F1. Rekenkameronderzoek rol gemeenteraad Barneveld bij de RES

Bij de raad bestond de indruk dat deze stukken niet geamendeerd mochten worden. Dit zou namelijk consequenties hebben voor de regio, maar er was bij de raadsleden op dat moment onvoldoende bekendheid met de consequenties van amenderen of tegenstemmen. De gekozen benadering voor de onderhandelingen, de Mutual Gains Approach, heeft in het begin van het proces meerwaarde gehad: er werden veel inspanningen verricht om alle belanghebbenden te betrekken. Maar naarmate het RES-proces vorderde, verloor de MGA-benadering aan kracht. Tijdens de besluitvormingsprocessen door de gemeenteraden bleek dat de focus op de eigen gemeentegrens zwaarder woog dan het gezamenlijke belang van de regio. Er had tijdens de totstandkoming van de RES door de stakeholders meer geïnvesteerd moeten worden in relaties en daarbij had meer aandacht gegeven moeten worden aan de betrokkenheid van de gemeenteraden. -27-

De onderhandelingen over de RES vonden plaats in het Stakeholderoverleg. In het Stakeholderoverleg waren de volgende partijen vertegenwoordigd: acht gemeenten, twee provincies, een waterschap Vallei en Veluwe, netbeheerders, de land- en tuinbouwsector, woningcorporaties, energiecoöperaties, ondernemers, de recreatiesectoren, natuur- en milieufederaties, energiebedrijven en een burgerforum. Uit het onderzoek blijkt dat het niet voor alle partijen even eenvoudig was om de vertegenwoordigende rol in het Stakeholderoverleg goed te vervullen. Dit had bijvoorbeeld te maken met onervarenheid met het vervullen van een dergelijke rol, maar ook was het niet altijd duidelijk wiens belangen werden behartigd. Denk met name aan het Burgerforum en de ondernemersgeleding bij wie niet altijd duidelijk was met wie men af kon / moest stemmen en hoe men dat diende te organiseren. Er was dan ook geen sprake van een gelijkwaardig speelveld in dit overleg.

Rol van de raad bij uitvoering RES 1.0 Sinds de RES 1.0 is vastgesteld wordt de raad door het college geïnformeerd over de uitvoering ervan. De rekenkamer constateert dat de raad de controlerende rol invult door schriftelijke vragen te stellen of door documenten die ter informatie ontvangen zijn te agenderen voor bespreking in een commissie. De raad kan de volksvertegenwoordigende rol tijdens de uitvoering van de RES met name invullen als er concrete lokale projecten zijn, bijvoorbeeld voor projecten voor zonne-energie of windenergie, waarvoor inspraak en participatietrajecten nodig zijn vanwege de vergunningverlening. De raad heeft kaders meegegeven voor de (financiële) participatie van omwonenden bij concrete initiatieven. Bij de uitvoering kan de raad vinger aan de pols houden of de participatie verloopt zoals beoogd; dat is bij één van de projecten voor zonne-energie ook gebeurd.

Toekomstige rol van de raad bij herijking RES Het realiseren van projecten voor duurzame energieopwekking valt onder de bevoegdheid van het college. Als de raad invloed wil uitoefenen op de uitvoering van dit soort projecten voortvloeiende uit de RES dan dient hij hierover zaken vast te leggen in de ‘lijst van adviesrecht voor buitenplanse omgevingsactiviteiten, de ‘bopa-lijst’. Uit de huidige bopa-lijst van de raad kunnen we afleiden dat het college bevoegd is als het gaat om het realiseren van een windpark of zonneveldopstelling als het past binnen de Structuurvisie Wind en binnen de Barneveldse Zonneladder. Het college hoeft de raad niet om bindend advies te vragen. De Regio Foodvalley voorziet dat er mogelijk in 2025 een herijking van de RES moet plaatsvinden. Mocht er een herijking plaatsvinden, dan dient die vastgesteld te worden door de deelnemende volksvertegenwoordigende organen van gemeenten, provincies en waterschap. In paragraaf 5.3 geeft de rekenkamer suggesties over het invullen van de kaderstellende rol bij de herijking van de RES.

-28-

6.2 Aanbevelingen De rekenkamer doet de volgende aanbevelingen aan de gemeenteraad: 1. De RES 1.0 is geen juridisch ruimtelijk instrument, maar een bestuurlijk samenwerkingsdocument. Het is daarom nodig om de ambities op het gebied van duurzame energieopwekking, conform het bod in de RES, te vertalen in lokaal beleid, namelijk in de ruimtelijke plannen van de omgevingsvisie. Het traject voor het vaststellen van de omgevingsvisie van Barneveld loopt. Het is belangrijk dat de raad alert is op de vertaling van de ambities, en met name de ruimtelijke consequenties daarvan, in de omgevingsvisie.

2. De rekenkamer raadt aan om na te gaan of de huidige ‘bopa-lijst’ (lijst van adviesrecht voor buitenplanse omgevingsactiviteiten) voldoende aansluit bij de wensen van de raad. Het realiseren van projecten voor duurzame energieopwekking valt onder de bevoegdheid van het college. Als de raad invloed wil uitoefenen op de uitvoering van dit soort projecten, voortvloeiende uit de RES, dan dient hij hierover zaken vast te leggen in de ‘bopa-lijst’. Hierin kan bijvoorbeeld worden opgenomen dat het college de raad om advies moet vragen als ze windmolens wil plaatsen die een bepaalde hoogte hebben. Het college blijft dan het bevoegd gezag, maar de raad kan bindend advies geven waar het college niet vanaf mag wijken.

3. De raad kan amendementen en moties indienen bij stukken die ter besluitvorming voorliggen, ook bij stukken die door de Regio Foodvalley zijn opgesteld. De rekenkamer adviseert om daarbij wel rekening te houden met het regionale karakter van deze stukken: de regio investeert in het maken van gezamenlijke plannen, terwijl de gemeenteraad besluiten neemt over het eigen grondgebied.

De rekenkamer adviseert de raad bovendien om het college opdracht te geven de volgende aanbevelingen op te volgen: 4. Essentieel bij een regionaal traject zoals de RES is dat bij aanvang duidelijk is hoe de betrokken partijen deelnemen en hoe zij hun achterban vertegenwoordigen. Het is belangrijk dat er aandacht is voor een gelijkwaardig speelveld voor zowel de gemeenten als de andere betrokken partijen. Tijdens het RESproces bleek dat niet alle gemeenten over een vastgestelde ambitie of visie beschikten. Naarmate het proces vorderde, leidde dit tot wrevel en uiteindelijk tot moties en amendementen. Het is belangrijk dat dit soort risico’s bij de start van volgende trajecten, zoals de herijking van de RES, geïnventariseerd worden zodat er op geanticipeerd kan worden.

5. De regio is geen democratisch gekozen bestuurslaag is. De volksvertegenwoordigers moeten dan ook een prominentere rol spelen in een dergelijk belangrijk en gevoelig regionaal traject. Bij start van een traject, zoals in de toekomst bij de herijking, moet duidelijkheid gegeven worden over de besluitvormingsprocessen en mogelijkheden tot amenderen. Ook is het belangrijk inzicht te geven in de gevolgen van eventuele amenderingen of tegenstemmen en een escalatiemodel daarvoor te ontwikkelen. Dring hier als college op aan bij de Regio Foodvalley.

-29-

6. Bij de herijking van de RES is het van belang dat het college er bij de Regio Foodvalley op aandringt dat er meer geïnventariseerd wordt in relaties tussen betrokken partijen en het gevoel van samenhang in de regio en dat in dat proces ook de gemeenteraden meegenomen worden.

In paragraaf 5.3 doet de rekenkamer suggesties voor het invullen van de rol van de raad bij de herijking van de RES. De rekenkamer raadt de gemeenteraad aan om deze suggesties ter harte te nemen.

-30-

7. Bestuurlijke reactie van het college en nawoord rekenkamer 7.1 Bestuurlijke reactie Zie de bestuurlijke reactie op de volgende pagina’s. Op pagina 35 volgt het nawoord van de rekenkamer.

-31-

Memo

Datum: Onderwerp: Ter attentie van: Afzender:

9 oktober 2024 Bestuurlijke reactie op het rapport van de rekenkamer ‘Rol Raad Barneveld bij Regionale Energiestrategie’ Gemeenteraad College van B&W

Portefeuillehouder

J. de Heer-Verheij

Mail behandelaar

j.donner@barneveld.nl

06 15298078

Inleiding De Rekenkamer heeft op verzoek van de gemeenteraad onderzoek gedaan naar de rol van de gemeenteraad bij de totstandkoming van de Regionale Energiestrategie. Daarbij zijn de volgende onderzoeksvragen beantwoord: • Welke rol vervulde de gemeenteraad van Barneveld bij het tot stand komen van de RES 1.0 en welke rol heeft de raad sinds de vaststelling van de RES kunnen vervullen? • Welke mogelijkheden zijn er om de rol van de gemeenteraad in dit proces te versterken? De hoofdvragen zijn uitgewerkt in tien deelvragen: 1. Welke partijen waren betrokken bij de RES 1.0? Hoe verhield de raad van Barneveld zich tot deze andere partijen? 2. Hoe verliep de samenwerking met de raad bij het opstellen van de RES 1.0? 3. Hoe heeft de raad zijn rol ingevuld? Bijvoorbeeld tijdens de raadsbijeenkomsten, maar ook bij andere relevante gelegenheden / bijeenkomsten / overlegmomenten. 4. Wat zijn de resultaten van de gekozen aanpak om te komen tot de RES, de ‘mutual gains approach’ (zie toelichting paragraaf 3.3)? Wat was de rol van de raad in dit proces? 5. Is inzichtelijk gemaakt hoe relevant beleid van Barneveld op het gebied van duurzame energieopwekking is meegenomen in het proces om te komen tot de RES? Is de gemeenteraad daarvan op de hoogte gesteld? 6. Welke partijen zijn betrokken bij het huidige RES-traject en hoe verhoudt de raad zich tot deze andere partijen? 7.

Welke stappen zijn er te onderscheiden in het proces van het huidige RES-traject? 8. Wat is de planning van (de onderdelen van) het huidige REStraject? 9. Op welke wijze en tijdens welke momenten kunnen raadsleden hun rol vormgeven bij het huidige en toekomstige RES-traject? 10. Zijn er mogelijkheden om de rol van de gemeenteraad te versterken bij het tot stand komen van het RES-traject?

Deze memo verwoordt de bestuurlijke reactie van het college van B&W van Barneveld op het onderzoek. Het onderzoek Het college heeft waardering voor de zorgvuldigheid en grondigheid waarmee het onderzoek is opgezet en uitgevoerd, en dankt de raad voor het initiatief. Ook voor het college zijn de inzichten, conclusies en aanbevelingen van belang. Zeker gezien het feit dat de direct bestuurlijk betrokkenen van het eerste uur, bij de Regionale Energiestrategie, inmiddels uit Barneveld zijn vertrokken. Betrokken ambtenaren en (voormalig) bestuurders zijn uitgebreid gehoord en daarbij is hoor en wederhoor toegepast. Er is gelegenheid geweest om zowel ambtelijk als bestuurlijk op teksten en conceptversies te reageren. De beschrijving van het RES proces en de samenvatting van de RES 1.0 zijn helder en accuraat. De Rekenkamer doet een aantal suggesties voor het versterken van de betrokkenheid van de Raad bij het RES proces. Het college ziet geen belemmeringen in het uitvoeren van deze suggesties. Al zal het ontwikkelen van een opschalingsprocedure eerst bekeken moeten worden op de waarde van een dergelijke procedure voor de Regio Foodvalley en besluitvorming daarover in gezamenlijkheid binnen de Energieraad moeten worden besloten.

Conclusies van het onderzoek Het college betreurt het dat sommige respondenten hebben aangegeven dat de Raad te weinig inbreng had bij de totstandkoming van de RES 1.0. Wij zullen dit punt aandragen in de Energieraad van de Regio Foodvalley en erop toezien dat in het proces op weg naar de eventuele herijking de inbreng van de raad beter wordt georganiseerd. Het college benadrukt overigens dat het beleid van de gemeente Barneveld ten aanzien van de opwek van energie is overgenomen in de RES 1.0. Over dat beleid is uitvoerig met de gemeenteraad gesproken en de raad heeft de kaders voor energie uit zon en wind vastgesteld. Daarbij hechten wij aan het belang van samenwerking in de Regio Foodvalley ten aanzien van de opwek van duurzame energie, omdat een dergelijke grote opgave niet alleen binnen de gemeentegrenzen kan worden opgelost. Ook is het jammer dat sommige partijen in het stakeholderoverleg hun rol daarin niet altijd naar tevredenheid konden uitvoeren. B&W herkent de extra belasting die een dergelijk vertegenwoordigend orgaan met zich mee brengt. Zelfs voor bestuurders en ambtenaren is dit het geval. Laat staan voor partijen die op vrijwillige basis deelnemen, zoals de vertegenwoordigers van het burgerforum. Des te groter is de waardering voor de vertegenwoordigers die hierin tijd, energie en denkkracht hebben gestoken.

Wat betreft de betrokkenheid bij de uitvoering van concrete projecten houdt het college graag vast aan de kaderstellende en controlerende positie van de gemeenteraad. In geval er complicaties optreden in de uitvoering heeft de raad de ruimte tot het stellen van vragen en het agenderen van deze projecten in de commissie. Aanbevelingen van de Rekenkamer Het college ondersteunt het belang van duidelijkheid bij de mogelijkheid tot amenderen van de RES 2.0. Hier moet sprake zijn van een gelijk speelveld voor alle gemeenteraden. Wij zullen dit in de energieraad benadrukken. Zoals gezegd zullen wij eveneens de mogelijkheid van een escalatiemodel inbrengen in de Energieraad.

Investeren in relaties kost tijd en aandacht. De Rekenkamer vraagt om meer investeringen daarin binnen de Regio Foodvalley. Het college hecht daar eveneens aan maar wil voorkomen dat er nog meer beslag wordt gelegd op tijd en aandacht van stakeholders in de regio. Het college zou graag samen met de raad kijken naar mogelijkheden om de relaties met andere gemeenteraden en andere stakeholders te versterken binnen de regio, zonder dat dat een nog groter beroep doet op de beperkte tijd en energie. Acties van het College van B&W Op basis van de aanbevelingen uit het rapport van de Rekenkamer zal het college de volgende acties ondernemen: 1. De in de RES aangegeven ambities op het gebied van de opwekking van duurzame energie, en de ruimtelijke consequenties daarvan, worden meegenomen in de ontwikkeling van de omgevingsvisie. De Raad wordt daarover geïnformeerd. 2. De Raad beslist over de Bopalijst. Het College van B&W ziet graag de huidige situatie, waarbij het college besluit over afzonderlijke projecten, waarbij de kaders worden bepaald door de gemeenteraad gehandhaafd. 3. Het College zal in de energieraad aandringen op een gelijk speelveld ten aanzien van het indienen van moties en amendementen. De mogelijkheden tot amenderen moeten duidelijk zijn voor alle partijen. 4.

Het College van B&W zal bij de energieraad aandringen op duidelijkheid over de gevolgen van amenderen en de ontwikkeling van een escalatiemodel. 5. Ook zal het college aandringen op een betere communicatie met alle betrokken partijen vanuit de RES en het goed betrekken van de gemeenteraden in het bijzonder. Conclusie Het college heeft zoals gezegd waardering voor het onderzoek van de rekenkamer. Wij gaan graag in gesprek met de Raad over de conclusies en aanbevelingen in de zoektocht naar verbetering van het proces als geheel en de betrokkenheid van de gemeenteraad in het bijzonder.

7.2 Nawoord rekenkamer De rekenkamer dankt het college van burgemeester en wethouders voor de uitgebreide reactie op de rapportage “Gemeenteraad en energietransitie”, die wij op 9 oktober 2024 hebben ontvangen. De rekenkamer is blij met de concrete acties die het college noemt naar aanleiding van de aanbevelingen. Ook is het goed om te lezen dat het college het belang van duidelijkheid bij de mogelijkheid van amenderen gaat inbrengen bij de Energieraad. De raad heeft deze mogelijkheid namelijk te allen tijde bij stukken die ter besluitvorming voorliggen, ook bij regionale stukken. Deze duidelijkheid is vooral van belang waar het gaat om zowel lokale als regionale belangen, zoals aan de orde was tijdens het RES traject. Als de raad de aanbevelingen overneemt, wordt hij over de opvolging geïnformeerd door het college. Dit conform een nieuw artikel in de Gemeentewet (185a) dat toeziet op de opvolging van aanbevelingen door het college.

Dit artikel luidt: “Het college zendt de raad jaarlijks een overzicht van de aan het college gedane voorstellen van de rekenkamer, vergezeld van zijn standpunt daaromtrent en van de wijze waarop aan de voorstellen vervolg is gegeven.” De rekenkamer zal, op basis van de uitvoering van dit wetsartikel door het college en in afstemming met de auditcommissie, te zijner tijd bepalen of een doorwerkingsonderzoek van de rekenkamer na een aantal jaar nodig is. We bedanken de huidige en voormalige portefeuillehouder, de huidige en voormalige raadsleden en de huidige en voormalige medewerkers van de gemeente Barneveld, die hebben meegewerkt aan dit onderzoek.

-35-

Bijlage 1 Bronnenlijst Documenten gemeente Barneveld • • • • •

De raadsstukken, amendementen, moties et cetera behorend bij de besluitvorming over het Startdocument, de concept RES en de definitieve RES 1.0 Foodvalley De derde ronde - De Barneveldse Zonneladder herzien (d.d. oktober 2021) Structuurvisie Wind (d.d. 15-12-2021) Voorkeursscenario Omgevingsvisie Barneveld 2024 (oktober 2023 en 18-04-2024) Memo Voorkeursscenario omgevingsvisie Barneveld 2040 - Dilemma’s en botsingen omgevingsvisie (d.d. 21-05-2024)

Overige documenten en websites Regio Foodvalley: • • • • • • •

Startdocument RES 1.0 Foodvalley (14-06-2019) RES Foodvalley – De basis op orde – Tussenrapport (18-12-2019) Concept RES 1.0 Foodvalley (april 2020) Definitieve RES 1.0 Foodvalley (21-04-2021) Voortgangsrapportage RES Foodvalley (mei 2023) Rapport omtrent Evaluatie RES 1.0 Foodvalley (d.d. 18-10-2021) Samen vooruit! – Energieprogramma 2024-2026 – RES Regio Foodvalley (d.d. 21-03-2024)

Nationaal programma RES: • • • • • • •

Handreiking RES en werkbladen | Regionale Energiestrategie (regionale-energiestrategie.nl) (NP RES, 2022) Handreiking Positionering van volksvertegenwoordigers in de Regionale Energie Strategie (NP RES, 2022) RES redeneerlijn planmer (NP RES, 2022) Infographics positionering volksvertegenwoordiging in de RES (NP RES, 2022) Werkblad omgevingsinstrumentarium - Keuzes vastleggen in ruimtelijk beleid (NP RES) RES in relatie tot de Omgevingswet (NP RES) Werkblad Bestuurlijke samenwerking en besluitvorming RES 2.0 (juli 2023, NP RES)

Energieparticipatie.nl: •

Welke rol hebben volksvertegenwoordigers? | Energieparticipatie.nl - Dé leeromgeving voor participatie bij duurzaam opwekken

NVRR en rekenkamers: • • •

Metadossier Energietransitie (nvrr.nl) De rol van de raad bij de Regionale Energiestrategie – Bevindingen van een quick scan (Rekenkamercommissie Krimpenerwaard, 02-03-2023) Regionale democratie vergt energie – Een onderzoek naar de democratische legitimatie van de RES Groningen (Noordelijke Rekenkamer, 29-11-2021)

-36-

VNG: • • •

Routekaart klimaat en energie voor gemeenten Routekaart klimaat en energie voor gemeenten | VNG Gemeentelijke omgevingsvisie | VNG Wet & regelgeving omgevingsvisie | VNG

Aandeslagmetdeomgevingswet.nl: •

De Omgevingswet en de RES: ‘Zoek elkaar op, want samen kom je verder’

Democratie in actie: •

Handreiking regionaal samenwerken in de RES

Relevante websites: • • •

Nationaal Programma RES: Nationaal Programma Regionale Energiestrategie | Regionale Energiestrategie (regionale-energiestrategie.nl) Programma Democratie in Actie: Democratische energietransitie · Lokale Democratie (programma Democratie in Actie) (lokale-democratie.nl) Wettekst Omgevingswet: wetten.nl - Regeling - Omgevingswet - BWBR0037885 (overheid.nl)

-37-

Bijlage 2 Respondenten •

Adviseur duurzaamheid

•

Voormalige beleidsmedewerker duurzaamheid

•

Portefeuillehouder

•

Voormalige portefeuillehouder

•

Drie voormalige raadsleden

•

Vijf huidige raadsleden

•

Voormalige externe projectleider RES Foodvalley

•

Twee vertegenwoordigers van het Nationaal Programma RES

-38-