Bijlage 1d NvU Publicatie Bouw geen zorgwoningen
Tekst van het document
bouw geen zorgwoningen Maak alle woningen geschikt!
Bij ‘zorggeschikte woningen’ wordt vaak gedacht aan een appartement met complexe hijssystemen en enorme badkamers. In deze publicatie willen we u overtuigen dat het tegendeel ook mogelijk is.
Kennemerhart is een ouderenzorgorganisatie. Wij hebben tien woonzorglocaties, meerdere dag- en ontmoetingscentra, een behandelcentrum en we bieden thuiszorg. Met ongeveer 2300 gemotiveerde en geïnspireerde medewerkers en 750 vrijwilligers bieden wij een breed scala aan zorg- en dienstverlening aan ruim 2500 ouderen in Kennemerland.
Als architecten en zorgprofessionals weten wij het dat het anders kan. Het verschil tussen zorgwoningen en standaardwoningen kunnen we opheffen. Laten we met elkaar inzetten op breed toegankelijke woningen, die niet onnodig groot, duur of ingewikkeld zijn, maar wel een prettige leefruimte bieden voor iedereen.
Co-act ondersteunt organisaties bij strategische huisvestingsvraagstukken, het bouwen van een sterke organisatie en het realiseren van innovatieve vastgoedprojecten en programma’s. Door te focussen op het plezier in wonen, zorg, werk en leren brengen we de kennis en visie van alle betrokkenen samen om tot de beste en meest haalbare oplossing te komen.
TALLER Architects is een architectenbureau voor ruimtelijk ontwerp en conceptontwikkeling. Met een geïntegreerde ontwerpbenadering ontwerpen en ontwikkelen wij gebouwen en buurten die ontmoetingen stimuleren en een positieve impact hebben. Alles wat we doen is gericht op het verbeteren van de gebouwde omgeving en het bevorderen van een hechte samenleving.
Trudy Dijk Kennemerhart
Johan Thijssen CO-ACT
Kennemerhart | CO-ACT | Taller Architects | Common Affairs
Sven Hoogerheide Taller Architects
Berend Hoffmann Common Affairs
Common Affairs maakt onalledaagse architectuur voor het dagelijks leven. Wij zijn een architectenbureau met een rijk verleden aan projecten en jaren ervaring op het gebied van stedenbouw en architectuur. Wat we maken is even verrassend als vertrouwd, het klopt en valt op. We vinden die balans door voort te bouwen op wat er al is; door iets toe te voegen aan het verhaal van een omgeving.
3
januari 2025
Inhoud 1.
Aanleiding 8
2.
Eenvoudige aanpassingen
16
3.
Woonmatjes 20
Douche 22
6.
Buitenruimte 54
Dak, Galerij en Balkon
56
Hofje en collectieve tuin
57
7.
Het gebouw in context
58
Mobiliteit 60
Wastafel 24
Rustplekken 62
Toilet 26 Keuken 28 Slaapkamer 30
Colofon 66
Buitenruimte 32
4.
Woningen 34
Small 36 Medium 38 Large Corridor 40 Large Gallerij 42
5.
Een leefbaar gebouw
44
Entree Woningen 46 Entree gebouw 48 Centraal punt 50 Woonkamer(s) 52
Kennemerhart | CO-ACT | Taller Architects | Common Affairs
4
5
januari 2025
Leeswijzer De vergrijzende samenleving vraagt om toekomstbestendige, toegankelijke woningen zonder hoge investeringen die aansluiten bij veranderende zorgbehoeften. Deze leidraad biedt een eenvoudige en concrete aanpak voor universeel toegankelijke woonoplossingen op complex- en buurtniveau, en benadrukt samenwerking tussen opdrachtgevers, ontwerpers, woningcorporaties, beleggers, zorgaanbieders en gebruikers.
1. Eenvoudige en kostenbesparende maatregelen
2. Flexibele oplossingen in het ontwerp
3. Context van wooncomplex en buurtniveau
We beginnen met het identificeren van de meest eenvoudige en kostenbesparende oplossingen die direct kunnen worden toegepast. Deze maatregelen zijn gericht op de toegankelijkheid en gebruiksvriendelijkheid van woningen zonder ingrijpende aanpassingen.
Vervolgens onderzoeken we eenvoudige en flexibele ontwerpopties die bijdragen aan een inclusieve woonomgeving. Deze oplossingen worden geïntegreerd in het ontwerp om aan te sluiten bij de veranderende behoeften van bewoners gedurende hun levensloop.
Tot slot plaatsen we de voorgestelde maatregelen en oplossingen in een bredere context door te kijken naar de toepassing binnen een wooncomplex en op buurtniveau. Hierbij houden we rekening met de sociale en fysieke omgeving, zodat de woonoplossingen bijdragen aan een inclusieve en zorgzame gemeenschap.
Kennemerhart | CO-ACT | Taller Architects | Common Affairs
6
7
januari 2025
1. Aanleiding De bouw van zorgwoningen in Nederland is anno 2024 niet opgewassen tegen de vraag die door de vergrijzing ontstaat. Door op een andere manier naar toegankelijkheid in het woningaanbod te kijken kunnen we dit veranderen. 9
januari 2025
1. Aanleiding > 2. > 3. > 4. > 5. > 6. > 7.
Anders kijken naar demografische uitdagingen Nederland staat voor een grote demografische uitdaging door de meervoudige vergrijzing; zowel het aantal ouderen als de levensverwachting neemt sterk toe. In de komende twintig jaar zal het aantal 75-plussers fors stijgen. Eén op de zeven Nederlanders zal tot deze leeftijdsgroep behoren. Deze verschuiving zet de zorg- en woninginfrastructuur onder druk. De groeiende groep ouderen leidt tot een explosieve vraag naar zorggeschikte en toegankelijke woningen. Naar verwachting zullen meer dan honderdduizend ouderen verpleegzorg nodig hebben terwijl 75% van hen niet in een verpleeghuis terecht kan. Daarom is er een dringende behoefte aan de bouw van ruim 250.000 extra woningen voor 75-plussers die zelfstandig willen blijven wonen. Deze woningen moeten voldoen aan specifieke eisen voor toegankelijkheid en zorgvoorzieningen.
2.500.000 2.000.000
In plaats daarvan kunnen woningen beter worden ontworpen voor een bredere doelgroep, ongeacht beperkingen of het gebruik van hulpmiddelen. Dit biedt een toekomstbestendige oplossing waarin ouderen in gemengde woonomgevingen kunnen blijven wonen en kunnen rekenen op een netwerk van jongere buurtbewoners en mantelzorgers. Zo ontstaat een inclusieve samenleving met meer flexibiliteit in de woningmarkt.
Momenteel reageren overheid, zorginstellingen en woningcorporaties op deze uitdagingen door het woningaanbod te segmenteren met specifieke typen en voorzieningen voor verschillende groepen ouderen. Hoewel logisch op het eerste gezicht, heeft deze aanpak nadelen. Segmentatie leidt tot fragmentatie van de gemeenschap en vermindert de flexibiliteit van het woningaanbod. Het vereist ook ingewikkelde beheer- en toewijzingsstrategieën wat de complexiteit en inefficiëntie verhoogt.
Om de druk op de zorg- en woninginfrastructuur te verlichten moeten overheid, zorginstellingen en woningcorporaties de focus verschuiven van segregatie naar inclusie en van segmentatie naar flexibiliteit en aanpassingsvermogen. Dit vereist een herziening van onze woonvisie: in plaats van zorgspecifieke woningen moeten alle nieuwbouwwoningen vanaf de basis zorg- en rolstoelgeschikt zijn. Alleen op deze manier kan Nederland zich voorbereiden op de uitdagingen van de dubbele vergrijzing en de kwaliteit van leven voor alle generaties waarborgen.
1.500.000
1.000.000 500.000
0
2020
2025
2030
75-Plussers
75-79 jaar
80-84 jaar
85-89 jaar
>90 jaar
75+ Huishoudens
75-79 jaar
80-84 jaar
85-89 jaar
>90 jaar
Bron(nen):
CBS - Prognose aantal ouderen 2020-2070 CBS - Prognose aantal oudere huishoudens 2020-2070
De komende twintig jaar neemt het aantal ouderen substantieel toe waardoor bijna één op de zeven Nederlanders ouder dan 75 jaar zal zijn.
Kennemerhart | CO-ACT | Taller Architects | Common Affairs
10
11
januari 2025
1. Aanleiding > 2. > 3. > 4. > 5. > 6. > 7.
Wonen met én zonder zorg In Nederland en internationaal is veel kennis beschikbaar over aangepast en toegankelijk bouwen, maar in de praktijk zien we dat inclusieve woningen, complexen en wijken vaak niet volgens deze inzichten worden gerealiseerd. Keurmerken, certificeringen en studies bieden duidelijke richtlijnen voor een inclusieve leefomgeving, toch worden deze zelden daadwerkelijk toegepast. Dit komt deels door een gebrek aan wet- en regelgeving die toegankelijkheid en inclusiviteit afdwingt als norm, ondanks internationale verdragen en nationale initiatieven die deze principes promoten. De huidige juridische kaders zijn onvoldoende om consistente en hoogwaardige toegankelijkheidsstandaarden te waarborgen.
Voor een realistische benadering van zorgwoningen is een praktische vertaling van deze inzichten echter van belang, evenals een helder beeld van de financiële impact. We erkennen dat er een kleinere groep is met complexere behoeften, zoals bewoners die bijzondere hulpmiddelen gebruiken of mensen met unieke zorgbehoeften zoals complex gedrag. Voor deze groep zijn specifieke aanpassingen nodig. Het zou echter inefficiënt zijn om de gehele woningvoorraad daarop af te stemmen.
Een ander obstakel is van economische aard. Ontwikkelaars, woningcorporaties en investeerders worden afgeschrikt door de hogere initiële kosten die gepaard gaan met het implementeren van toegankelijke ontwerpprincipes en voorzieningen. Het heersende idee is dat zorggeschikte woningen ongeveer 30% groter en 30% duurder zouden moeten zijn dan reguliere woningen. Hoewel de overheid subsidies aanbiedt om deze kostenkloof te overbruggen rijst de vraag of deze aanname over duurdere woningen terecht is. Wij zijn van mening dat door slim en efficiënt te ontwerpen de woningen niet noodzakelijk groter hoeven te zijn en dat de meerkosten aanzienlijk kunnen worden beperkt.
overige woningen
Voor zorgaanbieders, die vaak specifieke en daardoor kostbare eisen hebben voor hun zorgomgevingen, ligt de uitdaging in het ontwikkelen van reguliere woonoplossingen in plaats van op traditionele verpleeghuizen gebaseerde geclusterde woningen. Het doel is om een integrale, toekomstbestendige oplossing te bieden die aansluit bij de veranderende zorgbehoeften van bewoners in een inclusieve en toegankelijke leefomgeving.
Er is een breed aanbod aan studies en publicaties beschikbaar over de realisatie van zorgwoningen. Deze rapporten bieden waardevolle inzichten in de mogelijkheden binnen de zorgwoningbouw, maar blijven ook vaak op een abstract niveau waardoor concrete handvatten voor de praktijk ontbreken. Daarnaast wordt een analyse van de extra kosten die maatregelen en aanpassingen met zich meebrengen veelal gemist. Kennemerhart | CO-ACT | Taller Architects | Common Affairs
zorgwoningen
Maak alle woningen geschikt!
12
13
januari 2025
1. Aanleiding > 2. > 3. > 4. > 5. > 6. > 7.
It takes a village to grow old Succesvol ouder worden vraagt meer dan alleen het aanpassen van individuele woningen; het vereist een bredere aanpak waarin de gehele leefomgeving een rol speelt. De parafrase It takes a village to grow old geeft aan dat het welzijn van ouderen niet alleen afhankelijk is van de woning maar ook van de gemeenschap en omgeving waarin zij leven. Bij voorkeur leven jong en oud samen in een wijk of zelfs een wooncomplex. Door woningen vorm te geven volgens de behoeften van alle generaties wordt een belangrijke stap gezet. Zonder een toegankelijke en ondersteunende leefomgeving buiten de woning blijft de impact van intergenerationeel wonen beperkt.
waar bewoners elkaar kunnen ontmoeten, eten en activiteiten ondernemen. Dergelijke ruimtes bevorderen sociale interactie en verminderen eenzaamheid. Voor sociale huurprojecten is de financiering en exploitatie van deze voorzieningen vaak niet geregeld waardoor er behoefte is aan alternatieve, kosteneffectieve oplossingen voor het faciliteren van deze ontmoetingsruimtes. Ook voor gemeente en zorg- en welzijnsorganisaties is het financieel niet mogelijk om in al deze geclusterde wooncomplexen ondersteunde activiteiten te organiseren.
Het realiseren van een zorgzame en inclusieve omgeving vraagt om een holistische benadering waarin woningen, wooncomplexen en de buurt als geheel worden geïntegreerd. Dit betekent dat de fysieke inrichting van de wijk moet bijdragen aan een toegankelijke en sociaal stimulerende leefomgeving voor iedereen met specifieke aandacht voor ouderen en mensen met beperkingen. In een dergelijke wijk voelen alle bewoners, ongeacht hun leeftijd of mobiliteit, zich gewaardeerd en onderdeel van de gemeenschap. Dit is vooral belangrijk in dementievriendelijke wijken waar de integratie van, veelal geclusterde, woningen in een ondersteunende wijkstructuur bijdraagt aan het welzijn van de bewoners.
overige voorzieningen in dorp
Door niet alle functies binnen één wooncomplex te concentreren maar deze deels op buurtniveau te organiseren ontstaat een netwerk van gedeelde ruimtes en faciliteiten die door verschillende groepen bewoners kunnen worden gebruikt. Deze aanpak verhoogt de efficiëntie in het gebruik van middelen en creëert een bredere, meer inclusieve gemeenschap. Het biedt niet alleen financiële voordelen maar bevordert vooral interactie tussen wijkbewoners.
De overheid streeft ernaar om tegen 2030 een aanzienlijk aantal woningen voor senioren te realiseren met een focus op geclusterde woonvormen die ook sociale infrastructuur omvatten. Dit houdt in dat de overheid vindt dat ontmoetingsruimtes moeten worden gecreëerd
Kennemerhart | CO-ACT | Taller Architects | Common Affairs
zorgcentrum met de rug naar wijk
samenwonen in zorgzame wijk te midden van de gemeenschap
14
15
januari 2025
2. Eenvoudige aanpassingen Met een aantal eenvoudige aanpassingen maken we een standaard woning toegankelijk en bruikbaar voor een brede doelgroep.
17
januari 2025
1. > 2. Eenvoudige aanpassingen > 3. > 4. > 5. > 6. > 7.
Eenvoudige aanpassingen met groot effect.
Onderrijdbare aanrechten en wastafels
Door met een aantal simpele zaken rekening te houden, maken we een ‘normale’ woning bruikbaar voor een brede gebruikersgroep. Deze ingrepen gaan niet ten koste van het gebruiksgemak van de doorsnee bewoner, en ze werken ook niet kostenverhogend. Eerder maken ze de woning prettiger voor iedereen.
Onderrijdbare oppervlakten zoals aanrechten en wasbakken bieden meerdere voordelen. Voor rolstoelgebruikers is het eenvoudiger om zelfstandig te koken en wassen, omdat dingen binnen handbereik komen. Daarnaast kunnen woningen veel compacter ingedeeld worden. Een rolstoel kan immers onder onderrijdbare oppervlakten draaien, waardoor de draaicirkel efficiënter gepositioneerd kan worden. Met name de in reguliere zorgwoningen overgedimensioneerde badkamers kunnen hierdoor kleiner worden vormgegeven, waardoor er meer ruimte overblijft voor leefruimten. Dit maakt een woning aantrekkelijk voor een bredere doelgroep.
Drempelvrije douche
Deurbel binnen handbereik
Wonen in een drempelvrij huis biedt aanzienlijke voordelen. Voor rolstoelgebruikers verhoogt het het gebruiksgemak van de woning. Voor mensen die slecht ter been zijn vermindert het risico op ongelukken. Bovendien krijgt de woning een chiquere uitstraling, met name de doucheruimte.
Deurbellen, schakelaars en postbussen zijn vaak onbereikbaar voor mensen in een rolstoel. Een deurbel op 1,0 meter hoogte is echter door iedereen te gebruiken. Dit is niet alleen voor mensen met een rolstoel of rollator noodzakelijk, ook voor kinderen is het handig.
Goede verlichting
Vooraf aanbrengen achterhout Het achteraf bevestigen van wandbeugels en handgrepen kan duur en complex zijn. In zorgwoningen worden ze daarom vaak uit voorzorg aangebracht, ook als de huidige bewoner ze (nog) niet nodig heeft. Dit maakt een woning onaantrekkelijk voor andere doelgroepen. Onze oplossing: breng alleen het achterhout op strategische plekken alvast aan. Zo is het eenvoudig en goedkoop om een wandbeugel te monteren op het moment dat dit echt nodig is.
Kennemerhart | CO-ACT | Taller Architects | Common Affairs
18
Adequate verlichting is cruciaal voor mentaal welzijn en veiligheid, vooral voor ouderen bij wie het gezichtsvermogen vermindert. Het vermindert het risico op vallen door een betere zichtbaarheid van obstakels en trappen. Bovendien maakt het dagelijkse activiteiten zoals lezen en koken gemakkelijker en draagt het bij aan een aangename sfeer.
Voldoende kleurcontrast Zo’n 200.000 mensen in Nederland zijn slechtziend. Een groot deel van de ongeveer 30.000 mensen die blind zijn heeft nog altijd een paar procent zicht. Met voldoende kleurcontrast - een contrastratio van ten minste 70% - kan deze doelgroep zich in eigen woning zelfstandig handhaven. Het aanbrengen van de juiste kleuren is niet ingewikkeld. Daarnaast levert het een mooie woning op.
19
januari 2024
3. Woonmatjes Details in de woninginrichting bepalen of een woning toegankelijk is voor een breed publiek. In dit hoofdstuk laten we per ruimte zien wat de belangrijkste aandachtspunten zijn. 21
januari 2025
Douche > Wastafel > Toilet > Keuken > Slaapkamer > Buitenruimte
1. > 2. > 3. Woonmatjes > 4. > 5. > 6. > 7.
Een douche met ruimte voor zorg b
a: De hand-douchekop bevindt zich op een gemakkelijke hoogte voor een bewoner in rolstoel. De doucheslang is ≥ 2 meter, zodat ook zorgverlenend personeel hulp kan bieden zonder hinder.
2100
b: Door de douchekop te plaatsen op 2,1 meter, is de douche voor zowel mobiele als niet mobile bewoners geschikt. Doordat de douchekop niet boven de kraan hangt, blijft eventueel zorgverlenend personeel droog. De gebruiker kan daarnaast zelf de douchekop pakken. Zo is er ruimte voor zowel zorg als zelfstandigheid. Verder is het belangrijk dat de mechanische ventilatie zich niet boven de douche bevindt, aangezien dit tocht kan veroorzaken.
50 0
c 500
a 1100
c: Door te kiezen voor een losse douchestoel of door vooraf voorbereidingen te treffen voor het plaatsen van een wanddouchezitting, kunnen kosten worden bespaard. Het aanbrengen van achterhout en bevestigingsstrips zorgt ervoor dat de wanddouchezitting later eenvoudig kan worden geïnstalleerd wanneer dit nodig is. Een vaste douchestoel van plastic maakt de overstap van rolstoel naar douchestoel eenvoudiger en kan helpen bij evenwichtsproblemen.
40 0
32 0
90 0
0 12 0 90 0
Kennemerhart | CO-ACT | Taller Architects | Common Affairs
0 12 0
22
23
januari 2025
Douche > Wastafel > Toilet > Keuken > Slaapkamer > Buitenruimte
1. > 2. > 3. Woonmatjes > 4. > 5. > 6. > 7.
Een gebruiksvriendelijke wastafel 60 0
a: Kantelbare spiegels zijn prijzig en bovendien onnodig. Door een grotere spiegel aan te brengen is deze bruikbaar voor mensen met en zonder rolstoel. 1000
b: Door de wastafel te installeren op 0,8 meter hoogte, is deze onderrijdbaar. Dit leidt tot een gebruiksvriendelijkere wasruimte, waarbij een bewoner met een rolstoel geen hinder ervaart van obstakels. Overige bewoners kunnen deze ruimte benutten door hier een kastje te plaatsen. Pas, om de ruimte te creëren en om verbrandingsgevaar te voorkomen, een speciale sifon toe.
a
c: Stopcontacten moeten spatwaterdicht zijn en op > 0,6 meter afstand van de kraan geplaatst worden. Door ze op 1,0 meter hoogte te plaatsen zijn ze goed bruikbaar voor iedereen.
700
b 40 0
0 120
1000
800
530
65 0 90 0
Kennemerhart | CO-ACT | Taller Architects | Common Affairs
24
25
januari 2025
Douche > Wastafel > Toilet > Keuken > Slaapkamer > Buitenruimte
1. > 2. > 3. Woonmatjes > 4. > 5. > 6. > 7.
Een toegankelijk toilet voor iedereen a: De toiletrolhouder moet op max. 0.65 meter reikwijdte (vanaf binnenkant wc), het liefst aan de zijwand, worden geplaatst. Bij ruime badkamers in zorgwoningen gaat dit niet altijd goed. b: Door op voorhand achterhout en bevestigingsstrips te plaatsen, hoeven de opklapbare toiletbeugels pas aangebracht te worden op het moment dat het nodig is. c: Door de zitting van het toilet in een afwijkende kleur ten opzichte van de vloer en wand uit te voeren, is deze ook zichtbaar voor mensen met beperkt gezichtsvermogen. 650
a 750
b 700
1200
900
500
c 400 900 1200
9 1200 00
Kennemerhart | CO-ACT | Taller Architects | Common Affairs
26
27
januari 2025
Douche > Wastafel > Toilet > Keuken > Slaapkamer > Buitenruimte
1. > 2. > 3. Woonmatjes > 4. > 5. > 6. > 7.
Een bruikbare keuken voor iedereen a: Een onderrijdbaar aanrechtblad is voor rolstoelgebruikers onontbeerlijk om fatsoenlijk te kunnen koken. Voor andere bewoners is dit echter een minder aantrekkelijke optie omdat er minder keukenkastjes onder het aanrecht zijn. Bovendien is het een prijzige oplossing. Het is daarom praktischer en goedkoper om een standaardaanrecht pas te vervangen door een onderrijdbaar aanrecht op het moment dat de woning wordt bewoond door een rolstoelgebruiker. De rest van de keuken kan dan blijven zoals deze is.
35 0
600
b: Bij een onderrijdbaar aanrecht is kastruimte vaak een probleem. Dit kan opgelost worden door een verrijdbaar keukenkastje. Deze kan daar geplaatst worden waar hij nodig is. Een alternatief is het toepassen van handmatige of electronisch beweegbare bovenkasten. Deze zijn als maatwerkvoorziening te plaatsen.
500
c
c: Door de koelkast en magnetron lager te plaatsen dan in een reguliere woning, zijn deze voor iedereen te gebruiken. 900
600
60 0
a 150
0 210
750
12 0 0
b
Kennemerhart | CO-ACT | Taller Architects | Common Affairs
28
29
7 50
januari 2025
Douche > Wastafel > Toilet > Keuken > Slaapkamer > Buitenruimte
1. > 2. > 3. Woonmatjes > 4. > 5. > 6. > 7.
Een slaapkamer met bewegingsvrijheid a: Door bij de slaapkamerdeur ruimte vrij te houden voor een draaicirkel van 1,5 meter, is de slaapkamer zonder problemen met een rollator en rolstoel te gebruiken. b: Aan beide zijkanten van het bed zijn gebruiksvlakken van 1,4 meter bij 0,9 meter. Deze ruimte hebben eventuele zorgverleners nodig om een bewoner te verzorgen. Daarnaast heeft ook de bewoner zelf voldoende ruimte om fatsoenlijk uit bed te komen of het bed op te maken. c: Aan de voorzijde van de kledingkast is een vrije ruimte van 1,2 meter. Hierdoor kan een bewoner in rolstoel de kledingkast zonder obstakels gebruiken. d: Tenzij beide bewoners slecht ter been zijn, is het onnodig om aan weerszijde van het bed 0,9m te houden. In dat geval is het prettig om het bed te kunnen verschuiven om meer vrije ruimte voor de kast te creeëren. Met verplaatsbare wandschakelaars kunnen bewoners altijd gemakkelijk vanuit het bed het licht bedienen.
16 0 0 4 00 900
70 0 14 0 0
b
a
75 0
0 120
600
c
0 180
90 0
Kennemerhart | CO-ACT | Taller Architects | Common Affairs
900
30
31
januari 2025
Douche > Wastafel > Toilet > Keuken > Slaapkamer > Buitenruimte
1. > 2. > 3. Woonmatjes > 4. > 5. > 6. > 7.
Zelfstandig genieten van de buitenlucht a: Doordat de schuifdeur niet in het midden van het balkon uitkomt, maar aan de zijkant, is er op het balkon een draaicirkel van 1,5 meter mogelijk. b: In de ideale situatie is er geen hoogteverschil tussen binnenruimte en buitenruimte, om struikelen te vermijden. Met een afgeronde drempel van maximaal 20 millimeter is het balkon ook nog toegankelijk voor iedereen. c: Om hemelwater af te voeren worden balkons vaak onder afschot geplaatst. Om het balkon rolstoelvriendelijk te houden, mag het afschot maximaal 2% zijn.
a
b
0 120 750
90 0
18 0 0
c 2%
Kennemerhart | CO-ACT | Taller Architects | Common Affairs
32
33
januari 2025
4. Woningen Aan de hand van vier woningplattegronden illustreren we de principes uit de voorgaande hoofdstukken. Deze woningen zijn zorggeschikt maar desondanks aantrekkelijk voor iedereen.
35
januari 2025
Small > Medium > Large Corridor > Large Gallerij
1. > 2. > 3. > 4. Woningen > 5. > 6. > 7.
Conventionele zorgwoning - 1 kamer - 28 m² GO
Zorggeschikte woning - 1 kamer - 28 m² GO
100
1800
1500
600
e
c
a
2500
d
5300 800
900
4400
7000
b
100
f
2400
1600 4000
(a) Hal is loze ruimte, (b) Keukenblok staat in de weg, (c) Badkamer is groot t.o.v. woonkamer
(d) Achterhout voor toiletbeugels, (e) Hoogte deurbel 1 meter, (f) Volwaardige keuken
36
37
Kennemerhart | CO-ACT | Taller Architects | Common Affairs
oktober 2024
Small > Medium > Large Corridor > Large Gallerij
1. > 2. > 3. > 4. Woningen > 5. > 6. > 7.
Conventionele zorgwoning - 2 kamer - 60 m² GO
Zorggeschikte woning - 2 kamer - 44 m² GO 7000 1900
400
700
100
1200
2700
e
1200
2100
a
600
c
6400
100
d
4200
4600
b
3000
100
3900 7000
(a) Binnenberging >2,7 m2 is verplicht door GO >50 m2, (b) Geen dubbelgebruik woonmatjes (conform Woonkeur)
Kennemerhart | CO-ACT | Taller Architects | Common Affairs
38
(c) Bevestigingsstrips wanddouchezijde, (d) Onderrijdbare wastafel voor compacte badkamer, (e) Gepersonaliseerde entree met raam
39
oktober 2024
Small > Medium > Large Corridor > Large Gallerij
1. > 2. > 3. > 4. Woningen > 5. > 6. > 7.
Conventionele zorgwoning - 3 kamer - 75 m² GO
Zorggeschikte woning - 3 kamer - 49 m² GO 100
2400
100
3000
b
4200
5600
100
a
1900
600
4000
e d
c 2500
2400
3000
9600
(a) Onderrijdbaar keukenblad, (b) Geen hoogteverschil door douchebak, (c) Afschot maximaal 2%, (d) Geen drempel tussen woning en balkon, (e) Tweede slaapkamer optioneel
Kennemerhart | CO-ACT | Taller Architects | Common Affairs
40
41
oktober 2024
Small > Medium > Large Corridor > Large Gallerij
1. > 2. > 3. > 4. Woningen > 5. > 6. > 7.
Conventionele zorgwoning - 3 kamer - 74 m² GO
Zorggeschikte woning - 3 kamer - 49 m² GO
100
215 0
1 00
1500
300 0
475
870
2500
a
12 00
1630
600
b
1425
1800
e
100
466 0
2450
c
210 0
10 50
60 0
300
1640
300
3600
d
28 48
(a) Hoofdslaapkamer aan galerij, (b) Compacte indeling dankzij kleine hal, (c) Zitruimte naast draaicirkel, (d) Hoofdslaapkamer aan privé-zijde, (e) Badkamer bereikbaar vanuit slaapkamer én hal
Kennemerhart | CO-ACT | Taller Architects | Common Affairs
42
43
oktober 2024
5. Leefbaar gebouw In dit hoofdstuk richten we ons op de kernprincipes voor het ontwerpen van een aangenaam woongebouw. We leggen de nadruk op het creëren van een vloeiende overgang tussen persoonlijke en gemeenschappelijke ruimten, waarbij bewoners worden gestimuleerd tot interactie. 45
januari 2025
Entree woningen > Entree gebouw > Centraal punt > Woonkamer(s)
1. > 2. > 3. > 4. > 5. Leefbaar gebouw > 6. > 7.
Entree woningen Binnen het woongebouw moet er gelegenheid zijn voor spontane en informele ontmoetingen. Een centrale ruimte kan hierbij dienen als een verlengstuk van de eigen privéruimte
a: De doorgang moet drempelloos zijn of een hoogteverschil van maximaal 20 millimeter hebben.
d: Een doorkijk vanuit de woning naar de voordeur. e: Voldoende verlichting in de galerij en gangzones is essentieel voor het waarborgen van welzijn en veiligheid.
b: De deur heeft de voor buitendeuren gehanteerde standaardafmeting van min. breedte 0,93 meter en hoogte 2,2 meter.
i: Brede gangen kunnen, naast de gedeelde ruimtes, bijdragen aan het eigen maken van de omgeving en bieden ruimte voor spontane ontmoetingen tussen bewoners.
g: Een galerij met deuren vereist een minimale breedte van 1,2 meter, met op enkele plekken een bredere vrije passeerruimte.
Een zogenaamde drempelzone kan deze ontmoetingen bevorderen. Deze zone biedt bewoners de mogelijkheid om de ruimte naar eigen inzicht in te richten en te gebruiken.
h: Bij een doodlopende gang is het noodzakelijk om een passeerzone te voorzien met een draaicirkel van minimaal 1,5 meter.
c: Bedieningen zoals de deurbel, lichtschakelaars, en deurklinken dienen minimaal 0,9 meter boven de vloer en op minimaal 0,5 meter afstand van de hoek van de ruimte te worden geplaatst. Kennemerhart | CO-ACT | Taller Architects | Common Affairs
f: Een galerij zonder deuren dient een minimale breedte van 0,9 meter te hebben.
46
Het is raadzaam om in de drempelzones vast meubilair voor te stellen. Dit om eventueel obstakels in vluchtroutes te voorkomen. 47
januari 2025
Entree woningen > Entree gebouw > Centraal punt > Woonkamer(s)
1. > 2. > 3. > 4. > 5. Leefbaar gebouw > 6. > 7.
Entree gebouw Creëer één zorgvuldig ontworpen hoofdentree met extra ruimte voor ontmoetingen, in plaats van meerdere kleinere ingangen.
Om een gezonde en actieve levensstijl te bevorderen, is het belangrijk bewoners te stimuleren om zich actief te verplaatsen. Een goed ontworpen scootmobiel- en fietsenstalling in de nabijheid van de woning is daarbij essentieel.
a: Een voetpad moet een minimale vrije doorgangsbreedte van 1,80 meter hebben.
f: Integreer parkeerplaatsen voor fietsen als volwaardige ruimten zo dicht mogelijk bij de ingang van het woongebouw. Dit stimuleert het gebruik van fietsen, eventueel met een directe interne verbinding.
zijn, met een gangpad van minimaal 1,50 meter breed voor gemakkelijke toegang.
g: De breedte van een scootmobielstalling is doorgaans minimaal 1,20 meter per parkeerplaats, zodat gebruikers comfortabel kunnen parkeren en in- en uitstappen. Voor stellingen met meerdere scootmobielen wordt vaak een totale breedte van 1,80 tot 2,00 meter aanbevolen. Daarnaast moet er voldoende manoeuvreerruimte voor de stalling
i: Plaats straatmeubilair in één lijn langs de obstakelvrije looproute. Dit helpt ook om verschillende zones voor diverse gebruikers duidelijk te markeren.
d: Een actieve plint met functies zoals een café of apotheek versterkt zowel het woongebouw als de omliggende buurt
b: Het aanbrengen van verlaagde stoepbanden is essentieel voor rolstoelgebruikers. Drempels mogen maximaal 2 centimeter zijn, en oneffenheden en openingen in het looppad mogen niet groter zijn dan 0,5 centimeter hoog.
e: Constructieve en decoratieve elementen die uitsteken ten opzichte van het gevelvlak boven het openbaar domein moeten een vrije doorgangshoogte van minimaal 2,2 meter waarborgen.
c: Een subtiel kleurverschil tussen de verhardingen kan worden toegepast om slechtzienden te ondersteunen. Een lichte kleur zorgt voor extra contrast met de omgeving. Kennemerhart | CO-ACT | Taller Architects | Common Affairs
Gebruik elementen als herkeningspunten. Zo kunnen mensen met dementie of mensen met een visuele beperking zich beter orienteren. 48
h: Voorzie voldoende laadpunten voor elektrische fietsen en scootmobielen.
Gebruik herkenbare meubels en plaats deze op maximaal 100 m. 49
januari 2025
Entree woningen > Entree gebouw > Centraal punt > Woonkamer(s)
1. > 2. > 3. > 4. > 5. Leefbaar gebouw > 6. > 7.
Centraal punt Binnen het woongebouw moet gelegenheid worden gecreëerd voor spontane en informele ontmoetingen. Een centrale ruimte kan daarbij dienen als een verlengstuk van de eigen privéruimte.
a: Creëer een levendig centraal punt in het gebouw, bijvoorbeeld rondom de lift- of entreezone, waar veel bewoners passeren. Dit vergroot de kans op onderlinge contacten en spontane ontmoetingen. In verband met de brandveiligheid krijgen vaste en brandwerende meubels hier de voorkeur.
Kennemerhart | CO-ACT | Taller Architects | Common Affairs
b: Koppel een extra functie aan het centrale punt, zoals een wasserette, waar bewoners elkaar kunnen ontmoeten terwijl de was draait. Een andere mogelijkheid is het toevoegen van een fitnessruimte, die bewoners stimuleert om samen actief te zijn en elkaar te ontmoeten.
50
c: Plaats informatie op een hoogte van 2,2 meter voor grote afstanden en tussen 1,4 en 1,6 meter voor korte afstanden. Zorg dat de lettergrootte past bij de leesafstand, met minstens 1% kleurcontrast. Gebruik eenvoudige, schreefloze letters en vermijd het gebruik van volledige hoofdletters. Kies kleuren die goed contrasteren met de achtergrond, en geef figuren en letters een zwarte rand voor betere leesbaarheid, ook voor mensen die kleurenblind zijn.
d: Zelfs functionele elementen zoals postvakken kunnen bijdragen aan spontane ontmoetingen tussen bewoners. Postvakken moeten op een hoogte van 0,70 tot 1,35 meter boven de vloer worden geplaatst, met minimaal 0,50 meter afstand tot een inwendige hoek. e: Bedieningen zoals schakelaars en videofoons moeten zich binnen een bereik van 0,9 tot 1,2 meter vanaf de vloer bevinden en op minstens 0,5 meter afstand van een hoek. (Bel)knoppen moeten worden uitgevoerd in een contrasterende kleur. 51
januari 2025
Entree woningen > Entree gebouw > Centraal punt > Woonkamer(s)
1. > 2. > 3. > 4. > 5. Leefbaar gebouw > 6. > 7.
Woonkamer(s) Creëer meerdere kleinere, gemeenschappelijke woonkamers in plaats van één grote, onpersoonlijke ruimte. Deze kleinere ruimtes zorgen voor een intiemere en meer uitnodigende sfeer, waar bewoners zich sneller thuis voelen en makkelijker contact maken met elkaar.
a: Plaats meerdere compacte gemeenschappelijke woonkamers op verschillende plekken in het woongebouw. Dit zorgt voor een warme, persoonlijke sfeer en biedt bewoners meerdere plekken om elkaar te ontmoeten en tijd samen door te brengen, wat de sociale interactie binnen het gebouw bevordert.
Kennemerhart | CO-ACT | Taller Architects | Common Affairs
b: Plaats deze woonkamers tussen de wooneenheden, bijvoorbeeld door een woning weg te laten, waardoor een pocket-woonkamer van 28 m² ontstaat. Deze kamers kunnen langs een corridor of galerij worden gesitueerd. Mocht de woonkamer in de toekomst niet meer nodig zijn, dan kan deze eenvoudig worden omgebouwd tot een volwaardige woning.
52
c: Ontwerp een gemeenschappelijke ruimte die flexibel kan worden afgesloten of geopend. Dit creëert een knusse, intieme sfeer bij afsluiting en maakt de ruimte persoonlijk en overzichtelijk. Bij openen kan de ruimte eenvoudig worden uitgebreid voor grotere bijeenkomsten.
d: Ontwerp de huiskamers zo dat ze flexibel inzetbaar zijn voor meerdere doeleinden. Als de ene activiteit niet doorgaat, kan er eenvoudig een andere plaatsvinden.
53
januari 2025
6. Buitenruimte Een aangename buitenruimte is cruciaal voor het wooncomfort. In dit hoofdstuk bespreken we hoe goed ontworpen buitenruimtes, zoals balkons, daktuinen en gemeenschappelijke tuinen, sociale interactie kunnen stimuleren en een gezonde levensstijl ondersteunen. 55
januari 2025
1. > 2. > 3. > 4. > 5. > 6. Buitenruimte > 7.
Dak > Balkon > Hofje > Collectieve tuin
Kansen voor de buitenruimten
Dak
Balkons en Galerij
Hofje
Collectieve tuin
Het dak biedt een uitstekende mogelijkheid voor gemeenschappelijke functies, zoals een dakterras waar bewoners kunnen samenkomen, groente verbouwen, of een verjaardag vieren. Daarnaast kan het dak benut worden voor duurzame energiebronnen of waterbuffers, waardoor het niet alleen een sociale, maar ook een milieuvriendelijke ruimte wordt.
Een levendige galerij of balkon versterkt het gemeenschapsgevoel in een woongebouw door bewoners meer gelegenheid te bieden om elkaar te ontmoeten en interactie te hebben. Daarnaast bevorderen de galerijen of balkons verticale contacten en zichtlijnen tussen verschillende verdiepingen, waardoor bewoners niet alleen op hetzelfde niveau, maar ook over verschillende niveaus heen verbonden blijven. Dit open karakter stimuleert een gevoel van verbondenheid.
De kracht van een hofje ligt in het gevoel van gemeenschap dat het creëert. Doordat de woningen vaak rondom een gezamenlijke binnentuin of binnenplaats zijn gesitueerd, ontstaat er een beschutte en overzichtelijke leefomgeving. Dit maakt het voor ouderen makkelijker om in contact te komen met hun buren, waardoor eenzaamheid wordt verminderd.
Een collectieve tuin biedt veel meer dan alleen groen en bloemen. Bijvoorbeeld voor senioren met dementie kan de tuin een veilige en stimulerende omgeving zijn. De geuren, kleuren en texturen van planten kunnen herinneringen oproepen en zintuigen prikkelen, wat een gevoel van comfort en herkenning geeft.
Kennemerhart | CO-ACT | Taller Architects | Common Affairs
56
57
oktober 2024
7. Gebouw in context Het is belangrijk om een omgeving te ontwerpen die veilig is en de behoeften van ouderen ondersteunt, terwijl ook ontmoetingen en sociale interactie tussen hen worden gestimuleerd. 59
januari 2025
Mobiliteit > Rustplekken
1. > 2. > 3. > 4. > 5. > 6. > 7. Gebouw in context
Mobiliteit > Rustplekken
Mobiliteit Bij afnemende mobiliteit is het essentieel dat een auto of OV-halte binnen een haalbare afstand van de woning ligt, zodat deze gemakkelijk bereikbaar blijft.
a: Voorzie kortparkeerplaatsen dicht bij de hoofdentree, specifiek bedoeld voor het ophalen en afzetten van ouderen of mensen met een beperking. Deze strategisch geplaatste parkeerplekken zorgen ervoor dat bewoners en bezoekers met beperkte mobiliteit gemakkelijk en veilig toegang hebben tot het gebouw.
b: Bij een woongebouw voor ouderen worden parkeerplaatsen idealiter gegroepeerd in een collectieve parkeerhaven aan de rand van het terrein. Deze havens moeten landschappelijk worden ingepast, met voldoende invalidenparkeerplaatsen en zonder niveauverschillen of trappen, zodat de toegankelijkheid gewaarborgd is. Een klimaatrobuuste inrichting met groen, bomen en waterinfiltratie zorgt bovendien voor een aangename en duurzame leefomgeving.
Bij voorkeur zijn grote delen van de wijk autovrij en de auto-opstapplaats op max 100 meter van de hoofdentree.
Kennemerhart | CO-ACT | Taller Architects | Common Affairs
60
c: Elke bushalte zou idealiter moeten beschikken over een ruim wachthuisje met comfortabele ziten stahoekje. Daarnaast moeten er voldoende fietsenstallingen, invalidenparkeerplaatsen en mogelijkheden voor deelmobiliteit in de buurt aanwezig zijn.
d: Plaatselijke hoogteverschillen mogen niet meer dan 2 cm zijn. Stoepbanden moeten ter plaatse worden verlaagd met een maximale helling van 10%. Naast de helling is het belangrijk om een afstap binnen het oversteekgebied te voorzien voor mensen die slecht ter been zijn, zoals stoken krukgebruikers. Oversteekplaatsen moeten recht op de rijweg aansluiten en, waar mogelijk, in lijn liggen met de obstakelvrije looproute.
61
oktober 2024
Mobiliteit > Rustplekken
1. > 2. > 3. > 4. > 5. > 6. > 7. Gebouw in context
Mobiliteit > Rustplekken
Rustplekken Als de zitgelegenheden sterker worden geïntegreerd in het ontwerp van een openbare ruimte, creëert het een identiteit en ontwikkelt het een gevoel van plaats. Het vormt een setting voor rusten, zitten, eten en sociale ontmoetingen met anderen.
a: Plaats een bankje of andere zitgelegenheid om de maximaal 100 meter om lange wandelafstanden te onderbreken.
b: Ontwerp wandelroutes met duidelijke, herkenbare lussen. Voor ouderen met dementie of mensen die wat vergeetachtig zijn, geldt: volg het pad en je komt altijd weer terug bij het beginpunt. Geef daarnaast geen zicht op in- en uitgangen in de wijk maar scherm deze af. Dit voorkomt dwaalgedrag bij mensen met dementie.
Kennemerhart | CO-ACT | Taller Architects | Common Affairs
62
c: Verlichting draagt bij aan een veiliger gevoel. Daarnaast moet de rustplek voldoende schaduw bieden voor de zon.
e: Ontworp met een goed evenwicht tussen verbinding en intimitiet. Natuurlijke elementen zijn belangrijk om een omgeving te creëren die rust en stilte uitstraalt.
d: Door de zitplekken duidelijk herkenbaar te maken en bijvoorbeeld een nummer te geven, worden het herkenbare plekken in het gebied en eenvoudig om bij af te spreken.
63
oktober 2024
Mobiliteit > Rustplekken
1. > 2. > 3. > 4. > 5. > 6. > 7. Gebouw in context
e: De huidige opstelling van bankjes in de openbare ruimte nodigt nauwelijks uit om contact te maken of om lang te verblijven; laten we de zitplekken socialer inrichten. Als een huiskamer om langere tijd door te brengen.
Kennemerhart | CO-ACT | Taller Architects | Common Affairs
f: Plotselinge windstoten ervaren mensen die slecht ter been zijn als levensgevaarlijk. Een heg of groene border kan directe bescherming bieden.
64
Mobiliteit > Rustplekken
g: Belangrijk voor het ontwerp en de keuze van de locaties voor nieuwe zitgelegenheden is het gevoel van veiligheid. Zoals een locatie die zich lichtelijk ontrekt aan de drukte, en een locatie die overzichtelijk is.
h: Wanneer de bankjes zich in de buurt van ramen bevinden, hebben de mensen ‘eyes on the street’ – een begrip uit 1961 van Jane Jacobs in haar boek Death and Life of Great American Cities.
65
oktober 2024
Colofon Publicatie:
Met dank aan:
© 2025 Taller Architects & Common Affairs, Amsterdam
Kennermerhart
Fernando Blanco
CO-ACT
Daniela Duarte
Taller Architects
Berend Hoffmann
Behoudens de in of krachtens de Auteurswet
Common Affairs
Trudy Dijk
van 1912 gestelde uitzonderingen mag niets
Sven Hoogerheide
uit deze uitgave worden verveelvoudigd,
+31 23 514 9548
opgeslagen in een geautomatiseerd
info@kennemerhart.nl
10 januari 2025
Marinus Jongeneel Johan Thijssen Drukwerk:
CO-ACT
elektronisch, mechanisch door fotokopieën,
Rydwei 21
voorafgaande schriftelijke toestemming van
Voor zover het maken van kopieën uit
9221 SN Rottevalle +31 6 13 26 77 32 johan.thijssen@CO-ACT.eu
deze uitgave is toegestaan op grond van
Taller Architects
artikelen 16h t/m 16m Auteurswet 1912 jo.
KNSM-laan 75
besluit van 27 november 2002, Stb 575, dient
1019 LB Amsterdam
men de daarvoor wettelijk verschuldigde
+31 6 47 82 07 74
vergoeding te voldoen aan de Stichting
info@tallerarchitects.com
Reprorecht te Hoofddorp (postbus 3060, 2130 kb, www.reprorecht.nl) of contact op te nemen met de uitgever voor het treffen van een rechtstreekse regeling in de zin van art. 16l, vijfde lid, Auteurswet 1912.
Common Affairs KNSM-laan 75 1019 LB Amsterdam
Voor het overnemen van gedeelte(n) uit
+31 20 719 2355
deze uitgave in bloemlezingen, readers
info@commonaffairs.nl
en andere compilatiewerken (artikel 16, Auteurswet 1912) kan men zich wenden tot de Stichting pro (Stichting Publicatie- en Reproductierechten, postbus 3060, 2130 kb Hoofddorp, www. cedar.nl/pro).
66
2033 AP Haarlem
in enige vorm of op enige wijze, hetzij
de uitgever.
Kennemerhart | CO-ACT | Taller Architects | Common Affairs
Diakenhuisweg 41
gegevensbestand, of openbaar gemaakt,
opnamen of enig andere manier, zonder
Print&Bind Amsterdam
Kennermerhart