2. Presentatie Economie van de Toekomst door Peter Savelberg 17 Jan 2024
Tekst van het document
Regio Foodvalley
Versie 5 - def 30 Mrt-2023
NEXT ECONOMY & impact op bedrijven en ruimte in Regio Foodvalley
Inspiratiedocument dd 30 Maart 2023
Rapport in opdracht van Regio Foodvalley - Mrt 2023
1
03
Inleiding Eerste visie ontwikkeling Economie Regio Foodvalley 2040
10
Hoofdstuk 1 Next Economy impact op bedrijven en ruimte
16
Hoofdstuk 2 Sterke sectoren, kansrijke ecosystemen en cross-overs
26
Hoofdstuk 3 Mogelijke Zoekgebieden voor kansrijke ecosystemen
54
Hoofdstuk 4 Suggesties doorontwikkeling toerisme in de Gelderse Vallei
59
Hoofdstuk 5 Voorzichtige conclusies en aanbevelingen
Rapport in opdracht van Regio Foodvalley - Mrt 2023
2
1e concept INLEIDING TOEKOMSTVISIE ECONOMIE REGIO FOODVALLEY 2040
KWALITATIEF / EXPLORATIEF ONDERZOEK Fase 1 Q4-2022 – Q1-2023
DIVERSE AMBTELIJKE & BESTUURLIJKE WORKSHOPS
Rapport in opdracht van Regio Foodvalley - Mrt 2023
VISIE ontwikkeling Economie 2040 Regio Foodvalley kent verschillende transitietrajecten en bereidt zich voor op een verstedelijkingsopgave van circa 40.000 nieuw te bouwen woningen in de komende 10-20 jaar. Een groot deel van die woningen is bestemd voor inwoners uit de regio, een deel voor nieuwkomers van buiten de regio. Met de ontwikkeling van de ‘Next Economy’ die gebaseerd is op een grotere mate van (onder andere) circulariteit, digitalisering, dataficering, roboticering en kunstmatige intelligentie, zal er de komende decennia veel veranderen in productie en dienstverlening in verschillende sectoren. Ook het onderwijs zal zich daar op aan gaan passen. De vraag is nu welke impact Next Economy gaat krijgen op de economie van de regio Food Valley en wat dit betekent voor de toekomstige ruimtevraag van bedrijven en (kennis)instellingen. Dit kwalitatieve onderzoek beoogt een eerste inzicht te verschaffen in de antwoorden op deze vraagstelling en biedt een aanzet tot/agenda voor nader (kwantitatief en ruimtelijk economisch) onderzoek op sectorniveau . 3
INLEIDING Geen eindproduct maar ‘work in progress’. Deze rapportage is daarom zeker geen eindproduct met een gewogen set van conclusies en aanbevelingen; het moet worden gezien als de afsluiting van de eerste fase van een veel omvangrijker proces dat samen met partners in bedrijfsleven en onderwijs/onderzoek zal moeten worden ontwikkeld en doorlopen. Daarover zijn bestuurders van gemeentelijke en provinciale overheden en de Economic Board het eens. Kwalitatief onderzoek o.b.v. interviews, deskresearch en workshops
2022-2023
De voorlopige bevindingen en aanbevelingen die hier worden gedeeld zijn gebaseerd op ruim 30 interviews met stakeholders uit de Triple Helix (overheid, bedrijfsleven en wetenschap). Daarnaast is er deskresearch gedaan o.b.v. ruim 20 recente rapporten inzake diverse onderzoeken die zijn opgedragen door belanghouders in Regio Foodvalley. Tot slot zijn er meerdere bijeenkomsten georganiseerd met o.a. de ambtelijke opdrachtgevers, de klankbordgroep, het PHO-economie en Rapport in opdracht van Regio Foodvalley - Mrt 2023
met het bestuur van de EB(waarin ook onderwijs/onderzoek vertegenwoordigd zijn). Daarnaast hebben er op ambtelijk niveau 5 miniworkshops en een brede brainstormsessie plaatsgevonden. Resultaat inspiratiedocument + agenda voor verder onderzoek Het resultaat is vervat in een beeldend inspiratiedocument dat niet direct beleidsvormend van aard is maar eerder een kaderzetting aandraagt voor verder onderzoek en voor de verder invulling van het concept ‘Plan van aanpak/actieplan 2023/Agenda Economie 2040 Rechter Hersenhelft: creatief denken in kansen en mogelijkheden Lezers van dit rapport wordt verzocht om de hier gepresenteerde suggesties en concepten/projecten te bejegenen vanuit denkkracht van de ‘rechter hersenhelft’. Er is alle ruimte voor verbetering, versterking en toevoegingen. 4
out of the box DENKEN
INLEIDING TOEKOMSTVISIE ECONOMIE FOOD VALLEY 2040
RATIONELE HERSENHELFT
CREATIEVE HERSENHELFT
De ideeën die worden geschetst zijn namelijk (nog) niet diepgaand onderbouwd noch onderzocht op haalbaarheid; zij komen voort uit de input van geïnterviewden en van de deelnemers aan de miniworkshops/brainstormsessie. Deze input is gecombineerd met de input vergaard middels deskresearch en door de opsteller vertaald naar inspirerende en creatieve verhaallijnen en discussiemodellen. Ook geïnterviewden en deelnemers aan workshops is gevraagd om ‘out of the box’ te denken. In de vervolgfasen is er voldoende ruimte voor de rationele ‘linker hersenhelften’ om toe te werken naar haalbare en realistische plannen. Belangrijkste thema’s:
Rapport in opdracht van Regio Foodvalley - Mrt 2023
next economy sterke sectoren sterke ecosystemen ruimtelijke kansen 5
INLEIDING
Na lezing van dit rapport:
twee belangrijk beelden om te onthouden
focus op ontwikkeling cross-overs met agri-food sector sectoren
zoekgebieden netwerk van innovatie- & productie-Parken
Rapport in opdracht van Regio Foodvalley - Mrt 2023
6
opdracht
In opdracht van de Regio Foodvalley
Bijeenkomsten
Opdrachtgevers overleg:
27 juni 2022 29 aug 2022 01 sep 2022 08 sep 2022 10 okt 2022 13 okt 2022 22 nov 2022 28 nov 2022 06 dec 2022 16 dec 2022 19 dec 2022
startbijeenkomst EKB-groep opdrachtgeversoverleg overleg Veenendaal online introductie PHO-E opdrachtgeversoverleg update PHO-E in Ede kernteam verstedelijking update klankbordgroep mini workshop Nijkerk mini workshop Wageningen presentatie EB in Ede
09 jan 2023 10 jan 2023 18 jan 2023 31 jan 2023 08 feb 2023 01 mrt 2023 22 mrt 2023
mini workshop Ede mini workshop Barneveld 2e update PHO-E in Wageningen werksessie bouwstenen Economie afst. overleg RPLG en econ RFV afst. overleg video-productie gez. bijeenkomst PHO-E en EB Ede
Francois van Doesburg, Veenendaal Holmer Doornbos, Regio FV Nanneke Joosen, Regio FV
Klankbordgroep: Arnout Hulshuis, gem Ede Alfred Gijlers, gem Barneveld Peter Visser, gem Barneveld Manish Dixit, gem Veenendaal Herma Harmelink, gem Wageningen Jan Willem van Noort, gem Nijkerk Sandra van Liere, gem Ede Nico van Doorn, prov Gelderland Gerda vd Pol, gem Veenendaal (+ opdrachtgevers)
Rapport in opdracht van Regio Foodvalley - Mrt 2023
7
Participatie / input Onderstaande personen zijn in Q4-’22 en Q1-’23 geïnterviewd of hebben deelgenomen aan mini-workshops of feedback sessies (in oa PHO’s en EB) Interviews (willekeurige volgorde) Sina Salim, RCT Gelderland Guido Laman, Food valley.nl Sebastiaan Berendse, WUR Lammert Vinke, Info Support Willem Kuisten, Phycom Eric Bretveld, BTA 12 Theo Follings, OostNL Jans Hoekman, Oost NL Gerrit Valkenburg, SforSoftware Gijs Eikelenboom, Stravimi/EB Jeroen Feskens, gem Veenendaal Marielle Broekman, gem Nijkerk Francois van Doesburg, Veenendaal Holmer Doornbos, Regio FV Nanneke Joosen, Regio FV Maud Hulshof, gem Wageningen Nico van Doorn, prov Gelderland Nathan Stukker, BMC/gem Wageningen Anne Jo Smits, PEC Barneveld Eltjo Bethlehem, PEC Barneveld Joop van Veelen, Barneveld Tomorrow Ary Verhage, Sol / Nijkerk Marco Verloop, gem Veenendaal E. Kampert, Hardeman Bouw T. Hardeman, Hardeman Bouw Robert Jan van den Brink, gem Ede
Arnout Hulshuis, gem Ede Alfred Gijlers, gem Barneveld Peter Visser, gem Barneveld Manish Dixit, gem Veenendaal Herma Harmelink, gem Wageningen Arjen droog, regio FV Arjan Bossenbroek, Regio Foodvalley
Workshops & Feed Back Sessies Jan Willem van Noort, gem Nijkerk Sandra van Liere, gem Ede Froukje Boxman, gem Wageningen Jaco van Putten, gem Ede Berno Strootman, Landschapsarchitect Evelien Haak, gem Wageningen Els Viester, gem Wageningen Bastiaan Pelikaan, Aeres Bert van Donselaar G. Renkema, gem Nijkerk Jan Hol, CHE Jan Jacob van Dijk, COG & EB M Ruiter, VNO-NCW Rens Buchwaldt, WUR Toon Verschuren, prov Utrecht Wicha Benus, InnoConnect
Rapport in opdracht van Regio Foodvalley - Mrt 2023
Mark Obbink, gem Barneveld Samareh Bloemberg, EB Marjolein de Jong, Ziekenhuis GV Jurgen ten Have, gem Ede Sander van de Pol, gem Ede Roel ter Horst, gem Ede Dick Poortinga, gem Rhenen G van Deelen, gem Scherpenzeel H. Van der Schoor, Renswoude W Oosterwijk, gem Barneveld Arnold Versteeg, gem Ede Herman van Rijnbach, gem Veenendaal Niels Paree, Prov Gelderland Ralf Olsder, Prov, Utrecht Bea Vissers, gem Barneveld Annemarie Elbers, gem Veenendaal Carolien Huisman, regio FV Dennis Gudden Gerda vd Pol, gem Veenendaal Jelte Bloemzaad, gem Rhenen Kimberly Dowers, gem Rhenen Tamar Leene, prov Utrecht Marianne Klein, gem Nijkerk Marcel Janssen, gem Renswoude Jaco van Putten, gem ede S. Van Griethuijsen, Scherpenzeel
8
inspiratiebeelden
Rapport in opdracht van Regio Foodvalley - Mrt 2023
9
HOOFDSTUK 1
NEXT ECONOMY EN IMPACT OP BEDRIJVEN EN RUIMTE
1
Rapport in opdracht van Regio Foodvalley - Mrt 2023
10
HOOFDSTUK 1 NEXT ECONOMY EN IMPACT OP BEDRIJVEN EN RUIMTE
‘Next Economy heeft effect op onder andere de procesinrichting, op personeelsbeleid, Op de organisatie als geheel en op de samenwerking in ketens van bedrijven‘
6 belangrijke thema’s ‘Next Economy’ Next Economy is een containerbegrip. Het begrip is niet scherp afgekaderd en kent geen heldere of eenduidige definitie. Geïnterviewden zijn het er ‘grosso modo’ over eens dat er in ieder geval zes belangrijke thema’s vallen onder het begrip ‘Next Economy’, te weten: 1 Digitalisering Het digitaal worden van administratieve- en informatieprocessen waardoor fysieke interacties tussen mensen minder vaak nodig zijn
2 Dataficering en AI Het geautoriseerd vastleggen van digitale gegevens die vervolgens kunnen worden geanalyseerd en geïnterpreteerd (AI) voor -onder andere- commerciële doelen
3 Robotisering Het vervangen van routinematige (handmatige) arbeid en werkzaamheden (mensen) door intelligente machines
4 Circulariteit Inzamelen/bewaren en hergebruiken van reststoffen en afval en die verwerken tot nieuwe grondstoffen, halffabricaten en producten
5 Energie (transitie) Omslag van opwekking en gebruik van fossiele brandstoffen naar hernieuwbare energie gewonnen uit zon, wind, waterkracht of andere natuurlijke bronnen
6 Milieu & Klimaat Rapport in opdracht van Regio Foodvalley - Mrt 2023
Verminderen en afvangen van uitstoot van giftige stoffen die anders in lucht, bodem en water terechtkomen 11
HOOFDSTUK 1 NEXT ECONOMY EN IMPACT OP BEDRIJVEN EN RUIMTE ‘Next Economy effecten kunnen voor kleine en middelgrote bedrijven worden gemanaged door pro-actief beheer van bedrijventerreinen; voor grote bedrijven moet door gemeentes worden geanticipeerd op toekomstige clustervorming in ecosystemen‘ (nader onderzoek)
Rapport in opdracht van Regio Foodvalley - Mrt 2023
Impact Next Economy afhankelijk van de omvang van bedrijven Kleine en middelgrote MKB bedrijven die actief bezig zijn met de 6 thema’s van Next Economy voorzien een extra ruimtebehoefte van circa 20% over 5 jaar. Deze cijfers zijn enerzijds gebaseerd op huidige ervaringen en extrapolatie van actuele omzet- en ruimtegroei en anderzijds op intuïtie van de geïnterviewden. De ruimte- behoefte ontstaat naar verwachting in en rond de huidige vestigings locatie. Verwacht wordt dat robotisering ruimte voor groei oplevert in het huidige bedrijfspand. Toch is er behoefte aan uitbreidingsmogelijkheden i.v.m. aanhouden van grotere voorraden grondstoffen en gereed product; dit heeft te maken met toenemende geopolitieke spanningen en daarmee samenhangende leveringsonzekerheden. Grote(re) bedrijven werken steeds vaker samen in ketens of ecosystemen; ook op het vlak van NE-thema’s zoals energie(voorziening) en circulariteit/milieu/ klimaat. Als bedrijven fysieke nabijheid van bijvoorbeeld leveranciers nastreven dan dan gaat er in toenemende mate cluster- vorming plaatsvinden. Het kunnen beschikken over voldoende en goed opgeleid personeel (HR) is ook een belangrijke redenen waarom grote bedrijven elkaar en bedrijven in de keten op gaan zoeken.
Belangrijk voor over- heden om vroegtijdig te onderkennen welke clusters en ecosystemen kansrijk (dan wel risico-vol) zijn zodat er tijdig geanticipeerd kan worden op ruimtebehoefte en infrastructuur. 12
HOOFDSTUK 1 NEXT ECONOMY EN IMPACT OP BEDRIJVEN EN RUIMTE
‘Grote(re) bedrijven zullen naar verwachting steeds meer gaan samenwerken in clusters en ecosystemen en ook elkaars nabijheid gaan opzoeken; dit vraagt een nieuwe kijk op ruimte‘
Wat zijn de kansrijke ecosystemen? Waar is of ontstaat ruimte? Deze vragen zijn van groot belang voor ruimtelijke beleid en economie met een horizon van 10—20 jaar. Gezien de doorlooptijden van ruimtelijke ordening en projectontwikkeling moet er nu eigenlijk al worden nagedacht over bovenstaande vragen. Dit vergt nader onderzoek waar in de ‘Agenda 2023’ aan het eind van dit rapport aanbevelingen voor worden gedaan. Er zijn veel succesvolle bedrijven in Regio Foodvalley en er zijn meer en minder zichtbare clusters detecteerbaar in uiteenlopende sectoren. Belangrijk om te constateren dat succesvolle clusters niet alleen in de agri-food sector actief zijn maar zeker ook in (op het oog) meer traditionele sectoren. In het volgende hoofdstuk gaan we nader in op kansrijke sectoren en ecosystemen en komen tot een aanbeveling voor focus en prioritering in ruimtelijk beleid. Om te voorkomen dat grote(re) bedrijven regio Food Valley gaan verlaten door gebrek aan ruimte of perspectief, is een inventarisatie van kansrijke clusters nu van groot belang.
Rapport in opdracht van Regio Foodvalley - Mrt 2023
13
Welke kansen biedt de agri-transitie? Hoeveel ruimte komt (waar) beschikbaar?
HOOFDSTUK 1 NEXT ECONOMY EN IMPACT OP BEDRIJVEN EN RUIMTE
‘Doordat agrarische bedrijven misschien zullen gaan transformeren, verhuizen of stoppen, komen landbouwgronden wellicht beschikbaar voor nieuwe businessmodellen en alternatief gebruik‘
biedt de agri-transitie kansen voor boeren en regio?
POLITIEK?
2035?
Rapport in opdracht van Regio Foodvalley - Mrt 2023
Geleidelijk aan wordt zichtbaar hoeveel agri-bedrijven in Regio Foodvalley wellicht zullen gaan verplaatsen, transformeren (naar een meer milieu/klimaat-vriendelijk productiemodel)of stoppen. Naar verwachting zal er veel dynamiek ontstaan in de agrarische ruimte. Zonder duidelijk beleid (met bijpassend instrumentarium*) zal dit echter gefragmenteerd gaan plaats vinden en worden eventuele kansen voor toekomstbestendige landbouw , natuur, economie en wonen niet efficiënt benut. Bij geïnterviewden leeft het urgentie-gevoel dat er nu een ‘window of opportunity’ aan het ontstaan is. Of dat werkelijk zo is zal uit nader onderzoek moeten blijken. Vraag daarbij is door wie (gemeente/provincie) de gesprekken met de betrokken agrarisch ondernemers gevoerd zullen gaan worden en in welk format/met welke doelstellingen en tijdlijnen. Er is een kans om -ook vanuit economische perspectiefconstructieve gesprekken te gaan voeren met kleine clusters van boeren wiens percelen aan elkaar grenzen (zie hoofdstuk …) Door ideeën aan te dragen vanuit de overheid maar initiatief en regie bij de grondeigenaren te beleggen, kan de huidige sfeer van onzekerheid en wantrouwen wellicht omslaan in iets constructiefs. Inspireren en verbinden is daarbij ’key’. * Instrumentarium zoals grondbank, ontwikkelbedrijf of ondersteuning bij corporatievorming en gebiedsprocessen
:14
inspiratiebeelden
Rapport in opdracht van Regio Foodvalley - Mrt 2023
15
HOOFDSTUK2
STERKE SECTOREN IN REGIO FOODVALLEY en belangrijke cross-overs
2
Rapport in opdracht van Regio Foodvalley - Mrt 2023
16
5 kansrijke sectoren in Foodvalley
HOOFDSTUK 2
Naast de dominant aanwezige agri-food sector zijn er in de regio nog zeker 4 andere sterke en kansrijke sectoren als het gaat om Next Economie-aspecten en groei.
STERKE SECTOREN IN REGIO FOODVALLEY
‘zeer divers en meer dan alleen agri-food….‘ Agri-food is wel aanwezig op wereld (top)-niveau!
Toerisme
Logistiek
Rapport in opdracht van Regio Foodvalley - Mrt 2023
De tech- en metaalsector vertegenwoordigen grote en hoogwaardige bedrijven die oa machines, robots en slimme productiemiddelen voortbrengen . De bouw- en infra sector is traditioneel vertegenwoordigd met bedrijven in de sub-sectoren hout-, beton- en staalbouw. Daarnaast zijn er echter ook kleine en middelgrote bedrijven die zich specialiseren in hoogwaardige geautomatiseerde producten en onderdelen voor de bouw. Tevens is er een aantal bedrijven gespecialiseerd in tijdelijke/flexibele of mobiele vormen van huisvesting De ICT sector is sterk vertegenwoordigd in en rond Veenendaal en kent een aantal sterke spelers die gezamenlijk participeren in het project ICT-Campus. In de zorgsector werken het ziekenhuis Gelderse Vallei, de WUR en het bedrijfsleven samen aan vormen van preventie door middel van gezonde voeding en beweging. Logistiek wordt verwelkomd daar waar het waarde toevoegt aan bovenstaande 5 sectoren. Toerisme streeft een kwaliteitsslag na (upgrading vakantieparken) en biedt kansen voor zakelijke leisure(congressen/ evenementen/seminars/ etc). Toerisme vormt een belangrijke bron van werkgelegenheid. 17
HOOFDSTUK 2 STERKE SECTOREN IN REGIO FOODVALLEY
‘Next Economy heeft effect op onder andere de procesinrichting, op personeelsbeleid, Op de organisatie als geheel en op de samenwerking in ketens van bedrijven‘
Agri-Food Topsector kennis, onderzoek, productie De agri-food sector is -zeker in de beleving – de dominante sector in Regio Foodvalley. Zichtbaar door de primaire productie in met name de pluimvee-, diervoeding en jongdieren sector(In deze sector vindt veel innovatie plaats). Maar ook door de aanwezigheid van de WUR (met zijn imposante Campus aan de kennis-as tussen Wageningen en Ede), Aeres, CHE en het middelbaar onderwijs in de regio. In Ede is daarnaast nog het World Food Center in ontwikkeling, Nijkerk kent de Food Academy Nijkerk (FAN, een initiatief van 19 smart industry bedrijven ter plaatse). Het Poultry Expertise Center of PEC is een kenniscentrum gevestigd te Barneveld en heeft inmiddels een kleiner broertje onder de naam Calf Expertise Center of CEC in dezelfde plaats.
Op diverse plaatsen in de regio, met name in Ede, Veenendaal en Barneveld, zijn veel hoogwaardige bedrijven gevestigd die bedrijfs- en productiemiddelen of diensten leveren aan de agri-food industrie in brede zin. De producten van deze bedrijven zijn minder direct zichtbaar maar worden in landen over de hele wereld geleverd en gebruikt. Rapport in opdracht van Regio Foodvalley - Mrt 2023
18
HOOFDSTUK 2 STERKE SECTOREN IN REGIO FOODVALLEY
‘Next Economy heeft effect op onder andere de procesinrichting, op personeelsbeleid, Op de organisatie als geheel en op de samenwerking in ketens van bedrijven‘
Tech- en metaalsector De tech- en metaalsector is onder andere verantwoordelijk voor ontwikkeling en productie van machines, productiemiddelen en robots in Nederland en daarmee ook voor de mechanisatie, automatisering en digitalisering van productieprocessen. In Regio Foodvalley is een sterk cluster bedrijven gevestigd dat zich bezig houdt met verregaande automatisering en digitalisering in de agri-food sector en dan met name gericht op de pluimveesector. Steeds vaker worden ook dataficering en kunstmatige intelligentie ingezet voor uiteenlopende doelen. De WUR onderzoekt de inzet van agri-robots in kassen en in de open lucht (pixel-farming) Onderzocht dient te worden hoe sterk deze bedrijvenclusters zijn in op welke wijze zij zich, samen met onderwijs en wetenschap, tot een krachtig ecosysteem zouden kunnen ontwikkelen. Samenwerking met gespecialiseerde bedrijven in andere regio’s (bijvoorbeeld in het Westland en de Regio Veghel/Uden) en met andere universiteiten (bijvoorbeeld met UU en de TU’s van Delft, Eindhoven en Twente zijn daarbij denkbaar.
Rapport in opdracht van Regio Foodvalley - Mrt 2023
19
HOOFDSTUK 2 STERKE SECTOREN IN REGIO FOODVALLEY
‘Next Economy heeft effect op onder andere de procesinrichting, op personeelsbeleid, Op de organisatie als geheel en op de samenwerking in ketens van bedrijven‘
Bouw- en infrasector: kansen voor innovatie De bouwsector innoveert de komende jaren op het gebied van prefabricage van gebouwonderdelen en – modules. Deze prefabricage vindt in toenemende mate geautomatiseerd plaats in grote fabrieken met assemblagelijnen die doen denken aan die van de auto-industrie. Met (landelijk) nog 1 miljoen nieuwbouwwoningen te realiseren is de opgave enorm en kan standaardisering en modulair bouwen bijdragen aan duurzame en betaalbare oplossingen voor het woningvraagstuk. Traditioneel is de bouwsector sterk aanwezig in Food Valley, mede dank zij de centrale ligging in het land. De sector kan zeker profiteren van de transitie in de bouwsector. In zeker zin loopt zij al voorop doordat er een aantal gespecialiseerde bedrijven gevestigd is dat zich bezig houdt met hoogwaardige producten voor de bouw zoals bijvoorbeeld trappen en toegangscontrole systemen. Daarbij is ook de aanwezige tech- en ICT sector van belang. Verder onderzocht moet worden of de bouwsector in de regio ook een significante bijdrage kan leveren aan innovaties in stallen en kassen (bv tbv Vertical Farming) en of dit kan leiden tot een krachtig nieuw ecosysteem.
Rapport in opdracht van Regio Foodvalley - Mrt 2023
20
HOOFDSTUK 2
ICT en AI Cluster
STERKE SECTOREN IN REGIO FOODVALLEY
‘Next Economy heeft effect op onder andere de procesinrichting, op personeelsbeleid, Op de organisatie als geheel en op de samenwerking in ketens van bedrijven‘
De ICT sector is sterk aanwezig in Regio Foodvalley; met name in en rond Veenendaal hebben zich de afgelopen 2 decennia een aantal grote en internationaal georiënteerde ICT en data bedrijven ontwikkeld en gevestigd. Ook het aantal start-ups en scale-ups in deze sector groeit. Data- en AIontwikkelingen zijn daarbij belangrijke drivers. In Veenendaal is de ICT Campus gevestigd. Start-Ups zijn vaak gerelateerd aan de agri-food sector terwijl de grotere bedrijven een zeer breed aanbod van producten en diensten hebben die zij ook landelijk of internationaal ontwikkelen en verkopen. Interessant is om te onderzoeken in hoeverre de raakvlakken van ICT/data/AI bedrijven met de agri-food sector (cross-overs) kunnen worden doorontwikkeld tot zelfstandige en toonaangevende ecosystemen en of daar een significante ruimtevraag uit voort gaat komen. Het gebied rond IC-station Veenendaal de Klomp lijk een interessante vestigings-locatie voor deze groeiende sector. Rapport in opdracht van Regio Foodvalley - Mrt 2023
21
HOOFDSTUK 2
Welzijn, Zorg & Food-sector
STERKE SECTOREN IN REGIO FOODVALLEY
De WUR en het ziekenhuis Gelderse Vallei zijn gespecialiseerd in / doen gezamenlijk onderzoek naar de effecten van voeding (en beweging) op gezondheid en welzijn van mensen. Zij werken daarbij samen met universiteiten en researchinstituten in andere delen van Nederland. Personalised Nutrition (PN) is een wetenschap die nog in de kinderschoenen staat (WUR ism TNO) en waarvan de groei op dit moment wordt begrensd door ethische en maatschappelijke vraagstukken (bijvoorbeeld privacy in relatie tot delen van DNA-profielen en gegevens). Toch kan PN van immens belang worden voor de gezondheid van de wereldbevolking. Blockchain technologie kan wellicht een oplossing bieden voor de huidige privacy belemmeringen. Op Papendal wordt al ervaring opgedaan met PN bij topsporters. Bedrijven in ‘Voeding en gezondheid’ kunnen samen met o.a. de WUR uitgroeien tot een toonaangevend ecosysteem; interessant om te onderzoeken wat daar voor nodig is! Rapport in opdracht van Regio Foodvalley - Mrt 2023
22
Toerisme en Logistiek
HOOFDSTUK 2 STERKE SECTOREN IN REGIO FOODVALLEY
De centrale ligging van Regio Foodvalley in Nederland en t.o.v. het Roergebied maakt het in theorie een ideale locatie voor groei van de sector logistiek. Gezien de beperkte ruimte en het beperkt aantal banen dat gemoeid is met logistiek en distributie, kiest de regio hier in eerste instantie niet voor.
Toerisme
Rapport in opdracht van Regio Foodvalley - Mrt 2023
Logistiek
Dat geldt zeker niet voor gespecialiseerde logistiek die ondersteunend is aan de 5 belangrijke sectoren in de regio. Deze wordt gezien als versterkend voor bestaande en nieuwe ecosystemen en dient te worden gefaciliteerd. Op gebied van Toerisme (zie hoofdstuk 4) bestaat de wens om een duidelijke kwaliteit slag te maken, m.n. op gebied van vakantieparken. Diversifiëring kan bijdragen aan een verkleuring van het toeristisch profiel van de regio en aan de doelstelling om meerdaags verblijf (en hogere bestedingen) te stimuleren. Daarnaast zijn er signalen dat er ruimte is voor toevoeging van zakelijk toerisme (congressen/ evenementen aan het palet). 23
HOOFDSTUK 2
Focus op Cross-Overs
STERKE SECTOREN IN REGIO FOODVALLEY Het lijkt logisch om focus aan te brengen op de ontwikkeling van ecosystemen op het grensvlak van 4 sterke sectoren met de sector agri-food; in de Economic Board wordt hierbij opgemerkt dat de (primaire) agri-food sector dan wel voldoende kritische massa moet behouden in de komende decennia.
Zoals hiervoor beschreven, kent Regio Foodvalley 5 sterke sectoren aangevuld met toerisme(6) en gespecialiseerde logistiek(7). Al deze sectoren kennen autonoom economische groei en zijn in staat om duurzaam bij te dragen aan banengroei en brede welvaart in de komende decennia. Die groei wordt vooral aangejaagd door de sectoren en ondernemers zelf. De overheid faciliteert door het bieden van ruimte/bestemmingsplannen en het realiseren van o.a. infrastructuur en energievoorzieningen. Omdat de ruimte schaars is, zal er echter ook prioritering moeten plaatsvinden. Niet aan elke vraag kan overal worden voldaan. Eerder al beschreven we dat met name kansrijke ecosystemen die duurzaam en langdurig kunnen bijdragen aan economie en (brede) welvaart, gestimuleerd zouden moeten worden. Met name de cross-overs in de grensvlakken tussen Tech/Metaal, Bouw/Infra, ICT/Digi, Zorg& Welzijn en de Agri-Food Sector zijn dan interessant. Rapport in opdracht van Regio Foodvalley - Mrt 2023
24
HOOFDSTUK 2 FOCUS OP CROSS OVERS OP GRENSVLAK MET AGRI-FOOD
Rapport in opdracht van Regio Foodvalley - Mrt 2023
25
HOOFDSTUK 3
RUIMTELIJKE KANSEN IN REGIO FOODVALLEY Zoekgebieden voor ecosystemen ….
3
Rapport in opdracht van Regio Foodvalley - Mrt 2023
26
Urbane en Rurale structuren
HOOFDSTUK 3 RUIMTELIJKE KANSEN EN ZOEKGEBIEDEN ECOSYSTEMEN
Ruimtelijke Analyse van de regio Food Valley op hoofdlijnen: 3 stedelijke gebieden, Agrarische kern met dorpen-ring en belangrijke natuurgebieden
Regio Foodvalley bestaat, aangevuld met Amersfoort (Soest/Baarn/Spakenburg-Bunschoten) en Harderwijk(Ermelo, Putten en Zeewolde) eigenlijk uit drie stedelijke gebieden met grote groene peri-urbane zones.
Te midden van deze 3 meer stedelijke gebieden ligt een ring van dorpen rondom de centrale kern Barneveld (gemeentegrenzen lopen dwars door dit ruimtelijk concept heen). Barneveld houdt qua beleving het midden tussen een kleine stad en een groot dorp. In de peri-urbane zones is de agrarische sector duidelijk aanwezig (hoofdzakelijk pluimveesector en jonge dieren).
NATUUR GEBIEDEN
Aan weerszijden van de vallei vinden we twee belangrijke natuurgebieden; aan de westzijde is dat de Utrechtse Heuvelrug die zich uitstrekt van de Rijn tot praktisch aan de Randmeren. Aan de Oostzijde is dat de Veluwe met daarin Natuurpark De Hoge Veluwe. De Veluwe strekt zich in Oostelijke richting uit tot Zwolle en Apeldoorn en Dieren en grenst aan de IJssel-vallei. Aan de noord- en zuidzijde wordt de regio begrensd door 2 natura 2000 gebieden (Arkemheen bij Nijkerk en de Blauwe Kamer tussen Rhenen en Wageningen)
Rapport in opdracht van Regio Foodvalley - Mrt 2023
27
HOOFDSTUK HOOFDSTUK2 3
Ruimtelijke Analyse van de Regio Foodvalley op hoofdlijnen: 3 stedelijke gebieden, agrarische kern met dorpen-ring en belangrijke natuurgebieden
Nijkerk
bekenstelsel
De Vallei wordt geflankeerd door water (Nederrijn en Randmeren) en natuurgebieden (o.a. Veluwe en Utrechtse Heuvelrug) en is het stroomgebied van een fijnmazig beken- en kanalenSysteem en van de Grift.
Barneveld
Niet gehinderd door bestuurlijke kennis zou je kunnen stellen dat er in de Vallei drie stedelijke clusters aanwezig zijn (1)rond Ede/Vndl/Wag (2)rond Amersfoort/NK en (3)rond Harderwijk/Putten
Nederrijn
Nijkerk
Nijkerk
Barneveld
De drie stedelijke gebieden in de Vallei zijn onderling verbonden door drie peri-urbane ruimtes (in geel op kaart). Dit zijn landelijke gebieden met zowel stedelijke, dorpse als hybride functies.
Rapport in opdracht van Regio Foodvalley - Mrt 2023
Barneveld
In het hart van de Vallei bevindt zich een dorpenring met Barneveld in het episch centrum. De dorpen zijn onderling verschillend en er is nu weinig dat ze bindt. Dat zou kunnen veranderen n.a.v. het ontwikkelconcept beschreven op pagina 39.
28
HOOFDSTUK 3 RUIMTELIJKE KANSEN EN ZOEKGEBIEDEN ECOSYSTEMEN
Globale zoekgebieden voor diverse bestaande en nieuwe ecosystemen in de Regio Foodvalley (zoekgebieden hebben nog geen status en moeten nader worden gedefinieerd!)
A B
AGRI-INNOVATIE
C D
Zoekgebieden Ecosystemen In hoofdstuk 2 beschreven we de belangrijke en kansrijke sectoren in de regio en gaven we aan dat nadere studie met betrekking tot de (groeikansen) van de belangrijkste economische ecosystemen noodzakelijk is om goed ruimtelijk economisch beleid te voeren in de komen decennia. Vooruitlopend op dat vervolgonderzoek, brengen we nu al vast zoekgebieden in kaart voor de ecosystemen waarvan nu al duidelijk lijkt dat ze kansrijk zijn of gaan worden. Rond Nijkerk betreft het dan het Smart Food Production Cluster dat met 19 bedrijven (verenigd in) de Food Academy Nijkerk (FAN) duidelijke ambities heeft. Rond Barneveld zijn er kansen voor een nieuw en important duurzaamheidscluster dat zich o.a. richt op onderzoek (testbeds) en productie van nieuwe eiwitten, hernieuwbare energie en circulaire landbouw. Rond Ede en Veenendaal kunnen ecosystemen groeien die zich bezig houden met Urban Food Production waarbij ICT/digitalisering/AI van groot belang zijn. Het Sciencepark kan niet alleen groeien langs de kennisas (Wageningen-Ede WFC) maar ook een westelijke pendant krijgen tussen Rhenen en Veenendaal Op de volgende pagina’s worden de zoekgebieden nader toegelicht
Rapport in opdracht van Regio Foodvalley - Mrt 2023
29
HOOFDSTUK 3
A
NIJKERK EN PUTTEN
RUIMTELIJKE KANSEN EN ZOEKGEBIEDEN ECOSYSTEMEN
Globale zoekgebieden voor diverse bestaande en nieuwe ecosystemen in Regio Foodvalley (zoekgebieden hebben nog geen status en moeten nader worden gedefinieerd!)
De 3 markeringen in blauw op de kaart links zijn zoekgebieden voor 3 totaal verschillende (potentiële of bestaande) ecosystemen.
3
A 1
2
(1) Betreft het globale zoekgebied voor de FAN-bedrijven, een groep professionele bedrijven in de Smart Food Industrie die op grote schaal produceren voor supermarkten, horeca en consument (2) Betreft een kansrijk ecosysteem van veel met name kleine en bedrijven die zich bezig houden met voedselproductie op organische wijze. Dit cluster is al in het zoekgebied actief maar nog niet onderling verbonden
(3) Betreft zoekgebied voor verdere ontplooiingsmogelijkheden van het (eco-)toeristich cluster ‘Nijkerk-aan-het-Water’. Hier liggen wellicht ook kansen voor de ontwikkeling van zakelijk toerisme. Rapport in opdracht van Regio Foodvalley - Mrt 2023
30
HOOFDSTUK 3
A
RUIMTELIJKE KANSEN EN ZOEKGEBIEDEN ECOSYSTEMEN
Bij het inrichten van nieuwe gebieden, bedrijvenparken voor ecosystemen wordt aanbevolen om veel aandacht te schenken aan duurzaamheid en beeldkwaliteit
Smart Industry rond NIJKERK … In en rond Nijkerk, maar ook in Amersfoort, BunschotenSpakenburg, Harderwijk en Zeewolde zijn veel bedrijven in de (smart)food-productie gevestigd. Het gaat hier dan om zowel hele grote bedrijven (zoals Bieze Food Group) maar ook om middelgrote en kleinere bedrijven in de toeleveringsindustrie op bijvoorbeeld het gebied van kleur- en smaakstoffen en specialistische logistiek. Het is duidelijk dat bedrijven elkaar nu al opzoeken om gezamenlijk bijvoorbeeld het Human Resources vraagstuk op te lossen en gezamenlijk opleidingen te verzorgen (FAN/Food Academy Nijkerk). Maar ook maken zij zich gezamenlijk zorgen over toekomstige groeimogelijkheden (ruimte). Er zijn bijeenkomsten gepland om de wensen en behoeften van deze bedrijven nader te inventariseren. Voor de langere termijn is het belangrijk te onderzoeken naar welke omvang dit ecosysteem idealiter zou kunnen groeien en hoeveel ruimte dat vraagt en waar.
Food Academy (B-to-C) wil graag samenwerken met het WFC (B-to-C) in Ede en met de WUR/Aeres en CHE. Nijkerkse bedrijven zien kansen voor start-ups rond de WUR om op te schalen (naar scale-ups) in of rond het Nijkerkse Food Production Ecosysteem. Rapport in opdracht van Regio Foodvalley - Mrt 2023
31
HOOFDSTUK 3
A
Tussen Nijkerk en Putten: Organic Food Estates
RUIMTELIJKE KANSEN EN ZOEKGEBIEDEN ECOSYSTEMEN
Organische voedselproductie in een prachtige landelijke omgeving van bossen, boomgaarden, Landgoederen en kasteeltjes en hoeven tussen Nijkerk en Putten
Tussen Nijkerk en Putten bevinden zich bijzondere natuurgebieden en landgoederen (estates). In dit gebied vinden we vele en uiteenlopende kleinschalige bedrijven die op een duurzame en organische wijze hoogwaardige voedingsproducten produceren. Het kan dan gaan om fruit, vlees, zuivel en kaas maar ook om bijvoorbeeld druiven en wijn. Er is nog geen sprake van een goed werkend ecosysteem of samenwerking tussen deze bedrijven. Hier ligt echter wel een enorme kans om het gebied verder te ‘branden’ en te ontwikkelen tot destination voor meerdaags culinair toerisme in een prachtige landschappelijke omgeving. Rapport in opdracht van Regio Foodvalley - Mrt 2023
32
HOOFDSTUK 3
A
Rond NIJKERK aan het Water
RUIMTELIJKE KANSEN EN ZOEKGEBIEDEN ECOSYSTEMEN
‘Next Economy heeft effect op onder andere de procesinrichting, op personeelsbeleid, Op de organisatie als geheel en op de samenwerking in ketens van bedrijven‘
Nijkerk aan het Water…
Recentelijk zijn er plannen gemaakt voor de uitbreiding van Nijkerk aan het Water. Het betreft dan onder andere strand, horeca en havenfaciliteiten. Beperking (in ruimte) voor de kansen hier vormt het Natura-2000 gebied Arkemheen. Ook de waterkwaliteit vormt een uitdaging. Toch is de plek van Nijkerk aan het Water bijzonder en mogelijk kansrijk voor verdere (eco-)toeristische groei die zich niet per se hoeft te beperken tot de Nijkerkse waterkant maar wellicht ook een ‘sprong over het water’ kan maken naar de polder. Ook is de verbinding via de Arkervaart met het centrum van Nijkerk (omgeving gemeentehuis) een kans. De grootschalige en fraaie woningbouwontwikkeling die gepland staat en de (verre) toekomstkansen bij eventuele verplaatsing van industrie uit het Centrum vragen eigenlijk om een integrale visieontwikkeling nu. De aanwezige industriële en organische food ecosystemen kunnen wellicht programmatisch invulling geven aan een dergelijke visie
Rapport in opdracht van Regio Foodvalley - Mrt 2023
33
HOOFDSTUK 3
A
Tussen NIJKERK en BARNEVELD
RUIMTELIJKE KANSEN EN ZOEKGEBIEDEN ECOSYSTEMEN
Eerste vingeroefening / schets van nadere uitwerking zoekgebieden (geen enkele status)
Nijkerk aan het Water…
Heel voorzichtig wordt op deze schets gezocht naar mogelijke contouren van een nader te definiëren zoekgebied. We zijn ons er van bewust dat dit gevoelig ligt bij huidige bewoners en gebruikers van het gebied. Goed georganiseerde burgerparticipatie is dan ook voorwaardelijk voor elke ontwikkeling. Het lijkt daarbij logisch om de verbindingslijnen met Barneveld (dat ook veel bedrijven in de food-productie huisvest) en Putten (geen onderdeel van Regio Foodvalley) te verkennen. Doel is niet om kernen naar elkaar oe te laten groeien maar eerder om groene corridors te versterken waar mogelijk en daarbinnen te zoeken naar ruimte voor kleinschalige en hoogwaardige (super) duurzame bedrijvigheid. Grotere clusters dienen eveneens te worden ingebed in nieuw aan te leggen stevige groene zones die effectief deel kunnen gaan uitmaken van groene- en/of natuurgebieden
Rapport in opdracht van Regio Foodvalley - Mrt 2023
34
inspiratiebeelden
A
Rapport in opdracht van Regio Foodvalley - Mrt 2023
35
HOOFDSTUK 3
B
RUIMTELIJKE KANSEN EN ZOEKGEBIEDEN ECOSYSTEMEN
ROND BARNEVELD en EDE
Nieuwe duurzame economische functies in traditioneel agrarisch gebied
Naar verwachting zullen veel agrarische ondernemers in het gebied rond Barneveld en Ede, op termijn hun bedrijfsvoering gaan transformeren danwel gaan stoppen of verhuizen. Het is van groot belang dat er perspectief wordt geboden aan de boeren die het betreft.
Innovatieve landbouw
B toerisme
Het gebied rond Barneveld en Ede zou bijvoorbeeld geleidelijk kunnen worden getransformeerd naar een cluster/ecosysteem van proeftuinen en testbeds. Hier kan op middelgrote schaal worden geëxperimenteerd met innovatieve productiemodellen op gebied van bijvoorbeeld de Eiwit-transitie, hernieuwbare en duurzame energie, duurzaamheid en circulariteit. Daarnaast streven de gemeentes Barneveld en Ede er naar om het toerisme langs de Veluwe-rand een stevige kwaliteitsimpuls te geven. Upgrading van bestaande vakantieparken en/of toevoeging van kleinschalige hoogwaardige nieuwe horeca-faciliteiten zijn daarbij denkbaar.
Rapport in opdracht van Regio Foodvalley - Mrt 2023
36
HOOFDSTUK 3
B
RUIMTELIJKE KANSEN EN ZOEKGEBIEDEN ECOSYSTEMEN
Agri Food Topsector kennis, onderzoek, productie Vrijkomende gronden rond Barneveld /Ede(vooral aan de oostzijde) kan perspectief bieden voor innovatieve (boeren)bedrijven, nieuwe duurzame initiatieven en voor onderzoek en wetenschap. Agrarische gebieden in het bekenstelsel kunnen worden samengevoegd om grotere productie-percelen of proeftuinen te creëren en ruimte te maken voor nieuwe schone en duurzame productiefaciliteiten. Proeftuinen en productiefaciliteiten kunnen worden ingericht voor onderzoek naar en productie van oa -
Eiwitten uit insecten Eiwitten uit bonen en lupine Eiwitten uit noten of zaden Algen farms Fermentatie-projecten Wind-energie Zonne-energie Bio-based projecten Etcetera
Dit gebied kan een brugfunctie vervullen tussen de proeftuinen op en rond de WUR Campus en de grootschalige proefboerderijen in het Land. Rapport in opdracht van Regio Foodvalley - Mrt 2023
37
HOOFDSTUK 2
B
RUIMTELIJKE KANSEN EN ZOEKGEBIEDEN ECOSYSTEMEN
10-15 New Farms kennis, onderzoek, productie I
Duurzame en unieke nieuwe ‘farm’-complexen voor onderzoek, innovatie en productie.
In het gebied zouden, langs een rondweg om Barneveld (deels bestaand, deels in voorbereiding), 10-15 gebieden kunnen worden gevonden waar deze duurzame test- en productiefaciliteiten (New Farms) zouden kunnen ontstaan. Dit kan ook op grondgebied van Ede. Gedacht wordt dan aan fraai vormgegeven complexen waarvan de lay-out en architectuur verwijst naar de agrarische sector en naar de innovatie processen die er gaan plaatsvinden. Allerlei bedrijven en instellingen kunnen zich hier vestigen, mits ze actief zijn in een van de eerder genoemde sub-sectoren. Ook boeren die hun bedrijf willen transformeren kunnen hier uiteraard een nieuwe boerderij bouwen. Mits goed doordacht, goed ontworpen en goed gemanaged kan dit een project van Europees formaat worden en bezoekers van over de hele wereld gaan trekken. Rapport in opdracht van Regio Foodvalley - Mrt 2023
38
HOOFDSTUK 3
B
10-15 clusters van percelen Kans: Boeren in the lead!
RUIMTELIJKE KANSEN EN ZOEKGEBIEDEN ECOSYSTEMEN
Kansen voor een New Energy, New Proteïn & Sustainability Park rondom Barneveld en Ede Project dat perspectief biedt aan boeren / grondeigenaren
New Impact & Sustainability Park
algen insecten
fermentatie kweekvlees Bijgaand kaartje heeft geen enkele status maar schetst een mogelijke zoekgebied voor agri-innovatie en testgebieden voor duurzame en vernieuwende landbouw. De gronden zijn eigendom van ondernemers. Zij zijn dan ook bepalend voor het wel of niet tot stand komen van beoogde initiatieven.
melk uit gras zeewier noten zaden
( op 30 Maart 2023 wordt een eerste verkennend gevoerd met vertegenwoordigers van belanghouders; deze hebben nadrukkelijk nog geen standpunt ingenomen)
peulvruchten lupine Rapport in opdracht van Regio Foodvalley - Mrt 2023
39
HOOFDSTUK 3
B
RUIMTELIJKE KANSEN EN ZOEKGEBIEDEN ECOSYSTEMEN
Innovatie Park Barneveld/Ede Perspectief voor boeren?
Kansen voor een New Energy, New Protein & Sustainability Park rondom Barneveld en Ede Project dat perspectief biedt aan boeren / grondeigenaren
De agri-food sector en individuele ondernemers worden op dit moment getroffen door grote onzekerheid m.b.t. de bedrijfsvoering. Velen vrezen gedwongen te worden on te stoppen of te transformeren. Het innovatie-parken concept kan perspectief bieden aan boeren die mee willen denken over een andere toekomst voor hun bedrijf en of hun gronden en die willen blijven wonen op de huidige plek of op hun eigen perceel
Rapport in opdracht van Regio Foodvalley - Mrt 2023
40
KANS COOPERATIEVE PARKONTWIKKELING 7 15
22 ROND BARNEVELD
32
Testbeds & Fieldlabs Impact & Sustainability
16
PERSPECTIEF voor de BOEREN
18
25
14 15
Rapport in opdracht van Regio Foodvalley - Mrt 2023
41
B
inspiratiebeelden
Nieuwe hoogwaardige toeristische accommodaties
Rapport in opdracht van Regio Foodvalley - Mrt 2023
42
HOOFDSTUK 3
C
RUIMTELIJKE KANSEN EN ZOEKGEBIEDEN ECOSYSTEMEN Mbo-scholen ROC A12
C
Rapport in opdracht van Regio Foodvalley - Mrt 2023
EDE/VEENENDAAL A12-corridor Het gebied tussen Veenendaal en Ede vraagt om een dynamisch masterplan met focus. De ruimte voor economische groei is hier schaars en eindig. Dat vraagt om zorgvuldig (toewijzingsbeleid in de nabije toekomst). Met twee kansrijke projecten (World Food Center Ede en ICT Campus Veenendaal en tal van innovatieve bedrijven in meerdere sectoren is het een economische hotspot in de regio. De ideale ligging aan de A12, bediend door twee NS intercity-stations, maakt het gebied uitstekend bereikbaar voor huidige en nieuwe werknemers van de bedrijven die hier gevestigd zijn (en voor inwoners van beide gemeentes). Kansrijke Ecosystemen die hier op hun plaats zijn komen voort uit o.a. de Pluimveesector (toelevering/stallen/systemen), de ICT sector en de Food Productie Sector (Logistiek uitsluitend indien ondersteunend aan deze sectoren). De kans bestaat dat er (op termijn) ruimte vrij komt door krimp van retail- en automotive sectoren; dit zou de groei van het kleine en middelgrote MKB eventueel kunnen opvangen en plaats gaan bieden aan StartUps/Scale Ups vanuit Wageningen. Voor grotere bedrijven en Ecosystemen kan/moet ruimte worden gevonden in reeds geplande en nieuwe uitbreidingen van het bestaande areaal aan bedrijventerreinen. 43
HOOFDSTUK 2
C
RUIMTELIJKE KANSEN EN ZOEKGEBIEDEN ECOSYSTEMEN
Het businessmodel van de Brainport Innovation Campus kan wellicht model staan Voor nieuwe ecosystemen op gebied van Urban Food Production in de A12-Corridor
Smart-Urban Food Ecosystemen & innovatie campus(sen) Waar Nijkerk zich richt op Future Food Production zouden Ede en Veenendaal zich kunnen specialiseren in Smart Urban Food Production. Gedacht wordt dan aan alles wat te maken heeft met bijvoorbeeld Vertical Farming en Pixelfarming. In beide gevallen is de innovatie nauw gekoppeld aan robotisering, digitalisering, data en AI. De aanwezige bedrijven in het gebied (en elders in de regio) hebben daar binding/ervaring mee en de aanwezigheid van ICTCampus, WUR, CHE/Aeres en WFC werkt versterkend. Goed onderzocht moet worden hoe op dit gebied goed samengewerkt kan worden met andere clusters/ ecosystemen/regio’s in het land (bv met het Westland, Boskoop, Uden/Veghel). Er moet sprake zijn van complementariteit. De kracht en bereidheid tot samenwerking in het bestaande cluster/ecosysteem wordt bepalend voor bedrijven en kennis die nog ontbreken en van elders moeten worden aangetrokken (om het ecosysteem te versterken). Tevens moet verder worden onderzocht of het BIC-concept (Brainport Industry Campus) kan worden vertaald naar een kansrijk en geïntegreerd productie-, onderzoek- en onderwijscluster op gebied van agri-/urban Food production
Rapport in opdracht van Regio Foodvalley - Mrt 2023
.44
HOOFDSTUK 2
C
RUIMTELIJKE KANSEN EN ZOEKGEBIEDEN ECOSYSTEMEN
Duurzame en unieke nieuwe ‘farm’-complexen voor onderzoek, innovatie en productie.
Rapport in opdracht van Regio Foodvalley - Mrt 2023
URBAN FOOD & ICT PARK WFC, CHE & ICT-Campus Hybride woon-/werk-landschap De gecombineerde bedrijventerreinen in de A12Corridor kunnen uitgroeien tot een significant Urban Food & ICT/AI Park. Dit vraagt om pro-actief bedrijventerrein management en goed doordacht toewijzingsbeleid. Zoals eerder vermeld is de ruimte voor groei van het bedrijfsleven beperkt en eindig. De omgeving van het Station Veenendaal-De Klomp biedt volop kansen voor de ontwikkeling van een fysieke ICT-Campus (werken en wonen). Hier kan worden nagedacht over dubbel grondgebruik. Een extra NS-halte Ede West komt de bereikbaarheid uiteraard ten goede. Het dossier WFC-Ede bespreken wij hier bewust niet maar het is evident dat het WFC belangrijk is (als begin en einde van… )voor zowel de A12-Corridor als voor de Kennis -Zone Ede Wageningen.Het landelijke gebied tussen Ederveen en Binnenveld-Noord moet uiteraard ook en landelijk blijven. Toch biedt de landbouwtransitie ook hier bijzondere kansen om binnen de contouren van ‘boerderijen en stallen’ nieuwe buurtschappen voor wonen en werken te ontwikkelen. De beleving van het landschap hoeft daardoor niet te veranderen maar het gebruik van de opstallen uiteraard wel. 45
HOOFDSTUK 2
SMART & URBAN FOOD & ICT PARK
C
Stedelijke voedsel productie
RUIMTELIJKE KANSEN EN ZOEKGEBIEDEN ECOSYSTEMEN
Suggesties voor zoekgebieden uitbreiding bedrijventerreinen en groene omzooming A 12 Corridor Veenendaal-Ede (kaart heeft geen enkele status)
ICT Campus De Klomp
WFC
Rapport in opdracht van Regio Foodvalley - Mrt 2023
De A12 Corridor beschikt gelukkig nog over geplandeen niet geplande ruimte voor groei. De witte vlakken in het beeld hiernaast zijn niet meer dan ‘suggesties voor zoekgebieden’. Daarbij is het nadrukkelijk de bedoeling om een groene corridor te behouden tussen Ederveen en het Binnenveld. Uiteraard zullen bedrijven en omwonenden van het gebied intensief betrokken moeten worden bij deze zoektocht naar ruimte voor bedrijven die ultimo moet leiden tot creatie en behoud van werkgelegenheid en brede welvaart in de regio. Vanwege het karakter van moderne bedrijfsgebouwen is ‘stevige groene inbedding’ meer dan wenselijk. Groene overkluizing van spoor en snelweg zou fantastisch zijn maar het is de kansen vraag of dit ook financieel groene overkluizing haalbaar is (hiervoor is vergt nader onderzoek nadere studie noodzakelijk). 46
HOOFDSTUK 2
Hybride ontwikkeling Landelijk gebied
C
RUIMTELIJKE KANSEN EN ZOEKGEBIEDEN ECOSYSTEMEN
Duurzame en unieke nieuwe ‘farm’-complexen voor onderzoek, innovatie en productie.
Suggestie
Rapport in opdracht van Regio Foodvalley - Mrt 2023
Het landelijk gebied tussen Ede en Veenendaal moet open en groen blijven. Daar lijkt iedereen het over eens. Toch betekent dat niet perse dat dit dit gebied functioneel niet van kleur kan veranderen. Daar waar nu ‘geboerd’ wordt komt in de toekomst wellicht ruimte vrij voor andere vormen van wonen en werken en daarmee voor andere verdienmodellen voor de boeren. Boerderijen en stallencomplexen liggen minder dan 15 minuten fietsafstand van de IC-stations Veenendaal-De Klomp en Ede Wageningen. Deze complexen/opstallen kunnen deels duurzaam (off grid) worden getransformeerd naar naar woon/werk gebouwen in de nieuwe economie. Thuiswerkers maar ook kleinschalige bedrijven (& startups) kunnen hier onderdak vinden te midden van belangrijke economische Ecosystemen en vlak bij WUR-, Aeres, CHE- en ICT-Campus. De beleving van het landschap hoeft niet te veranderen en de transformatie kan geleidelijk plaatsvinden. 47
Betaalbaar/starters
C
Luxe segment
Nieuwe hoogwaardige toeristische accomodaties
inspiratiebeelden
nieuwe buurtschappen op het boerenerf Wonen & Werken
Verzorgd wonen
Rapport in opdracht van Regio Foodvalley - Mrt 2023
48
HOOFDSTUK 2
C
RUIMTELIJKE KANSEN EN ZOEKGEBIEDEN ECOSYSTEMEN
GEBIEDS-’BRANDING’ A12-ZONE nieuwe iconen I
Suggestie: nieuwe iconen markeren straks als poortwachters de toegang tot het gebied
De A12-Corridor wordt door passanten (automobilisten en treinreizigers) beleefd als een min of meer toevallige aaneenschakeling van bedrijventerreinen. Ondanks het feit dat er wel degelijk sprake is van soms opvallende/fraaie architectuur van individuele bedrijfspanden, heeft het gebied als geheel geen duidelijke signatuur en geen echt ‘begin en eind’beleving. Deze beleving zou kunnen worden gecreëerd, door de toevoeging van een aantal duidelijke iconen of poortwachters. Dit vraagt nadere studie door (landschaps)architecten en stedenbouwkundigen maar bijgaande illustratie geeft een idee/voorzet.. Zowel vanuit Noordelijke, Oostelijke als Westelijke richting kunnen dit soort iconen een bijdrage leveren aan de ‘branding’ van het gebied. Ook de NS-stations kunnen daar een bijdrage aan leveren; maak bijvoorbeeld station Veenendaal-De Klomp architectonisch ‘familie’ van station Ede Wageningen! Rapport in opdracht van Regio Foodvalley - Mrt 2023
49
HOOFDSTUK 3
D
RUIMTELIJKE KANSEN EN ZOEKGEBIEDEN ECOSYSTEMEN
SCIENCE PARK(S) Oost en ... West? I
Op dit moment wordt er gestudeerd op de toekomstige invulling van de kennis-zone tussen Wageningen en Ede. Uit divers onderzoek is gebleken dat er bij het bedrijfsleven veel belangstelling is om in de nabijheid van de WUR-campus en Aeres Hogeschool gevestigd te zijn. Belangrijke reden daarvoor is de nabijheid van een hoog opgeleide human-talent-pool. Nieuw uit te geven hectares worden naar verwachting met gemak gevuld hetgeen de blik noordwaarts doet richten. De mogelijkheden om te bouwen/verdichten in de groene ruimte tussen Wageningen en Ede(Bennekom) zijn echter ook niet onbegrensd. Gedacht wordt aan extensieve hoogwaardige bebouwing. Het lijkt logisch om ook een lange termijn visie te ontwikkelen voor mogelijke toekomstige uitbreiding aan de westkant van het Binnenveld. Momenteel is daar nog geen programma voor maar er wordt wel woningbouw geprogrammeerd (gemeente Rhenen). Een integrale benadering van mogelijkheden lijkt verstandig .
D Rapport in opdracht van Regio Foodvalley - Mrt 2023
50
HOOFDSTUK 2
D
RUIMTELIJKE KANSEN EN ZOEKGEBIEDEN ECOSYSTEMEN
SCIENCE PARK(S) extensief bouwen I
Extensieve, hoogwaardige en duurzame open bebouwing van de randen van het Binnenveld
De groene gebieden tussen Veenendaal en Rhenen .enerzijds en tussen Ede en Wageningen anderzijds lenen zich niet voor stedelijke bebouwing. Deze ‘randen van het Binnenveld’ lenen zich eerder voor extensieve hoogwaardige en duurzame bebouwing in het groen; met respect voor bodem, ecologie en landschap. Te denken valt dan aan bijvoorbeeld circulaire (hout)bouw, gedeeltelijk ondergronds in afgeronde clusters of entiteiten. Gevolg van hoogwaardige nieuwbouw is dat de functie de vorm qua prijsstelling ook moet volgen. Dat betekent hoogwaardige kantoren of bedrijfsruimte en woningbouw in (hoofdzakelijk) het midden- en duurdere segment. Omdat de WUR een topinstituut van wereldformaat is, is het van belang om de maximale groeimogelijkheden op termijn, nu al te onderzoeken. Dat zou kunnen betekenen dat er ooit een sprong over het Binnenveld kan gaan plaatsvinden. Een goede en beschutte fietsroute is dan een belangrijke succesfactor. Rapport in opdracht van Regio Foodvalley - Mrt 2023
51
HOOFDSTUK 2
D
RUIMTELIJKE KANSEN EN ZOEKGEBIEDEN ECOSYSTEMEN
Science Park EAST Science Park West
Rapport in opdracht van Regio Foodvalley - Mrt 2023
SCIENCE PARK(S) -east & -west Randen Binnenveld In de randen van het Binnenveld kunnen bijzondere ontwikkelingen gaan plaatsvinden waar uitbreiding van natuur en versterking van ecologie hand in hand kunnen gaan met toevoeging van hoogwaardige, .geclusterde nieuwbouw. Deze schets heeft geen status en wil slechts de gedachten van stedenbouwkundigen en professionals prikkelen om hier ’out of the box’ te denken en groter/ambitieuzer dan de geprognotiseerde programmering voor de komende 10 jaar. Kijkend naar het belang van landbouw/voeding en gezondheid op wereldschaal mag er nooit een situatie ontstaan waarbij de WUR(Campus) niet meer kan groeien, er geen plek meer is voor nieuwe NGO’s, onderzoeksinstituten, start- en scale-ups en bedrijven die dit volstrekt unieke ecosysteem nog kunnen versterken. Ook moet er ruimte zijn voor hoogwaardig wonen op internationaal niveau. De omgekeerde -Ukan alleen maar optimaal worden benut als er een nu een krachtige totaalvisie op het gebied wordt ontwikkeld; al is het maar rudimentair! 52
HOOFDSTUK 2
D
RUIMTELIJKE KANSEN EN ZOEKGEBIEDEN ECOSYSTEMEN
SCIENCE PARK(S) Twin Campuses Het concept van de Twin-Campus lijkt aantrekkelijk! Er zijn voldoende instanties/bedrijven/instituten en functies die wel de nabijheid van de WUR belangrijk vinden maar waar de ‘fysiek-contact’-frequentie niet zodanig hoog is dat men ook daadwerkelijk op de campus (Science Park Oost) gevestigd moet zijn. Met een vestiging ‘aan de overkant’ (Science Park West) kan men ook prima uit de voeten. Bovendien zou hier ook ruimte kunnen worden gecreëerd voor hoogwaardig wonen op internationaal topniveau. We spreken hier natuurlijk wel over uitloopgebieden van Utrechtse Heuvelrug enerzijds en van De Veluwe anderzijds die ook nog eens de begrenzing van het Binnenveld vormen. Landschappelijk en stedenbouwkundig vraagt dit om een precisie-aanpak en architectonisch om een goed doordacht beeld-kwaliteit-plan. Het Binnenveld moet uiteraard beschikbaar blijven voor verdere natuurontwikkeling (recreatie) en klimaatverandering (lees: waterberging).
Rapport in opdracht van Regio Foodvalley - Mrt 2023
53
D Campussen Hogescholen CHE Ede en Aeres Wageningen
inspiratiebeelden
CAMPUS WUR – WAGENINGEN
Verzorgd wonen
GREBBEBERG & BINNENVELD
nieuwe buurtschappen op het boerenerf Wonen & Werken
Rapport in opdracht van Regio Foodvalley - Mrt 2023
54
HOOFDSTUK 4
KANSEN VOOR DOORONTWIKKELING TOERISME
4
Rapport in opdracht van Regio Foodvalley - Mrt 2023
55
HOOFDSTUK 4 KANSEN VOOR DOORONTWIKKELING TOERISME
TOERISME ontwikkeling I
Toeristische attracties in en met name rond Food Valley Er is ruimte voor diversificatie (oa water- en zakelijk toerisme) en kwaliteitsverbetering
De grote landelijke toeristische attracties liggen net buiten de regio, zoals op het kaartje link te zien is. In de bosrijke randen van de Veluwe treffen we relatief veel vakantieparken voor hoofdzakelijk binnenlands toerisme aan. De waterkanten (Nijkerk aan Zee en De Blauwe Kamer/Ouwehands Dierenpark) zijn voornamelijk gericht op dagrecreatie. De gemeentes Barneveld en Ede zien graag een kwaliteit verbetering van bestaande vakantieparken aan de Veluwe-rand. Deze vindt al plaats maar kan nog worden gestimuleerd. Het gaat dan zowel om de kwaliteit van opstallen/vakantiewoningen als van beheer en exploitatie. Toevoeging van hoogwaardige kleinschalige faciliteiten (hotels/restaurants) kan het totaalaanbod verder versterken. Nijkerk ziet kansen (voor de regio) voor zakelijk toerisme en recreatie. Meerdere congressen/evenementen/seminars zouden kunnen worden geaccomodeerd indien er voldoende geschikte locaties voor handen zouden zijn. Rapport in opdracht van Regio Foodvalley - Mrt 2023
56
HOOFDSTUK 4 KANSEN VOOR DOORONTWIKKELING TOERISME
TOERISME landart I
Voorbeelden Land-Art/inspiratiebeelden
De regio kan aantrekkelijker worden gemaakt door de de ontwikkeling van een nieuwe route langs eveneens nieuw op te richten XXL-kunstwerken in het groen. Deze nieuwe kunstwerken in de categorie ‘Land-Art’ kunnen letterlijk verbindend werken tussen de verschillende steden en dorpen in de regio maar ook tussen de in te richten parken in een innovatielandschap zoals eerder geschetst in hoofdstuk 3. Het Kroller Muller Museum zou een belangrijke rol kunnen spelen bij een dergelijk initiatief. Initiatiefnemers Landschapskunst (Engels: land art) is een van de beeldende kunst Landschapskunst is een kunstvorm /kunststroming die inspeelt op landschapskenmerken en waarbij het landschap wordt gemanipuleerd waardoor er een nieuwe beleving ontstaat van de ruimte. Aanverwante benamingen voor deze kunstrichting zijn earth art en omgevings-kunst. Landschapskunst kan gezien worden als een bijzondere vorm van ecological art en environmental art, waarbij de hele natuur in de kunst opgenomen wordt. Rapport in opdracht van Regio Foodvalley - Mrt 2023
57
HOOFDSTUK 4 KANSEN VOOR DOORONTWIKKELING TOERISME
ECO-TOERISME duurzame attracties I
Ruimte voor nieuwe duurzame attracties op goed bereikbare locaties?
Om meer variatie in het toerisme (nu vooral gericht op wandelen in de natuur met bijbehorende voor zieningenpakket op vakantieparken) aan te brengen zouden enkele hoogwaardige en duurzame attracties kunnen worden toegevoegd. Uiteraard moet daarbij heel goed gekeken worden naar bereikbaarheid en impact op de omgeving. De attracties zouden complementair moeten zijn aan bestaande attracties in de wijdere omgeving en aan het WFC-Ede en Ouwehands Dierenpark in Rhenen. De LandArt route kan hier een goed voorbeeld van zijn maar inspiratie kan ook gevonden in het ‘Van Gogh Homeland Experience’ initiatief in Midden-Brabant.
Rapport in opdracht van Regio Foodvalley - Mrt 2023
58
HOOFDSTUK 4 KANSEN VOOR DOORONTWIKKELING TOERISME
TOERISME waterkant I
Beter benutten van het waterfront daar waar natuur en ecologie dat toe laten
Ondanks het feit dat de ‘oevers’ van de regio Food Valley zich grotendeels in of aan natuurgebieden bevinden (Blauwe kamer en Arkemheense polder), Is het toch de moeite waard om te onderzoeken of deze oevers niet beter beleefbaar kunnen worden gemaakt op een ecologisch verantwoorde wijze. Misschien zijn er minder kwetsbare zones te detecteren waar goed vormgegeven wandelpaden, steigers, en verblijfsplekken kunnen worden gerealiseerd. Ook in het Binnenveld zou dit een dimensie toevoegen. Ondanks het feit dat er veel water te vinden is in de regio (met name noord en zuidrand maar ook het bekenstelsel in het hart van de regio, wordt de Gelderse Vallei door bezoekers niet als waterrijk gepercipieerd. Hier liggen wellicht kansen voor verbetering en versterking van meerdaags toerisme. Rapport in opdracht van Regio Foodvalley - Mrt 2023
59
STATION RHENEN
Work in Progress
CAMPUS WUR - WAGENINGEN
GREBBEBERG & BINNENVELD
DANK VOOR UW AANDACHT! ZIJN ER VRAGEN? Verzorgd wonen
60
HOOFDSTUK 3 D Naar een Integrale benadering 2040 RUIMTELIJKE KANSEN EN ZOEKGEBIEDEN ECOSYSTEMEN Mogelijke Zones & Zoekgebieden
A
B
C A D
D Rapport in opdracht van Regio Foodvalley - Mrt 2023
Binnenveld
Haven 61
Rapport in opdracht van Regio Foodvalley - Mrt 2023
62