H2. STAMU MEBUG Wegwijzer Monitor Erfgoed Beleid Utrechtse Gemeenten

7.3 Hoe staat de gemeente er in 2022 voor? Erfgoedbeleid (algemeen) De gemeente heeft geen vastgesteld erfgoedbeleid. De gemeentelijke monumentenlijst is voor het laatst geactualiseerd in 2020. Bij een actualisatie vindt er een evaluatie plaats van de bestaande lijst en wordt er geïnventariseerd welke categorieën en/of objecten er nog aan toe gevoegd kunnen worden. Sinds 2018 zijn er zeven nieuwe gemeentelijke monumenten aangewezen. Deze zijn allemaal uit de wederopbouwperiode. Sinds 2018 zijn er geen gemeentelijke monumenten afgevoerd van de lijst (incl. verleende omgevingsvergunningen voor sloop). Sinds 2018 is er wel een rijksmonument afgevoerd van de lijst of gesloopt met verleend omgevingsvergunning. De gemeente verwacht de komende twee jaren geen gemeentelijke monumenten aan te wijzen. Er zijn nog diverse categorieën monumenten die ontbreken of onvoldoende terugkomen op de gemeentelijke monumentenlijst zoals archeologische waarden, industrieel, Post65 (1965-1990), stedenbouwkundige patronen of structuren, begraafplaatsen, parken, groenstructuren en waterstructuren. Het beschermde stads- en dorpsgezicht heeft een vrij matig beschermingsregime. Hierbij zijn er enkel welstandscriteria voor bijbouwen en wijzigingen en verder geen regels op cultuurhistorische gronden.

De gemeente Renswoude beschikt niet direct over een lijst met beeldbepalende, karakteristieke of cultuurhistorisch waardevolle panden. Beeldbepalende panden zijn echter wel opgenomen op de Cultuurhistorische Waardenkaart (CHWK). Er zijn daarvoor geen beleid en/of criteria opgesteld. Er zijn in de gemeente geen beschermde gemeentelijke cultuurgoederen en/of verzamelingen aangewezen.

57

7|Beleid & regelgeving gemeentelijk

58

Vanuit erfgoed wordt er enige aandacht besteed aan groen en landschappelijk erfgoed. Zo zijn de landschapselementen beschreven bij de Cultuurhistorische Waardenkaart (CHWK). Er ligt een (ambtelijke) ambitie om dit wel op enige wijze te verankeren in het Omgevingsplan.

Omgevingsvisie en omgevingsplan De gemeente Renswoude beschikt over een structuurvisie op grond van Wro, art. 2.1. De gemeente Renswoude beschikte tot en met juli 2018 over een structuurvisie op grond van Wro, art. 2.1 genaamd de Toekomstvisie 20002020. In de structuurvisie werd aandacht besteed aan cultureel erfgoed. Een belangrijk speerpunt uit de visie was om het kleinschalige dorpse karakter en het cultureel erfgoed te behouden; De gemeente beschikt over een gemeentelijke omgevingsvisie. Deze is in juli 2018 vastgesteld. In de omgevingsvisie wordt enigzins aandacht besteed aan cultureel erfgoed. Zo wordt de cultuurhistorie benoemd als een belangrijke factor van het de DNA van Renswoude en als toeristisch recreatieve voorziening. Daarnaast wordt er bij ontwikkelingen aandacht gevraagd voor de landschaps- en natuurwaarden. De omgang met cultuurhistorische waarden wordt echter niet zozeer concreet benoemd. De gemeente beschikt nog niet over een omgevingsplan volledig in lijn met de Omgevingswet. De gemeente is ook nog niet bezig om een omgevingsplan op te stellen. De gemeente maakt hierbij pas op de plaats en wacht nog even af totdat de vorm van het Omgevingsplan beter is uitgekristalliseerd en er meer ervaren adviserende bureaus beschikbaar zijn om daarin te begeleiden. Er wordt vooralsnog niet echt rekening gehouden met de omgeving van het monument.

Onder de Omgevingswet wordt dat wel verplicht. Ze is zich ook nog niet concreet bewust van deze wettelijke verplichting.

Ruimtelijke ordening, ruimtelijke kwaliteit en cultuurhistorie De erfgoedverordening is aangepast aan de Erfgoedwet (model VNG 2016), maar nog niet aan de Omgevingswet. In de verordening staan bepalingen voor het vragen van bouw- en cultuurhistorisch onderzoek bij aanpassingen van een monument. De mogelijkheid om te handhaven op instandhouding bij gemeentelijke monumenten (instandhoudingsplicht) is ook opgenomen in de verordening. Het monumenten-/erfgoedregister van de gemeente is helaas nog niet actueel. In de Welstandsnota uit 2017 wordt geen aandacht besteed aan het cultureel erfgoed. De Archeologische verwachtings- en beleidskaart van de gemeente is gemaakt in 2006. In dit jaar is deze ook vastgesteld. De gemeente heeft geen archeologische waarden uit WOII en/of conflictarcheologie en geen waterbodems opgenomen op de verwachtings- of waardenkaart. Er wordt middels de algemene toelichting aandacht gegeven aan de (niet archeologische) cultuurhistorie in bestemmingsplannen. De gemeente heeft

een cultuurhistorische waardenkaart (CHWK). Deze is gemaakt in 2022. Het is de wens om de CHWK te laten vaststellen. De cultuurhistorische waardenkaart is reeds toekomstbestendig digitaal beschikbaar in GIS. In de bestemmingsplannen wordt er geen rekening gehouden met de kernkwaliteiten van het Nationale Landschap waar de gemeente in ligt. De gemeente heeft geen landschapsbiografieën of cultuurhistorische gebiedsanalyses. De gemeente heeft geen beeldkwaliteitsplannen voor specifieke gebieden waarbij ook nadrukkelijk aandacht is voor cultureel erfgoed.

Groenbeleidsnota & landschapsontwikkelplan De gemeente heeft haar groenbeleid in 2021 vastgesteld. Daarin wordt geen aandacht besteed aan cultuurhistorisch groen/cultureel erfgoed. De gemeente heeft een landschapsontwikkelplan (LOP) vastgesteld in 2006. Dit gaat om een geïntegreerd landschapsontwikkelplan over de gemeenten van de Gelderse Vallei. De gemeente heeft geen bomenverordening.

Gemeentelijke adviescommissie De gemeente Renswoude heeft aparte commissies voor de advisering over welstand en de advisering over erfgoed en monumenten. Voor de verzorging van de commissie die adviseert over welstand is de gemeente aangesloten bij de provinciale adviesorganisatie stichting MooiSticht. De gemeente organiseert zelf de commissie die adviseert over erfgoed en monumenten. De commissie, belast met de advisering over erfgoed en monumenten, heeft voldoende variëteit aan deskundigheid op het gebied van architectuurhistorie, bouwhistorie, cultuurhistorie, architectuur en stedenbouw, historische geografie en (cultuurhistorisch-) landschap. In 2022 (eind) wordt de verordening voor de gemeentelijke adviescommissie vastgesteld op grond van de Omgevingswet. De gemeentelijke adviescommissie gaat onder andere adviseren over welstand, stedenbouw, cultuurlandschap, rijksmonumenten, gemeentelijke monumenten, cultureel erfgoed verankerd in het bestemmings/omgevingsplan, archeologie (op grond van gemeentelijke regels), beleid ruimtelijke kwaliteit en beleid cultureel erfgoed.

Toezicht en Handhaving Het cultureel erfgoed komt aan bod in de integrale handhavingsnota en het uitvoeringsprogramma handhaving van de gemeente. In het uitvoeringsprogramma heeft de urgentie voor monumenten heeft een gemiddelde prioriteit. Archeologie is niet opgenomen in het uitvoeringsprogramma en voor groen erfgoed is het onbekend.

59

7.4 Kansen Erfgoedbeleid (algemeen) Het heeft zin om een gemeentelijk erfgoedbeleid op te stellen. Een breed en integraal beleid voor de langer termijn kan beter richting en duidelijkheid geven voor het bestuur, politiek en de gemeentelijke organisatie. Gelet ook op de integrale benadering en afweging onder de Omgevingswet van de verschillende onderdelen uit de fysieke leefomgeving, waaronder ook cultuurhistorie, is het zinvol om een vastgesteld erfgoedbeleid te hebben. Dit kan dan, ten aanzien van cultureel erfgoed, dienen als onderlegger en nadere uitwerking of verlengstuk van de omgevingsvisie. Het biedt daarnaast kansen om de cultuurhistorie beleidsmatig integraal te verweven met de actuele ontwikkelingen en ruimtelijke opgaven zoals de woningbouw, energietransitie en klimaatadaptatie. Het is zinvol om de gemeentelijke monumentenlijst over enige tijd opnieuw te actualiseren. Op basis van een inventarisatie en waardering kunnen nog enkele objecten met hoge cultuurhistorische waarden uit de ontbrekende categorieën worden toegevoegd. Hierdoor kan de lijst een evenwichtig en representatief overzicht geven van de historische bebouwing door de tijd heen die bepalend is voor de identiteit van Renswoude. Er is nog veel ruimte om het beschermingsregime van het beschermde dorpsgezicht aan te scherpen.

Zo kunnen de criteria voor vervangende nieuwbouw die nu zijn gesteld op welstandniveau ook op RO niveau verankerd worden. De toetsing op welstand kent namelijk enige beperkingen. Ook is het zinvol om een sloopvergunningsstelsel op te nemen om te voorkomen dat er cultuurhistorisch waardevolle objecten zonder enige afweging of overleg verdwijnen. Er kan daarnaast de nodige aandacht besteed worden aan een meer integrale bescherming van de historische leefomgeving. Hierbij worden niet alleen historische objecten of bebouwing beschermd, maar ook alle andere onderdelen die bepalend zijn voor het beeld zoals infrastructuur, bestrating, groen, structuren, openbare ruimte, straatmeubilair, e.d.. Door naast de monumenten ook andere cultuurhistorisch waardevolle objecten (bv. beeldbepalende of karakteristieke panden) aan te duiden of op een lijst vast te leggen, is het beter mogelijk om op gebiedsgericht niveau te sturen op het behoud en de versterking van de cultuurhistorische waarden en het karakter van de leefomgeving bij ontwikkelingen. Dit kan ook goed aansluiten op het beschermingsregime van de beschermde stads- of dorpsgezichten. Cultuurhistorisch waardevolle objecten kunnen in verschillende gradaties worden vastgelegd, waarbij er ook navenant criteria of regels voor kunnen worden gesteld.

Dit biedt mogelijkheden voor maatwerk en ruimte voor ontwikkeling en voorkomt het onnodig (breed) opleggen van beperkingen. Zogezegd geeft het bescherming daar waar het er toe doet

61

62

7|Beleid & regelgeving gemeentelijk

en meer ruimte voor ontwikkeling daar waar het minder van belang is. Het aanwijzen van cultuurgoederen en/of beschermde verzamelingen op gemeentelijk niveau biedt weliswaar geen juridische bescherming, maar geeft wel een symbolische erkenning van de cultuurhistorische waarde van het goed of de verzameling voor de gemeente en draagt ook bij aan draagvlak en de bekendheid van het erfgoed in het algemeen. Er valt winst te behalen door het beleid op het gebied van groen en landschap beter te verweven met het erfgoedbeleid. Zo kan cultuurhistorie goed helpen als onderlegger en inspiratie voor ontwikkelingen in het landschap en bij groen in de bebouwde omgeving. Er kan aan alle thema's binnen groen en landschappelijk erfgoed meer aandacht worden besteed. Dit kan gaan om: Zichtlijnen (bijvoorbeeld kerken, of buitenplaatsen), plantsoenen en/of parken, begraafplaatsen, bomenlanen, monumentale/waardevolle bomen, gedenkbomen, boeren tuinen en erven, historische landschapselementen (pestbosjes, houtwallen, wielen, etc.), forten en verdedigingswerken, bossen, eendenkooien, boomgaarden, cultuurlandschap, etc..

Omgevingsvisie en omgevingsplan Bij een toekomstige herziening van de Omgevingsvisie kan er nog wat meer aandacht aan het cultureel erfgoed besteed worden. Erfgoed levert een belangrijk aandeel aan een prettige en kwalitatieve leefomgeving. Het draagt bij aan de culturele identiteit van mensen. Draagvlak en goede zorg van het erfgoed, juist ook op lokaal niveau, is van belang om het erfgoed te behouden voor latere generaties. De omgevingsvisie vormt de fundatie van waaruit dit uitgedragen wordt door de gemeente. Het is dus van belang om het erfgoed goed op te nemen in de omgevingsvisie en mogelijk zelfs als speerpunt of pijler te benoemen. Het erfgoed kan daarnaast heel goed als onderlegger en inspiratiebron dienen bij ontwikkelingen in de fysieke leefomgeving, hetgeen veelal resulteert in een hogere kwaliteit. Daarvoor is het van belang dat het erfgoed al op visieniveau integraal verweven wordt met de andere beleidsdomeinen in de fysieke leefomgeving. Het omgevingsplan is de plek waar vanaf 2023 alles geregeld wordt over erfgoed in de fysieke leefomgeving. Of het nu gaat om object gerichte monumentenzorg, de 'Omgeving van het monument', gebiedsgerichte erfgoedzorg, welstand, archeologie of cultuurhistorie in het landschap. De regels, maar ook de onderliggende motivatie daarvoor, staan in het omgevingsplan.

Dit biedt kansen om deze onderdelen integraal beter op elkaar af te stemmen, maar ook om het voor burgers en initiatiefnemers duidelijker te maken waar zij aan toe zijn en waar zij rekening mee moeten houden als het op erfgoed aankomt. Het is dus van belang voor de gemeente Renswoude om ook vanuit erfgoed veel aandacht te schenken aan de ontwikkeling en een juiste werking van het omgevingsplan.

Ruimtelijke ordening, ruimtelijke kwaliteit en cultuurhistorie De erfgoedverordening van de gemeente Renswoude, gebaseerd op het model van de VNG uit 2016, is nog niet volledig aangepast aan de Omgevingswet. Ondanks dat hij bij de aanpassing naar de Erfgoedwet in 2016 inhoudelijk wel enigszins voorbereid kon worden op de Omgevingswet,

was er nog veel onbekend of onduidelijk over de precieze implementatie. Met name op het gebied van terminologie en definities sluit hij mogelijk niet goed aan. Het is dus van belang om daar in de uitvoering in de komende jaren alert op te zijn. Tot op heden is de registratie van een monument in het Kadaster op grond van de Wet kenbaarheid publiekrechtelijke beperkingen (Wkpb) bepalend of het juridisch ook daadwerkelijk de geldende status van monument heeft. Onder de Omgevingswet vervalt dit en dient het monument daarvoor geregistreerd te staan in het omgevingsplan. Daarbij is het dus van belang dat de gemeente goed een gemeentelijk erfgoedregister bijhoudt. Het is dus ook voor de gemeente Renswoude van belang om deze zo snel mogelijk te actualiseren om problemen hiermee te voorkomen. Voor een integrale afweging en beoordeling van de gewenste ruimtelijke kwaliteit bij omgevingsvergunningsaanvragen en ontwikkelingen in de fysieke leefomgeving is het van groot belang dat de verschillende maar samenhangende subvelden zoals welstand en erfgoed op elkaar zijn afgestemd. Er ligt dus nog een grote kans door ook bij het welstandsbeleid aandacht te besteden aan erfgoed en dit dus ook beter af te stemmen en te verweven met het erfgoedbeleid. Het is verstandig de archeologische beleidskaart te actualiseren. Dit begint met het bijstellen van de archeologische verwachtingskaart.

Met behulp van de nieuwste bodemkaarten, inzichten uit gedaan onderzoek en met nieuwe kennis kan zo precies mogelijk de archeologische verwachting in beeld wordt gebracht. Het zorgt ervoor dat het wettelijk beginsel 'behoud in situ' zoveel mogelijk wordt nageleefd. Bovendien belast het de verstoorder zo min mogelijk en zorgt daarmee voor het behoud van draagvlak voor archeologie. Waterbodems verdient specifieke aandacht en kennis. Voor een volwaardig archeologiebeleid is het aan te raden deze mee te nemen. Het is van belang in het archeologiebeleid structureel rekening te houden met archeologische waarden uit de periode van de Tweede Wereldoorlog en conflictarcheologie uit andere perioden. Dit sluit aan op de toenemende aandacht voor dit onderwerp. De grote maatschappelijke belangstelling voor dit onderwerp biedt de gemeente de mogelijkheid draagvlak voor archeologie te creëren. Voor een adequaat gebiedsgericht en integraal erfgoedbeleid is het van belang om het cultureel erfgoed in de leefomgeving goed in beeld te hebben. Een belangrijke basis kan daarvoor de cultuurhistorische waardenkaart (CHWK) vormen, waarbij al het cultureel erfgoed in de fysieke leefomgeving geïnventariseerd en gewaardeerd wordt. Dit biedt ook kansen voor participatie van burgers en belangenbehartigende organisaties. Voor Renswoude is vrij recent een cultuurhistorische waardenkaart opgesteld.

Het is van belang dat de cultuurhistorische waardenkaart (CHWK) ook wordt vastgesteld door de raad. Hierdoor dient het niet enkel meer als informatiebron, maar geeft het ook kaders en sturing bij het opstellen van beleid en ontwikkelingen. Na de vaststelling van de cultuurhistorische waardenkaart (CHWK) {(subst}} is een belangrijke vervolgstap de verankering daarvan in de ruimtelijke

63

7|Beleid & regelgeving gemeentelijk

64

ordening via het bestemmingsplan of het omgevingsplan. Hierdoor kan het cultureel erfgoed in de fysieke leefomgeving gebiedsgericht en integraal in de uitvoering meegewogen worden bij ontwikkelingen en omgevingsvergunningsaanvragen. Landschap is een belangrijk thema binnen de gemeente. Met de toekomstige ontwikkelingen in het vizier, kan de gemeente er over nadenken om een landschapsbiografie op te stellen om de waarden van het buitengebied te onderzoeken. Bijvoorbeeld bij ruimtelijke ontwikkelingen kunnen dan kaders vanuit landschap worden meegegeven. Ook kunnen deze waarden mee worden genomen in het erfgoedbeleid om zo de landschappelijke waarden te waarborgen. Bij grotere, maar soms ook kleinere gebiedsontwikkelingen wordt vaak een beeldkwaliteitsplan opgesteld. Hierin wordt in een vroeg stadium de gewenste ruimtelijke kwaliteit van de ontwikkeling vastgelegd in tekst en beeld. Ook dient het vaak als verlengstuk van de welstandsnota. Het is van belang om ook het aanwezige cultureel erfgoed nadrukkelijk een plaats te geven in beeldkwaliteitsplannen. Zowel voor het behoud alsook voor de versterking daarvan. Veelal kan het cultureel erfgoed juist ook als onderlegger dienen voor het beeldkwaliteitsplan en de verdere uitwerking van de ontwikkeling.

Groenbeleidsnota & landschapsontwikkelplan In het huidige groen beleid is geen aandacht besteed aan groen en/of landschappelijk erfgoed. Belangrijk is om deze thema's niet uit het oog te verliezen. Waar relevant voor het cultureel erfgoed kan het groenbeleid worden door vertaald naar het erfgoedbeleid en/of omgevingswet. Zo ontstaat een goede koppeling tussen de beleidsstukken. Ook van belang is om het groen en landschappelijk erfgoed goed en volledig op de CHWK mee te nemen. Op termijn kan bij een actualisatie van het groenbeleid, groen en landschappelijk erfgoed alsnog worden toegevoegd. Het gemeentelijke Landschapsontwikkelplan (LOP) is verouderd. Door alle nieuwe opgaven in de fysieke leefomgeving is deze op onderdelen mogelijk niet actueel meer. Indien het LOP nog actief wordt gebruikt, is het dus zinvol om deze te actualiseren. Dat biedt dan ook gelijk de koppelkans om de cultuurhistorie hierin meer integraal op te nemen en te verweven als onderlegger, inspiratiebron en ter behoud daarvan, voor zover dat niet al van toepassing was. Er kan zeker worden nagedacht om dit plan opnieuw met de gemeenten in de Gelderse Vallei op te pakken. De gemeente doet er goed aan een bomenverordening op te stellen. Hierbij relevant is om ook cultuurhistorisch groen mee te nemen, zoals historische bomenlanen, monumentale en karakteristieke bomen of gedenkbomen.

Gemeentelijke adviescommissie Het biedt een kansen om de advisering over welstand en de advisering over erfgoed en monumenten met elkaar te integreren. Hierbij kunnen de verschillende aspect waarop een afweging moet worden gemaakt door de gemeentelijke adviescommissie beter op elkaar zijn afgestemd.

Toezicht en Handhaving Erfgoed is kwetsbaar. Als het beschadigd raakt of verdwijnt, dan is het 'authentieke' ook echt weg en kan het niet meer ongedaan worden gemaakt. Het is dan ook belangrijk om toezicht en handhaving op erfgoed afdoende prioriteit te geven in de integrale handhavingsnota en het onderliggende uitvoeringsprogramma. Het spreekt voor zich dat zaken als veiligheid en gezondheid de hoogste prioriteit krijgen bij toezicht en handhaving. Het is echter ook goed mogelijk om, net als veel andere gemeenten, een hoge prioriteit toe te kennen aan erfgoed. In de praktijk kan het toezicht op erfgoed, zoals juist ook de bijbehorende signaleringsfunctie, heel goed door toezichthouders op andere disciplines worden meegenomen zonder dat dit significant meer tijdsinvestering vraagt. Erfgoed in de fysieke leefomgeving is een breed begrip. Door het enkel in de breedte te benoemen in de integrale handhavingsnota en het onderliggende uitvoeringsprogramma, kan het zijn dat belangrijke onderdelen van het erfgoed over het hoofd worden gezien in de uitvoeringspraktijk van het toezicht en handhaving. Het is dus zinvol om de verschillende disciplines van erfgoed te differentiëren en apart te benoemen. Zeker als het ook gaat om erfgoed dat voor veel mensen minder voor de hand ligt of onbekender is zoals archeologie of groen erfgoed.

65

8| Actuele onderwerpen 8.1 Inhoudelijk 8.1.1 Duurzaamheid & Energietransitie De overgang naar een duurzame energievoorziening is van groot belang om klimaatveranderingen tegen te gaan en de aarde leefbaar te houden. Daarom hebben de lidstaten van de Europese Unie in 2015 het Klimaatakkoord van Parijs gesloten. Het kabinetsbesluit om de gaswinning in Groningen uiterlijk per 2030 te beëindigen, maakt deze energietransitie nog concreter. Inmiddels is duidelijk dat om de doelstellingen te behalen alle mogelijke maatregelen ingezet moeten worden. Sommige maatregelen om de energievoorziening te verduurzamen kunnen een grote impact hebben op cultureel erfgoed. Denk aan het effect van windturbines op het landschap en de kwaliteit van de leefomgeving of de impact van de aanleg van zonnevelden op het archeologische erfgoed. Verduurzaming en energiewinning hoeven echter niet altijd een negatief effect op het cultureel erfgoed te hebben, mits vooraf zorgvuldig naar de diverse erfgoedwaarden wordt gekeken en daarbij de juiste uitgangspunten of kader worden toegepast. Om invulling te geven aan de energietransitie spelen de gemeenten een belangrijke rol. De energietransitie houdt niet op bij de gemeentegrens. Daarom werken overheden, inwoners, bedrijfsleven, netbeheerders en maatschappelijke organisaties op regionaal niveau samen aan een Regionale Energiestrategie (RES).

Op gemeentelijk niveau moeten gemeente bijdragen aan de energietransitie via de Transitievisie Warmte en het Wijkuitvoeringsplan. De Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed verstrekt veel informatie en handreikingen ter inspiratie bij ruimtelijke opgaven in het kader van de energietransitie.

RES, Transitievisie Warmte, Wijkuitvoeringsplan (aardgasloze wijken) Regionale Energiestrategie (RES) In de Provincie Utrecht zijn er drie RES regio´s waar de gemeenten aan deel nemen. Dat zijn de U16, de Regio Amersfoort en Foodvalley. Regionaal moet worden afgestemd hoe de gemeenten gezamenlijk gaan bijdragen aan de energietransitie. Oplossingen moeten worden gezocht bij de industrie, bij woningen, in de gebouwde omgeving en in het landelijk gebied. De gekozen maatregelen kunnen van grote invloed zijn op de ruimtelijke omgevingskwaliteit, waar ook het cultureel erfgoed onder valt. Het is van belang dat cultuurhistorie, stedenbouwkundige en landschappelijke kwaliteiten belangrijke onderleggers vormen voor de maatregelen. Hiermee kan de negatieve impact op de leefomgeving beperkt worden. In sommige situaties kan zelfs een versterking van de ruimtelijke omgevingskwaliteit gerealiseerd worden. Omdat oplossingen voor energieopwekking (zoals windturbines) tot op grote afstand van invloed kunnen zijn, is het van belang om ook de impact op de

67

8| Actuele onderwerpen 68

ruimtelijke omgevingskwaliteit van aangrenzende gemeenten mee te nemen in de afwegingen. Transitievisie Warmte Gemeenten moeten de warmtetransitie voor de gebouwde omgeving regisseren. In samenwerking met de vastgoedsector, bewoners, maatschappelijke organisaties, netbeheerders en medeoverheden moeten zij een Transitievisie Warmte klaar hebben liggen. Hierin staan voorstellen voor verwarmen en koken op duurzame en aardgasvrije wijze. De Transitievisie Warmte geeft in hoofdlijnen de aanpak weer. Het bevat daarbij eveneens een wijk-voor-wijk stappenplan dat houvast moet geven in de planning en bij de uitvoering. In gemeenten en wijken met veel historische bebouwing kan het lastig zijn om volledig aardgasvrij te worden. Verduurzaming van historische gebouwen en monumenten is meestal goed mogelijk maar kent ook beperkingen gelet op behoud van cultuurhistorische waarden en ruimtelijke kwaliteit. De uitgangspunten van de landelijke Routekaart verduurzaming monumenten kunnen hierbij een goede wegwijzer vormen en maat geven aan de gemeentelijke ambitie. Wijkuitvoeringsplan Het wijkuitvoeringsplan wordt samen met de bewoners en gebouweigenaren uit de wijk bepaald. De kosten voor gemeenten, kosten voor bewoners/gebouweigenaren en de lokale situatie worden daarin meegewogen.

Naast maatregelen voor energiebesparing is het ook zinvol om andere maatschappelijke opgaven in de leefomgeving mee te nemen. Denk bijvoorbeeld aan klimaatadaptieve maatregelen die op kleine schaal en in samenwerking met burgers genomen kunnen worden. Dit soort initiatieven, die vaak ook zorgen voor vergroening van de wijk, dragen niet alleen bij aan een meer prettige en kwalitatief goede leefomgeving, maar kunnen ook een bijdrage leveren aan de energietransitie. Door vergroening van de gebouwde leefomgeving kan namelijk hittestress worden tegengegaan (denk bijvoorbeeld aan de schaduwwerking van bomen). Dit kan het toenemend gebruik van airconditioning bij particulieren tegengaan. Ook vormt het wijkuitvoeringsplan een uitgelezen kans zijn om de zichtbaarheid en beleefbaarheid van het erfgoed te bevorderen. Met behulp van participatie kunnen gemeenten samen met burgers aan de slag om hun wijk leefbaarder te maken en kan deze doorgaans lastige opgave juist ook kansen bieden.

Verduurzaming bij gebouwd erfgoed Routekaart Verduurzaming Monumenten De monumentensector wil verduurzamen en daarbij bijdragen aan de energietransitie. Dat is niet alleen van belang voor het behoud van een leefbare wereld, maar ook voor het gebruik en daarmee de instandhouding van monumenten. De monumentensector heeft zijn krachten gebundeld voor dit doel. Met de routekaart wordt aangeven wat ze willen bereiken en hoe ze dat willen doen. De betrokken organisaties achter de routekaart willen een gemiddelde CO₂ reductie van 40% realiseren in 2030 en 60% in 2040 over de gehele monumentenvoorraad. Daarbij moet er een balans zijn tussen verduurzamingsmaatregelen, kostenefficiëntie en behoud van de

cultuurhistorische waarden. Zo gaat besparen bijvoorbeeld boven het opwekken van energie bij een monument. Hierbij is vanuit het belang en de uitgangspunten van de monumentenzorg een realistisch doel gesteld. Een gemeente kan de routekaart onderschrijven en benoemen als een eigen beleidsuitgangspunt. Dit helpt om een goede balans te vinden in de gemeente tussen behoud en verduurzaming van monumenten. Meer informatie is terug te vinden op de website duurzaamerfgoed.nl Duurzame monumentenzorg (DuMo) Waar aanvankelijk werd gedacht dat verduurzaming bij monumenten niet mogelijk was, wordt tegenwoordig in veel gevallen het tegendeel bewezen. Wel vraagt het om de specifieke denkwijze van duurzame monumentenzorg (DuMo). Bij DuMo gaat het erom dat bij aanpassingen aan het monument of historisch gebouw recht gedaan wordt aan de monumentale waarden én tegelijkertijd weloverwogen wordt verduurzaamd. Duurzaam staat namelijk niet alleen voor energiebesparing, maar ook voor het gebruik van materialen die duurzaam gewonnen of geproduceerd zijn en die duurzaam kunnen worden toegepast en gerecycled. Hiermee kan een bijdrage geleverd worden aan het behoud van een leefbare wereld voor onszelf en volgende generaties. Een historisch gebouw levert vaak zelf al een belangrijke bijdrage aan duurzaamheid.

Hoe langer het bouwwerk behouden blijft, hoe lager de ecologische footprint wordt van de bouwmaterialen en het bouwproces. Door een historisch gebouw op een verantwoorde wijze te verduurzamen en het verbruik van fossiele brandstoffen te beperken, kan de ecologische footprint nog verder verlaagd worden. Het kan lastig zijn om een balans te vinden tussen het behoud van monumentale waarden en de toepassing van duurzaamheidsmaatregelen. Methodes en technieken zoals toegepast bij nieuwbouw en renovatie kunnen soms haaks staan op de uitgangspunten voor monumentenzorg. De restauratie en instandhouding van historische gebouwen is altijd maatwerk. Er zijn veelal geen standaardoplossingen voorhanden. Toch zijn duurzaam bouwen en monumentenzorg prima te combineren. Gemeentelijk beleid Veel gemeenten ontwikkelen een duurzaamheidsbeleid. Het is van belang om monumenten en ander gebouwd erfgoed daar op de juiste manier in mee te nemen. Als een gemeente inwoners gaat stimuleren dat zij hun woningen gaan verduurzamen, worden ook de monumenteneigenaren daarmee geprikkeld. Het is zinvol om een specifiek DuMo-beleid te ontwikkelen met bijvoorbeeld uitvoeringsrichtlijnen, subsidies of een menukaart en ander voorlichtingsmateriaal voor een verantwoorde verduurzaming van monumenten.

Om eigenaren van monumenten al gelijk vanaf het eerste begin aan de hand te nemen of de juiste richting op te wijzen, is het zinvol om als gemeente een duurzaamheidsloket te bieden met specifieke deskundigheid op het gebied van monumenten. De Stichting Erkende Restauratiekwaliteit (ERM) heeft veel informatiemateriaal en richtlijnen opgesteld voor een verantwoorde verduurzaming van

69

8| Actuele onderwerpen 70

monumenten. Dat kan gemeenten helpen bij het opstellen van beleid en de uitvoeringstaken zoals vergunningsverlening. Zonne-energie bij gebouwd erfgoed Vanuit het Rijk wordt er bij de energietransitie volop ingezet op zonne-energie in de gebouwde omgeving. Dat kan (negatieve) impact hebben op het aanzicht en de waarden van historische gebieden en gebouwen. Voor gemeenten is het lastig om een aanvraag voor een omgevingsvergunning voor zonnepanelen op het dak van een monument of pand in een beschermd gezicht te beoordelen. Ook is het lastig voor gemeenten om eigenaren daarin voor te lichten. De Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE) heeft sinds 2020 een versoepeling van hun adviesrichtlijn ten aanzien van zonnepanelen op rijksmonumenten doorgevoerd. Zo is het nu onder bepaalde condities mogelijk om ook zonnepanelen in het zicht te plaatsen. Een belangrijk aspect bij de interne richtlijn van de RCE is dat een eigen gemeentelijk beleid ten aanzien van zonne-energie op daken van rijksmonumenten voorgaat op de algemene uitgangspunten van het Rijk. Als gemeente heb je dus de nodige beleidsvrijheid om daarin andere keuzes te maken dan het Rijk.

Bij de ontwikkeling van maatwerkregels voor zonne-energie op monumenten of in beschermde gezichten is het van belang om het pand of het gezicht en haar cultuurhistorische waarden centraal te stellen en vandaaruit te bekijken welke ruimte er is voor zonne-energie op het dak of in de aanleg zonder dat daarmee de waarden verloren gaan. Voor het behoud van de monumentale waarden is het beter om niet te gaan voor maximalisatie van het aantal zonnepanelen per dak en ook hoeven er niet op elk monument zonnepanelen geplaatst te worden. In de praktijk komt het vooral neer op maatwerk waar ook de gemeentelijke adviescommissies een belangrijke rol spelen.

Energietransitie en archeologie Op het eerste gezicht lijkt een zonneveld of windturbine van weinig invloed op het archeologische erfgoed, maar niets is minder waar. De kabels of transformatorkasten van zonnevelden kunnen een behoorlijke negatieve impact hebben op archeologische waarden. Zowel tijdens de aanleg als bij het toekomstig verwijderen ervan. Bij de aanleg van een windturbine (-park) zorgen de funderingen van een windturbine en aanrijdroutes voor bodemverstoring. Bij het zoeken naar geschikte locaties is dat daarom van groot belang eerst te kijken naar de archeologische waarden, zodat aantasting kan worden voorkomen dan wel geminimaliseerd. De archeologische waarden- en beleidskaart bieden hiervoor een eerste instrument, maar bij de totstandkoming van de ondergrenzen van het archeologie beleid is vaak nog geen rekening gehouden met de energietransitie en de ingrepen die daarbij horen. Met name bij wat ouder archeologiebeleid is dit het geval. Vaak gelden er voor het buitengebied ruime ondergrenzen. Bij het maken van de kaarten is uitgegaan van het feit dat hier weinig ontwikkelingen plaatsvinden. Dit is veranderd met de energietransitie. Het is van belang om bij de planvorming (of toetsing) zo vroeg mogelijk een archeoloog mee te laten denken rondom energielandschappen om zo het behoud van archeologische waarden te

waarborgen. De Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed heeft een aantal handreikingen opgesteld over de omgang met archeologie in de energietransitie.

Energietransitie en landschap Voordat een zonneveld of windturbine in het buitengebied wordt geplaatst, is onderzoek naar geschikte locatie en plaatsing van groot belang. Bij windturbines wordt vaak bedacht om deze in een rij langs een infrastructuur te plaatsen, maar ook daar is variatie in ruimtelijke kwaliteit mogelijk. Ook voor de mogelijkheid van het plaatsen van een kleine windmolen bij een agrarische bestemming, is onderzoek naar de geschikte locatie cruciaal. Daarbij moet ook worden gedacht dat aanrijroutes voor zonnevelden en windturbines effect kunnen hebben op de cultuurhistorische waarden van landschappen. Denk hierbij ook aan de geowaarden en aardkundige waarden. Ook kunnen „tijdelijke‟ bouwwerken onomkeerbare effecten hebben op het landschap. Bij ontwikkelingen in het landschap is het dan ook van belang om specialisten op het gebied van landschap, bodem en erfgoed mee te laten denken hoe de negatieve effecten op het landschap te beperken.

8.1.2 Klimaatadaptatie Gevolgen van klimaatverandering kunnen zijn bodemdalingen, extreme droogte, funderingsproblemen bij gebouwen, wateroverlast en overstromingen. Deze gevolgen hebben ook effect op het cultureel erfgoed. Door droogte zien we bijvoorbeeld in het landschap oude bossen en bomenlanen sneller doodgaan of historische bruggen van buitenplaatsen scheuren vertonen doordat het waterpeil verandert. Net zoals bij de energietransitie, houdt klimaatverandering niet op bij de gemeentegrens. De provincie Utrecht heeft onder meer een programma Klimaatadaptatie 2020-2023 en houdt een klimaatmonitor bij voor de gehele provincie. Naast de provincie stellen gemeenten ook eigen klimaatadaptie plannen op voor de toekomst. Daarin moet ook zeker aandacht zijn welk erfgoed in de gemeente last heeft van de gevolgen van de klimaatverandering en welke oplossingen of maatregelen hier tegenover staan.

Waterhuishouding en waterschappen Waterschappen hebben een grote rol in de fysieke omgeving. Ze zijn zelf eigenaar van monumenten, maar hebben het erfgoed ook nog in gebruik, zoals een slotenpatroon, dijk of vaart. Ook met de stikstofaanpak en klimaatverandering in gedachten staat er veel op het spel om bijvoorbeeld waterbergingsgebieden aan te wijzen of de waterhuishouding van een gebied aan te passen. Het waterschap heeft met haar werk ook effect op het cultuurlandschap en monumenten van particulieren en gemeenten. Daarom is afstemming met het waterschap van belang om het cultureel erfgoed te behouden of te versterken. Daarbij kan het erfgoed ook als inspiratiebron en onderlegger worden gebruikt voor klimaatadaptieve ontwikkelingen.

71

8| Actuele onderwerpen 72

8.1.3 Woningbouwopgave en uitbreiding bedrijventerreinen De grote woningbouw opgaven en nieuwe/uitbreidingen van bedrijventerreinen of industrie hebben voor veel gemeenten gevolgen in het landschap en stedelijk gebied. Ook inbreiding, sloop of vernieuwing van panden en oude wijken (waaronder historische bebouwing) kan gevolgen hebben voor het cultureel erfgoed. Van belang is om voorafgaand aan woningbouwontwikkelingen het erfgoed goed te inventariseren en na te gaan hoe wordt omgegaan met het erfgoed in de nieuwe ontwikkeling. Erfgoed leent zich goed om als inspiratiebron te dienen voor nieuwe oplossingen.

8.1.4 Werelderfgoed In Nederland zijn 12 objecten of gebieden aangewezen als werelderfgoed. Dit is een programma van United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization (UNESCO) dat is gestart in 1972 om onroerende goederen met een uitzonderlijke en universele natuur- en/of cultuurwaarde te beschermen. In de provincie Utrecht betreft dit momenteel drie UNESCOWerelderfgoederen:  Het Rietveld Schröderhuis staat sinds 2000 op de werelderfgoedlijst. Het architectonische meesterwerk uit 1924 door Gerrit Rietveld is geënt op de idealen van De Stijl.  De Neder-Germaanse Limes door Nederland en Duitsland is werelderfgoed sinds 2021. Deze noordelijke grens van het Romeinse Rijk heeft circa vijf eeuwen dienst gedaan. De Limes telt in Nederland 19 archeologische vindplaatsen, verspreid over 12 gemeenten in de provincies Gelderland, Utrecht en Zuid-Holland en is daarmee het grootste archeologische monument van Nederland.  Het gedeelte van de Hollandse Waterlinies rondom Amsterdam (Stelling Van Amsterdam) is werelderfgoed sinds 1996. In 2021 is dit uitgebreid met de Nieuwe Hollandse Waterlinie en gingen ze verder als één Werelderfgoed onder de naam „Hollandse Waterlinies‟. De linies hebben een lengte van meer dan 200 kilometer door met name de landschappen die onder water konden worden gezet als militaire verdediging (inundatiegebieden).

Aarden verdedigingswerken en forten beschermden de zwakkere infrastructuur zoals inundatiesluizen en keerkades en de hoger gelegen gebieden die niet onder water konden worden gezet. Vlak voor het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog zijn de linies versterkt met bunkers en loopgraven.

Beleidskaders en regels De provincie Utrecht is regisserend en faciliterend siteholder voor de NederGermaanse Limes en de Hollandse Waterlinies, voor het deel dat binnen de provincie Utrecht ligt. De provincie is daarbij hoofdverantwoordelijk voor de bescherming en instandhouding. Een belangrijk deel van de uitvoering, zoals vergunningverlening en toezicht, is decentraal belegd bij de gemeenten. In de (interim) Omgevingsverordening van de provincie Utrecht is in een instructieregel een vertaling van de rijksregel overgenomen over werelderfgoederen, namelijk dat de Outstanding Universal Value (OUV) niet

mag worden aangetast. De gemeenten zijn verplicht om dit vervolgens weer door te vertalen in hun bestemmingsplannen of omgevingsplan. De OUV van de Hollandse Waterlinies is onderverdeeld in kernkwaliteiten. Deze verschillen per gebied en zijn door de provincie onderzocht en vastgelegd in gebiedsanalyses. De gebiedsanalyses geven (sectoraal) inzicht in waar en hoe de kernkwaliteiten manifesteren en bieden uitgangspunten voor ontwikkelingen per gebied. Zij dienen daarmee als handreiking, kennis- en inspiratiebron en vormen bouwstenen voor plan, beleids- en visievorming. Ten aanzien van de mogelijkheden voor grootschalige energieopwekking in de Hollandse Waterlinies, is door de vier provincies het gemeenschappelijk Afwegingskader Energietransitie Hollandse Waterlinies opgesteld. Dit is een inhoudelijk kader waarin richting wordt gegeven voor mogelijke energieopwekkingvormen zonder dat daarbij een significante aantasting van de kernkwaliteiten ontstaat. Het werelderfgoed Hollandse Waterlinies heeft naast de cultuurhistorische waarden nog andere bijzondere waarden, zoals de openheid en het overwegend groene karakter. De waarden kunnen goed benut worden als inspiratiebron en aanjager van ruimtelijke kwaliteit bij ruimtelijke ontwikkelingen. Het geeft een meerwaarde voor het vestigingsklimaat en biedt ademruimte voor de stad en kansen voor ontspanning en recreatie.

Ander werelderfgoed Naast de onroerende goederen zijn er nog meer vormen van UNESCOwerelderfgoed binnen de provincie Utrecht. Dat gaat dan om zaken op de werelderfgoedlijsten voor documenten, de geschiedenis en maatschappelijke dragers van letteren en immaterieel erfgoed. Op dit moment is er een provinciale inventarisatie bezig voor een UNESCO nominatie voor het Geopark Utrechtse Heuvelrug. De combinatie van stuwwallen, de geologische formaties en het veenweidelandschap in een relatief klein gebied is uniek. De beschermde aardkundige monumenten in Utrecht liggen dan ook in of rondom dit geopark, zoals de Lange en Korte Duinen in Soest.

8.1.5 Landelijke programma’s

Kerkenvisies Van 2014 tot 2016 heeft het Rijk met de Agenda Toekomst Religieus Erfgoed een verkenning gedaan naar de problematiek en de aard en omvang van de ontkerkelijking en het leeg komen van vele kerken en kloosters. Hieruit is het programma Kerkenvisie ontstaan dat een handreiking biedt om na te denken over de toekomst van het religieuze erfgoed in brede zin. Kerken, gebedshuizen en kloosters hebben niet alleen een grote cultuurhistorische waarde, maar vormen ook een belangrijk onderdeel van de identiteit van een gemeente en hebben tevens een stedenbouwkundige en sociaal-culturele waarde. Ook het interieur met onroerende en roerende onderdelen is vaak monumentaal. Dat geldt ook voor de omgeving van de kerk, met

73

8| Actuele onderwerpen

groen erfgoed zoals een begraafplaats, zichtassen op de kerk, e.d.. Daarnaast vormt de exploitatie en de energierekening ook een actueel thema voor kerken. De minister van OCW stelde vanaf 2019 tot 2021 middelen beschikbaar voor het opstellen van kerkenvisies voor gemeenten. Landelijk zijn er ruim 240 gemeenten die een decentralisatie uitkering hebben aangevraagd, waarvan 17 gemeenten in Utrecht. De Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed organiseert bijeenkomsten voor gemeenten die aan de slag willen gaan met een kerkenvisie. Ook vanuit het STAMU zijn een aantal bijeenkomsten en werktafels georganiseerd om met gemeenten te sparren waarover een kerkenvisie kan gaan en in welke vorm. Bij een kerkenvisie is het ook van belang om na te denken wat voor vervolg aan een kerkenvisie kan worden gegeven. Hierbij valt te denken aan (structurele) vervolggesprekken met kerkbesturen of taken voor een gemeente om op te pakken.

ErfgoedDeal De ErfgoedDeal is een afspraak voor en door dertien partners, bestaande uit maatschappelijke organisaties en overheden, met als ambitie een waardevolle leefomgeving voor de toekomst. De projecten of initiatieven richten zich op een drietal hoofdthema‟s: Klimaatadaptatie, Energietransitie en duurzaamheid en Stedelijke groei en krimp. 74

Het programmabureau heeft aansprekende voorbeelden gezocht van plekken die gaan veranderen en waar erfgoed een rol van betekenis kan spelen. Door hier cultuurhistorisch onderzoek naar te doen kan het verleden als inspiratie dienen voor nieuwe oplossingen, maar kunnen ook oplossingen uit het verleden weer hersteld of teruggebracht worden. Zoals bij de versterking van eeuwenoude rivierdijken of de aanleg van windmolenparken aan de rand van beschermde landschappen. Denk ook aan de transformatie van oude industriële gebieden naar nieuwe woonwijken. Of dat eeuwenoude waterpartijen op landgoederen kunnen helpen om overtollig water op te slaan. In Utrecht zijn vier projecten tot een ErfgoedDeal project uitgegroeid: Du Moments des Monuments in Stichtse Vecht, Post 65 scholen in Nieuwegein, het Hoornwerk Grebbedijk in Rhenen en Klimaatrobuuste landgoederen in Zeist. Ook al doet niet elke gemeente een aanvraag, de uitkomsten van de verschillende projecten kunnen wel als inspiratiebron dienen om aan de slag te gaan met soortgelijke vraagstukken in de eigen gemeente. De ErfgoedDeal loopt tot eind 2022. Mogelijk komt er komende jaren weer een vervolg op de ErfgoedDeal.

8.1.6 Divers en inclusief erfgoed Erfgoed is voor iedereen en vormt datgene wat mensen van belang vinden van hun geschiedenis en historische gedachtengoed om te vertellen, te behouden en te laten zien. Het is belangrijk dat het erfgoedbeleid van een gemeente niet alleen de nationale en lokale geschiedenis, maar ook de brede

diversiteit van de Nederlandse samenleving representeert. Daarbij moet er ruimte zijn voor onderlinge verschillen en de herkenbaarheid daarvan. Het kan zijn dat er binnen de gemeente straatnamen of standbeelden voor een bepaalde groep mensen tot weerstand leiden of dat een koloniaal verleden van een buitenplaats niet goed wordt uitgelegd. Het opstarten van de dialoog en de thema‟s bespreekbaar maken is de eerste stap. Dit kan zorgen voor een breed gedragen uitwisseling van (elkaars) erfgoed en gedachtengoed vanuit meerdere perspectieven. Inclusie is de insluiting in de samenleving van achtergestelde groepen op basis van gelijkwaardige rechten en plichten. Bij diversiteit gaat het om de verscheidenheid van de manieren hoe we van elkaar verschillen. Daarbij wordt onderscheid gemaakt tussen zichtbare factoren, zoals geslacht en uiterlijke kenmerken e.d. en onzichtbare factoren, zoals cultuur, seksuele voorkeur, economische status, religie e.d.. De twee termen inclusie en diversiteit komen in de erfgoeddiscussie steeds vaker voor. Bij een aantal gemeenten heeft een wethouder deze thema‟s ook expliciet in de portefeuille. Bij groepen van verschillende culturele achtergronden of met verschillende levensovertuigingen kan het beeld over wat hun erfgoed is heel anders zijn.

Gemeenten doen er goed aan om bij de inventarisatie van hun erfgoed niet alleen te zoeken naar het erfgoed wat bij bredere groepen aansluit, maar ook bij het erfgoed van de minderheden. Hierbij kan worden gedacht aan groepen met een andere culturele achtergrond, verschillende leeftijdsgroepen of groepen met een lichamelijke beperking. Bijvoorbeeld in participatie met deze minderheden kan met hen over dit vraagstuk worden meegedacht.

75

8| Actuele onderwerpen 76

8.2 Hoe stond de gemeente er eerder voor? Duurzaamheid en energietransitie De gemeente voert geen specifiek beleid ten aanzien van duurzaamheid bij monumenten. (2018) Er wordt in de gemeente nog niet gewerkt aan de opgave van de energietransitie. (2018)

8.3 Hoe staat de gemeente er in 2022 voor? Duurzaamheid & Energietransitie Het cultureel erfgoed wordt concreet benoemd in de RES. In de Transitievisie Warmte en Wijkuitvoeringsplannen speelt het cultureel erfgoed geen rol. De gemeente heeft geen eigen beleid of regels ten aanzien van duurzaamheid bij gebouwde monumenten. De gemeente vindt het wel belangrijk dat eigenaren van monumenten zich goed oriënteren en zich adequaat laten informeren en adviseren bij de verduurzaming van hun pand. Dit wordt echter nog niet gestimuleerd of gefaciliteerd. Er wordt in de gemeente bij de energietransitie in enige mate rekening gehouden met archeologie, zoals bij verstoring van het bodemarchief door maatregelen. Er is in de gemeente nog geen sprake van windturbines. Daarbij wordt wel meegekeken over de eigen gemeentegrenzen, maar is dit te laat om er nog invloed op te hebben. Zonnevelden zijn er wel, veelal kleine particuliere initiatieven. Er wordt enigszins rekening gehouden met het cultuurhistorisch landschap.

Klimaat De gemeente ondervindt in beperkte mate gevolgen van de klimaatveranderingen. Dit in de vorm van wateroverlast van bijvoorbeeld beken. De gemeente heeft geen beleid ten aanzien van klimaatadaptatie. Het is onbekend of het Waterschap Vallei en Veluwe rekening houdt met het cultureel erfgoed in de gemeente.

Woningbouwopgave en uitbreiding bedrijventerreinen De gemeente verwacht dat de woningbouwopgave grote invloed heeft op het lokale culturele erfgoed. Bijvoorbeeld bij nieuwbouw (wijken) in het nu nog open cultuurlandschap en sloop van onbeschermd industrieel erfgoed voor ontwikkeling wijk. Ook mogelijke uitbreidingen van bedrijventerreinen heeft impact op het cultureel erfgoed.

Landelijke programma’s De gemeente heeft geen Kerkenvisie en daar is geen behoefte aan. Er zijn geen projecten binnen de gemeente waarvoor een bijdrage vanuit de

ErfgoedDeal is ontvangen.

Divers en inclusief erfgoed De gemeente heeft vooralsnog geen cultureel erfgoed in de fysieke leefomgeving dat raakvlakken heeft met diversiteit en inclusiviteit. Er zijn dan ook nog geen plannen om het erfgoedbeleid meer inclusief en divers te maken. De gemeente loopt er niet tegenaan dat (de presentatie van) historische elementen in de fysieke leefomgeving niet meer in lijn zijn met de huidige inclusiviteits- en diversiteitsgedachte.

77

8.4 Kansen Duurzaamheid & Energietransitie Omdat het erfgoed onvoldoende is meegenomen in de gemeentelijke Transitievisie Warmte / Wijkuitvoeringsplan, moet hier in de uitvoering goed rekening mee worden gehouden. Op moment dat er initiatieven spelen is het van belang om hierbij voldoende aandacht te vragen voor het erfgoed. Bij een herziening van het beleid is er een kans om het erfgoed alsnog een plek te geven. Om de energietransitie en verduurzaming van gebouwd erfgoed in goede banen te leiden en te voorkomen dat cultuurhistorische waarden verloren gaan, kan het helpen om hiervoor beleid en regels op te stellen. Te denken valt aan beleid specifiek ter stimulering van de (verantwoorde) verduurzaming van monumenten of maatwerkregels voor zonne-energie in beschermde gezichten. Daarnaast kan er gedacht worden aan het actief aanreiken van een informatiebrochure over na-isolatie van monumenten of stimuleren dat er een Duurzame Monumenten (DuMo) advies wordt opgesteld voorafgaand aan een subsidie- of omgevingsvergunningsaanvraag voor verduurzamingsmaatregelen. Het verduurzamen van een monument is maatwerk en vereist specifieke deskundigheid. Het is dus belangrijk dat eigenaren zich daarbij goed laten informeren en adviseren om verstoring van de monumentale waarden en schades aan hun monumenten te voorkomen.

Om eigenaren van monumenten al gelijk vanaf het eerste begin aan de hand te nemen of de juiste richting op te wijzen, is het nuttig om als gemeente een duurzaamheidsloket te bieden. Het is daarbij zinvol dat het loket ook écht beschikt over deskundigheid op het gebied van monumenten. Bij de energietransitie kunnen bepaalde maatregelen effect hebben op het bodemarchief, zoals kabels van zonnevelden of aanlegroutes voor windturbines. Het is belangrijk dat de gemeente oog heeft voor mogelijke archeologische verstoringen in het buitengebied bij de aanleg van zonnevelden en/of windturbines. De bestaande verwachting- en beleidskaart is qua instrumentarium waarschijnlijk niet toereikend als het gaat om de mate van verstoring. Ondergrenzen voor verstoringen zijn vaak niet bedacht met de energietransitie in gedachte. Bij planvorming is het daarom van belang archeologie mee te nemen. Locaties van windturbines en zonnevelden worden veelal buiten de bebouwde kom in het cultuurlandschap neergezet. Bij ontwikkeling van zonnevelden of windturbines in de buitenruimte kan waardevol landschap aangetast worden door bijvoorbeeld aanrijroutes van windturbines via weilanden en verstoorde verkavelingen door zonnevelden. Bij de aanwijzing van locaties voor zonnevelden en windturbines is het van belang om het cultuurlandschap mee te nemen in de afweging.

Ook kan worden nagedacht om bepaalde kaders mee te geven om het waardevolle landschap intact te houden. Windmolens die net over de gemeentegrens staan, kunnen ook impact hebben op erfgoed binnen de eigen gemeentegrenzen. Het is aan te raden om over de eigen

79

8| Actuele onderwerpen

gemeentegrenzen mee te kijken naar het proces en kaders mee te geven als het erfgoed wordt aangetast. Visa versa, moet ook rekening worden gehouden met de impact op het erfgoed van buurgemeenten door plaatsing van eventuele eigen windmolens.

Klimaat De gemeente heeft (nog) geen eigen beleid op het gebied van klimaatadaptatie. Bij eventuele ontwikkelingen van beleid op klimaat is het van belang dat er vanuit erfgoed meegedacht wordt bij het proces om het cultureel erfgoed mee te nemen bij toekomstige ontwikkelingen op het gebied van klimaatadaptatie, zoals aanleg van groen in beschermde stads- of dorpsgezichten of klimaatmaatregelen op landgoederen. Het waterschap heeft invloed op de waterhuishouding in de gemeente. Een kans is om in gesprek te gaan met het waterschap om te bespreken hoe om te gaan met bijvoorbeeld cultuurlandschap en de effecten van grondwaterstanden op archeologische en andere erfgoedwaarden.

Woningbouwopgave en uitbreiding bedrijventerreinen Ontwikkelingen op gebied van wonen en bedrijventerreinen gaan vaak gepaard met bedreiging van open cultuurlandschap, historische kernen en lintstructuren. Het is zeker aan te raden om vanuit erfgoed nauw betrokken te zijn bij deze ontwikkelingen om het cultureel erfgoed te beschermen of als inspiratiebron te gebruiken.

80

Landelijke programma’s Hoewel er geen aanvraag is gedaan naar een decentralisatie-uitkering voor een kerkenvisie, is een kans voor de gemeente om alsnog uit te zoeken hoe het met de kerken binnen de gemeente is gesteld. Bijvoorbeeld door in gesprek te gaan met geloofsgemeenschappen en kerkbesturen over ontwikkelingen op het gebied van duurzaamheid of vitaliteit van de kerk. De gemeente geeft aan (nog) geen project voor een uitkering van de ErfgoedDeal te hebben aangevraagd. Projecten van de ErfgoedDeal kunnen een inspiratiebron vormen voor eigen projecten, bijvoorbeeld verduurzamingsvraagstukken van monumenten.

Divers en inclusief erfgoed De gemeente geeft aan dat het aanwezige culturele erfgoed (vooralsnog) geen raakvlakken heeft bij divers of inclusief erfgoed. Nagedacht kan worden op welke vlakken erfgoed wel een rol kan spelen op het gebied van diversiteit en inclusiviteit. Binnen de gemeente is het mogelijk dat (de presentatie van) historische elementen in de fysieke leefomgeving niet meer in lijn zijn met de huidige diversiteits- en inclusiviteitsgedachte. Dit kan gaan over bijvoorbeeld straatnamen, standbeelden of gedenktekens. Nagegaan kan worden op welke vlakken het cultureel erfgoed als aanstootgevend ervaren wordt en hoe in de toekomst een andere presentatievorm kan worden gevonden, mocht het een probleem worden. Een idee kan zijn om in gesprek te gaan met de lokale historische vereniging over dit thema.

82

Het cultuurlandschap en groene erfgoed van de gemeente Renswoude De gemeente Renswoude is gelegen in de Gelderse Vallei. Karakteristiek voor Renswoude is het kampenlandschap met onregelmatige verkavelingen met veel houtwallen en bomenlanen. Renswoude kent ook een aantal waardevolle landgoederen, waaronder kasteel Renswoude met het oude park en 'grand canal' wel de bekendste is. Ook is de Grebbelinie van grote betekenis voor het landschap van Renswoude. De linie zelf en verschillende verdedigingswerken zijn nog goed leesbaar in het landschap.

83

9| Erfgoed thema’s 9.1 Inhoudelijk 9.1.1 Algemeen VTH

Omgevingsvergunningverlening Sinds 2010 is het vergunningenstelsel voor gebouwd erfgoed en archeologie (vallend onder het overgangsrecht van de monumentenwet richting de Omgevingswet) onderdeel van de Wabo (zie ook blz. 27). Gemeenten hebben een belangrijke verantwoordelijkheid voor de monumentenzorg. Het is hun taak om eigenaren en beheerders van monumenten te informeren en te begeleiden bij een eventuele wens tot wijziging van het monument. Elk monument is anders en maatwerk is vereist. Een eigenaar vraagt misschien maar een of twee keer in zijn leven een vergunning aan en heeft begeleiding nodig bij deze vaak complexe en specialistische materie. Daarom zijn korte lijnen en een vast aanspreekpunt van belang. Dit kan een vergunningverlener zijn of een deskundige monumentenmedewerker. Het is aan de gemeente om achter de schermen tot een integrale visie op het verzoek van de eigenaar te komen en deze eenduidig te communiceren. Reguliere procedure en vooroverleg De omgevingsvergunning voor gemeentelijke monumenten valt in de Wabo onder de reguliere procedure. Deze duurt 8 weken met een mogelijkheid tot éénmalige verlenging van 6 weken. Hetzelfde geldt voor aanvragen voor een omgevingsvergunning voor rijksmonumenten, bij die activiteiten waarvoor geen adviesplicht van de RCE of provincie geldt.

Bij deze aanvragen moet wel altijd de gemeentelijke adviescommissie om advies worden gevraagd. Vanwege de korte termijnen is het houden van vroegtijdig vooroverleg zeer belangrijk. In een vroeg stadium kan door de gemeente en alle betrokken partijen worden afgetast wat de mogelijkheden zijn en waar nog knelpunten liggen. De definitieve aanvraag kan vervolgens sneller en gemakkelijker binnen de geldende termijnen worden gehonoreerd. Uitgebreide procedure en Bouwplanoverleg STAMU Is er bij een rijksmonument sprake van sloop, ingrijpende wijziging, herbestemming of reconstructie, dan moet ook verplicht advies worden gevraagd aan de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed. Er geldt dan een uitgebreide procedure van maximaal 26 weken. Bevindt het rijksmonument zich buiten de rode contour dan moet er ook advies gevraagd worden bij de provincie Utrecht. Gaat het om een bestemmingsplanwijziging zoals verandering van functie en is het onderdeel van de Provinciale Cultuurhistorische Hoofdstructuur, dan heeft de Provincie Utrecht ook een adviesrol. Het STAMU biedt hiervoor de mogelijkheid om adviesplichtige (vooroverleg / principe- en schets-) plannen in één keer aan alle adviserende partijen voor te leggen in het Bouwplanoverleg.

85

9| Erfgoed thema’s

Vergunningsvrije werkzaamheden bij monumenten De MoMo heeft geleid bij rijksmonumenten tot het vergunningsvrij geven van gewone onderhoudswerkzaamheden waarbij vorm, kleur en materiaal niet wijzigen. Ook de wijziging of ontmanteling van niet-monumentale interieuronderdelen is mogelijk. Ontmanteling is vaak noodzakelijk bij bouwhistorisch onderzoek of in aanloop naar een restauratieplan. Alle ingrepen waarbij grootschalige vervanging van materialen plaatsvindt in exterieur of interieur, zijn echter niet vergunningsvrij, dat heet restauratie. Goede informatie geeft de brochure „Vergunningsvrij‟ van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed. Gemeenten moeten de vergunningsvrije regels zoals die bij rijksmonumenten worden gehanteerd expliciet in hun erfgoedverordening opnemen wil het ook voor gemeentelijke monumenten gelden. Veelal is dat nog niet gebeurd. De meeste gemeentes werken echter wel in de 'geest' van het vergunningsvrij zoals dat bij rijksmonumenten geldt. Daarmee wordt een precedent geschapen waardoor het vergunningsvrij automatisch ook geregeld wordt. Interieur monumenten is beschermd De onroerende onderdelen van interieurs zijn wettelijk beschermd als deel van het rijksmonument. Zij maken immers deel uit van de beschermde onroerende zaak. Ook bij gemeentelijke monumenten is het interieur beschermd, tenzij de Erfgoedverordening dit expliciet uitsluit.

Dit is echter bij weinig mensen bekend, waardoor veel monumentale interieurwaarden ongemerkt verloren gaan. Interieurs verdienen daarom extra aandacht.

86

Uitvoeringsvoorschriften stellen Een gemeente kan kwaliteitseisen stellen aan de planvorming, onderhoud en restauratie van monumenten. Dat kan in de vorm van algemene of specifieke voorschriften. Deze kunnen worden gebruikt in het planvormingsproces, de omgevingsvergunning en tijdens de uitvoering. Voorschriften kunnen ook dienen als toetsingskader voor de gemeentelijke adviescommissie en zijn een hulpmiddel voor toezichthouders. Omdat het bij monumenten vaak noodzakelijk is met specialistische materialen en technieken te werken, is inzet op kwaliteit en duurzame oplossingen voor de lange termijn van extra groot belang. De meeste gevraagde kwaliteitseisen worden breed onderschreven door overheden, adviseurs en uitvoerenden in de monumentenzorg en zijn in onderling overleg tussen deze partijen tot stand gekomen. Algemene uitvoeringvoorschriften kunnen bijvoorbeeld in een nadere regeling (beleidsregel) worden vastgesteld op grond van artikel 14 lid 3 van de modelErfgoedverordening 2016, die de „nadere regels‟ betreft die de gemeente kan stellen. Algemene uitvoeringsvoorschriften kunnen gelden voor alle monumenten, maar ook voor specifieke groepen van monumenten of zelfs voor een enkel monument. Bij de aanwijzing van een gemeentelijk monument kan de gemeente in datzelfde besluit ook gelijk nadere regels stellen voor dat monument.

Dat kan bijvoorbeeld zin hebben bij de aanwijzing van een begraafplaats, die nog steeds wordt gebruikt voor de lijkbezorging, als gemeentelijk monument. De uitvoeringspraktijk daarvan is heel anders dan bij de meeste andere monumenten. Maar het kan ook gericht zijn op het beogen van kwaliteit bij planvorming en restauratie. De Stichting Erkende Restauratiekwaliteit (ERM) heeft bijvoorbeeld URL‟s voor de werkwijze van

architecten en onderzoekers en er is een model-restauratiebestek. Daarnaast zijn er bijvoorbeeld ook richtlijnen voor bouw- en tuinhistorisch onderzoek. Specifieke uitvoeringsvoorschriften kunnen worden gesteld in een omgevingsvergunning op basis van de Wabo artikel 2.2. Dat kunnen maatwerkvoorschriften zijn die enkel van toepassing zijn op die omgevingsvergunning. Het kunnen ook uitvoeringsrichtlijnen zijn (URL‟s) die meer gericht zijn op bepaalde werkzaamheden. De ERM heeft voor de meeste restauratiewerkzaamheden en verduurzaming van monumenten uitvoeringsrichtlijnen opgesteld. Ook de aanvrager van een omgevingsvergunning kan zelf het initiatief nemen om bij de aanvraag al uitvoeringsrichtlijnen op te nemen.