens@odzob.nl

Econsultancy Programma van Eisen

Kennisgeving /eigenaar

Depothouder Naam, adres, telefoon, e-mail

datum

Paraaf

Provinciaal depot Bodemvondsten Waterstraat 16 ’s-Hertogenbosch Contactpersoon: R.P.M. Louer RLouer@brabant.nl 06-13032255

Econsultancy Programma van Eisen

INHOUDSOPGAVE LITERATUUR EN BIJLAGEN ............................................................................................................... 7 1

ADMINISTRATIEVE GEGEVENS ONDERZOEKSGEBIED ...................................................... 1

2

AANLEIDING EN MOTIVERING VAN HET ONDERZOEK........................................................ 2 2.1 2.2 2.3

Aanleiding ......................................................................................................................... 2 Motivering ......................................................................................................................... 2 Besluit ............................................................................................................................... 2

3

EERDER UITGEVOERD ONDERZOEK .................................................................................... 3

4

ARCHEOLOGISCHE VERWACHTING ...................................................................................... 3 4.1 4.2 4.3 4.4 4.5 4.6 4.7 4.8 4.9

5

DOELSTELLING EN VRAAGSTELLING.................................................................................... 8 5.1 5.2 5.3 5.4

5.5 6

Doelstelling ....................................................................................................................... 8 Relatie met NOaA 2.0 en/of andere onderzoekskaders ................................................... 8 Vraagstelling ..................................................................................................................... 8 Onderzoeksvragen ........................................................................................................... 8 5.4.1 Algemeen ........................................................................................................... 8 5.4.2 Periode en sites .................................................................................................. 9 5.4.3 Landschap en bodem ......................................................................................... 9 5.4.4 Vraagstelling specialistisch onderzoek .............................................................. 9 Aanbeveling ...................................................................................................................... 9

STRATEGIE, METHODEN EN TECHNIEKEN ........................................................................ 10 6.1 6.2 6.3 6.4 6.5 6.6 6.7 6.8 6.9 6.10 6.11 6.12 6.13

7

Regionale archeologische en cultuurlandschappelijke context ........................................ 3 Aard en ouderdom van de vindplaats(en) ........................................................................ 6 Begrenzing en oppervlakte van de vindplaats(en) ........................................................... 6 Structuren en sporen ........................................................................................................ 6 Anorganische artefacten ................................................................................................... 6 Organische artefacten ...................................................................................................... 7 Archeozoölogische resten, menselijk botmateriaal en botanische resten........................ 7 Archeologische stratigrafie en diepte van vondstlagen .................................................... 7 Gaafheid en conservering ................................................................................................ 7

Strategie ......................................................................................................................... 10 Methoden en technieken ................................................................................................ 10 Omgang kwetsbare vondsten en monsters .................................................................... 12 Structuren en grondsporen ............................................................................................. 12 Aardwetenschappelijk onderzoek ................................................................................... 13 Anorganische artefacten ................................................................................................. 13 Organische artefacten .................................................................................................... 14 Archeozoölogische en -botanische resten ..................................................................... 14 Overige resten ................................................................................................................ 14 Dateringstechieken ......................................................................................................... 15 Bouwstenen ....................................................................................................................

15 Complexiteit .................................................................................................................... 15 Beperkingen.................................................................................................................... 15

UITWERKING EN CONSERVERING ....................................................................................... 15 16918.006

7.1 7.2 7.3 7.4 7.5 7.6 8

RAPPORTAGE ......................................................................................................................... 17 8.1 8.2 8.3 8.4 8.5

9

Uitvoeringsperiode uitwerking; opleveringstermijn (concept)eind-/evaluatierapport ...... 17 Procedure toetsing standaardrapport door de bevoegde overheid ................................ 17 Inhoud standaardrapport ................................................................................................ 17 Kwaliteit .......................................................................................................................... 18 Verschijning en oplage standaardrapport en/of specialistisch deelrapport .................... 19

(DE)SELECTIE EN CONSERVERING ..................................................................................... 19 9.1 9.2 9.3

10

Structuren, grondsporen en vondstspreidingen ............................................................. 15 Analyse aardewetenschappelijke gegevens .................................................................. 16 Anorganische artefacten ................................................................................................. 16 Organische artefacten .................................................................................................... 16 Archeozoölogische en -botanische resten ..................................................................... 16 Beeldrapportage (objecttekeningen, foto’s, kaarten e.d.) .............................................. 17

Selectie materiaal voor uitwerking .................................................................................. 19 Selectie materiaal voor deponering en verwijdering....................................................... 19 Selectie materiaal voor conservering ............................................................................. 19

DEPONERING .......................................................................................................................... 20 10.1 Eisen betreffende depot ................................................................................................. 20 10.2 Te leveren product .......................................................................................................... 20 10.3 E-depot ........................................................................................................................... 20

11

RANDVOORWAARDEN EN AANVULLENDE EISEN ............................................................. 20 11.1 11.2 11.3 11.4

12

WIJZIGINGEN TEN OPZICHTE VAN HET VASTGESTELDE PVE ........................................ 22 12.1 12.2 12.3 12.4

13

Personele randvoorwaarden .......................................................................................... 20 Overlegmomenten .......................................................................................................... 21 Kwaliteitsbewaking, toezicht, overleg en evaluatie ........................................................ 21 Overige randvoorwaarden en aanvullende eisen ........................................................... 22

Wijzigingen tijdens het veldwerk ..................................................................................... 22 Belangrijke wijzigingen ................................................................................................... 22 Procedure van wijziging na de evaluatiefase van het veldwerk ..................................... 22 Procedure van wijziging tijdens uitwerking en conservering .......................................... 22

AANVULLENDE EISEN ............................................................................................................ 23 13.1 Uitvoeringsperiode en opleveringstermijn veldwerk ....................................................... 23 13.2 Uitvoeringscondities veldwerk ........................................................................................ 23 13.3 Niet gesprongen explosieven (NGE) en veldgraven ...................................................... 24

16918.006

LITERATUUR EN BIJLAGEN Literatuur Berendsen, H.J.A., 2008: Fysische Geografie van Nederland, deel 1: De vorming van het land. Inleiding in de geologie en de geomorfologie. Van Gorcum, Assen. Berkvens, R., K.A.H.W. Leenders, J. Bosman, M.D. Wagemans, E. Wijnen, V. Mes, M. van Moolenbroek, E. Drenth, H. v.d. Laarschot & J. Schotten, 2019: Catalogus Cultuurhistorische Inventarisatie Erfgoedkaart Reusel-De Mierden, in: Berkvens, R., K.A.H.W. Leenders, J. Bosman, M.D. Wagemans, E. Wijnen, V. Mes, M. van Moolenbroek, E. Drenth, H. v.d. Laarschot & J. Schotten (red), 2012. Kempisch Erfgoed in Beeld. Een regionale erfgoedkaart voor de Kempen- en A2 gemeenten: Bergeijk, Bladel, Eersel, Oirschot, Reusel-De Mierden, Waalre, Valkenswaard, Cranendonck en HeezeLeende. SRE Milieudienst, Eindhoven. Hagens, D., L. Kruithof & N.J.W. Van der Feest, 2021: Rapport Archeologisch bureau- en verkennend veldonderzoek, door middel van boringen Wilhelminalaan Zuid te Reusel (gemeente Reusel-De Mierden). Aeres Milieu AM19246, Roermond. Reynaert, J.A.M., 2014: Archeologisch bureauonderzoek en verkennend booronderzoek Marialaan te Reusel in de gemeente Reusel-De Mierden (Econsultancy rapportnr. 16918.002), Swalmen. Vanden Borre, J., 2006: Reusel-De Mierden, Wilhelminalaan, Den Boegent, Lokbossen. Een inventariserend Veldonderzoek in de vorm van proefsleuven. ADC Rapport 609, Amersfoort. Weerden, J.F.

van der, 2008: Reusel, Den Boegent. Definitief Archeologisch Onderzoek. BAAC rapport A-07.0325, ’s-Hertogenbosch. Bronnen Archeologisch informatiesysteem Archis3, Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE), Amersfoort, april 2022. https://archis.cultureelerfgoed.nl Beeldbank Cultureelerfgoed; internetsite, april 2022 http://www.beeldbank.cultureelerfgoed.nl Data Archiving and Networked Services DANS-Easy; internetsite, maart 2022. https://easy.dans.knaw.nl/ui/home Dinoloket; internetsite, april 2022. http://www.dinoloket.nl/ Publieke Dienstverlening Op de Kaart (PDOK); internetsite, april 2022. https://pdokviewer.pdok.nl

16918.006

1

1 2

ADMINISTRATIEVE GEGEVENS ONDERZOEKSGEBIED

Projectnaam

16918.006

Provincie

Noord-Brabant

Gemeente

Reusel-De Mierden

Plaats

Reusel

Toponiem

Marialaan

Kaartbladnummer

56F

Centrum x,y–coördinaat

X : 139.304/Y: 374.515.

Archeologische beleidskaart Reusel-De Mierden

Het plangebied ligt deels in een zone met een hoge archeologische verwachting, deels in een zone met een middelhoge archeologische verwaqchting en deels in een zone met een verwachting betrekking op de historische kern.

CMA/AMK-status

n.v.t.

Archis-monumentnummer

n.v.t.

Archis-waarnemingsnummer

n.v.t.

Oppervlakte plangebied1

ca. 5.000 m2

Oppervlakte onderzoeksgebied2

ca. 5.000 m2

Huidig grondgebruik

Het plangebied is momenteel deels bebouwd en deels in gebruik als grasland. In het westen van het plangebied bevindt zich het Fraterhuis, met direct ten noorden en oosten van het gebouw een klinkerverharding. In de noordoostelijke hoek bevindt zich een tuinkas. De rest van het plangebied is in gebruik als grasland met bomen.

Voorgenomen bodemingrepen

In het plangebied is een nieuw appartementencomplex gepland. Deze zal aan de oostzijde van het perceel worden gerealiseerd. Voorafgaand aan de nieuwbouw zal het noordelijke deel van de bestaande bebouwing worden gesloopt en zal de huidige tuinkas afgebroken worden. In het overgebleven deel van de bestaande bebouwing zullen ook appartementen gerealiseerd worden.

NAP-hoogte maaiveld

circa 31,3 m +NAP

Grondwatertrap

Niet gekarteerd vanwege bebouwing

Het gebied waarbinnen de realisering van de planvorming het bodemarchief kan bedreigen. Het gebied waarop dit onderzoek betrekking heeft.

PvE 16918.006 versie C1

Pagina 1 van 24

2 2.1

AANLEIDING EN MOTIVERING VAN HET ONDERZOEK Aanleiding

In het plangebied, circa 5.000 m 2, zal een nieuw appartementencomplex worden gerealiseerd. Voorafgaand aan de nieuwbouw zal het noordelijke deel van de bestaande bebouwing en de huidige tuinkas gesloopt worden. Bij de bodemingrepen behorende bij deze ontwikkeling kunnen eventueel aanwezige behoudenswaardige archeologische waarden verloren gaan. Het proefsleuvenonderzoek heeft tot doel vast te stellen of er behoudenswaardige archeologische waarden aanwezig zijn en zo ja, wat de aard, omvang en datering hiervan is. De archeologische opgraving heeft tot doel aanwezige behoudenswaardige waarden te behouden ex situ. 2.2

Motivering

Bij het bureauonderzoek is voor het plangebied een gespecificeerde archeologische verwachting opgesteld. Volgens deze verwachting is de kans op het voorkomen van archeologische waarden uit alle hoog. Uit de resultaten van het inventariserend veldonderzoek (IVO, verkennende fase blijkt dat over het algemeen de bodemopbouw bestaat uit een plaggendek bovenop een C-Horizont., Omdat er geen intact podzolprofiel is aangetroffen, kan de archeologische verwachting op het aantreffen van sporen en vondsten uit de Steentijd worden bijgesteld naar laag. De verwachting voor de overige perioden blijft hoog. Op grond van de resultaten van het bureau- en veldonderzoek heeft Econsultancy geadviseerd om het plangebied nader te onderzoeken door middel van een IVO karterende en waarderende fase, proefsleuven (IVO-P).3 2.3

Besluit

De bevoegde overheid (gemeente Reusel-De Mierden) heeft ingestemd met het advies van Econsultancy om een vervolgonderzoek uit te laten voeren. De bevoegde overheid heeft besloten om een proefsleuvenonderzoek uit te laten voeren voorafgaand aan en ter plaatse van de voorgenomen nieuwbouw. Wanneer behoudenswaardige archeologische resten worden aangetroffen en deze ex situ behouden dienen te blijven zal een archeologische opgraving plaats moeten vinden. Omdat het een relatief klein plangebied betreft kan er gekozen worden voor vervolgonderzoek in de vorm van een doorstart naar een opgraving. Er zal dan tijdens het proefsleuvenonderzoek direct een selectiebesluit genomen moeten worden.

3 Reynaert, 2022.

PvE 16918.006 versie C1

Pagina 2 van 24

3

EERDER UITGEVOERD ONDERZOEK

Soort onderzoek

Archeologisch bureau- en verkennend booronderzoek

Uitvoerder

Econsultancy bv

Uitvoeringsperiode

Maart 2022

Rapportage

Reynaert J.A.M., 2022: Archeologisch bureauonderzoek en verkennend booronderzoek Marialaan te Reusel. in de gemeente Reusel-De Mierden (Econsultancy rapportnr. 16918.002), Swalmen.

Bewaarplaats vondsten/documentatie

Econsultancy Swalmen

Resultaten specialistisch onderzoek Archeobotanisch

Niet van toepassing.

Archeozoölogisch

Niet van toepassing.

Fysisch-antropologisch

Niet van toepassing.

Fysisch-geografisch

Niet van toepassing.

Geofysisch

Niet van toepassing.

Archeologisch materiaal

Niet van toepassing.

Geraadpleegde bronnen en partijen Overige literatuur

Niet van toepassing.

Amateurarcheologen

Niet van toepassing.

4 4.1

ARCHEOLOGISCHE VERWACHTING Regionale archeologische en cultuurlandschappelijke context 4

Locatie, recente ingrepen en verstoringen Het plangebied, circa 5.000 m 2 , ligt op de hoek van de Marialaan en Groeneweg, in de kern van Reusel in de gemeente Reusel-De Mierden (zie figuur 1 en figuur 2). Volgens het Actueel Hoogtebestand Nederland (AHN) bevindt het maaiveld zich op een hoogte van circa 31 meter +NAP. Het gebied is kadastraal bekend als gemeente Reusel, sectie A, perceelnummer 3605. Volgens de topografische kaart van Nederland, kaartblad 56F (1:25.000), zijn de coördinaten van het midden van het plangebied X: 139.304 /Y: 374.515. Fysiek-landschappelijke, geologische, geomorfologische en bodemkundige kenmerken Het plangebied bevindt zich binnen een gebied met afzettingen van de Formatie van Sterksel met een dek van de Formatie van Boxtel; rivierzand en –grind met een zanddek (St1).

4

Reynaert, 2022.

PvE 16918.006 versie C1

Pagina 3 van 24

In het Vroeg- en Midden-Pleistoceen is er in het zuiden van Brabant een dik pakket rivierzanden en grinden afgezet door voorlopers van de Rijn en Maas. Deze afzettingen worden gerekend tot de Formatie van Sterksel en zijn afgedekt door een dun pakket Laat-Pleistocene dekzanden. Het plangebied ligt in het Brabants zandgebied. De landschappelijke ontwikkeling van dit gebied begint tijdens de laatste ijstijd, het Weichselien (115.000 – 10.150 jaar geleden). In de koudste fase van het Weichselien, het Laat-Pleniglaciaal (28.000 – 13.000) zijn voornamelijk nat-eolische zanden afgezet. Deze zanden zijn als een zacht golvende deken afgezet over het landschap, door wind in combinatie met sneeuwsmeltwater. De zanden worden ook wel Oude Dekzanden of ten dele verspoelde dekzanden genoemd en worden tot de Formatie van Boxtel gerekend. De afzettingen bestaan overwegend uit zeer fijn tot matig fijn, siltarm tot siltig zand, waarin ook leembandjes en grindsnoertjes kunnen voorkomen. Tijdens het Laat-Glaciaal (13.000 – 10.150 jaar geleden) verbetert het klimaat. De permafrost verdwijnt, het land raakt begroeid en er komt een einde aan grootschalige sedimentatie van nat-eolische zanden. Tijdens de koude fases van het Laat-Glaciaal, de Oude Dryas (12.000 - 11.800 jaar geleden) en de Jonge Dryas (10.800 – 10.150 jaar geleden), is er sprake van discontinue permafrost.

Het vegetatiedek breekt open en lokaal kan zand gaan verstuiven. Dit zand, dat in ruggen en kopjes wordt afgezet, wordt ook wel Jong Dekzand genoemd en vormt binnen de Formatie van Boxtel het Laagpakket van Wierden. De afzettingen zijn beter gesorteerd dan de natte eolische zanden en bestaan uit matig fijn, zwak siltig zand. Daarnaast zijn er in (lokale) beekdalen in de omgeving van het plangebied afzettingen gevormd bestaande uit leem, veen en zand. Deze afzettingen worden gerekend tot het Laagpakket van Singraven, welke tevens behoren tot de Formatie van Boxtel. Het dichtstbijzijnde bekende beekdal (van de Reusel) bevindt zich op 300 meter ten westen van het plangebied. Vermoedelijk loopt er net ten zuiden van het plangebied een zijtak van de Reusel. geomorfologie (zie figuur 6). Doordat het plangebied zich binnen de bebouwde kom van Reusel bevindt, is de geomorfologie niet gekarteerd (figuur 6). Uit extrapolatie van geomorfologische gegevens buiten het plangebied, in combinatie met de gegevens van de AHN (zie hieronder), is het aannemelijk dat het plangebied is gelegen op de rand van een dekzandrug. Deze dekzandrug is gelegen tussen het beekdal van de Reusel (circa 300 meter ten westen van het plangebied) en de Rouwenbogtloop (circa 900 meter ten oosten van het plangebied).

Vermoedelijk loopt er net ten zuiden van het plangebied een zijtak van de Reusel, door de bebouwing van Reusel is deze laagte niet volledig gekarteerd. bodem (zie figuur 6). Doordat het plangebied zich binnen de bebouwde kom van Reusel bevindt, is de bodemopbouw niet gekarteerd (zie figuur 9). Op basis van extrapolatie van bodemgegevens wordt verwacht dat zich in het plangebied een enkeerdgrond bevindt. Er kan niet worden bepaald of dit een hoge of lage enkeerdgrond betreft. Enkeerdgronden zijn oude bouwlanden, die vanaf de Late-Middeleeuwen op de Pleistocene zandgronden zijn ontstaan door het opbrengen van mest (uit potstallen) vermengd met plaggen, die gestoken werden op de woeste gronden (zoals heide, bossen en beekdalen). Dergelijke gronden zijn eerst ontstaan op de hogere delen van het landschap en hebben zich later uitgebreid tot de lagere delen. Ze bestaan uit dikke lagen leemarme en humusrijke gronden. Het belang van een enkeerdgrond ligt in de beschermende kwaliteiten van het dek. Eventuele archeologische waarden worden in de regel door het dikke dek beschermd tegen verstoring door onder andere agrarische activiteiten. Sinds de jaren ‘80 van de 20e eeuw is er een grotere en meer systematische aandacht voor plaggenbodems in Nederland.

In veel gevallen bleken de betreffende terreinen een hoge dichtheid aan verhoudingsgewijs goed geconserveerde archeologische overblijfselen te bevatten, soms zelfs complete archeologische landschappen. De vaak opmerkelijke resultaten vormen de belangrijkste bron voor de be-

PvE 16918.006 versie C1

Pagina 4 van 24

schrijving van de bewoning en het landgebruik in de zandlandschappen voor de periode vanaf de Midden-Bronstijd tot in de Nieuwe tijd. Veel hiervan representeert de vroegere geschiedenis van de dorpen die tussen de 9e en de 12e eeuw naast de essen kwamen te liggen. De rijkdom aan archeologische resten heeft er toe geleid dat de hoger en droger gelegen plaggendekken of enkeerdgronden over het algemeen een hoge indicatieve archeologische waarde kregen. Regionale archeologische context (zie figuur 8) Tussen 1995 en 1997 verrichtte het IPP van de Universiteit van Amsterdam onderzoek naar de resten van de voormalige middeleeuwse kerk, die bedreigd werden door de herinrichtingsplannen van het centrum van Reusel. Deze stond tegenover de huidige kerk, aan de zuidkant van de huidige Wilhelminalaan, circa 250 meter ten noordoosten van het plangebied. Binnen en onder de funderingen van een Romaanse kerk werden ca. 12 kuilen gevonden die samen min of meer een rechthoekige plattegrond vormen. Vermoedelijk in de 10e - 12e eeuw werd de houten kerk vervangen door een tufstenen kerk. Tijdens het onderzoek werd ook de bijbehorende begraafplaats opgegraven. De oudste graven horen bij het eerste kerkgebouw en dateren van voor de 13e eeuw. Tussen 2005 en 2019 zijn meerdere onderzoeken uitgevoerd in de directe omgeving van het plangebied.

Uit deze onderzoeken blijkt dat de ondergrond bestaat uit hoge zwarte enkeerdgronden, waarvan sommige delen zijn verstoord. Onder de niet verstoorde delen kunnen echter nog archeologische waarden verwacht worden. Dit blijkt onder andere uit het onderzoek op het plangebied Den Boegent, waar sporen van een nederzetting uit de Late-Bronstijd zijn aangetroffen. Uit de overige uitgevoerde onderzoeken blijkt dat er binnen het onderzoeksgebied nederzettingssporen uit de Bronstijd of IJzertijd en de Vroege-Middeleeuwen aanwezig zijn. Deze sporen zijn aangetroffen op circa 400 meter ten noordoosten van het huidige plangebied (OM-nrs. 4011324100 en 4553597100). Alle nederzettingssporen binnen het onderzoeksgebied zijn aangetroffen op de dekzandrug ten oosten van het huidige plangebied. Bij andere onderzoeken in de omgeving bleek de ondergrond sterk verstoord of werden geen archeologische sporen aangetroffen. Voor het plangebied Den Boegent, gelegen op circa 350 meter ten zuidoosten van het huidige plangebied, heeft BILAN in 2005 een bureau- en booronderzoek uitgevoerd. Uit dit onderzoek bleek dat het bodemprofiel binnen het plangebied, bestaande uit hoge zwarte enkeerdgronden, intact was. Daarnaast zijn er in de boringen enkele scherven uit de Late-Bronstijd of IJzertijd en een aardewerk fragment uit de Late-Middeleeuwen aangetroffen.

Naar aanleiding van deze resultaten heeft ADC Archeoprojecten in 2006 een proefsleuvenonderzoek binnen het plangebied uitgevoerd. Tijdens dit proefsleuvenonderzoek zijn bewoningssporen uit de IJzertijd aangetroffen. Het betreft een waterkuil of silo en vier paalkuilen welke vermoedelijk tot een spieker behoren. Naar aanleiding van deze sporen is een vervolgonderzoek in de vorm van een opgraving aanbevolen. Deze opgraving is uitgevoerd door BAAC bv in 2007. Tijdens dit onderzoek is een erf uit de Late-Bronstijd of Vroege-IJzertijd aangetroffen. Dit erf bestaat vermoedelijk uit één boerderij en één of meer spiekers. Cultuurlandschappelijke en historisch-geografische kenmerken Op het beschikbare gedetailleerde historische kaartmateriaal is te zien dat het plangebied in het begin van de 19e eeuw uit bouwland bestaat. Net binnen het plangebied, aan de oostelijke rand, ligt een openbare weg. Deze heeft een noord-zuid oriëntatie. Circa 270 meter ten noordwesten bevindt zich de voormalige kerk van Reusel. Ten westen van het plangebied loopt een beek. Deze situatie blijft onveranderd gedurende de 19e eeuw. Aan het begin van de 20e eeuw zijn er binnen het plangebied zelf geen veranderingen te zien op het kaartmateriaal. De kerk is iets verplaats naar het noorden, naar de overzijde van de weg. Ten zuiden van deze kerk bevindt zich een klooster.

Ook is er in deze periode een gesticht te zien ten noorden van het plangebied en een sigarenfabriek ten noordwesten van het plangebied. Omstreeks het midden van de 20 e eeuw worden het gesticht, de sigarenfabriek en het klooster niet meer aangegeven op het kaartmateriaal maar zijn de gebouwen hiervan nog wel

PvE 16918.006 versie C1

Pagina 5 van 24

zichtbaar. De situatie binnen het plangebied hetzelfde, het plangebied is ook in deze periode in gebruik als bouwland. Vanaf omstreeks 1970 is op de kaarten binnen het plangebied bebouwing zichtbaar. Deze bebouwing betreft het fraterhuis, een klooster gebouwd in 1959 en tot 2005 bewoond door de Fraters van Tilburg. Het fraterhuis is een gemeentelijk monument met hoge cultuurhistorische waarde. Bij de bouw van het fraterhuis zijn aan de randen van het perceel enkele bomen en struiken aangelegd en is de weg die door het plangebied liep weggehaald. Deze loopt in 1970 nog tot de rand van het plangebied, maar is vanaf circa 1984 niet meer op de kaarten te zien. Direct ten zuiden en ten oosten van het plangebied zijn de Marialaan en de Groeneweg aangelegd. Vanaf 1984 wordt de beek, die voorheen op ongeveer 135 meter van het plangebied liep, ook verlegd. Vanaf deze periode ligt de beek op circa 430 meter van het plangebied. Vanaf deze periode verandert er weinig in en rondom het plangebied. 4.2

Aard en ouderdom van de vindplaats(en)

Aard en ouderdom van de vindplaatsen zijn onbekend. Volgens de opgestelde gespecificeerde archeologische verwachting is de kans op het voorkomen van archeologische resten laag voor resten uit het Paleolithicum en het Mesolithicum en hoog voor resten uit het Neolithicum tot en met de Nieuwe tijd. 4.3

Begrenzing en oppervlakte van de vindplaats(en)

Begrenzing en oppervlakte van de totale vindplaats (dus ook buiten het plangebied) De gemiddelde omvang van bewoningssporen is enkele honderden vierkante meters. Landbouwarealen kunnen enkele duizenden vierkante meters omvatten met daarin sporen van greppels van enkele tientallen tot honderden meters lang. Infrastructuur bestaat uit lijnelementen van onbepaalde lengte en breedte. De omvang van resten van rituele handelingen, begravingen en resten van strijd zijn doorgaans beperkt tot puntvondsten. Begrenzing en oppervlakte van (het deel van) de vindplaats binnen het plangebied Idem, met een maximum van 5.000 m2 (totale omvang plangebied). 4.4

Structuren en sporen

Op grond van het archeologische vooronderzoek blijkt dat resten van bewoning in het plangebied terug kunnen gaan tot in het Neolithicum. De verwachte resten kunnen onder meer bestaan uit vuursteenstrooiingen, akkerlagen, nederzettingssporen, grafvelden en rituele plaatsen. De verwachtte grondsporen kunnen bestaan uit paalsporen, muurresten, uitbraaksleuven, beer- en/ of waterputten, afvalkuilen en perceelsscheidingen. 4.5

Anorganische artefacten

Op archeologische vindplaatsen kunnen in relatie tot de archeologische sporen en lagen naast aardewerk en natuursteen ook allerhande gebruiksvoorwerpen van ander materiaal (metaal, glas, keramisch bouwmateriaal, leem, etc.) verwacht worden.

PvE 16918.006 versie C1

Pagina 6 van 24

4.6

Organische artefacten

Op archeologische vindplaatsen kunnen in relatie tot de archeologische sporen en lagen ook vergankelijke objecten van organisch materiaal verwacht worden, zoals been, dierlijk en menselijk botmateriaal, hout, textiel en leer. Als algemene vuistregel kan worden gesteld dat in die gebiedsdelen waar in een gedeelte van het jaar de gemiddeld laagste grondwaterspiegel dieper is dan 120 cm -Mv en de bodem sterk ontkalkt is, weinig of geen goed geconserveerde organische artefacten in onverkoolde toestand worden verwacht. In deze gebiedsdelen zijn die enkel bewaard in verkoolde toestand, maar de mate van conservering zal wisselend zijn. In die gebiedsdelen waar de laagste grondwaterspiegel hoger is dan 120 cm -Mv, kunnen organische artefacten daarentegen goed geconserveerd zijn - al dan niet in verkoolde toestand. Verder is de conservering van organisch materiaal in het algemeen beter in diep ingegraven grondsporen, al dan niet in gebiedsdelen met een ontkalkte bodem. 4.7

Archeozoölogische resten, menselijk botmateriaal en botanische resten

Op archeologische vindplaatsen kunnen in relatie tot de archeologische sporen en lagen naast anorganische en organische vondsten ook resten van zaden, pollen of organisch afval worden aangetroffen. Waar het grondwater permanent aanwezig is, zijn archeozoölogische resten, menselijk botmateriaal en -botanische resten in het algemeen redelijk tot goed geconserveerd. Gezien de archeologische context worden in het algemeen veel van dergelijke resten verwacht, maar of dit daadwerkelijk het geval is, is afhankelijk van factoren als geomorfologie, textuur van de bodem, ontwatering, aanwezigheid van waterkerende lagen en datering. Gezien de landschappelijke ligging van het plangebied is het niet waarschijnlijk dat organisch materiaal onverkoold buiten diep ingegraven grondsporen goed is geconserveerd. 4.8

Archeologische stratigrafie en diepte van vondstlagen

De archeologische resten uit de perioden Paleolithicum tot en met Middeleeuwen worden verwacht onder het eerddek en in de top van de oorspronkelijke C-horizont. De vondstenlaag is opgenomen onder in het eerddek; hier wordt ook wel van ‘cultuurlaag’ gesproken: een doorwerkte oude bodem tussen het eerddek en de ongeroerde ondergrond met kleine fragmenten aardewerk, natuursteen, vuursteen en houtskool. Archeologische sporen worden verwacht tot ongeveer 25 cm in de top van de C-horizont. Aan en direct onder het maaiveld worden archeologische resten verwacht uit de Nieuwe tijd. De kans op het voorkomen van de resten is hoog. De vondstenlaag van deze resten zal zich niet dieper bevinden dan ca. 30 cm beneden het maaiveld. 4.9

Gaafheid en conservering

Structuren, sporen, vondsten, archeozoölogische en botanische resten. Door de lage grondwaterspiegel zal eventueel aanwezig organisch vondstmateriaal - archeozoölogische resten, menselijk botmateriaal en botanische resten- niet tot slecht geconserveerd zijn en deze resten zullen waarschijnlijk alleen worden aangetroffen in diepe en vochtige sporen. Over de precieze gaafheid en conservering van de mogelijk aanwezige structuren, sporen, vondsten, archeozoölogische en botanische resten kan niet veel worden gezegd. Dit zal het archeologische onderzoek moeten uitwijzen.

PvE 16918.006 versie C1

Pagina 7 van 24

5 5.1

DOELSTELLING EN VRAAGSTELLING Doelstelling

Het doel van inventariserend veldonderzoek (IVO) is het aanvullen en toetsen van de gespecificeerde archeologische verwachting, zoals geformuleerd in het vooronderzoek. Het gaat om gebieds- of vindplaatsgericht onderzoek. Het IVO gebeurt door middel van waarnemingen in het veld, waarbij (extra) informatie wordt verkregen over bekende en/of verwachte archeologische waarden binnen een onderzoeksgebied. Dit omvat de aan- of afwezigheid, de aard, de omvang, de datering, de gaafheid, de conservering en de inhoudelijke kwaliteit van de archeologische waarden. Mochten er archeologische waarden worden aangetroffen in het onderzoeksgebied dan is het de bedoeling dat er direct wordt doorgestart naar een opgraving. Deze opgraving beperkt zich tot de in het proefsleuvenonderzoek vastgestelde gebied van de vindplaats. 5.2

Relatie met NOaA 2.0 en/of andere onderzoekskaders

Het in dit PvE omschreven onderzoek is inventariserend van karakter en heeft niet als primair doel voort te bouwen op de Nationale Onderzoeksagenda Archeologie. 5.3

Vraagstelling

De belangrijkste vraagstelling betreft het toetsen van de archeologische verwachting. Bij het Inventariserend Veldonderzoek Proefsleuven dienen de onderstaande onderzoeksvragen te worden beantwoord. 5.4

Onderzoeksvragen

5.4.1 Algemeen 1. Zijn er archeologische resten in de bodem aanwezig? 2. Zo ja, wat is de aard, omvang, ouderdom, herkomst, kwaliteit en locatie van de archeologische resten (horizontaal en verticaal)? 3. Hebben de archeologische waarden een relatie met uit de omgeving bekende archeologische of historische locaties en welke is dat? 4. Welke gegevens over de aangetroffen vindplaatsen kunnen de archeologische kennis van de regio en Reusel-De Mierden aanscherpen? 5. Wat is de mate van conservering en gaafheid van de archeologische resten? 6. In welke mate zijn de onderzoeksgebieden verstoord? 7. Is sprake van (een) behoudenswaardige vindplaats(en) (licht dit toe)? 8. Wat is het belang van de vindplaats voor de lokale, regionale en nationale geschiedschrijving? 9. Wat kunnen de uitkomsten van het onderzoek zeggen over vergelijkbare terreinen in de omgeving? 10. Is vervolgonderzoek noodzakelijk en welke methoden zouden hierbij kunnen worden ingezet? 11. Indien er geen archeologische resten worden aangetroffen, wat is de reden voor de afwezigheid van archeologisch resten? De mogelijke aanwezige vindplaatsen worden aan de hand van de gestelde vragen gewaardeerd conform KNA versie 4.1, bijlage IV Waarderen van vindplaatsen. Aanbevolen wordt ook om de methodiek uit de SIKB leidraad Standaard Archeologische Monitoring te volgen voor het bepalen van de fysieke kwaliteit.

PvE 16918.006 versie C1

Pagina 8 van 24

5.4.2 Periode en sites Dit aspect van het onderzoek richt zich op de aard, ouderdom, omvang en andere archeologische kenmerken van de vindplaatsen. Hieruit zijn de volgende vragen afgeleid: 12. Welke en hoeveel vindplaatsen zijn in het onderzoeksgebied te herkennen? 13. Wat is per archeologische site in het onderzoeksgebied: o de ligging (inclusief diepteligging) o de geologische en/of bodemkundige eenheid o de omvang (inclusief verticale dimensies) o het type en de functie van de sites of off-site-patronen o de samenstelling van de archeologische resten (grondsporen en mobilia) o Wat is, indien aanwezig, de ouderdom van de cultuurlaag? o de vondst- en spoordichtheid o de stratigrafie voor zover aanwezig o de ouderdom, periodisering, typechronologische classificatie o wanneer zijn vindplaatsen in onbruik geraakt? 5.4.3 Landschap en bodem Dit aspect van het onderzoek omvat de bestudering van de landschappelijke context van de vindplaatsen in historisch perspectief. Dit leidt tot de volgende vragen: 14. Wat is de bodemopbouw binnen het onderzoeksgebied? 15. Waar bevindt zich binnen het plangebied het eerddek? Als eerddek afwezig is, komt dat doordat het er waarschijnlijk niet ontwikkeld is of omdat het in een later stadium weer verwijderd is? 16. Indien er een eerddek wordt aangetroffen. Wat is de dikte en wanneer is dit eerddek aangelegd? 17.

Wat is de fysiek-landschappelijke ligging van de vindplaatsen (geologie, bodemkunde en geomorfologie)? Zijn er aanwijzingen voor stratigrafische hiaten, d.w.z. erosie of non-depositie, in de geologische profielopbouw ter plekke van de vindplaatsen? 18. Wat is de paleo-ecologische context van het onderzoeksgebied? Liggen in het plangebied locaties die voor pollenanalyse bemonsterd kunnen worden (licht dit toe)? 19. In hoeverre zijn de aangetroffen bodemlagen geschikt voor een palynologische reconstructie van de vegetatie- en gebruiksgeschiedenis van het terrein? 5.4.4 Vraagstelling specialistisch onderzoek Het specialistisch onderzoek dient zich te richten op het eventuele vervolgonderzoek. Het is hierbij van belang om te weten of de vindplaats geschikt is voor archeobotanisch, archeozoölogisch, fysischantropologisch, fysisch-geografisch, geofysisch en dateringsonderzoek. De hiervoor geselecteerde monsters dienen hiervoor gewaardeerd te worden. 5.5

Aanbeveling

Op basis van de resultaten van het archeologisch proefsleuvenonderzoek dient een aanbeveling te worden gedaan betreffende een archeologisch verantwoorde omgang met het plangebied. Met betrekking tot die omgang zijn er drie opties: • behoud in situ; • definitieve onderzoek; • vrijgeven. Op basis van de onderzoeksresultaten dient de bevoegde overheid een selectiebesluit te kunnen maken.

PvE 16918.006 versie C1

Pagina 9 van 24

6 6.1

STRATEGIE, METHODEN EN TECHNIEKEN Strategie

In aanvulling op de richtlijnen in de vigerende versie van de KNA: De onderzoeksvragen kunnen worden beantwoord door middel van een waarderend proefsleuvenonderzoek. Het uitgangspunt is een vindplaatsgerichte benadering. Door middel van het proefsleuvenonderzoek moet inzicht worden verkregen in onder andere de aan- of afwezigheid en gaafheid van grondsporen en vondstconcentraties en de aan- of afwezigheid en conservering van paleoecologische resten. Het team dat het proefsleuvenonderzoek uitvoert staat onder leiding van een Senior KNA Archeoloog die ervaring heeft met onderzoek in het Brabants zandgebied, of in vergelijkbare regio’s. De Senior KNA Archeoloog wordt door minimaal Senior veldtechnicus/KNA Archeoloog bijgestaan. De aanleg van de vlakken dient door een Senior KNA Archeoloog begeleid te worden. De Senior KNA Archeoloog is continu in het veld aanwezig. In het onderzoeksgebied worden 6 proefsleuven aangelegd van 20 x 4 meter (zie figuur 8). Hiermee wordt 480 m2 , 9,6 % van het plangebied, onderzocht. Met het plaatsen van de proefsleuven is rekening gehouden met eventuele obstructies binnen het plangebied. Onder toezicht van een Senior KNA Archeoloog, bijgestaan door een veldtechnicus/KNA Archeoloog, dient bij het proefsleuvenonderzoek laagsgewijs ontgraven te worden.

Alle aangetroffen archeologische sporen (van voor 1946) dienen te worden onderzocht en gedocumenteerd, behoud ex-situ, voordat deze weggegraven worden. Mocht er in deze proefsleuven een vindplaats worden aangetroffen dan dient er overleg plaats te vinden met de bevoegde overheid over een doorstart naar een opgraving. Wanneer de vindplaats behoudenswaardig is, dient deze opgegraven te worden. Dit houdt in dat alleen het gedeelte in het onderzoeksgebied waar de vindplaats zich bevindt wordt opgegraven. Dit betekent dat er rekening mee gehouden moet worden dat al tijdens het proefsleuvenonderzoek, bij het aantreffen van een bepaald complex, de onderzoeksvragen uit dit document aangevuld moeten worden specifiek gericht op de aard en ouderdom van de aangetroffen vindplaats. Mocht er in deze proefsleuven een vindplaats worden aangetroffen dan dient er overleg plaats te vinden met de bevoegde overheid over een doorstart naar een opgraving. Wanneer de vindplaats behoudenswaardig is, dient deze opgegraven te worden. Dit houdt in dat alleen het gedeelte in het onderzoeksgebied waar de vindplaats zich bevindt wordt opgegraven.

Dit betekent dat er rekening mee gehouden moet worden dat al tijdens het proefsleuvenonderzoek, bij het aantreffen van een bepaald complex, de onderzoeksvragen uit dit document aangevuld moeten worden specifiek gericht op de aard en ouderdom van de aangetroffen vindplaats. 6.2

Methoden en technieken

Alle werkzaamheden zullen worden uitgevoerd conform KNA versie 4.1. Voorwerk • Het schrijven van een Plan van Aanpak (PvA) (KNA-specificatie OS01); dit is een handleiding voor het onderzoek. • Het doen van de onderzoeksmelding bij het centrale systeem van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE) door het aanvragen van een OM-NR.

PvE 16918.006 versie C1

Pagina 10 van 24

• Het definitieve PvE wordt door de uitvoerder per email en vóór aanvang van het onderzoek, ter kennisgeving naar de depothouder gestuurd. Veldwerk • Er wordt uitgegaan van een onderzoek met een standaard complexiteit. Alle werkzaamheden zullen worden uitgevoerd conform KNA-specificaties OS02 t/m OS 09. • Verspreid over het terrein worden 6 proefsleuven aangelegd van 20 x 4 meter. Hiermee wordt 9,6 % van het plangebied onderzocht. • Het graafwerk wordt uitgevoerd door een machinist die ervaring heeft met archeologisch werk. Indien deze niet voorhanden is dient de machinist extra goed geïnstrueerd en begeleid te worden door de Senior KNA Archeoloog. • Er wordt gewerkt met een machine met voldoende capaciteit die is voorzien van een zogenaamde gladde bak. • De proefsleuven wordt laagsgewijs verdiept totdat het niveau is bereikt waarop de verwachte grondsporen zichtbaar worden. • Zodra archeologische sporen worden aangetroffen, zal een leesbaar vlak moeten worden aangelegd. • Er wordt uitgegaan van de aanleg van één vlak. • Mocht het noodzakelijk zijn om een tweede vlak aan te leggen dan dienen de sporen in het eerste vlak afgewerkt te zijn. • De bouwvoor wordt gescheiden gehouden van de overige grond en als laatste teruggestort.

• In verband met de mogelijkheid dat de mogelijke vindplaats(en) behouden blijft/blijven, ex-situ, mag het graafwerk niet destructiever zijn dan strikt noodzakelijk. • Archeologisch relevante structuren mogen niet worden verwijderd. • Er worden foto’s gemaakt van de algemene situatie, waaronder het terrein en omgeving bij aanvang van het werk, de vlakken, de profielen, de grondsporen in het vlak en de coupes. Tevens worden er van belangwekkende en/of kwetsbare vondsten op de plaats van aantreffen foto’s gemaakt. Ten behoeve van publicatie of expositie worden ook actie- of illustratieve foto’s gemaakt. • De algemene velddocumentatie bestaat uit de registratie en documentatie van de werkzaamheden in het veld, met name de administratieve zijde daarvan. Dit omvat tevens het digitale gegevensbeheer van de velddocumentatie. De spoorformulieren worden ingevoerd zodat een database ontstaat van de primaire veldgegevens. • Tijdens het onderzoek wordt materiaal met diagnostische kenmerken verzameld om een uitspraak te kunnen doen over de datering, de eventuele fasering en de conserveringstoestand van de bodemlagen. • Vondsten gedaan bij de aanleg van de proefsleuven worden in vakken van 5 x 4 meter per bodemlaag verzameld. • Vondsten afkomstig van en uit sporen, worden per spoor en vulling geregistreerd. • Stortvondsten worden per proefsleuf onder een vondstnummer verzameld.

• Bijzondere vondsten dienen apart te worden ingemeten en onder een afzonderlijk vondstnummer te worden geregistreerd. • Ook bijzondere deposities binnen sporen worden afzonderlijk geregistreerd door middel van fotografie en tekening. Het materiaal zelf wordt individueel (X-, Y- en Z-waarde) en gescheiden van het overige vondstmateriaal in het spoor verzameld. • Tijdens de ontgravingswerkzaamheden wordt per haal van de graafmachine het dan voorliggende vlak met een metaaldetector gecontroleerd op de aanwezigheid van metalen voorwerpen. Dit geldt eveneens voor de uitgekomen grond. • Het discriminatieniveau van de metaaldetector dient zo laag mogelijk gehouden te worden. • De metaaldetector dient te worden gehanteerd door een hierin ervaren medewerker.

PvE 16918.006 versie C1

Pagina 11 van 24

• Metaalvondsten in het vlak en in sporen worden als puntvondst ingemeten en onder een afzonderlijk vondstnummer geregistreerd. • Daarnaast dient de stort met een metaaldetector te worden onderzocht. • Bij het waterpassen van het vlak om de 5 m, wordt telkens ook het maaiveld direct buiten de proefsleuven meegenomen. • De verschillende vondstcategorieën worden zodanig verpakt, dat de conditie van het materiaal zo goed mogelijk blijft. Registratie vindt plaats op een vondstenlijst. Registratie en inventarisatie van het vondstmateriaal gebeurt direct na afronding van het veldwerk. • Alle aanpassingen van het proefsleuvenonderzoek gebeuren te allen tijde in overleg met de voor het project verantwoordelijke Senior KNA Archeoloog en de bevoegde overheid. • Er wordt vooralsnog niet uitgegaan van specialistisch onderzoek in het veld. Indien dit noodzakelijk blijkt, dan alleen na overleg met de opdrachtgever en de bevoegde overheid. • Bij het aantreffen van meer dan drie stuks bewerkt vuursteen in situ in een vak van 4 x 4 meter, dient er rekening te worden gehouden met de aanwezigheid van een vuursteenconcentratie. In een dergelijk geval worden verspreid over de vermoede concentratie vier megaboringen gezet, diameter 15 cm. De grond wordt gezeefd met een zeef met een maaswijdte van 3 mm.

Het boren vindt plaats tot een diepte waarop in twee achtereenvolgende boringen geen artefacten meer worden aangetroffen. Bij positieve resultaten wordt het vlak niet verder verdiept, omdat een vuursteenvindplaats met een andere opgravingsstrategie moet worden opgegraven. • Na documentatie worden de proefsleuven weer gedicht. 6.3

Omgang kwetsbare vondsten en monsters

Kwetsbare vondsten en monsters dienen behandeld te worden conform OS11/OS11wb en de KNALeidraad “Eerste hulp bij kwetsbaar vondstmateriaal.” In gevallen van kwetsbaar materiaal waarbij direct ernstig informatieverlies kan optreden, dient een specialist betrokken te worden. Wat betreft de opslag van vondstmateriaal levert een koele en donkere ruimte de meeste stabiliteit op. Voor kwetsbare materiaalgroepen is doorgaans meer nodig om de stabiliteit zo veel mogelijk te garanderen. Voor het behandelen en verpakken van vondsten en monsters ten behoeve van de tijdelijke opslag dienen per kwetsbare materiaalgroep de betreffende subspecificaties binnen OS11 gehanteerd te worden; ook de KNA-leidraad Veldhandleiding archeologie en de KNA-leidraad Eerste Hulp bij Kwetsbaar Vondstmateriaal dienen tijdens het veldwerk en de opslag gehanteerd te worden. Tevens geldt voor alle materiaalcategorieën het advies van de specialist. 6.4 • •

•

• • •

Structuren en grondsporen Er dient te worden gewerkt conform KNA-specificatie OS03 t/m OS09 (opgraven). De sporen worden getekend; de vlakken op schaal 1:50 en de eventuele coupetekeningen en profielen op schaal 1:20, graven op schaal 1:10. Verder worden de sporen gefotografeerd en wordt de hoogte ten opzichte van NAP bepaald. De vlakken mogen ook met een GPS of Total Station getekend worden. Sporen in het vlak worden gedocumenteerd; de geïdentificeerde sporen worden beschreven en vastgelegd in dag- en weekrapporten en op daartoe geëigende formulieren, conform KNA versie 4.1. Van de aangetroffen sporen wordt een aantal gecoupeerd met als doel de kwaliteit vast te stellen. De sporen worden vooralsnog niet afgewerkt. Greppels en geïsoleerde sporen worden gecoupeerd en gedocumenteerd. Grondsporen die deel uit maken van een (gebouw)structuur of grote concentraties grondsporen dienen daarentegen in eerste instantie alleen (selectief) te worden gecoupeerd en niet te worden

PvE 16918.006 versie C1

Pagina 12 van 24

•

•

• • • •

•

• •

• • • •

6.5

afgewerkt. Dit heeft als doel de datering en de conservering zo nauwkeurig mogelijk vast te stellen, waarbij de archeologische resten zoveel mogelijk intact gehouden worden. Dit ter beantwoording van de onderzoeksvragen. Bij een doorstart naar een opgraving dienen alle sporen te worden gecoupeerd, afgewerkt en uitgewerkt tot het niveau der beantwoording van de onderzoeksvragen. Aangetroffen graven (inhumaties/crematies) worden gedocumenteerd conform KNA versie 4.1, de graven worden niet geborgen. Bij een doorstart dienen de graven echter wel geborgen te worden, in overleg met de deskundige van de bevoegde overheid en een indien noodzakelijk een specialist. Aangetroffen funderingen, vloeren en water- of beerputten dienen aanvankelijk behouden te blijven. Bij een doorstart naar een opgraving dienen deze sporen wel in zijn geheel opgegraven te worden. Alle aangetroffen sporen, van voor 1946, worden gecoupeerd en na documentatie afgewerkt. Na documentatie worden de sporen weer dicht gegooid. De coupes dienen individueel gewaterpast te worden. Splitsingen en oversnijdingen van sporen dienen op een dusdanige manier vastgelegd en onderzocht te worden, dat een eventuele fasering vastgesteld kan worden. Vondsten afkomstig uit dergelijke sporen worden per spoor en eventueel daarin te onderscheiden vullingen verzameld.

De gevonden lagen, grondsporen en structuren dienen zo mogelijk per periode te worden beschreven. De mate van uitwerking dient te zijn afgestemd op de vraagstellingen. Tevens dienen ze te worden meegenomen in de interpretatie en conclusie(s). De vulling van sporen uit de Steentijd dient te worden gezeefd over een maaswijdte van 3 mm. Muurwerk moet worden ingemeten, gefotografeerd en onderzocht op constructieve aard, omvang en ouderdom conform KNA versie 4.1. Baksteengrootte, metselverband en tienlaagsmaat dient genoteerd te worden, indien aanwezig. Bodemlagen moeten ten opzichte van eventueel muurwerk afzonderlijk worden beoordeeld. Bij putten dient het onderscheid gemaakt te worden tussen water-, afval- en beerputten. Indien de vulling een vondstcomplex bevat, wordt materiaal met diagnostische kenmerken verzameld. Kansrijke sporen worden bemonsterd. Bij het aantreffen van bijzondere structuren en sporen dient eerst te worden overlegd met de opdrachtgever en de bevoegde overheid voordat de uitwerking ter hand genomen wordt. Aardwetenschappelijk onderzoek

Het aardwetenschappelijk onderzoek dient te worden uitgevoerd door een fysisch-geograaf of een archeoloog met aantoonbare ervaring op de hier verwachte bodem en geologie. Van de proefsleuven dient een lengteprofiel te worden onderzocht op mogelijke verstoringen, het bewoningsniveau en de mate waarin de eventuele vindplaats is opgenomen in de enkeerdgrond/de bouwvoor. Van het lengteprofiel wordt om de 20 meter een profielkolom van een 1 m breed tot 30 cm in de schone C aangelegd en gedocumenteerd. Mochten er tussen de kolommen grote verschillen zitten dan dient het tussenliggende deel aangelegd en gedocumenteerd te worden om overgangen vast te leggen. Er dienen minimaal 2 profielopnames per proefsleuf te worden gedocumenteerd. 6.6

Anorganische artefacten

• Archeologisch relevante artefacten die worden aangetroffen worden verzameld. Indien mogelijk worden verschillende lagen van elkaar gescheiden. Spoorvondsten worden per spoor verzameld. Stortvondsten worden onder één nummer per proefsleuf verzameld. • Archeologisch relevante vondsten en/of vondststrooiingen en/of clusters artefacten worden ter plaatse ingemeten en voorzien van een X-, Y-, en Z-waarden.

PvE 16918.006 versie C1

Pagina 13 van 24

• Kwetsbare vondsten moeten door middel van speciale zorg en behandeling behouden (c.q. geconserveerd) worden conform KNA versie 4.1. • Omdat nog niet bekend is hoeveel – en welke – archeologische vondsten en resten er zullen worden aangetroffen, is het niet mogelijk om een verantwoorde inschatting te maken van het aantal te verwachten kwetsbare vondsten en monsters. Daarom is, in overeenstemming met de KNA 4.1, Protocol 4001, PS07, er voor gekozen om voor de conservering van kwetsbaar vondstmateriaal een voorlopige stelpost op te nemen van € 1.000 (ex. BTW).5 • Bij de vondst van bijzondere artefacten of zeer grote hoeveelheden vondsten dient eerst te worden overlegd met de opdrachtgever en de bevoegde overheid voordat de uitwerking ter hand genomen wordt. 6.7 •

• • •

• 6.8 •

• • • • 6.9

Organische artefacten Archeologisch relevante artefacten die worden aangetroffen, worden verzameld. Indien mogelijk worden vondsten uit verschillende lagen van elkaar gescheiden. Spoorvondsten worden per spoor verzameld. Stortvondsten worden onder één nummer per proefsleuf verzameld. Kwetsbare vondsten moeten door middel van speciale zorg en behandeling behouden (c.q. geconserveerd) worden conform KNA versie 4.1. De organische artefacten dienen in het veld op zodanige wijze te worden verzameld zodat ze na determinatie en uitwerking een antwoord geven op de gestelde onderzoeksvragen. Bij de vondst van bijzondere organische artefacten of zeer grote hoeveelheden vondsten dient eerst te worden overlegd met de opdrachtgever en de bevoegde overheid voordat de uitwerking en conservering ter hand genomen wordt. Voor conservering dient de opdrachtgever rekening te houden met een stelpost van € 1.000,-.6 Archeozoölogische en -botanische resten Uit relevante, kansrijke contexten (bijvoorbeeld sporen of vondststrooingen met veel verkoold materiaal en andere paleo-ecologische resten) dienen monsters genomen te worden ten behoeve van analyse door specialisten (archeobotanisch onderzoek). Monstername ten behoeve van absolute dateringsmethoden gebeurt uitsluitend indien de aangetroffen archeologische sporen en materialen niet op andere wijze te dateren zijn.

De monsters worden nog niet gezeefd. In overleg met de bevoegde overheid en de opdrachtgever zal worden bepaald of analyse van de monsters noodzakelijk is. Analyse dient zich primair te richten op het verkrijgen van antwoorden op de boven verwoorde onderzoeksvragen. Deze werkzaamheden dienen als verrekenbare post te worden opgenomen. Overige resten

Ter beantwoording van de onderzoeksvragen dienen relevante monsters genomen te worden voor onder meer micromorfologisch, botanisch, diatomeeën, mijten, insecten onderzoek, pollen en nonpalynomorfe pollen (NPP) analyse en geochemisch, onderzoek. Deze monsternames dienen te geschieden op basis van interpretatie door de Senior KNA archeoloog indien noodzakelijk in samenspraak met de daartoe ter zakekundige specialist.

5 Dit is een indicatieve prijs waaraan geen rechten ontleend kunnen worden. 6 Dit is een indicatieve prijs waaraan geen rechten ontleend kunnen worden.

PvE 16918.006 versie C1

Pagina 14 van 24

6.10 Dateringstechieken Belangrijke sporen, die niet met behulp van vondsten kunnen worden gedateerd, kunnen, indien zij organisch materiaal bevatten, met behulp van een 14C-datering worden gedateerd. Daartoe dienen monsters van kansrijke lagen of materialen te worden genomen. Een andere mogelijkheid om de ouderdom vast te stellen, is door middel van Optical Stimulated Luminescence (OSL-datering). 6.11 Bouwstenen Een bouwsteen is gedefinieerd als een logische of logistieke informatie-eenheid van de documentatie van een gravend onderzoek. Deze bouwstenen definiëren de wijze van documenteren van de basisgegevens van een specifiek (waarnemings)proces of een specifieke activiteit binnen een archeologisch onderzoek, te weten administratieve (bijvoorbeeld: project en OM-nr) en ruimtelijk-geografische (de positie en ruimtelijke begrenzing). Een bouwsteen, of een combinatie van bouwstenen, kan bijvoorbeeld de vorm hebben van een analoge (papieren) lijst of veldtekening, maar ook van een digitale databasetabel of een kaartlaag in een CAD- of GIS-toepassing. Van de werkzaamheden in het veld dienen dag- en weekrapporten te worden bijgehouden. Tevens dienen sporen op spoorformulieren, vondsten op vondstformulieren, monsters op monsterformulieren, tekeningen op tekeningformulieren en foto’ s op fotoformulieren te worden geregistreerd.

6.12 Complexiteit De complexiteit van het archeologisch onderzoek is standaard. De mogelijkheid van het voorkomen van meerdere perioden is het enige dat het onderzoek gecompliceerd kan maken. 6.13 Beperkingen Geen 7 7.1

UITWERKING EN CONSERVERING Structuren, grondsporen en vondstspreidingen

• De structuren en grondsporen worden zodanig uitgewerkt dat de vraagstelling kan worden beantwoord. • Bij het aantreffen van bijzondere structuren en sporen dient eerst te worden overlegd met de opdrachtgever en de bevoegde overheid voordat de uitwerking ter hand genomen wordt. • De analyse van de sporen is gericht op het herkennen van structuren, het toekennen van een betekenis aan de individuele sporen en/of structuren, het vinden van patronen in de materiële cultuur en het dateren van de betreffende sporen. • Beschrijving structuren en grondsporen: - verspreiding en diepteligging; - beschrijving aard, fysieke kwaliteit en ouderdom (zo mogelijk). • De aangetroffen lagen, grondsporen en structuren dienen per periode te worden beschreven. De mate van uitwerking dient te zijn afgestemd op de beantwoording van de vraagstellingen. Tevens dienen de lagen, grondsporen en structuren te worden meegenomen in de interpretatie en in de conclusie(s). • Alle sporen en structuren worden afgebeeld op een allesporenkaart voorzien van het landelijke coördinatengrid en topografie. Daarnaast wordt per periode een overzichtskaart gemaakt van alle sporen en structuren.

PvE 16918.006 versie C1

Pagina 15 van 24

7.2

Analyse aardewetenschappelijke gegevens

Aardwetenschappelijke analyse vindt indien mogelijk plaats in het veld op basis van het bestudeerde profiel. Deze analyse zal in de regel worden uitgevoerd door de Senior KNA Archeoloog en/of fysischgeograaf. De veldgegevens van het vlak en de profielen moeten uitgewerkt worden in tekeningen en kaarten met een overzichtelijke codering conform KNA versie 4.1. De bodemlagen moeten duidelijk worden aangegeven in de profielen met daaraan gekoppeld een (globale) datering. 7.3

Anorganische artefacten

• De primaire vondstverwerking bestaat uit het wassen van vondsten, het administreren van de vondsten per vondstnummer en het scheiden in verschillende materiaalcategorieën. • De anorganische artefacten dienen te worden uitgewerkt tot op het niveau dat nodig is voor de beantwoording van de onderzoeksvragen. • Aardewerk: determinatie per periode, eventueel op type. • Natuursteen: determinaties op gesteentesoort en op werktuig/gebruikstype. • Metaal: op metaalsoort, zo mogelijk op artefacttype en periode. • Vondsten uit de bouwvoor en losse vondsten van de stort of het vlak worden oppervlakkig bekeken en slechts bij bijzondere vondsten nader beschreven en geanalyseerd. • Bij bijzondere artefacten of zeer grote hoeveelheden vondsten dient eerst te worden overlegd met de bevoegde overheid voordat de verdere uitwerking ter hand genomen wordt. • Vondsten worden beschreven conform het Archeologisch Basis Register (ABR). De vondsten worden per materiaalcategorie beschreven en gewaardeerd. • Bijzondere vondsten worden door een specialist bekeken. • Niet te determineren metaalklompen of klompen van metaaloxide die in een archeologische context worden gevonden, worden geröntgend ten behoeve van de determinatie, selectie (i.v.m. mogelijke conservering) en screening van de inhoud. • De vondsten worden tijdelijk dusdanig opgeslagen dat de kwaliteit van het materiaal niet achteruit gaat.