D2. Aanvraag Regio Deal 6e tranche Regio Foodvalley

Foodvalley onderneemt natuurlijk! Regio Foodvalley is een dynamische en ambitieuze regio die voor een enorme uitdaging staat. De komende jaren gaat onze regio fors groeien. Hoe geven we als overheid, samen met inwoners, ondernemers en onderwijsinstellingen, invulling aan de schaalsprong? Hoe komen we tot slimme oplossingen voor de opgaven en uitdagingen in wonen, werken, landbouw en natuur in de beperkte ruimte? Door hier in onze regio met inwoners, jongeren, boeren, ondernemers en onderzoekers samen aan te bouwen dragen we bij aan opgaven die op nationaal niveau spelen. Deze Regio Deal-aanvraag richt zich op het gezamenlijk realiseren van een verantwoorde groei en de daarbij horende toekomstbestendige economie. Daarvoor is het nodig om integraal te werken, te innoveren, creatief te zoeken naar optimaal ruimtegebruik en de denk- en doekracht van alle betrokken partijen te benutten. Met de Regio Deal willen we een drietal concrete sporen versneld uitvoeren. Daarmee geven we invulling aan de Strategische Agenda 2026-2030 van Regio Foodvalley en de NOVEX ambities. Voor ons is de manier waarop we dat doen buitengewoon belangrijk. Ieders talent is nodig om deze opgaven tot een succes te maken. Daarom zetten we in op verbinding van stad en landelijk gebied, van huidige en toekomstige bewoners en van kennisinstituten en ondernemers.

Die verbinding krijgt in onze aanpak extra aandacht, omdat we samen willen bouwen aan vertrouwen en toekomstige gemeenschappen. We verbeteren het leven, wonen en werken van onze inwoners en ondernemers en investeren in een mooie toekomst voor onze regio. Daarmee dragen we bij aan de oplossing van grote maatschappelijke opgaven in Nederland. We delen de kennis en ervaring die we opdoen graag.Met steun van de Economic Board, Provincie Gelderland en Provincie Utrecht dient Regio Foodvalley deze propositie voor een Regio Deal in. De Regio Deal is voor ons dé manier om samen met het Rijk en vanuit de regio aan ‘opgave-gerichte’ integrale plannen te werken. De vorige deal heeft zijn waarde bewezen. Met deze nieuwe agenda kijken we uit naar verdere samenwerking met het Rijk! Gert-Jan Kats

Willem Kuijsten

Bastiaan Pellikaan

René Verhulst

Vertegenwoordiger overheden

Vertegenwoordiger ondernemers

Vertegenwoordiger onderwijs en onderzoek

namens AB Regio Foodvalley

Voorzitter triple helix stuurgroep

Voorzitter Economic Board

Foodvalley onderneemt natuurlijk!

Lid Economic Board

Voorzitter AB Regio Foodvalley

pagina | 1

De Regio in vogelvlucht:

verbonden door food, omgeven door natuur, met betrokken inwoners en innovatieve ondernemers Regio Foodvalley ligt in het hart van Nederland en omvat acht gemeenten. We verbinden de provincies Gelderland en Utrecht en zijn een regio waar het goed wonen, werken, recreëren en ondernemen is. In deze regio dragen we bij aan toekomstbestendige voedselvoorziening en combineren we economische welvaart, fijne leefomstandigheden, gezondheid en natuur met elkaar. We zijn een regio van ondernemerschap en onderlinge verbinding. Regio Foodvalley ontleent zijn unieke karakter aan de combinatie van drie kenmerken: ● Toonaangevend in toekomstbestendige voedselsystemen: Regio Foodvalley is verbonden door de foodsector. Een sector waarvan de impact veel verder gaat dan de grenzen van onze regio en zelfs die van Nederland. De regio is uniek als plek waar fundamenteel en toegepast onderzoek, praktijkkennis en ondernemerschap elkaar aanvullen en versterken. Van productie tot innovatief voedselsysteem. Naast food steunt onze regio op een innovatief en sterk bedrijfsleven met relatief veel MKB dat behoefte heeft aan ondersteuning om de slag naar de toekomst niet te missen. Voor de schaalsprong benutten we de innovatiekracht in de regio en creëren we toekomstbestendige werklocaties met voldoende ruimte voor de noodzakelijke economische groei.

● Kleinschalige gemeenschappen: Regio Foodvalley is van oudsher een regio met levendige dorpen en hechte gemeenschappen. Dit uit zich bijvoorbeeld in een rijk verenigingsleven en het zorg dragen voor je naasten. Met de bevolkingsgroei neemt de stedelijkheid toe. De uitdaging is om de voorzieningen mee te laten groeien en de gemeenschapszin te behouden. ● Groen en natuur: Regio Foodvalley, een van de groenste regio’s, herbergt grote en waardevolle natuurgebieden die essentieel zijn voor Nederland. Gebieden waar we trots op zijn, die we koesteren en waar we ons verantwoordelijk voor voelen. Inwoners genieten hier van de nabijheid van de Randstad en de rust en ruimte van de landelijke omgeving. Of zoals we dat hier zeggen: we hebben de voordeur in de stad en de achterdeur in het platteland. Bij de groei van de regio moeten we deze unieke kwaliteit behouden.

Streefbeeld

In 2030 heeft Regio Foodvalley concrete stappen gezet naar een toekomstbestendige economie. We blijven toonaangevend in het voedselsysteem van de toekomst en dragen ambitieus bij aan de grote opgaven in Nederland. Dit doen we door verantwoord te groeien. We realiseren een schaalsprong (+ 40.000 woningen, 20-30% groei van inwoners tot 2040 en de daarbij behorende banen) waarbij de opgaven voor natuur, milieu, water en landbouw hand in hand gaan. Onderwijs, ondernemers, overheden, inwoners en andere partijen werken nauw samen, waardoor het onderlinge vertrouwen zichtbaar is gegroeid.

1 Opgaven:

hoe groeien we verantwoord, met behoud van onze kwaliteiten en begrip van onze inwoners? In Regio Foodvalley komen grote en urgente opgaven op regionale schaal bij elkaar: een verstedelijkingsopgave met 40.000 nieuwe woningen1, de ambitie om de werkgelegenheid te versterken, de noodzaak om toegankelijke voorzieningen te creëren, een forse herstelopgave van de natuur en behoefte aan een duurzame landbouwsector met ontwikkelingsruimte en verdienvermogen. Tenslotte hebben we een grote bereikbaarheidsopgave, opgaven op het gebied van energie en werken we hard om de kwaliteit en de leefbaarheid van het landelijk gebied te waarborgen. 1 Conform afspraken voor NOVEX gebied Arnhem-Nijmegen-Foodvalley

Foodvalley onderneemt natuurlijk!

pagina | 2

Het is fijn wonen en werken in Regio Foodvalley. Uit de Brede Welvaartsindicatoren (BWI)2 en de Meervoudige Achterstandsindex (MDI)3 blijkt dat de brede welvaart voor inwoners en ondernemers er, met uitzondering van specifieke wijken4, op veel punten goed voor staat. Desondanks blijft dit evenwicht kwetsbaar door de veranderende omstandigheden en complexe uitdagingen. Zo kampen 1.100 agrarische bedrijven met hun toekomst als piekbelaster en zijn er grote zorgen over de natuur, vooral omdat het grootste deel van deze piekbelasters aan de Veluwe grenst. Daarnaast is het gebrek aan vertrouwen in de overheid zorgelijk. Uit onderzoek in 2023 blijkt dat slechts 30% van de inwoners vertrouwen heeft, terwijl 32% weinig of geen vertrouwen heeft5. Dit was duidelijk zichtbaar met vele omgekeerde vlaggen tijdens de stikstofprotesten in Stroe op 22 juni 2022. Het vertrouwen in lokale en regionale overheden is aanzienlijk hoger dan in het Rijk6. Door als regio en Rijk samen te werken kunnen we de kloof tussen inwoners en overheid actief verkleinen. De schaalsprong heeft zowel fysiek-ruimtelijke, sociale als economische gevolgen voor (de inwoners van) de bestaande steden, kernen en het omliggende landelijk gebied in onze regio. Dat roept de belangrijke vraag op: hoe groeien we verantwoord7? De vorige Regio Deal leerde ons dat we pas echt impact maken als we focus aanbrengen in onze agenda.

Daarom hebben we nu prioriteiten gesteld die cruciaal zijn voor onze inwoners en ondernemers, die ons onderscheiden van bestaande initiatieven. en die aanvullend zijn op andere regionale en partnerbijdragen. In deze Regio Deal leggen we de focus op twee opgaven die we de komende jaren als regio willen versterken: 1. De schaalsprong fysiek, sociaal en economisch mogelijk maken: we bouwen niet alleen woningen, maar ook bijbehorende voorzieningen en zorgen voor voldoende ruimte voor werk. Zo werken we aan een gezonde en aantrekkelijke leefomgeving. Ruimte is schaars, dus intensief en meervoudig ruimte-gebruik met acceptatie vanuit de omgeving is cruciaal. Dit vraagt om grote inzet, innovatiekracht en slimme keuzes. 2. Betrokkenheid en wederzijds begrip vergroten: inwoners en ondernemers ervaren minder grip op hun toekomst en leefomgeving8 9. De veranderingen in de regio vergroten de kans op polarisatie en spanningen. Om sociale cohesie te versterken, moeten we in nieuwe gebieden én in bestaande dorpen en wijken investeren. Door inwoners, jongeren en ondernemers te betrekken, ontmoetingen te stimuleren, leefbaarheid te vergroten en talent te ontwikkelen, groeien we verantwoord. Met deze twee opgaven dragen we bij aan de landelijke ambities en opgaven. Beide vereisen een regionale aanpak en samenwerking met het Rijk.

Omdat we vertrouwd zijn met innoveren en ondernemen kan Regio Foodvalley bijdragen aan de grote maatschappelijke opgaven van vandaag en morgen. 2 3 4 5 6 7

Provincie Gelderland, november 2022, Brede welvaart in de regio Foodvalley. Het PON & Telos, 2024. Accentueer het verschil. Een regionaal perspectief op achterstanden in Nederland. https://www.leefbaarometer.nl/, gegevens per wijk tot 2022. Gelderland Panel, februari 2023. Brede Welvaart in de regio Foodvalley. Een verkenning vanuit inwonersperspectief. Onderzoek bureau Citisens “Staat van betrokkenheid’ / Binnenlands Bestuur, augustus 2024 Het gaat hier niet om groeien om te groeien. De schaalsprong is nodig vanwege het enorme tekort aan (betaalbare) woningen; laten we de dynamiek die dit geeft benutten voor kwalitatieve en duurzame verbeteringen. 8 Sociaal-economische Raad, 01 2024, Perspectief op brede welvaart in 2040 9 RaboResearch, sep 2024, Brede welvaart neemt wat af, forse daling voor ondernemers

2 Lessen uit de vorige Regio Deal we houden het dicht bij ondernemers en de praktijk, dat werkt!

De lopende Regio Deal wordt momenteel geëvalueerd en deze propositie bouwt voort op de geleerde lessen. Als een van de eerste Regio Deals in Nederland, heeft de Regio Deal de samenwerking in Regio Foodvalley blijvend versterkt en nieuwe samenwerkingsverbanden gecreeërd. We hebben een effectieve en efficiënte organisatie en governance opgebouwd waar we in de nieuwe Deal op voort kunnen bouwen. Lessen die we daarbij meenemen: ● In de governance alleen de partners betrekken die meedoen in de uitvoering. ● Commitment van het bedrijfsleven is cruciaal. ● De rol van het Rijk bij de uitvoering van projecten moet vanaf de dealmaking fase duidelijk zijn. ● Verder is het belangrijk de onderlinge samenhang tussen de werksporen te versterken.

Foodvalley onderneemt natuurlijk!

pagina | 3

Toekomstbestendige landbouw We hebben veel geleerd over toekomstbestendige landbouw door stikstofmetingen in stallen en in de omgeving. Deze kennis delen we met veehouders via een dashboard en vertalen het in maatregelen om stikstof te verminderen. Dat heeft het bewustzijn van de stikstofproblematiek vergroot en boeren de mogelijkheid gegeven zelf te sturen op emissies. Samen met veehouders zijn ook nieuwe circulaire veevoerconcepten ontwikkeld en is het bodem- en watersysteem verbeterd door theorie en praktijk te combineren en maatwerk toe te passen. In onze nieuwe Regio Deal richten we ons op de bronaanpak en kennisinfrastructuur: hoe vertalen we inzichten en innovaties naar verbeteringen in natuur, water, bodemkwaliteit en het duurzaam verdienvermogen van agrarische ondernemers? Voeding en gezondheid De Regio Deal heeft wetenschappelijke kennis omgezet naar praktische, schaalbare en impactvolle oplossingen voor een gezonder voedselsysteem en leefstijl. We hebben geleerd dat we met de juiste samenwerking en wetenschappelijke onderbouwing, gezondheidsinitiatieven effectief kunnen opschalen en uitrollen naar een bredere populatie. Voor de nieuwe aanvraag moeten deze onderzoeksresultaten beter herkenbaar vertaald worden naar praktijkgerichte toepassingen in onze eigen regio.

Kennis en innovatie Door de Regio Deal zijn kennis en innovatie versneld en nieuwe samenwerkingen ontstaan. Een belangrijke les is om fondsen sneller te benutten. Bij een nieuwe deal moeten we al concreter in beeld hebben waar behoefte aan is en waar cofinanciering beschikbaar is. Terugkijkend hebben we grote stappen gezet in regionale samenwerking en gezamenlijke projectuitvoering. En dat smaakt naar meer. Uw aanmoediging in het Rijk - Regio overleg van april voor de 6e Tranche hebben we dan ook met veel energie en enthousiasme opgepakt!

3 Aanpak

samenwerken aan en investeren in een verantwoorde groei, noodzakelijke voorzieningen, innovatief ondernemerschap en talentontwikkeling voor de regio. Met de Strategische Agenda van Regio Foodvalley als uitgangspunt, hebben we voor deze Regio Deal vooral gekeken naar waar de behoefte en energie in de regio zelf zit. We hebben triple helix partijen gevraagd om concrete projectvoorstellen die het leven, werken en ondernemen in Regio Foodvalley verbeteren. Daarbij is ook om eigen (financieel) commitment gevraagd. De opbrengst was groot! Dat biedt vertrouwen en geeft richting aan deze aanvraag. In lijn met de thema’s Verantwoorde Groei en Toekomstbestendige Economie uit de Strategische Agenda hebben we gekozen voor drie sporen:

1. Verantwoord groeien:

via gebiedsgerichte aanpakken verbinden we de kennis en identiteit van inwoners en ondernemers met de schaalsprong. Samen ontdekken we innovatief en integraal ruimtegebruik van stedelijke en landelijke gebieden waarin we wonen, werken en recreëren combineren met natuur, voorzieningen, water, energie en bereikbaarheid.

2. Regionaal ontmoeten:

met de groei van de regio zetten we in op een daarbij passend aantrekkelijk regionaal voorzieningenniveau, het verbeteren van de leefbaarheid in dorpen en wijken, en het uitbreiden van groene uitloopgebieden om een aantrekkelijke leefomgeving te creëren.

3. Innovatief ondernemen:

door de juiste omstandigheden te creëren voor innovatie, werken we aan een toekomstbestendig economie (met focus op de agrarische sector en het MKB) en faciliteren we de schaalsprong via innovaties en duurzaam grondstofgebruik. Daarbij werken we aan een passende arbeidsmarkt waar iedereen aan kan bijdragen.

Foodvalley onderneemt natuurlijk!

pagina | 4

Tussen de sporen zitten thematische dwarsverbanden en sleutelprojecten die aan meerdere sporen bijdragen. Deze sporen sluiten bovendien aan op de thema’s Verantwoorde Groei en Toekomst-bestendige Economie uit de Strategische Agenda. Samen maken we slimme combinaties en bedenken we economische, ruimtelijke en sociale innovaties. Tussen de indiening en de dealmakingsfase werken we verder aan concrete projectvoorstellen. In de dealmakingsfase maken we samen met partners uit de regio en het Rijk - concrete afspraken over de drie sporen. We streven naar maximaal 15 projecten10 die in de komende 4 jaar worden uitgevoerd. Eerdere Regio Deals tonen aan dat dit een goed beheersbaar en uitvoerbaar pakket is, waarbij deelnemers kennis kunnen uitwisselen en synergie kunnen zoeken. De ‘Theory of change’ helpt ons om de beoogde effecten via KPI’s te monitoren.

THEORY OF CHANGE REGIO DEAL Werken aan een regio waar het goed en gezond wonen en werken is, nu en in de toekomst

Missie

Verantwoord groeien door slim te innoveren en ruimte te vinden in verbinding

Visie Opgaven Subdoel

Ieders talent benut

Versterken innovatiekracht via kennis en innovatie ecosystemen

Lange termijn effect

Behoud talent voor de regio

Arbeidspotentieel wordt benut

Korte termijn effect Activiteiten

Betrokkenheid en wederzijds begrip vergroten

Schaalsprong fysiek, sociaal en economisch mogelijk maken

Verhoogde arbeidsparticipatie

Uitvoering HCA agenda

Ontwikkelen regionaal leer-werk ecosysteem

Faciliteren van ontmoeting tussen ondernemers en kennisinstituten

Boeren, mkb, burgers, politiek en wetenschap werken begripvol samen

Kwaliteit van water, bodem, natuur en lucht op orde

Meer bij- en omscholing (LLO) en meer leerwerkplekken

Gedeelde faciliteiten realiseren

Integraal en participatief ontwikkelen

Stimuleren netwerken toekomstbestendige landbouw en MKB

Netwerk van voorzieningen om ontmoeting te stimuleren

40.000 woningen en banen

Meer besteedbaar inkomen en nieuwe verdienmodellen

Stimuleren toepassingsgerichte innovaties

Verbinding tussen stad en land, huidige en toekomstige bewoners

Eén gedeelde visie in regio op ruimtelijk programmeren

Gezamenlijk ruimtelijk programmeren

Groene uitloopgebieden versterken om ontmoeting en beweging te stimuleren

Investeringen in sociaal-culturele en recreatieve voorzieningen

Aantrekkelijke leefomgeving

Maatschappelijk dialoog stimuleren

Versterkt vertrouwen in instituties en elkaar

Inwoners ervaren de meerwaarde van groei in de regio

Dialoog programma over (regionale) maatschappelijke opgaven

3.1 Spoor 1: Verantwoord groeien

gebiedsgericht ontwikkelen met inwoners en ondernemers Met dit spoor willen we via participatieve en gebiedsgerichte aanpakken bijdragen aan de volgende ambities: ● Versneld terugbrengen van het woningtekort, met aandacht voor een goede balans tussen stedelijke ontwikkeling en leefbaarheid en behoud van unieke regionale kenmerken. ● Creëren van voldoende fysieke ruimte voor werkgelegenheid passend bij de verstedelijking. ● Realiseren van meervoudig ruimtegebruik, rekening houdend met ruimtelijkerandvoorwaarden. ● Versterken van betrokkenheid en wederzijds begrip tussen stad en platteland, huidige en toekomstige bewoners. We monitoren de beoogde effecten gerelateerd aan verstedelijking via bijvoorbeeld voortgangsrappor-tages van de Woondeal Regio Foodvalley. Voor betrokkenheid en wederzijds begrip volgen we de ontwikkeling van sociale betrokkenheid en sociaal kapitaal (SEO) en het Continu Onderzoek Burgerperspectieven (SCP). Met dit spoor versnellen we het gebiedsprogramma Foodvalley onder de NOVEX Uitvoeringsagenda die we samen met het Rijk, twee provincies, drie waterschappen en de Groene Metropoolregio Arnhem-Nijmegen11 ontwikkelen en uitvoeren. 10 11

In de volgende paragraaf hebben we enkele concrete voorbeelden projecten opgenomen. De definitieve keuze voor projecten bepalen we echter pas in de volgende fase en in afstemming met het Rijk. We weten van elkaar dat een Regio Deal aanvraag wordt ingediend. Hetgeen dat in de aanvraag van Foodvalley staat sluit aan op de werkwijze van de GMR. Wederzijds kunnen we profiteren van de programma’s die vanuit de Regio Deal worden uitgevoerd.

Foodvalley onderneemt natuurlijk!

pagina | 5

Het spoor Verantwoord groeien kent twee onderdelen:

A. Puzzelen met ruimte: regionaal ruimtelijk programmeren

Wat gaan we doen? We zetten de Regio Deal in als vliegwiel om aan de slag te gaan met gebiedsgerichte aanpakken en gebiedsprocessen in stedelijke en landelijke gebieden. Deze gebieden overschrijden gemeentegrenzen en geven invulling aan integrale ruimtelijke ontwikkeling. Ze dragen bij aan de realisatie van de gezamenlijke (rijk-regio) opgaven uit het NOVEX Arnhem-Nijmegen-Foodvalley Ontwikkelperspectief en het thema Verantwoord Groeien in de nieuwe Strategische Agenda. Deze Regio Deal aanvraag stimuleert het behalen van lokale subdoelen, waarvoor geen rijksbijdrage beschikbaar is via bestaande regelingen. De Regio Deal versneld de complexe en integrale gebiedsontwikkeling van oriëntatiefase naar uitvoeringsfase. We kiezen maximaal 5 gebieden en leggen samen met inwoners, ondernemers en instellingen de ruimtelijke puzzel. Hierbij hebben we specifiek aandacht voor slimme energieoplossingen. Deze zijn essentieel voor de realisatie van woon- en werklocaties. Werklocaties verduurzamen we vanuit een sterkere organisatiegraad en parkmanagement.

De doelen zijn: ● aanwijzen van bouwlocaties voor 2000- 3000 woningen per gebied ● in kaart brengen van benodigde (energie)voorzieningen ● ontwikkelen van toekomstbestendige werklocaties ● uitvoeren van de regionale bereikbaarheidsagenda ● creëren van ruimte voor recreatie en natuur ● bieden van een stevig handelingsperspectief voor de agrarische sector. Hoe doen we dat? Door op gebiedsniveau samen te werken met inwoners, ondernemers en kennisinstellingen aan verantwoorde groei, verbinden we fysieke opgaven met de identiteit van onze regio. Dit versterkt de betrokkenheid en het wederzijds begrip. Het recent ontwikkelde regionale initiatief ‘Stem van de woningzoekende’ brengt verhalen van woningzoekenden, waaronder jongeren en starters, onder de aandacht van raadsleden. Op regioniveau brengen we kansen en belemmeringen van systemen als bodem, water, mobiliteit, energie en economie in kaart. Door gebieds- en systeemniveau te combineren, voorkomen we vertraging en realiseren we sneller concrete plannen. De samenwerkende gemeenten in Regio Foodvalley faciliteren dit proces samen met provincies, waterschappen en rijksbetrokkenen bij NOVEX. Ze zorgen voor doorwerking van de resultaten naar de besluitvormende tafels.

Dit traject vraagt om kennisuitwisseling tussen Rijk en regio waarbij data en kennis wordt gedeeld over de lessen binnen integrale, regionale en gebiedsgerichte aanpakken. De gebiedsaanpak levert concrete en uitvoerbare plannen op.

B. (Samen) Werken aan vertrouwen

Wat gaan we doen? We willen de dialoog over (regionale) maatschappelijke opgaven tussen belanghebbenden, wetenschappers en de maatschappij stimuleren om vertrouwen en begrip te vergroten. Dit leidt tot nieuwe samenwerken die we onder andere kunnen verbinden aan “puzzelen met ruimte” en “innovatief ondernemen”. Daarmee heeft het een eigen waarde en kan het ook werken als ‘buitenboordmotor’ naar de andere sporen. Zo helpen we vertragingen in besluitvorming te voorkomen en realiseren we sneller onze doelen. Hoe doen we dat? We benuttenten de expertise van onze kennisinstellingen om onderling begrip, samenwerking en regionale uitvoeringskracht te versterken. Samen ontwikkelen we maatschappelijke dialoogprogramma’s over actuele regionale uitdagingen, zoals de toekomst van landbouw, ruimtelijke vraagstukken en een gezonde leefomgeving. Deze programma’s dragen bij aan en verbinden de drie de sporen van deze aanvraag.

3.2 Spoor 2: Regionaal ontmoeten:

voorzieningen creëren voor een aantrekkelijke leefomgeving Met dit spoor willen we door investeringen in regionale voorzieningen op het gebied van ontmoeten, cultuur en bewegen en de leefbaarheid in enkele specifieke wijken bijdragen aan de volgende ambities: ● Het voorzieningenniveau groeit tijdig mee met het aantal inwoners. ● Versterking van sociale veerkracht en cohesie door recreëren, ontmoeten en bewegen te faciliteren. ● Verbetering van het leven, wonen en werken in bestaande wijken. ● Verminderen van de recreatieve druk op natuurgebieden.

Foodvalley onderneemt natuurlijk!

pagina | 6

We monitoren de effecten via de Culturele Benchmark (uit de Cultuurmonitor Gelderland) en sociale veerkracht en cohesie via het institutioneel vertrouwen (uit Continu Onderzoek Burgerperspectieven (SCP)) van inwoners in de regio. Het spoor Regionaal ontmoeten kent drie onderdelen:

A. Regionale voorzieningen op het gebied van cultuur en sport

Wat gaan we doen? Voorzieningen moeten meegroeien met de woningbouw. We willen een levendige en bruisende regio waar bewoners elkaar kunnen ontmoeten,bewegen, leren en ontspannen. Dit is essentieel voor welzijn en leefbaarheid. De ontwikkeling naar een meer grootstedelijke dynamiek vraagt om grotere, meer toonaan-gevende cultuur- en sportvoorzieningen. Bij grote grote veranderingen in een gebied zijn het juist deze voorzieningen die de sociale veerkracht van inwoners en sociale cohesie van gemeenschappen versterken. Hoe doen we dat? We versterken en realiseren regionale voorzieningen, zodat ze meegroeien met de schaalsprong van de regio. Een voorbeeld is de Culturele hotspot FRISO naast de OV-hub EdeWageningen. De oude Frisokazerne wordt een landmark en ontmoetingscentrum met een multimediaal museum, animatieopleiding en oefencentrum voor klassieke muziek. Hier staan inspireren, creëren en een leven lang samen leren centraal: state of the art technologie meets beeldende kunst en muziek. Ook werken we aan een netwerk van laagdrempelige voorzieningen in kleinere kernen. Overheden en instellingen hebben concrete projecten op het gebied van cultuur en sport die ze binnen vier jaar willen realiseren en willen de Regio Deal benutten om dit gezamenlijk te versnellen.

B. Levendige wijken en dorpen

Wat gaan we doen? De schaalsprong heeft grote sociale gevolgen, ook voor de huidige inwoners. We bouwen niet alleen woningen, maar ook gemeenschappen. De buurt is waar je veel tijd doorbrengt en je verbonden voelt. De uitdaging is om van de buurt een plek maken waar het goed leven is. De bewoner staat daarbij centraal: van overleven naar bloeien via een integrale buurtaanpak. Hoe doen we dat? We richten ons voor deze aanvraag op vier kwetsbare wijken in Ede, Wageningen, Veenendaal en Nijkerk. Onze jeugd verdient een kansrijke omgeving om in op te groeien. Bij multiproblematiek, krijgen zij de benodigde hulp op maat. De aanpak is integraal: we pakken de opgaven in de buurt in samenhang aan. Door zowel in te zetten op de individuele wijkbewoner (zoals armoede, schulden, multiproblematiek en onderwijs) als op de buurt (zoals leefomgeving, voedselomgeving en woningvoorraad) verbeteren we de wijk vanuit verschillende perspectieven. Dit komt zowel de individuele bewoner als de wijk ten goede. Naast concrete resultaten voor de meest kwetsbaren, biedt dit ook lessen voor de ontwikkeling van nieuwe wijken.

C. Ontspannen en bewegen in de buitenruimte

Wat gaan we doen? Onze landschappen en natuur zijn een grote inspiratiebron en bieden ruimte voor inwoners en bezoekers. Onze inwoners en bezoekers recreëren graag in de natuurgebieden. Omdat dit teveel druk uitoefent op kwetsbare natuur, willen we deze druk spreiden. Daarom investeren we in aantrekkelijke landelijke gebieden zodat iedereen in de buurt kan recreëren en bewegen. Dit beperkt de recreatieve druk op de natuurgebieden bij de groei van de regio en ondersteunt de doelen van de lopende en aangrenzende Regio Deal Veluwe. Hoe doen we dat? Binnen de NOVEX samenwerking realiseren we 2.000 hectare multifunctioneel recreatiegebied. We ontwerpen onze buitenruimtes duurzaam om natuurgebieden te behouden voor toekomstige generaties. Tegelijk werken we aan betere verdienmodellen voor agrarisch ondernemers. De Regio Deal versnelt de ontwikkeling van drie gebieden dicht bij onze dorpen en steden. Een concreet voorbeeld is het versterken van de aantrekkingskracht van de Grebbelinie die Rhenen, Scherpenzeel, Renswoude, Veenendaal en Ede met elkaar verbindt. Dit helpt zowel de Veluwe als de Utrechtse Heuvelrug om recreatieve druk te verminderen. Het project verbetert de natuurwaarde en de historsche beleving van de Grebbelinie door gezamenlijke productontwikkeling, nieuwe fiets- en wandelroutes en belevingspunten van unieke plaatsen.

Foodvalley onderneemt natuurlijk!

pagina | 7

3.3 Spoor 3: Innovatief ondernemen

samen werken aan een toekomstbestendige economie Met dit spoor willen we door concrete acties bijdragen aan de volgende ambities: ● Faciliteren van economische groei (‘voor elke woning een baan’) die past bij de schaalsprong en een aantrekkelijk vestigingsklimaat. ● Ondersteuning van de agrarische sector: een sector van voldoende omvang, met ontwikkelingsruimte in verdienvermogen, doelsturing en innovatieve productieprocessen en producten. ● Faciliteren van een krachtig en innovatief MKB met aandacht voor bouw, metaal en ICT. Dit vereist voldoende gekwalificeerde mensen, toekomstbestendige werklocaties en beschikbaarheid van grondstoffen. ● Bieden van kansen voor iedereen op passend werk (inclusief vrijwilligerswerk) en persoonlijke ontwikkeling (een leven lang leren). We monitoren de beoogde effecten via de Entrepreneurial Ecosystem Index (UU) en de ontwikkeling van de arbeidsparticipatie in de regio (CBS). Het spoor Innovatief ondernemen kent twee onderdelen:

A. Kennis & innovatie ecosystemen

Wat gaan we doen? Regio Foodvalley is bekend om haar sterke en innovatieve foodsector en innovatief MKB, vooral in ICT en bouw. Om in de toekomst succesvol mee te groeien met de schaalsprong werken we samen met bedrijfsleven en kennisinstituten, vergroten we innovatiekracht en versterken we kennisnetwerken.

focus op ontwikkeling cross-overs met agri-food sector

Tech Metaal

sectoren

ICT Digital AI

AGRI FOOD Bouw & Infra

sterke ecosystemen

Zorg & Welzijn

Hoe doen we dat? We bouwen aan een sterke regionale economie door innovatie, clustervorming en circulair ondernemen te stimuleren. Het inspelen op kansen uit (nieuwe) technologieën, maatschappelijke ontwikkelingen en verduurzaming, is daarbij essentieel. Met de Regio Deal bevorderen we bedrijfsinnovaties, vorming van ecosystemen en cross-overs. Zo delen we kennis, wisselen we grondstoffen uit, versnellen we innovatie en creëren we gezamenlijke waarde. We richten ons op de volgende thema’s en doelgroepen: ● Het landelijk gebied heeft een toekomstbestendige agrarische sector nodig. Geen enkele organisatie of agrarisch bedrijf kan dit alleen realiseren. Voortbouwend op de lessen van de huidige Regio Deal, streven we naar meer toegepaste innovaties en een sterkere organisatiegraad. Het bestaande landbouwnetwerk Regio Foodvalley ontwikkelt zich, met steun van de Regio Deal tot een expertisecentrum waarin de sector, overheid en kennisinstellingen nauw samenwerken. We bundelen onze krachten met veehouders via experimenteerruimte om kennis en vakmanschap op te doen in bodem, water en voerconcepten. Bedrijfsbegeleiding en kennisverspreiding worden gefaciliteerd via studiegroepen. Samen met kennisinstellingen werken we aan het verdienvermogen van de boer van de toekomst. Boeren staan inhoudelijk aan het roer, we werken vraaggestuurd vanuit hun behoeften.

We werken nauw samen met de jonge agrariërs van de AJK, die al officieel betrokken zijn bij het landbouwnetwerk Regio Foodvalley. ● We ondersteunen het MKB en versterken de innovatiekracht op thema’s die de toekomst van de economie bepalen13. Een concreet voorbeeld is het thema ‘Circulaire Betonketen Regio Foodvalley’. Hier worden slopers, verwerkers en toepassers van betongranulaat in de Regio Foodvalley gestimuleerd en ondersteund om regionale grondstoffen optimaal te benutten. Dit initiatief verbindt de sloop van materialen uit de aanpak piekbelasters met het grondstoftekort in de woningbouw. ● We stimuleren eenvoudige kennisuitwisseling tussen kennisinstellingen en ondernemers om innovatie-kracht te vergroten. We investeren in start-up faciliteiten (locaties) waar kostbare appratuur slim gedeeld wordt. Zo kunnen start-ups en mkb-bedrijven zonder grote investeringen hun innovaties versnellen en samenwerking bevorderen. Dit versterkt het innovatie-ecosysteem in de regio. 13 Thema’s zoals beschreven in de Strategische Agenda: Digitalisering, Dataficering en AI, Robotisering, Circulariteit, Energie, Milieu & Klimaat

Foodvalley onderneemt natuurlijk!

pagina | 8

B. Talentvol en vitaal

Wat gaan we doen? Door de vergrijzing en minder MBO en HBO studenten in onze regio, moeten we investeren in het behoud en de ontwikkeling van talent in Regio Foodvalley. Iedereen kan zich een leven lang blijven ontwikkelen. We bieden kansen op passende banen en ontplooiingskansen voor iedereen. We leren mensen nieuwe technieken als robotisering, digitalisering en virtual reality, zodat zij straks van onschatbare waarde zijn voor de groei in de regio. Hoe doen we dat? We ondersteunen talentontwikkeling op verschillende niveaus met focus op praktijk en beroepsonderwijs binnen de Regio Deal. We verbinden talent met ons MKB via de Human Capital agenda. Met partners als de Barneveldse Techniek Opleiding, Food Academy Nijkerk en Aeres ontwikkelen we een regionaal Human Capital Leer-werk Ecosysteem. Barneveld Tomorrow, ontstaan vanuit de samenleving, professionaliseren we verder om talent te verbinden met ons MKB. Met het project ‘WaardenMakers’ broeden, brainen en bouwen we met multidisciplinaire groepen jonge talenten aan slimme oplossingen voor regionale uitdagingen zoals circulaire economie, energietransitie, landbouwtransitie en leefomgeving. Zo ontdekken, ontwikkelen en behouden we talenten en stimuleren we goed werkgeverschap met aandacht voor vitaliteit.

4 Financiële en overige aspecten We willen wonen, werken en recreëren in onze regio verbeteren met de Regio Deal, warvoor aanvullende middelen en instrumenten nodig zijn. Regionale partijen zijn bereid om - gekoppeld aan concrete projecten - met eigen middelen en in natura bij te dragen, maar steun vanuit het Rijk is essentieel. Naast financiële middelen vraagt de uitvoering om betrokkenheid, experimenteerruimte en expertise van het Rijk. We willen als één overheid samenwerken, ook met de betrokken provincies, met behoud van ieders rol. Samen met Arnhem-Nijmegen hebben we een langjarige NOVEX samenwerkingsagenda; de Regio Deal zet korte en middellange termijn stappen op weg naar realisatie. We brengen delen van de NOVEX agenda in de praktijk met concrete initiatieven. Met deze aanvraag vragen we het Rijk om € 40 miljoen cofinanciering. Als regio staan we garant voor minstens € 40 miljoen aan investeringen, deels publiek en deels privaat gedekt, gekoppeld aan concrete projecten binnen de drie sporen. Uit de inventarisatie blijkt dat we deze financiering ruimschoots kunnen realiseren. Projecten moeten minimaal 50% ‘eigen bijdrage’ leveren, wat eigenaarschap en commitment borgt. Sporen Verantwoord groeien Regionaal ontmoeten Innovatief ondernemen Monitoring en programmamanagement Totaal

Gevraagde bijdrage van het Rijk €8 mln. € 17,5 mln. € 14 mln. € 0,5 mln. € 40 mln.

*Bovenstaande bedragen zijn indicatief.

De triple helix initiatiefnemers hebben hun steun voor deze aanvraag bevestigd met een steunverklaring en een intentieverklaring per project. Structurele kosten na de eenmalige investeringen uit de Regio Deal zijn de verantwoordelijkheid van de aanvrager. Bij de dealmaking betrekken we gemeenteraden en Provinciale Staten actief vanuit hun budgetrecht zodra de kaders en randvoorwaarden van het Rijk duidelijk zijn.

Foodvalley onderneemt natuurlijk!

pagina | 9

5 Organisatie en governance We bouwen voort op bestaande regionale structuren en samenwerkingsverbanden. De lessen uit de evaluatie van de huidige Regio Deal nemen we mee. Regio Foodvalley fungeert als eerste aanspreekpunt voor dealmaking en organisatie van de uitvoering. De stuurgroep, bestaande uit Economic Board triple helix partners, rapporteert periodiek aan het Algemeen Bestuur en organiseert zo nodig tussentijdse besluitvorming. Dit wordt geïntegreerd in lopende trajecten zoals NOVEX en de nieuwe Strategische Agenda. We verbinden de drie sporen en het uitvoeringsprogramma onderling. We verantwoorden ons op een doelmatige aanpak en besteding van middelen, met geformuleerde resultaten en doelen als uitgangspunten. De ‘Werkplaats Monitoring & Dialoog Regio Foodvalley’ levert periodieke rapportages over maatschappelijke opgaven en biedt bijsturingsmogelijkheden. In samenwerking met het SCP, het PBL en onderzoeksinstituten ontwikkelen we regiospecifieke monitoring. Gemeentelijke inwonerpanels kunnen specifieke effecten monitoren, wat in de vorige Regio Deal goed werkte. Inwoners en andere stakeholders betrekken we via gebiedsprocessen en dialoogprogramma’s.. Jaarlijks nodigen we alle trekkers en deelnemers uit om kennis te delen en elkaar te inspireren.

Iedereen is welkom: inwoners, mkb-ondernemers, boeren, jongeren, studenten en intermediairs uit onderwijs, bedrijfsleven, zorg, maatschappelijke-,natuur- en milieuorganisaties, en overheden. De rol van Regiokassier wordt ingevuld door het regiokantoor, samen met de gemeente Ede. We leggen afspraken over taakverdeling en bevoegdheden vast om objectiviteit en onafhankelijkheid te waarborgen. Projectbijdragen toetsen we vooraf op doel- en rechtmatigheid en staatssteun. Vooraf maken we heldere afspraken met het Rijk en uitvoerende partners in de dealmakingsfase. De SiSa systematiek garandeert effectieve en efficiënte uitvoering. We verantwoorden de besteding van middelen in de Planning & Controlcyclus van de betrokken overheden, herkenbaar voor raads-, staten- en leden van het Algemeen Bestuur. We stellen voor minimaal twee keer per jaar als Rijk-regio de voortgang te bespreken en zo nodig nadere afspraken te maken.

Tot slot. Deze propositie versterkt onze positie als toonaangevende regio door verantwoord te groeien en de kwaliteit van leven van onze inwoners en ondernemers te verbeteren. Met steun vanuit de Regio Deal dragen we graag bij aan belangrijke nationale opgaven en bevorderen we wederzijds begrip en samenwerking. Dit stelt ons in staat om de grote opgaven in onze regio beter en sneller aan te pakken en vertrouwen op te bouwen. Onze triple helix partners en brede regionale steun vormen de basis van deze propositie, die het resultaat is van gezamenlijke inspanning tussen ondernemers, onderwijs en kennisinstellingen en maatschappelijke partners. De acht gemeenten uit Regio Foodvalley en de provincies Gelderland en Utrecht ondersteunen deze aanvraag, die mede namens de Economic Board Regio Foodvalley wordt ingediend. We geven graag nadere toelichting waar nodig en kijken uit naar de samenwerking dealmakingsfase. Wij wensen u veel wijsheid in uw afweging.

Foodvalley onderneemt natuurlijk!

pagina | 10