Bijlage 1c Toolkit Dementievriendelijk Woongebouw
Tekst van het document
Maak de omgeving veilig en beschermd Zorg ervoor dat de ruimte vrij blijft van obstakels en dat belangrijke items, zoals handdoeken, binnen handbereik zijn. Wees alert op eventuele valrisico's door bijvoorbeeld het vermijden van badmatten.
43
Leeswijzer
3. Verdiepende thema's Lichtgebruik
43
Contrast en kleurgebruik
44
Akoestiek
45
Geuren
47
Technologie
48
Sommige plekken zijn heel onrustig voor mij. Dat kan door het geluid komen, maar ook door drukke dingen om mij heen. Bijvoorbeeld allemaal balken achter ramen, of een heel druk patroon. Het is vermoeiend en ik kan me minder goed op één ding richten. Het leidt af.
44
Lichtgebruik
Leeswijzer
Belang van (zon)licht: Het gebruik van licht in een dementievriendelijke omgeving vereist specifieke aandacht voor ontwerp, onderhoud en inrichting. Oriëntatie en veiligheid: goede verlichting helpt bij het onderscheiden van ruimten en objecten. Gezondheid: blootstelling aan zonlicht bevordert de productie van vitamine D, wat bijdraagt aan sterkere botten en melatonine, voor een beter slaappatroon.
Ontwikkelaar
Complexbeheerder
Huurder
Als ontwikkelaar heb je invloed op de verlichting in de gezamenlijke ruimtes en buitenruimtes.
•
•
•
•
• •
Zorg voor een diversiteit aan lichtbronnen en intensiteiten die aangepast kunnen worden aan verschillende activiteiten en tijdstippen van de dag. Dit is met name voor de ontmoetingsruimte van belang. Hanteer voor gezamenlijke gangen en trappenhuizen minimaal 100lux als basiswaarde. Overweeg het gebruik van dimmende verlichting om het dag- en nachtritme van huurders te stabiliseren. Integreer natuurlijk licht in het ontwerp van ruimten door grote ramen en lichtstraten. Maak gebruik van automatische lichtsensoren in ruimten met een verhoogd valrisico, zoals gangen en trappenhuizen.
•
Onderhoud de verlichting regelmatig om een gelijkmatige lichtverdeling te garanderen. Praat met huurders over hun ervaringen met het licht in het woongebouw. Wees daarin proactief en alert om de veiligheid te bevorderen.
•
•
• •
•
Als huurder kun je zelf veel doen om de oriëntatie in de woning te optimaliseren. Het gaat om goede verlichting waarbij hogere lichtsterkte wordt geadviseerd. Het vergroot de vertrouwdheid en voorkomt vallen. Bij het kiezen van lampen is het raadzaam om de lichtsterkte op de verpakking te controleren – deze wordt gemeten in lux - in plaats van alleen te kijken naar het aantal watt. Dimbare verlichting is ook aan te raden. Creëer een rustgevende sfeer in slaapkamers door warmere kleuren en lagere lichtintensiteiten te gebruiken door het toepassen van verlichting waar de kleur regelbaar is. Optie: installeer nachtlampjes in stopcontacten bij deuren ter bevordering van oriëntatie en valpreventie. Ondersteun het dag- en nachtritme: het juiste licht helpt om een gezond dag- en nachtritme te behouden. Open gordijnen overdag. Maak gebruik van domotica zoals een sensorlamp onder het bed. In de woonkamer kun je ook gebruik maken van slimme lampen, afstandsbedieningen en tijdklokken.
45
Contrast en kleurgebruik
Leeswijzer
Het weloverwogen gebruik van kleuren en contrasten speelt een cruciale rol bij het ontwerpen, onderhouden en inrichten van een dementievriendelijke woonomgeving. Hoewel er geen specifieke kleuren zijn die worden aanbevolen of afgeraden voor mensen met dementie, zijn er een aantal manieren waarop je kleur en contrast kunt gebruiken om het leven gemakkelijker te maken voor huurders met dementie. Belang van kleur en contrast Het gezichtsvermogen van mensen met dementie neemt af en de waarneming van de omgeving wordt lastiger. Patronen kunnen verwarrend zijn voor mensen met dementie, daarom is het essentieel om drukke prints te vermijden en aandacht te besteden aan kleurcontrasten. Dat betekent dat je soms juist wél (kleur)contrast aanbrengt en soms juist niet. In deze toolkit laten we verschillende voorbeelden zien in de schetsen. Naast kleurcontrast kan het gebruik van verschillende texturen helpen om oppervlakken onderscheidbaar te maken. Houd het gebruik van kleur consistent door het hele huis of de zorgomgeving om verwarring te minimaliseren. Daarbij is het verstandig om kleuren logisch te kiezen, passend bij wat als ‘gebruikelijk’ en ‘herkenbaar’ wordt ervaren. “Dus geen rode wikkel voor melkchocolade zoals een bekend chocolademerk doet, maar blauw.”
Algemene tips contrast- en kleurgebruik • Effen of herkenbare ontwerpen en voorwerpen • Gebruik bij voorkeur materialen als beton en/of hout. • Gebruik contrast tegen andere oppervlakken of functies. Bijvoorbeeld: een wit lichtknopje op een witte wand kan ervoor zorgen dat iemand het licht niet meer kan bedienen. De oplossing: breng op/om/bij het lichtknopje duidelijk contrasterende accenten aan. • Gelijksoortige kleur van vloer tot vloer op dezelfde vlakte. Voorkom dus bijvoorbeeld: zwarte vlakken op de grond kunnen worden ervaren als gaten en blauwe vlakken als water. Voorkom harde kleur- of textuurovergangen op vloeren die verbonden zijn. • Zorg juist wél voor contrasterende aanduidingen wanneer alertheid gevraagd is - zoals het accentueren van de functie van trappen • Matte afwerkingen werken beter dan glanzende.
Hoe kies je nu de juiste kleurcontrasten? Op kleurwaaiers en verfblikken staat vaak de Light Reflectance Value (LRV) vermeld. Dit is een meetwaarde die aangeeft hoeveel licht een kleur reflecteert. Grote verschillen tussen de LRV waarden van een kleur, zorgen voor een groter contrast in de waarneming. Kleine verschillen zorgen juist voor een rustig beeld en rustige overgangen.
46
Contrast en kleurgebruik
Leeswijzer
Ontwikkelaar
Complexbeheerder
Huurder
Als ontwikkelaar heb je invloed op de verlichting in de gezamenlijke ruimtes en buitenruimtes.
•
•
•
•
• •
Zorg voor een diversiteit aan lichtbronnen en intensiteiten die aangepast kunnen worden aan verschillende activiteiten en tijdstippen van de dag. Dit is met name voor de ontmoetingsruimte van belang. Hanteer voor gezamenlijke gangen en trappenhuizen minimaal 100lux als basiswaarde. Overweeg het gebruik van dimmende verlichting om het dag- en nachtritme van huurders te stabiliseren. Integreer natuurlijk licht in het ontwerp van ruimten door grote ramen en lichtstraten. Maak gebruik van automatische lichtsensoren in ruimten met een verhoogd valrisico, zoals gangen en trappenhuizen.
•
Controleer regelmatig de staat van trappen en zorg ervoor dat de randen duidelijk zijn afgebakend. Voer indien nodig onderhoud uit om struikelgevaar te minimaliseren. Praat met huurders over hun ervaringen met de kleuren in het woongebouw.
•
•
•
Maak gebruik van de duidelijk gemarkeerde deuren om gemakkelijke toegang tot verschillende ruimtes te bevorderen. Gebruik geen zwarte elementen op de grond. Deze kunnen angst oproepen en als gat worden ervaren. Een deurmat contrasteert bij voorkeur wel iets, maar kies geen zwart. Let op de LRV-verschillen tussen verschillende ruimtes en oppervlakken om een goed begrip van de omgeving te behouden. Vraag hiervoor advies bij de verfwinkel. Houd rekening met de minimale LRV-verschillen tussen vloer en muur (minimaal 30 LRV-verschil) en tussen vloer en vloer (minimaal 8 LRVverschil) om contrast en duidelijkheid te bevorderen. Maak gebruik van de duidelijke contrasten tussen vloeren, muren en meubels om veilig te navigeren in de ruimte en valpartijen te voorkomen.
47
Akoestiek
Leeswijzer
Een dementievriendelijk ontwerp moet zich richten op het minimaliseren van ongewenst geluid en het ondersteunen van helder gehoor. De akoestiek kan een grote invloed hebben op het emotionele, sociale en psychologische welzijn van mensen met dementie. Geluid kan helpen bij de communicatie, maar overmatig of ongewenst geluid kan leiden tot hinderlijk gedrag en overprikkeling. Waarom akoestiek aandacht verdient Luide of plotselinge geluiden kunnen stress en verwarring veroorzaken. Goede akoestiek ondersteunt heldere communicatie en sociale interactie. Door overmatig geluid te minimaliseren wordt een gevoel van stabiliteit bevorderd, wat het valrisico vermindert.
Ontwikkelaar
Complexbeheerder
Huurder
•
•
•
•
•
•
Het verdelen van open ruimtes in kleinere kamers helpt bij het beheersen van geluidsoverdracht. Zorg ervoor dat geluid en lawaai in publieke ruimten worden gedempt door geluidsabsorberende materialen te gebruiken en de nagalmtijd te optimaliseren volgens bouwvoorschriften. Zorg bij het interieur voor afwerking en meubilair die geluidsabsorptie bevorderen, zoals stoffering en plafondpanelen. Heb bij het kiezen van installaties zoals ventilatie en warmtebronnen aandacht voor het geluid ervan. Wees je bewust dat veel apparaten in huis geluid maken. Van lamp tot afzuigkap. Dit kan voor iemand met dementie een sterk verstorend werken. Maak gebruik van stille appratuur. Beperk dit geluid zoveel mogelijk. Controleer het installatiegeluid bij oplevering.
•
•
•
Verdiep je in het effect van lawaai op mensen met dementie en leer tekenen van onder- of overprikkeling herkennen. Creëer rustige ruimtes waar mensen met dementie en hun begeleiders kunnen wachten of privéactiviteiten kunnen ondernemen. Kies zachte inrichtingsmaterialen zoals gordijnen, kussens, planten en gestoffeerde meubels om geluid te absorberen en galm te verminderen. Beperk aanschaf van accessoires die geluid genereren, zoals handdrogers, om overprikkeling te voorkomen.
•
Plaats meubels en accessoires zodat de persoon met dementie de bron van geluid kan zien, wat kan helpen bij het begrijpen en reageren op geluiden in de omgeving. Wees je bewust dat veel apparaten in huis geluid maken. Van lamp tot afzuigkap. Dit kan voor iemand met dementie een sterk verstorend werken. Maak gebruik van stille appratuur, zoals een vaatwasser met weinig geluid.
48
Geuren
Leeswijzer
Geur speelt een belangrijke rol in een dementievriendelijke omgeving vanwege de unieke manier waarop mensen met dementie hierop kunnen reageren. Dementie verhoogt de gevoeligheid voor omgevingsprikkels, waardoor zelfs kleine stimuli – of het nu gaat om een lekkere of vieze geur - een sterke reactie kunnen uitlokken. Matige zintuiglijke stimulatie, waaronder geur, kan de betrokkenheid bij activiteiten bevorderen en stress minimaliseren. Geur kan emotionele nieuwsgierigheid stimuleren en positieve herinneringen oproepen. Positieve geuren kunnen herinneringen oproepen en een gevoel van comfort en vertrouwdheid creëren. Het is belangrijk om een balans te vinden tussen het voorkomen van overprikkeling en het vermijden van onderprikkeling.
Ontwikkelaar
Complexbeheerder
Huurder
•
•
•
•
Vermijd sterke, overweldigende geuren die verwarrend kunnen zijn voor mensen met dementie. Zorg voor voldoende aandacht voor ventilatie en kunnen doorluchten van gezamenlijke gangen en de woning. Rekening moet worden gehouden met ongewenste geuren, door o.a. incontinentie en ongelukjes die huurders kunnen krijgen in algemene ruimtes, maar ook ongewenste geur uit de woning.
• • •
•
Onderhoud de ventilatiesystemen en check of afgesproken prestaties worden behaald. Overweeg om de controle op de installaties in de woningen zelf te doen en niet over te laten aan de huurders. Zorg voor regelmatig onderhoud van groenvoorzieningen om de geurige planten en bloemen te behouden. Gebruik schoonmaakmiddelen met milde, neutrale geuren om onaangename geuren te vermijden. Overweeg het gebruik van geurverspreiders met subtiele, kalmerende geuren in gemeenschappelijke ruimtes. Controleer regelmatig op eventuele bronnen van ongewenste geuren, zoals lekkages of schimmelvorming en pak deze snel aan.
•
Personaliseer de ruimte met vertrouwde geuren die positieve herinneringen oproepen, zoals geurzakjes met favoriete aroma’s. Kies zorgvuldig geurende verzorgingsproducten, zoals zeep en shampoo, die herkenbaar zijn.
49
Technologie
Leeswijzer
Technologie en domotica kunnen aanzienlijk bijdragen aan het welzijn en de kwaliteit van leven van mensen met dementie. Er is veel technologie in ontwikkeling en beschikbaar. De ontwikkelaar zorgt voor de basisinstallaties (zoals verwarming, koeling, ventilatie, sanitair, keuken, videofoon en rookmelders) van de woning en algemene ruimte en neemt zoveel mogelijk generieke dementievriendelijke maatregelen mee.
Ontwikkelaar •
•
•
• •
Beperk gebruikersonderhoud: Beperk het gebruikersonderhoud van installaties voor de huurder tot een minimum. Denk aan het vervangen van filters en batterijen. Eventueel noodzakelijk onderhoud moet duidelijk worden aangegeven met eenvoudige instructies, bij voorkeur met pictogrammen. Eenvoudige bedieningsknoppen: De bedieningsknoppen moeten eenvoudig, groot, contrastrijk en tactiel herkenbaar zijn voor de huurder. Voorkom het gebruik van waarschuwings- en signaleringslampjes die verwarring kunnen veroorzaken. Automatisch binnenklimaat: Het binnenklimaat moet automatisch werken en zichzelf kunnen aanpassen aan de routines en voorkeuren van de huurder, maar met duidelijke, eenvoudige opties voor de huurder om het zelf in te stellen. Beheer op afstand: Ontzorg de huurder door installaties op afstand te beheren. Slimme rookmelders: Kies slimme rookmelders die de huurder kan koppelen aan eigen technologie.
•
Extra wandcontactdozen: Plaats extra wandcontactdozen op een consistente, gemakkelijk bereikbare hoogte en duidelijk gemarkeerd, zodat de huurder voldoende mogelijkheden heeft voor het aanbrengen van verschillende persoonsgebonden hulpmiddelen. Elke ruimte moet bij voorkeur een wandcontactdoos op schakelhoogte hebben voor een stofzuiger en oriëntatielamp.
Weetje: Het leervermogen van iemand met dementie is hoger in tegenstelling tot wat vaak gedacht wordt. Mensen met dementie hebben een ander leervermogen. De kracht zit hem in herhaling. Leestip: “(Op)nieuw geleerd, oud gedaan”; over het lerend vermogen van mensen met dementie.
50
Technologie
Leeswijzer
Technologie en domotica kunnen aanzienlijk bijdragen aan het welzijn en de kwaliteit van leven van mensen met dementie. Er is veel technologie in ontwikkeling en beschikbaar. De complexbeheerder zorgt voor instandhouding van deze installaties, instructie en zo ver mogelijk ontzorging voor de huurder.
Complexbeheerder •
•
• • •
Gebruikersonderhoud als service: Bied gebruikersonderhoud aan als service naar de huurder. Bied deze service regelmatig en proactief aan, niet alleen op verzoek. Gebruikshandleiding: Zorg voor een gebruikshandleiding van de woning die aansluit op het niveau van de huurder en/of mantelzorger. Maak gebruik van pictogrammen. Overweeg om naast de papieren versie ook digitale versies van de handleiding aan te bieden, bijvoorbeeld via een app of website, voor huurders die digitaal vaardig zijn. Advies en doorverwijzing: Adviseer of verwijs door naar de juiste partij met kennis over technologie in de woning van de huurder. Trainingssessies: Organiseer met deskundigen trainingssessies voor huurders over het gebruik van de beschikbare technologieën. Evaluatie en updates: Zorg voor het regelmatig evalueren en updaten van deze maatregelen op basis van feedback van huurders en nieuwe technologische ontwikkelingen.
Weetje: Het leervermogen van iemand met dementie is hoger in tegenstelling tot wat vaak gedacht wordt. Mensen met dementie hebben een ander leervermogen. De kracht zit hem in herhaling. Leestip: “(Op)nieuw geleerd, oud gedaan”; over het lerend vermogen van mensen met dementie.
51
Technologie
Leeswijzer
Technologie en domotica kunnen aanzienlijk bijdragen aan het welzijn en de kwaliteit van leven van mensen met dementie. Er is veel technologie in ontwikkeling en beschikbaar. De techniek is voor in de woning en is dus persoonsgericht. Het is aan de huurder en het netwerk zelf om dit te organiseren, ook gericht op de fase van dementie. Belangrijk is het geleidelijk introduceren van technologie in een vroeg stadium van dementie, zodat mensen er vertrouwd mee raken voordat de aandoening verergert. De complexbeheerder zorgt voor instandhouding algemene installaties, instructie en zo ver mogelijk ontzorging voor de huurder. De overige techniek die gekozen wordt, moet aansluiten bij iemands persoonlijke behoefte en een oplossing bieden voor het probleem dat ervaren wordt.
Huurder • •
• •
•
• •
Vroegtijdig gebruik: Maak vroegtijdig gebruik van alarmen, sensoren en andere domotica. Dit ondersteunt zelfstandigheid. Eenvoudige technologieën: Technologieën zoals pratende klokken, sensorstekkers en bewegingssensoren zijn ontworpen om mensen met dementie te helpen zelfstandig te blijven. Kies voor eenvoudige, begrijpelijke technologieën zoals afstandsbedieningen met grote knoppen en pratende klokken. GPS-oplossingen: Met GPS-oplossingen kunnen huurders zich veilig verplaatsen in hun woonomgeving en de weg terug vinden. Slimme verlichting: Maak gebruik van slimme (oriëntatie)verlichting die automatisch aangaat bij beweging, vooral 's nachts, om valrisico's te verminderen. Personenalarmering: Meer veiligheid kan worden gerealiseerd door toepassing van personenalarmering met doormelding naar een zorgcentrale. Ervaringen delen: Deel uw ervaringen met de complexbeheerder en buren. Slecht gehoor en rookmelders: Bij slechter gehoor kunnen ook laagfrequente rookmelders worden gebruikt of trilkussens gekoppeld aan rookmelders.
•
•
•
• •
•
•
•
Doormelding rookmelders: Meer veiligheid kan worden bereikt door rookmelders door te melden naar buren of een zorgcentrale. Sociale interactie: Stimuleer sociale interactie met een tablet via platforms en beeldbellen. Via platforms of apps kun je samen met buren veiligheid organiseren. Videodeurbel: Een videodeurbel op de voordeur kan meer sociale veiligheid geven. Ook fijn voor mantelzorgers om zicht te hebben op wie langskomt. Elektrisch slot: Een elektrisch slot op de voordeur kan handig zijn voor thuiszorg en mantelzorgers. Herinneringssystemen: Overweeg het gebruik van herinneringssystemen voor medicatie, maaltijden of andere dagelijkse activiteiten. Voorspellende technologie: Er zijn ontwikkelingen die op basis van verschillende sensoren en AI een voorspelling kunnen doen over het verloop van dementie. Training en updates: Neem deel aan trainingen en blijf op de hoogte van nieuwe ontwikkelingen op het gebied van technologie en domotica. Privacy en databeveiliging: Hou aandacht voor het belang van privacy en databeveiliging bij het gebruik van deze technologieën.
Vind algemene aanbevelingen over hulpmiddelen en (dementievriendelijke) technologieën bij: •
Dementie winkel
•
Valtes – tips voor mantelzorgers
•
Sensara - leefstijlmonitoring
•
GGD-apps geclusterd op positieve gezondheid
•
Waardigheid en trots over technologie
•
Tips van Alzheimer Nederland
Weetje: Het leervermogen van iemand met dementie is hoger in tegenstelling tot wat vaak gedacht wordt. Mensen met dementie hebben een ander leervermogen. De kracht zit hem in herhaling. Leestip: “(Op)nieuw geleerd, oud gedaan”; over het lerend vermogen van mensen met dementie.
52