1.2 Concept visie Werklocaties Regio Foodvalley - 19 oktober

Visie werklocaties Regio Foodvalley 2020-2030 (CONCEPT)

Stec Groep aan regio Foodvalley

Evert-Jan de Kort, Lukas Meuleman en Callum Lewis 19 oktober 2021

2

Visie werklocaties Regio Foodvalley 20.044

Inhoudsopgave 1

Inleiding 1.1 1.2 1.3

2

3

3.2 3.3

4.2.4 4.3

5

5.3

5.4 5.5

6

6.3

27

Huidige bedrijventerreinenmarkt robuust ........................................... 27 Prognose bedrijventerreinen: circa 141 tot 199 hectare ruimtebehoefte 2019 t/m 2030 .............................................................. 29 Extra ruimtedruk door onder andere energietransitie, herstructurering, circulaire ambities, beleidsimpulsen en ruimtedruk op omliggende regio’s ....................................................... 30 Circa 58 hectare uitgeefbaar (plan)aanbod op bedrijventerreinen in Foodvalley .......................................................................................... 31 Fors meer ruimtevraag verwacht dan waar plannen momenteel in voorzien .............................................................................................. 32

Leidende principes Foodvalley 2030 6.1 6.2

19

Impact van corona op werklocaties ...................................................... 19 Next Economy: vier megatrends .......................................................... 21 Duurzaamheid en energietransitie ....................................................... 21 Circulaire economie ............................................................................... 22 Digitalisering: automatisering en robotisering, groei van smart industry & logistics ................................................................................ 23 E-commerce............................................................................................ 24 Functiemenging op werklocaties .......................................................... 25

Vraag en aanbod op werklocaties 5.1 5.2

12

Economische structuur en ontwikkeling bedrijventerreinenportefeuille Foodvalley ........................................... 12 Toekomstbestendigheid bedrijventerreinenportefeuille Foodvalley .............................................................................................. 16 Uitgangssituatie overige werklocaties ................................................. 17

Trends en ontwikkelingen op werklocaties 4.1 4.2 4.2.1 4.2.2 4.2.3

6

Ruimtelijke structuur Foodvalley ............................................................ 6 Economische structuur Foodvalley ........................................................ 7

Uitgangsituatie op werklocaties 3.1

4

Aanleiding................................................................................................. 4 Waarom een visie werklocaties? ............................................................ 4 Leeswijzer ................................................................................................. 5

Structuur Foodvalley 2.1 2.2

4

33

We streven naar… optimalisatie van regionale samenwerking ........ 33 We streven naar… gezonde vraag-aanbodverhouding voor werklocaties ............................................................................................ 33 We streven naar… het juiste bedrijf op de juiste plek ........................ 34

Visie werklocaties Regio Foodvalley 20.044

6.4

6.5 6.6

We streven naar… versterking van ons regionale ‘Food-profiel’ door middel van clustering van toonaangevende sectoren en ketens ...................................................................................................... 35 We streven naar… optimaliseren van het ruimtegebruik op werklocaties ............................................................................................ 36 We streven naar… toekomstbestendige werklocaties ........................ 39

3

Visie werklocaties Regio Foodvalley 20.044

4

1 Inleiding 1.1 Aanleiding Onze werklocaties zijn de belangrijkste dragers onder de economie van Foodvalley. We willen ruimte blijven bieden voor groei van ons bedrijfsleven, maar vooral ook de kwaliteit en vitaliteit van onze (bestaande) werklocaties hoog houden. Deze opgave vertaalt zich naar een ruimtevraag, kwantitatief maar zeker ook kwalitatief. Het bedrijfsleven heeft te maken met verschillende trends die enorme impact hebben op de bedrijfsvoering en de (vereiste) kwaliteit van werklocaties. Ook de omvang en het soort ruimtevraag verandert daarbij, denk aan een circulaire economie, energietransitie, robotisering en digitalisering. Het goed begrijpen en kunnen vertalen van de impact van deze trends op de ruimtevraag van bedrijven is cruciaal voor een toekomstbestendige voorraad werklocaties.

1.2 Waarom een visie werklocaties? Foodvalley is een van de meest innovatieve regio’s binnen Nederland en een Europese topregio op het gebied van agrofood. Om deze sterke positie duurzaam vast te houden en te versterken hebben we een upto-date werklocatievisie nodig die de basis vormt voor onze regionale (programmerings)afspraken. Daarom actualiseren we onze Visie Werklocaties Foodvalley voor de periode 2017-2025 en onze Regionaal Programma Werklocaties Foodvalley voor de periode 2017-2020. Ruimtelijke randvoorwaarden op orde om economische ambities te verwezenlijken Onze huidige en gewenste economische positie, het behouden van de (gewenste) kwaliteit van onze werklocaties en de positie van werklocaties binnen de bredere welvaart in Regio Foodvalley zijn binnen de Visie Werklocaties Foodvalley (en onze Regionaal Programma Werklocaties) belangrijke thema’s. Beleidsambities op het gebied van energietransitie, duurzaamheid en circulariteit staan eveneens hoog op de agenda. Daarnaast zullen we goed om moeten gaan met concrete actuele opgaven zoals de toenemende ruimtedruk op werklocaties en de krapte op de arbeidsmarkt. Ook hebben we aandacht voor de verschillende (ruimtelijke) clusters binnen het economische ecosysteem van Foodvalley en de onderlinge samenhang daarvan. De werklocatievisie zal een belangrijk beleidskader voor onze regio vormen.

De werklocatievisie geeft inzicht in trends en ontwikkelingen op de (middel)lange termijn, de huidige kwantitatieve opgaven voor onze werklocatieportefeuille en vooral ook de kwalitatieve opgaven voor onze werklocaties en economie. Aansluiten bij belangrijkste speerpunten van Regio Foodvalley Met de werklocatie willen we blijven inzetten op onze belangrijkste speerpunten in Regio Foodvalley. Het streven is dat de regio bekend staat om innovaties in de agro en food en dat economie, duurzaamheid, wonen, werken en leven hier samen komen. De regio heeft een aantal boegbeelden geïdentificeerd, als herkenbare en kansrijke uithangborden voor FoodValley. Dat zijn o.a.: • Wageningen: Wageningen Campus5 en het Kennishart Ede-Wageningen • Ede: World Food Center (WFC), Kenniscampus en het Kennishart Ede-Wageningen • Barneveld: poultry Centrum van de regio (en de wereld) met Poultry Expertise Centrum • Nijkerk: Foodproductie centrum van de regio • Veenendaal: ICT4FoodValley (ICT campus) • Rhenen: Eiwittransitie (Hub for Insect Knowledge) Om de economische ambities te realiseren is een onderscheidend vestigingsklimaat nodig in FoodValley. Dat gaat over bijvoorbeeld de kwaliteit van de leefomgeving, de aanwezigheid van een totaalpakket aan goede onderwijsmogelijkheden, goede bereikbaarheid en goede dienstverlening vanuit overheden.

Daarnaast gaat het óók over de aanwezigheid van kwalitatief hoogwaardige vestigingslocaties, die goed aansluiten bij de wensen en behoeften van het bedrijfsleven.

Visie werklocaties Regio Foodvalley 20.044

1.3 Leeswijzer In hoofdstuk 2 beschrijven we de economische hoofdstructuur van Foodvalley en de ontwikkelingen die in de regio zichtbaar zijn. Vervolgens gaan we in hoofdstuk 3 in op de uitgangssituatie op de werklocaties in Foodvalley. In hoofdstuk 4 gaan we in op de trends en ontwikkelingen die plaatsvinden op de werklocaties in Foodvalley. Tot slot gaat hoofdstuk 5 in op de vraag naar en het aanbod op de werklocaties in Foodvalley.

WERKLOCATIEVISIE ALS ONDERLEGGER VOOR REGIONAAL PROGRAMMA WERKLOCATIES De visie hebben we vertaald naar concrete handelingsperspectieven voor de periode 2021 - 2025. Deze concrete handelingsperspectieven vormen het Regionaal Programma Werklocaties Foodvalley. De afspraken uit dit RPW zijn gebaseerd op analyses en geformuleerde principes uit de voorliggende visie.

5

Visie werklocaties Regio Foodvalley 20.044

6

2 Structuur Foodvalley 2.1 Ruimtelijke structuur Foodvalley Regio Foodvalley concentreert zich op de foodsector… De regio Foodvalley bestaat uit acht gemeenten uit de provincie Gelderland en de provincie Utrecht. De gemeenten van Foodvalley werken samen op gebied van economie, arbeidsmarkt, mobiliteit en ruimte, en vormen zo een bestuurlijke regio. De regio kenmerkt zich daarnaast logischerwijs door een sterke verbinding met het thema ‘Food’. Dit is onder andere terug te zien in het Kennishart Ede-Wageningen, het grote aandeel in ‘poultry industry’ in bijvoorbeeld Barneveld en het Food Production Cluster in Nijkerk (met ‘Food Academy Nijkerk’ als onderdeel hiervan). …maar biedt ook ruimte aan een grote diversiteit van bedrijfssectoren De regio kent daarnaast ook een grote variatie in regionale oriëntatie, marktoriëntatie en bedrijvigheid. Zo is er vanuit de noordelijke kant van Foodvalley een duidelijke band met de regio Amersfoort, en zijn er veel grootschalige productiebedrijven gevestigd. Het bedrijvencluster in Ede is vooral geörienteerd op de snelweg A12 en trekt bedrijven die hier grote waarde aan hechten zoals logistiek en grootschalige industrie. Veenendaal richt zich vooral op ICT en daar bij behorende kantoorruimte onder andere met het opgerichte ‘ICT Campus’.

Wageningen is sterk geörienteerd op kennisintensieve (food)bedrijvigheid in samenwerking met de Wageningen University & Research. Figuur 1: Overzichtskaart regio Foodvalley

Bron: CBS, 2020; RWS, 2020; IBIS, 2019. Bewerking: Stec Groep, 2020.

7

Visie werklocaties Regio Foodvalley 20.044

Foodvalley: één regio binnen twee verschillende provincies Foodvalley ligt zowel in de provincie Gelderland als in de provincie Utrecht. Deze provinciegrensoverschrijdende ligging maakt dat uitgangspunten voor gemeenten binnen Foodvalley niet altijd gelijk zijn. Naast veel overeenkomsten in beleid (economisch en ruimtelijk) liggen verschillende provinciale beleidsaccenten hier en daar net anders. Zo heeft de provincie Utrecht te maken met een enorme en zeer urgente verstedelijkingsopgave (vertaald in een duidelijke focus op zuinig ruimtegebruik), terwijl vanuit Gelderland vooral sterk gestuurd wordt op duurzame bedrijventerreinen (vertaald in een duidelijke focus op energietransitie en circulaire economie). Deze - deels - verschillende uitgangspunten vragen om heldere afspraken die door de regio én door deze twee beide provincies gedragen worden.

2.2 Economische structuur Foodvalley Foodvalley hangt bestuurlijk en economisch samen Gemeenten werken samen binnen Regio Foodvalley maar economieën houden tegelijkertijd geen rekening met bestuurlijke (regio)grenzen. We onderzoeken daarom hieronder de structuur en het “gedrag” van bedrijven en werknemers in Foodvalley om een beeld te schetsen van de onderlinge economische relaties tussen gemeenten binnen Foodvalley. Ede heeft dagelijkse centrumfunctie, Barneveld en Wageningen hebben aantrekkende werking Pendelstromen (of woon-werk stromen) geven een helder beeld van de onderlinge economische structuur van gemeenten en regio’s. Er zijn dagelijks omvangrijke pendelstromen van en naar werklocaties en net als bedrijven houden werknemers geen rekening met bestuurlijke grenzen. Door de pendelstromen in Foodvalley in beeld te brengen, vormen we een beeld van de regionale arbeidsmarktstructuur en ruimtelijke samenhang. In figuur 2 zijn de dagelijkse woon-werkstromen (van meer dan 500 werknemers) van de gemeenten in de regio Foodvalley in kaart gebracht. We zien dat Ede een centrumfunctie heeft binnen de regio, met veel inkomende en uitgaande pendelstromen naar omliggende gemeenten.

Ede is een gemeente waar veel van de regionale beroepsbevolking in Foodvalley woont: er vertrekken meer mensen vanuit Ede om elders te gaan werken dan dat er mensen van elders naar Ede trekken om te gaan werken. Ook zien we dat Barneveld en Wageningen aantrekkelijke werkgemeenten zijn, er trekken veel mensen naar beide gemeenten om daar te gaan werken en zijn veel inwoners ook werkzaam binnen de eigen gemeente. De goede treinverbinding tussen Veenendaal, Ede en Nijkerk met Utrecht is van invloed de grote dagelijkse pendelstroom naar Utrecht. Ook is er een behoorlijke pendel richting Amsterdam, Rivierenland en Nijmegen met name vanuit Veenendaal. Scherpenzeel en Renswoude zijn kleinere gemeenten in de regio met – op enkele grote bedrijven na – beperktere stromen van en/of naar elders. In een aantal gemeenten in de regio zijn er ook pendelstromen van en naar gemeenten buiten de regio. Omvangrijke pendelstromen komen en gaan voornamelijk vanuit en naar de grotere omliggende steden zoals Amersfoort, Utrecht, Arnhem, Nijmegen, Apeldoorn.

PENDELAFSTAND VERSCHILT PER OPLEIDINGSNIVEAU Naarmate mensen hoger zijn opgeleid (en/of een hoger uurloon hebben), is men bereid verder te reizen. Hierbij geldt wel: slechts 10% van de bevolking is bereid meer dan een uur (enkele reis) te pendelen. Bijna 90% van de lager opgeleide werkenden werkt binnen de woongemeente, terwijl dit percentage bij hoger opgeleiden op circa 60% ligt. Hoog opgeleid Binnen gemeentegrens

Middelbaar opgeleid

Naar andere gemeente

Laag opgeleid 0%

10%

20%

30%

Bron: CBS OViN, 2018. Bewerking: Stec Groep, 2020.

40%

50%

60%

70%

80%

90%

100%

Visie werklocaties Regio Foodvalley 20.044

8

Figuur 2: Pendelstromen regio Foodvalley vanaf 1.000 personen

Bron: CBS, 2018. Bewerking: Stec Groep, 2020.

De bedrijfsruimtemarkt is grotendeels lokaal… Bedrijven zijn veelal lokaal verankerd en sterk gebonden aan hun huidige vestigingsplaats. Het grootste deel van de bedrijven kiest bij verplaatsing of uitbreiding voor vestiging binnen de eigen gemeente. Gemiddeld genomen gaat dit in Nederland om circa 75% van de bedrijven. Bedrijven verhuizen gemiddeld over een afstand van zo’n 7 kilometer 1. Ook binnen regio Foodvalley herkennen we dit beeld. De lokale gebondenheid geldt vooral voor het MKB. Deze groep bestaat voornamelijk uit lokale ondernemers die een sterke binding hebben met de plaats waar zij gevestigd zijn. Bijvoorbeeld doordat de eigenaar er zelf woonachtig is, doordat personeel veelal uit de directe omgeving komt of belangrijke leveranciers in de nabijheid zijn gevestigd, of doordat het bedrijf een relatief kleine (lokale tot regionale) afzetmarkt heeft. Daarnaast zien we - in mindere mate - ook verhuisdynamiek tussen de verschillende gemeenten en plaatsen binnen Foodvalley, ook over de provinciegrenzen.

Gebaseerd op eigen monitoring van locatiedynamiek (Database Locatiebeslissingen Nederland) en analyse van ruim 5.000 bedrijfsverplaatsingen van en naar bedrijventerreinen sinds 2014 in diverse provincies in Nederland. Dit beeld wordt bevestigd door eerder onderzoek van het CBS (2013): https://www.cbs.nl/nl-nl/achtergrond/2013/33/bedrijven-verhuizen-vooral-binnen-eigengemeente

1

9

Visie werklocaties Regio Foodvalley 20.044

Tabel 1: Voorbeelden recente grote verplaatsingen/uitbreidingen binnen regio Foodvalley Bedrijf BlackLine HatchTech Incubation Technology G. Vlastuin Transport Bosch Beton Midocean Parts Point Group

Vestigingsterrein en -plaats De Compagnie, Veenendaal Food & Businesspark, Ede A12 Zuid, Ede Harselaar Driehoek, Barneveld A12, Ede A12 Zuid, Ede

Herkomstterrein en -plaats De Vallei, Ede De Faktorij, Veenendaal Nijborg/Molenstraat, Renswoude Puurveen, Kootwijkerbroek Harselaar Oost, Barneveld Ede, Oosterhout en Weert (samenvoeging)

Bron: Database Locatiebeslissingen Nederland; Stec Groep, 2020.

…maar trekt incidenteel ook bovenregionaal bedrijven aan De regio Foodvalley kent sinds 2000 twaalf bovenregionale locatiebeslissingen van bedrijven met meer dan 25 werknemers die vanuit een andere regio in Nederland naar Foodvalley zijn verhuisd (bron: DLN Stec Groep, 2020). In totaal zijn deze bedrijven door de jaren heen goed geweest voor circa 2.300 nieuwe banen. Deze bedrijven noemden vaak de geografische ligging, de bereikbaarheid/infrastructuur, de beschikbaarheid van een passend pand en de aanwezigheid van klanten en kennisinstellingen als redenen om zich in Foodvalley te vestigen. Incidenteel zien we ook bedrijven vanuit het buitenland zich in Foodvalley vestigen; met name in gemeente Wageningen. Zo kwamen KWS Vegetables en Symrise vanuit Duitsland en Yili vanuit China naar Foodvalley. We zien dat deze bovenregionale en internationale dynamiek bijna altijd in de gemeenten Ede of Wageningen landt. Figuur 3: Bovenregionale locatiebeslissingen bedrijfsruimtegebruikers 2000 t/m 2019 Database Locatiebeslissingen Nederland Nieuwe, grote vestigingen van bedrijven van ‘buiten’ zijn een belangrijke toevoeging aan de economische structuur van een stad of regio en goed voor het imago. Stec Groep houdt sinds 2000 de Database Locatiebeslissingen Nederland (DLN) bij. Deze registreert strategische locatiebeslissingen van bedrijven en de achterliggende motieven.

Voorkeuren voor regio’s worden hiermee goed zichtbaar. In de regio Foodvalley landden in de afgelopen twintig jaar zo’n 12 bovenregionale vestigers. Foodvalley valt dan ook in één van de twee concentratiegebieden voor bovenregionale locatiebeslissingen van bedrijfsruimtegebruikers in Nederland de afgelopen 20 jaar, zie figuur hiernaast. De gemeenten Wageningen en Ede zijn in Foodvalley de regionale toplocaties waar het gaat om aantrekken van bovenregionale vestigers. Bron: Stec Groep, Database Locatiebeslissingen Nederland.

De omvang en de structuur van economieën verschilt tussen gemeenten De gemeenten in Foodvalley verschillen fysiek en economisch in omvang. De gemeente Ede heeft verreweg de meeste banen (circa 59.400) in de regio, zie ook tabel 2. Daarna komen de gemeenten Barneveld, Veenendaal, Nijkerk en Wageningen, allen met meer dan 20.000 banen. De gemeenten Renswoude, Rhenen en Scherpenzeel hebben kleine economieën in vergelijking met de bovenstaande gemeenten. Over het algemeen is de gemiddelde bedrijfsomvang vrijwel gelijk in Foodvalley, ook op bedrijventerreinen. In de meeste gemeenten in Foodvalley is op totaalniveau de zakelijke en overige

10

Visie werklocaties Regio Foodvalley 20.044

dienstverlening de grootste sector. Alleen in Renswoude en Scherpenzeel is - mede door een of enkele grootschalige bedrijven - de sector logistiek en groothandel het grootst. Tabel 2: Aantal banen, gemiddeld bedrijfsomvang en grootste sector per gemeente Gemeente Barneveld Ede Nijkerk Renswoude Rhenen Scherpenzeel Veenendaal Wageningen Foodvalley

Aantal banen (totaal) 34.600 59.400 23.300 3.200 6.600 5.000 31.200 21.500 184.700

Gemiddeld bedrijf (totaal) 5 banen 5 banen 5 banen 5 banen 3 banen 6 banen 5 banen 7 banen 5 banen

Gemiddeld bedrijf (bedrijventerreinen) 18 banen 17 banen 16 banen 16 banen 8 banen 28 banen 14 banen 14 banen 16 banen

Grootste sector (totaal) Zakelijke en overige dienstverlening Zakelijke en overige dienstverlening Zakelijke en overige dienstverlening Logistiek en groothandel Zakelijke en overige dienstverlening Logistiek en groothandel Zakelijke en overige dienstverlening Zakelijke en overige dienstverlening Zakelijke en overige dienstverlening

Bron: PWE, 2020; PAR, 2020. Bewerking: Stec Groep, 2020.

Bijna twee derde van de werkgelegenheid in Foodvalley is actief in de dienstensector De verdeling van werkgelegenheid in Foodvalley laat zien dat in de regio niet alleen in het foodcluster wordt gewerkt. Als we de dienstensectoren consumentendiensten, ICT en zakelijke en overige dienstverlening bij elkaar optellen komen we tot bijna twee derde van de totale werkgelegenheid in Foodvalley. De sectoren bouw, handel en reparatie, industrie en logistiek & groothandel zijn met circa 10% van de werkgelegenheid ongeveer gelijk verdeeld in Foodvalley. De landbouw is de kleinste sector in Foodvalley wat werkgelegenheid betreft. Het foodcluster is echter groter dan alleen landbouw. Onder het foodcluster vallen ook bedrijven uit de sectoren ICT, industrie, logizstiek & groothandel en zakelijke en overige dienstverlening, zie ook hieronder. Figuur 4: Verhouding sectoren naar aantal banen in de gehele regio Foodvalley Bouw, handel en reparatie 10%

Consumentendiensten 18%

41%

ICT Industrie

4% 12% 13% 2%

Landbouw Logistiek & groothandel Zakelijke en overige dienstverlening

Bron: PWE Gelderland, 2020; PAR Utrecht, 2020.

Het foodcluster is verspreid over de regio, food dienstverlening is in Ede en Wageningen te vinden Het foodcluster waar Foodvalley zijn naam aan ontleent is over de regio verspreid, zie ook figuur 5. Circa 7% van de totale werkgelegenheid in Foodvalley valt binnen het foodcluster, circa 14% van de werkgelegenheid op bedrijventerreinen valt binnen het foodcluster. Het foodcluster bestaat grofweg uit vier onderdelen; primaire foodproductie, fooddienstverlening, foodindustrie en foodgroothandel. Onder primaire foodproductie verstaan we veelal landbouw en is doorgaans niet op een bedrijventerrein gevestigd. Naast deze onderdelen van het foodcluster zijn er nog veel banen (ruim 30.000 banen) indirect verbonden aan de foodcluster, denk aan ondersteunende bedrijven in de logistiek of zakelijke dienstverlening. De fooddienstverlening is bijna volledig gevestigd in Ede en Wageningen, waarbij Wageningen het overgrote aandeel bedrijven heeft. Dit komt mede doordat de kennisintensieve food dienstverlening bedrijven graag dichtbij de Wageningen University & Research (WUR) willen zitten. De food industrie is gelijker verdeeld over de regio en is relatief vaak binnen een woonkern te vinden. De food

Visie werklocaties Regio Foodvalley 20.044

groothandel is het meest verspreid over de regio, zie figuur hieronder. Veel food groothandel bedrijven denk aan een groothandel voor vleesproducten, een groothandel voor noten of een lokale poelier - zijn buiten een woonkern gevestigd. Figuur 5: Ruimtelijke spreiding foodcluster in regio Foodvalley

Bron: CBS, 2020; RWS, 2020; PWE, 2020; PAR, 2020. Bewerking: Stec Groep, 2020.

11

12

Visie werklocaties Regio Foodvalley 20.044

3 Uitgangsituatie op werklocaties 3.1 Economische structuur en ontwikkeling bedrijventerreinenportefeuille Foodvalley Bedrijventerreinen belangrijke werkgever in de regio In Foodvalley is zo’n 39% van de werkgelegenheid op bedrijventerreinen gevestigd. Dit is hoger dan gemiddeld in Nederland (ongeveer een derde). Er werken meer dan 72.700 mensen op bedrijventerreinen in de regio, bij zo’n 4.600 bedrijven. Het gemiddelde bedrijf op een bedrijventerrein in Foodvalley heeft daarmee circa 16 werknemers, dit is groter dan gemiddeld in Nederland. Tabel 3: Economisch belang bedrijventerreinen Foodvalley

1.371 hectare netto terrein

4.600 vestigingen

72.700 banen

Grootste bedrijventerreinen in Ede, Nijkerk en Veenendaal te vinden De grootste bedrijventerreinen in de regio Foodvalley zijn in de gemeenten Ede, Nijkerk en Veenendaal te vinden. Bij elkaar opgeteld zijn de tien grootste bedrijventerreinen in de regio met circa 39.800 banen goed voor meer dan de helft van de totale regionale werkgelegenheid op bedrijventerreinen. Tabel 4: Tien grootste bedrijventerreinen in regio Foodvalley Gemeente Ede Veenendaal Barneveld Ede Nijkerk Veenendaal Scherpenzeel Veenendaal Veenendaal Nijkerk

Plaats Ede Veenendaal Barneveld Ede Nijkerk Veenendaal Scherpenzeel Veenendaal Veenendaal Nijkerks

Terreinnaam Frankeneng Ambacht/Nijverkamp Harselaar Heestereng Arkervaart West De Batterijen Bedrijventerreinen De Compagnie De Faktorij Arkervaart Oost

Totale werkgelegenheid 7.390 banen 6.210 banen 4.610 banen 3.940 banen 3.850 banen 3.350 banen 2.880 banen 2.720 banen 2.470 banen 2.380 banen

Bron: PWE Gelderland, 2020; PAR Utrecht, 2020.

Bedrijventerreinen in Foodvalley jaarlijks goed voor circa € 5,5 miljard toegevoegde waarde De waarde die bedrijven produceren tussen inkoop en verkoop heet toegevoegde waarde. De bedrijventerreinen in de regio Foodvalley zijn jaarlijks goed voor circa € 5,5 miljard miljoen aan toegevoegde waarde, op basis van gemiddelde toegevoegde waarde per werknemer in Foodvalley. Dit is circa 45% van de totale toegevoegde waarde die wordt geproduceerd in de regio Foodvalley. In bijna elke gemeente in de regio groeit werkgelegenheid op bedrijventerreinen In vrijwel alle gemeenten in de regio is de werkgelegenheid op bedrijventerreinen toegenomen, alleen in de gemeente Rhenen is de werkgelegenheid op bedrijventerreinen licht afgenomen. Barneveld, Ede en Nijkerk laten de grootste groei zien, deze gemeente zagen de werkgelegenheid op bedrijventerreinen met meer dan 2.000 banen groeien de afgelopen tien jaar, zie figuur 6. Gemeenten waar in de afgelopen jaren weinig grond voor bedrijventerreinen is uitgegeven - veelal ingegeven door een gebrek aan uitgeefbare grond – laten ook beperkte toename (of zelfs afname) van de werkgelegenheid op bedrijventerreinen zien.

13

Visie werklocaties Regio Foodvalley 20.044

Figuur 6: Werkgelegenheidsgroei per gemeente op bedrijventerreinen (2010-2019) -1.000

-500

0

500

1.000

1.500

2.000

2.500

3.000

3.500

Barneveld Ede Nijkerk Renswoude Rhenen Scherpenzeel Veenendaal Wageningen Bron: PWE Gelderland, 2020; PAR Utrecht, 2020.

In recente jaren trend naar intensiever ruimtegebruik van bestaande voorraad bedrijventerreinen Het terreinquotiënt op bedrijventerreinen in Foodvalley is in recente jaren afgenomen. Dit is een maat voor de intensiteit van het ruimtegebruik op bedrijventerreinen, uitgedrukt in vierkante meter kavel per werkzaam persoon. We zien dus dat het ruimtegebruik intensiever is geworden: van zo’n 220 m² kavel per werkzaam persoon in 2014 naar ongeveer 200 m² kavel per werkzaam persoon in 2019. Overigens is dit een trend die vaak zichtbaar is in jaren van hoogconjunctuur. Bedrijven nemen weer meer personeel aan, maar groeien nog niet (direct) in ruimte. Daarnaast kunnen ook structurele trends bijdragen aan intensiever ruimtegebruik. Zo is onze verwachting dat robotisering en automatisering op lange termijn tot een lager ruimtegebruik per werknemer leidt, zoals ook in de provinciale behoefteraming beschreven. Figuur 7: Ontwikkeling gemiddeld ruimtegebruik op bedrijventerreinen per werkzaam persoon in vierkante meters 250 230 210 190 170 150 2014

2015

2016

2017

2018

2019

Bron: CBS, 2014 t/m 2019 & IBIS, 2014 t/m 2019. Bewerking: Stec Groep, 2020.

Het dalende aantal vierkante meter per werkzaam persoon herkennen we in alle acht gemeenten binnen Foodvalley, maar deze afname speelt wel in verschillende mate. De sterkste afname van het terreinquotiënt zien we in de gemeente Rhenen, hier werd gemiddeld 41 m² minder gebruikt per werknemer in de periode 2014-2019. De minste afname van het terreinquotiënt kwam voor in Wageningen in de periode 2014-2019. Gemiddeld gebruiken werknemers in 2019 daar 3,6 m² minder dan in 2014. Een mogelijke verklaring hiervoor is het feit dat in Rhenen verhoudingsgewijs de traditionele bedrijfsruimtegebruikers sterk zijn vertegenwoordigd (o.a. metaalindustrie) waarbij trends als automatisering en robotisering tot een steeds lager ruimtegebruik per werkzame persoon leiden. In Wageningen worden de bedrijventerreinen verhoudingsgewijs juist veel meer ingevuld door campus- en kantoorachtige bedrijvigheid waarbij juist het aantal vierkante meter per werkzame persoon niet toeneemt.

14

Visie werklocaties Regio Foodvalley 20.044

De ‘traditionele’ bedrijventerreinsectoren zijn sterk vertegenwoordigd in Foodvalley De ‘traditionele’ bedrijventerreinensectoren - bouw, handel & reparatie, industrie en logistiek & groothandel – zijn sterk vertegenwoordigd op bedrijventerreinen in de regio. Gezamenlijk zijn deze sectoren goed voor bijna twee derde van de werkgelegenheid op bedrijventerreinen in Foodvalley. Verder zien we dat het aandeel van de sector zakelijke en overige dienstverlening groot is, dit komt grotendeels door grote werkgelegenheid in deze sector op bedrijventerreinen in wat grotere gemeenten zoals Barneveld, Ede, Veenendaal en Wageningen. Figuur 8: Verhouding sectoren naar aantal banen op bedrijventerreinen in de gehele regio Foodvalley Bouw, handel en reparatie 14%

23%

Consumentendiensten 7% 7%

ICT Industrie Landbouw

26%

23% 0%

Logistiek & groothandel Zakelijke en overige dienstverlening

Bron: PWE Gelderland, 2020; PAR Utrecht, 2020.

Zuidelijke gemeenten gericht op dienstverlening, noordelijke gemeenten traditioneler qua sector De sectorenstructuur op bedrijventerreinen in de regio Foodvalley toont enkele verschillen tussen het noordelijke en het zuidelijke deel van de regio. Zo zien we in de grotere noordelijke gemeenten in de regio (Barneveld en Nijkerk) een sterke aanwezigheid van de meer traditionele bedrijfsruimtegebruikers uit de sectoren industrie en logistiek & groothandel. De sector ‘bouw, handel en reparatie’ is in de meeste gemeenten verhoudingsgewijs evenredig vertegenwoordigd. We zien daarnaast dat bedrijven uit de sector dienstverlening vooral sterk vertegenwoordigd zijn op bedrijventerreinen in Ede, Veenendaal en Wageningen. Ook zien we dat de sector ‘logistiek & groothandel’ in de meeste gemeenten een behoorlijk aandeel heeft op bedrijventerreinen. Vooral in de kleinere gemeenten – waar een enkel grootschalig logistiek bedrijf sterk van invloed kan zijn op de verhoudingen - heeft deze sector een groot aandeel in de werkgelegenheid op bedrijventerreinen. Figuur 9: Verhouding sectoren op bedrijventerreinen per gemeente 100% 90% 80% 70% 60% 50% 40% 30% 20% 10% 0%

Bouw, handel en reparatie Consumentendiensten ICT Industrie Landbouw Logistiek & groothandel Zakelijke en overige dienstverlening

Bron: PWE Gelderland, 2020; PAR Utrecht, 2020. Noot: aantal banen op bedrijventerreinen per gemeente tussen haakjes.

Visie werklocaties Regio Foodvalley 20.044

15

Foodcluster op bedrijventerreinen bestaat voornamelijk uit food groothandel en food industrie In figuur 10 zijn de bedrijven te zien die op een bedrijventerrein gevestigd zijn en actief zijn in het foodcluster. Op bijna elk bedrijventerrein in Foodvalley zijn er bedrijven actief in het foodcluster. Op bedrijventerreinen zien we dat de meeste foodcluster bedrijven actief zijn in de food groothandel of de foodindustrie, food dienstverlening komt maar incidenteel voor op bedrijventerreinen. Vaak zijn dienstverlenende foodcluster bedrijven kantoorruimtegebruikers in plaats van bedrijfsruimtegebruikers. De dienstverlenende foodcluster bedrijven in Foodvalley zijn alleen op bedrijventerreinen in Ede en Wageningen te vinden. Figuur 10: Foodcluster bedrijven op bedrijventerreinen in Foodvalley

Bron: CBS, 2020; RWS, 2020; PWE, 2020; PAR, 2020; IBIS 2019. Bewerking: Stec Groep, 2020.

Er is een beperkt aantal watergebonden bedrijventerreinen in de regio Ruimte aan het water is schaars op bedrijventerreinen in Foodvalley. De enige watergebonden kavels op bedrijventerreinen zijn in Nijkerk (Arkervaart Oost en West) en Wageningen (Havengebied) te vinden. Watergebonden locaties worden vaak genoemd als plekken die een grote bijdrage kunnen leveren aan het omzetten van onze grotendeels lineaire economie naar een grotendeels circulaire economie. Een circulaire economie gaat uit van veel verschillende en omvangrijke grondstoffenstromen. Deze grote hoeveelheden grondstoffen kunnen makkelijker (en duurzamer) over waterwegen worden vervoerd dan over landwegen. Het creëren van een meer circulaire economie is één van de ambities die is vastgelegd in de Strategische Agenda Foodvalley (2019).

Visie werklocaties Regio Foodvalley 20.044

16

3.2 Toekomstbestendigheid bedrijventerreinenportefeuille Foodvalley Toekomstbestendigheid bedrijventerreinenportefeuille Gelderse Foodvalley gemeenten De bedrijventerreinen in de Gelderse Foodvalley gemeenten zijn in opdracht van Provincie Gelderland in 2019 getoetst op hun toekomstbestendigheid door Bureau Buiten (bron: Gelderse bedrijventerreinen: klaar voor de toekomst?). Deze studie geeft inzicht in hoe goed de bedrijventerreinen in de Gelderse Foodvalley gemeenten in staat zijn hun marktwaarde vast te houden en mee te gaan met de trends en ontwikkelingen die op bedrijventerreinen in Foodvalley (zie ook hoofdstuk 4) af komen. De toekomstbestendigheid van bedrijventerreinen wordt in dit onderzoek bepaald door te scoren op drie aspecten en de subaspecten die daaronder vallen: 1. Duurzaam & gezond 2. Fysiek-ruimtelijk 3. Sociaaleconomisch De gemiddelde score van deze aspecten leidt tot een totaalscore voor een bedrijventerrein tussen 1 en 5. Waarbij 5 het hoogst haalbaar is en 1 het laagst haalbaar is. Zie figuur 11 voor een overzicht van de drie bovenstaande aspecten en die subaspecten die onder elk aspect vallen. Figuur 11: Aspecten en subaspecten toekomstbestendigheid bedrijventerreinen

Bron: Bureau Buiten i.o.v. Provincie Gelderland, 2019.

Uitkomsten onderzoek toekomstbestendigheid bedrijventerreinen Gelderse Foodvalley gemeenten Op totaalniveau wordt er in de Gelderse Foodvalley gemeenten het hoogst gescoord op het aspect “fysiekruimtelijk”. De fysiek-ruimtelijke kwaliteit van de bedrijventerreinen in de Gelders Foodvalley is over het algemeen dus op orde. Op het aspect “sociaaleconomisch” scoren gemeenten wisselend, zoals hierboven benoemd. Op het aspect “duurzaam & gezond” is het meest te winnen, gemiddeld scoren de Gelderse Foodvalley gemeenten op dit aspect een 2,3 van de 5. Op veel bedrijventerreinen wordt dus nog weinig (of geen) hernieuwbare energie opgewekt, bijvoorbeeld met zonnepanelen op bedrijfsdaken. Op gemeenteniveau zien we beperkt verschil tussen de toekomstbestendigheid van de bedrijventerreinenportefeuille in verschillende Foodvalley gemeenten, zie ook figuur 12. Het grootste verschil zien we in het aspect “sociaaleconomisch”. Zo scoren de gemeenten Barneveld en Wageningen een stuk hoger op dit aspect dan de gemeenten Nijkerk en Scherpenzeel. De toekomstbestendigheid van bedrijventerreinen verschilt meer binnen gemeenten dan tussen gemeenten. Dat wil zeggen dat bedrijventerreinen binnen de gemeenten (sterk) kunnen verschillen van toekomstbestendigheid terwijl tussen de gemiddelde scores op gemeenteniveau weinig verschillen naar voren komen.

17

Visie werklocaties Regio Foodvalley 20.044

Figuur 12: Scores toekomstbestendigheid Gelderse Foodvalley gemeenten 5 4 3 2 1 0 Barneveld

Ede

Duurzaam & gezond

Nijkerk

Scherpenzeel Wageningen

Fysiek-ruimtelijk

Totaal

Sociaaleconomisch

Bron: Bureau Buiten i.o.v. Provincie Gelderland, 2019. Bewerking: Stec Groep, 2020.

Ten slotte valt op dat grote, moderne en goed georganiseerde terreinen goed scoren en veelal toekomstbestendiger zijn dan kleinere, verouderde en/of slecht georganiseerde terreinen. Over het algemeen zijn omvang en leeftijd van bedrijventerreinen aspecten waar weinig aan veranderd kan worden. De organisatiegraad op bedrijventerreinen is echter wel vaak te vergroten. In eerste plaats heb je inzet van en draagvlak onder ondernemers nodig om een verbeterde organisatiegraad op een bedrijventerrein te bereiken. Organisatievormen zoals een ondernemersfonds /-collectief of een BIZ kunnen helpen om collectieve maatregelen te organiseren op een bedrijventerrein.

3.3 Uitgangssituatie overige werklocaties Kantoren Ongeveer 20% van de werkgelegenheid in Foodvalley vindt in een kantoor plaats. Kantoren en kantorenlocaties zijn dus van groot economisch belang voor de regio. Vooral de sectoren zakelijke (en overige) dienstverlening en ICT hebben een sterke voorkeur voor kantorenlocaties. De grootste kantorenvoorraden zijn in de gemeenten Ede en Veenendaal te vinden. Wageningen, Nijkerk en Barneveld hebben kleinere kantorenvoorraden. De gemeenten Renswoude, Rhenen en Scherpenzeel hebben nauwelijks kantoren(locaties). In de kantorenmarkt (in Nederland maar ook in Foodvalley) is een trend naar een kleiner kantoorquotiënt zichtbaar, dit proces wordt versneld doordat veel mensen thuiswerken tijdens de coronacrisis. Daarnaast zijn snelweglocaties (zoals De Batterijen, Edese Manen en Nijkerk A28 zone) en kantoren op bedrijventerreinen (zoals op Frankeneng of De Vallei) steeds minder populair op de kantorenmarkt. Stationslocaties, gemengde locaties en campussen zijn juist steeds meer in trek onder kantorengebruikers. De kantoren op campuslocaties (de WUR campussen) en centrumlocaties (zoals centra van Ede en Veenendaal) zijn in Foodvalley juist erg in trek. Tabel 5: Economisch belang kantoorlocaties Foodvalley

797.000 vierkante meter vvo

380 kantoren

36.100 Banen

Bron: Kantorenvisie Foodvalley, 2019.

Campussen en kennisintensieve locaties Regio Foodvalley is een van de meest innovatieve regio’s binnen Nederland, en een internationale topregio op het gebied van agrofood. Een passend vestigingsklimaat voor zowel hoogwaardige kennisintensieve bedrijvigheid als ondersteunende en uitvoerende bedrijven, speelt hierin een belangrijke rol. . Kennisintensieve bedrijven zijn bijvoorbeeld R&D bedrijven, onderzoeksinstellingen, R&D afdelingen

Visie werklocaties Regio Foodvalley 20.044

18

van grote bedrijven, kennisintensieve agrofoodbedrijven, consumentgerichte agrofoodbedrijven (bijvoorbeeld marktonderzoeksbureaus), kennisgedreven zakelijke diensten voor de agrofoodsector en NGO’s en andere maatschappelijke organisaties. Er moet binnen de Foodvalley voldoende geschikte ruimte zijn om kennisintensieve bedrijven te faciliteren. Hierbij is het Kennishart Ede en Wageningen de absolute hotspot. Vanuit Foodvalley bestaat dan ook de ambitie om de kennisintensieve locaties Wageningen Campus, het World Food Business Center & Science Park Wageningen voor de regio te behouden en daarnaast op plekken uit te breiden. Buiten het Kennishart Ede en Wageningen zijn er ook een aantal kennisintensieve werklocaties. Zoals de Food Academy Nijkerk en het Poultry Expertise Center Barneveld, beide in samenwerking met Aeres MBO onderwijslocaties.

VERDIEPEND ONDERZOEK RUIMTEVRAAG KENNISINTENSIEVE BEDRIJVIGHEID KENNISHART Regio Foodvalley is een van de meest innovatieve regio’s binnen Nederland, en een internationale topregio op het gebied van agrofood. Regio Foodvalley zet met het programma Foodvalley 2030 in op het realiseren van ‘de meest baanbrekende innovaties in landbouw en voedsel voor een duurzame en gezonde toekomst’. Om deze ambitie waar te maken, moeten de randvoorwaarden goed zijn. Een passend vestigingsklimaat voor zowel hoogwaardige kennisintensieve bedrijvigheid als ondersteunende en uitvoerende bedrijven, speelt hierin een belangrijke rol. Er moet binnen Foodvalley voldoende geschikte ruimte zijn om deze bedrijven te faciliteren. Gezien de forse ruimtedruk vanuit verschillende disciplines en tegelijkertijd de in de praktijk geconstateerde ruimtevraag naar kenniscampussen is vanuit het programma Foodvalley 2030 de propositie van en de ruimtevraag naar kennislocaties binnen het Kennishart in beeld gebracht (bron: ‘Behoefte kennisintensieve werklocaties Foodvalley 2030’, Stec Groep, 8 december 2020). Tussen 2010 en 2019 is het foodcluster over de gehele breedte fors gegroeid binnen Ede en Wageningen. Het aantal banen in de foodsector (inclusief ondersteunende dienstverlening) groeide met ruim 30% terwijl het aantal vestigingen in de foodsector nagenoeg verdubbelde (+49%).

Ter vergelijking: de gehele werkgelegenheid binnen Ede en Wageningen groeide in dezelfde periode met circa 10% en het aantal vestigingen met circa 35%. Het foodcluster is een zeer belangrijke aanjager voor de economie van Foodvalley. De mate waarin de kennislocaties (bovenregionale) bedrijvigheid naar de locatie weten te trekken is sterk afhankelijk van vooral de propositie van de campus. Het Kennishart heeft een sterke propositie en voldoet grotendeels aan de succesfactoren voor kennislocaties/campussen: open kennisdeling, nabijheid van talent, nabijheid van passend onderwijs, een ‘anchor-tenant’, passende campusomgeving, gedeelde onderzoeksfaciliteiten, ‘funds’ voor startups, goede OV-bereikbaarheid en bepaalde mate van verstedelijking Gezien langjarige en constante groei, de sterke propositie van het Kennishart en de ambitie om het Kennishart te versterken, signaleren we een structurele groei van de ruimtevraag naar kennislocaties binnen het Kennishart. Op basis van (de ontwikkeling van) de werkgelegenheid, ruimtevraag per werknemer en de locatietypevoorkeur verwachten we een ruimtevraag naar kennislocaties in de komende 10 jaar van circa 14 tot 28 hectare. Deze ruimtevraag komt vanuit bedrijfsruimtegebruikers maar ook vanuit bijvoorbeeld kennisintensieve kantoorgebruikers, laboratoria en (gedeelde) onderzoeksfaciliteiten.

Bedrijven in het buitengebied Naast bedrijventerreinen, kantoren en campuslocaties heeft Foodvalley ook veel (geclusterde) bedrijven in het buitengebied. Deze bedrijven zijn vaak agrarisch van aard. Uit onderzoek 2 blijkt dat er in de regio’s Foodvalley en Amersfoort jaarlijks circa 100.000 m2 agrarische bebouwing vrijkomt. De gemeenten met de grootste opgave zijn de gemeenten met de grootste buitengebieden: Barneveld en Ede. Naast agrarische bedrijven in het buitengebied zijn er ook reguliere bedrijfsruimtegebruikers die in het buitengebied gevestigd zijn. Denk daarbij aan bedrijven actief in de bouwnijverheid of industrie.

2

Bron: Samen slimmer, sneller en efficiënter aan de slag met VAB, regio Amersfoort en regio Foodvalley, 2019.

Visie werklocaties Regio Foodvalley 20.044

19

4 Trends en ontwikkelingen op werklocaties 4.1 Impact van corona op werklocaties Wat is het? Werklocaties vormen een brandpunt van sectoren die hard worden geraakt door de coronacrisis, zoals vormen van industrie en groothandel. Veel bedrijven zijn in 2020 (en 2021) bezig met overleven. Positief is dat bedrijven elkaar nu meer opzoeken en samenwerken. Positief is ook de forse inspanning van de overheid om bedrijven te steunen. Het CPB presenteerde in maart 2020 vier scenario’s waarin de economie krimpt tussen 1,2 en 7,3%. De laatste CPB update van medio juni zit dichtbij het meest negatieve scenario met circa 6% economische krimp in 2020. Ook de regionaal economische structuur speelt mee: enkele sectoren worden zwaarder getroffen dan andere. Er is nog veel onzeker, we gebruiken daarom resultaten uit enquêtes onder het bedrijfsleven op bedrijventerreinen in Foodvalley om een inschatting van de effecten te kunnen geven. Wat betekent het voor vestigingsdynamiek? De overheid komt bedrijven volop tegemoet. Toch zitten bedrijven in onzekerheid. Niet alleen over de vraag naar en de afzet van hun eigen producten, maar ook doordat ze zelf in de problemen komen door ziekte en vertrek van personeel (arbeidsmigranten). Onzekerheid en vervlogen vertrouwen remmen investeringen.

Bedrijven zetten uitbreiding of verplaatsing in de ijskast en maken een pas op de plaats als het gaat om investeringen in pand en productieproces. We voorzien, afhankelijk van hoelang dit duurt, een dip in transacties, gronduitgifte en aanvragen voor verbouwing. Dit werkt uiteraard door in de keten. Daarnaast zullen er ongetwijfeld bedrijven zijn die het niet redden. Hierdoor komen bedrijfspanden en kantoren leeg te staan. Hoeveel en hoelang hangt onder meer af van de aard en duur van de overheidsinspanningen om bedrijven overeind te houden. Maar ook van de hulp van banken en andere investeerders om huren en afbetalingen van kredieten (tijdelijk) stop te zetten. De kwetsbaarheid van de verknoopte wereldeconomie en mondiale productieketens is door Corona keihard aangetoond. We verwachten dat dit de ontwikkeling van en investering in lokale (circulaire) ketens en hergebruik van lokaal materiaal versnelt. Deze transitie was vanuit andere ‘incentives’ als klimaat en energietransitie al in gang gezet en dus structureel belangrijk; de Coronacrisis geeft een extra impuls. Daarnaast verwachten we dat bedrijven structureel grotere voorraden gaan aanhouden om uitvalrisico in de toekomst te beperken. Dit leidt tot toenemende vraag naar ruimte voor opslag/logistiek. Daarnaast leidt de switch naar het thuis en op afstand (online) werken tot een versnelde digitalisering bij bedrijven.

Hierdoor nemen de eisen aan digitale infrastructuur op bedrijventerreinen toe en groeit de ruimtevraag vanuit datacenters. Ten slotte zien we op verschillende plekken ‘reshoring’ plaats vinden: bedrijfsonderdelen die waren ‘uitbesteed’ naar ‘lage lonen landen’ worden terug gehaald naar Nederland. Dit geldt met name voor ICT en dienstverlening maar deels ook voor productie. Redenen hiervoor – naast structurele redenen als lagere kwaliteit – zijn onzekerheid over leveringen, toenemende transportkosten, en (geo)politieke spanningen. De directe toekomst is door de coronacrisis in toenemende mate onzeker geworden. Om met de constante veranderingen in de wereld om te kunnen gaan is er meer flexibiliteit nodig op werklocaties. Flexibele

20

Visie werklocaties Regio Foodvalley 20.044

trends zijn versneld door de coronacrisis. We verwachten meer modulair en flexibel vastgoed te zien op werklocaties, waarmee vastgoedeigenaren snel en effectief kunnen reageren op een snel veranderende wereld. Denk aan commercieel vastgoed in de plint dat bij verminderde behoefte pijnloos omgezet kan worden naar woningen. Ook verwachten we meer gebruik te kunnen maken van flexibele bestemmingen op werklocaties, om deze schakelingen planologisch mogelijk te maken. Hoe pakt dit uit voor Foodvalley? Op basis van verschillende gesprekken binnen regio Foodvalley lijkt de impact van corona op de bedrijven die op bedrijventerreinen zijn gevestigd, relatief beperkt. De grootste klappen vallen binnen sectoren die doorgaans niet op bedrijventerreinen zijn gevestigd zoals horeca, detailhandel en commerciële dienstverlening. Wel zien we binnen specifieke sectoren wel de corona-impact terug: denk bijvoorbeeld aan groothandel (veelal gelieerd aan detailhandel) en de metaalindustrie. Figuur 13: NOW 1.0 toekenningen per sector t.o.v. werkgelegenheid op bedrijventerreinen Foodvalley 25% 20% 15% 10% 5% 0%

Aandeel NOW 1.0 toekenningen

Aandeel werkgelegenheid op bedrijventerreinen in Foodvalley

Bron: UWV, 2020; PWE, 2020; PAR, 2020. Bewerking: Stec Groep, 2020.

Impact coronacrisis is voor bedrijfsruimtegebruikers op bedrijventerreinen in Foodvalley beperkt Op basis van een enquête onder bedrijfsruimtegebruikers binnen Foodvalley is de impact van corona op de bedrijfsvoering relatief beperkt. Zo geeft circa de helft van de respondenten aan geen of juist een positief effect te ondervinden door de coronacrisis. Figuur 14: Impact Coronacrisis op bedrijfsvoering Hierbij wordt o.a. al reden gegeven dat de bedrijfsruimtegebruikers Foodvalley werkzaamheden wel veranderen: een toename binnen Toename de ene bedrijfstak (of klant) en een afname in de andere 2% bedrijfsactiviteiten bedrijfstak. Ook geven respondenten aan dat het initiële 7% Geen effect / stabiel effect groot was, maar op de wat langere termijn de 20% 9% effecten flink afvlakken. Bovendien geeft 72% van de Lichte afname activiteiten ondervraagden aan dat de coronacrisis er niet toe leidt dat investeringen worden uitgesteld en slechts een Sterke afname activiteiten kleine 10% geeft aan dat voorgenomen 33% 29% uitbreidingsplannen worden uitgesteld. Het merendeel Kan leiden tot faillissement van het bedrijfsleven op de bedrijventerreinen geeft aan door te gaan met haar investeringen. Overig

Visie werklocaties Regio Foodvalley 20.044

21

4.2 Next Economy: vier megatrends Ontwikkelingen en innovaties volgen elkaar in de hedendaagse markt in hoog tempo op. Door technologische ontwikkelingen (digitalisering, nieuwe productietechnieken) en maatschappelijke opgaven (klimaat, energie, circulair) herstructureren bedrijven hun (productie)processen en kiezen zij voor een andere vormen van samenwerking. Technologische vooruitgang zorgt voor een nieuwe dynamiek in de locatiekeuze en het gebruik van robots, digitale innovaties en de ‘internet of things’ leiden tot verhoogde productie, efficiëntie en flexibiliteit. Er wordt ook wel gesproken over de ‘vierde industriële revolutie’ (industrie 4.0). De oude verticale, hiërarchische economische structuur verandert steeds meer in een netwerkeconomie. Samenwerking, diversiteit en kennisuitwisseling zijn daarbij steeds belangrijker om innovatie te creëren. De ‘next economy’ is het gevolg van meerdere op elkaar passende ontwikkelingen, die op dit moment in de markt worden waargenomen. Hieronder beschrijven we vier prominente ontwikkelingen hierbinnen, die naar verwachting de grootste invloed op (de vraag naar) bedrijventerreinen gaan hebben: 1. Duurzaamheid & energietransitie 2. Circulaire economie 3. Digitalisering: automatisering & robotisering, groei van smart industry & logistics 4.

E-commerce 4.2.1 Duurzaamheid en energietransitie Wat is het? Duurzaamheid en de energietransitie vormen één van de belangrijkste maatschappelijke opgaven. Doel is om fors te investeren in energiebesparing en schone, hernieuwbare energieopwekking en daarmee de uitstoot van CO2 (broeikasgassen) en andere vervuilende stoffen drastisch te verminderen. Daartoe is in 2019 een Nationaal Klimaatakkoord vastgesteld dat inzet op een CO2 reductie van 49% ten opzichte van 1990. Dit akkoord is de Nederlandse uitwerking van de afspraken uit het Klimaatakkoord van Parijs. En een vervolg op het Energieakkoord, dat in 2013 werd gesloten. Als uitvloeisel van het Klimaatakkoord moeten o.a. Regionale Energie Strategieën worden opgesteld (RES). In deze RES-en geven de 30 energie regio’s aan waar en hoe het beste duurzame energie opgewekt kan worden. Waar is ruimte en hoeveel? Voor welke groene energiebronnen? En wat is de uiteindelijke bijdrage van de regio aan de duurzame energievoorziening; hoeveel opwek kan er plaatsvinden? Bedrijventerreinen waren bij de energietransitie vooralsnog slecht in beeld. Recent is hierin verandering gekomen en wordt ook nadrukkelijker naar de kansen en mogelijkheden op bedrijventerreinen gekeken in bijvoorbeeld de RES-en.

Ook hebben een 30-tal initiatiefnemers 3 een Convenant Verduurzaming Bedrijventerreinen getekend en werken zij nu aan een programmatische aanpak hiervoor richting EZK en BZK. Er ligt immers een flink potentieel: bedrijventerreinen huisvesten bovengemiddeld veel bedrijven met een hoog energie- en grondstoffenverbruik en afvalproductie. Zo komt ruim 70% van het energieverbruik in Nederland voor rekening van bedrijven. Bedrijventerreinen hebben daarbinnen een aandeel van ruim 30%. Dit betekent dat hier ook grote kansen liggen voor besparing en verduurzaming. Denk aan het reduceren van energie en grondstoffengebruik, maar ook duurzame opwek en opslag en uitwisseling van (rest)stromen, zoals materialen en warmte. Uiteraard hangen de potenties daarbij af van het type terrein en de samenstelling van de bedrijvigheid. De aanpak en doelstellingen uit deze akkoorden hebben invloed op bedrijven en hun omgeving en vastgoed. Bedrijven zullen steeds meer gestimuleerd dan wel gedwongen worden om bijvoorbeeld duurzamer te produceren en hun (fossiele) energieverbruik te reduceren. Diverse grote – veelal industriële – bedrijven moeten van het (Groningen)gas af. Een concrete maatregel is bijvoorbeeld de verplichte investering in maatregelen die een korte terugverdientijd hebben (voor grootverbruikers).

Daarnaast ontstaat er ook een nieuwe ‘economie’ rondom energie en duurzaamheid die bedrijven kansen biedt.

3 Waaronder Stec Groep. Voor meer informatie: https://www.bepositief.nl/convenant-verduurzaming-bedrijventerreinen-ondertekenddoor-29-partijen/

Visie werklocaties Regio Foodvalley 20.044

22

Wat betekent het voor vestigingsdynamiek? Er ontstaan meer investeringen bij bestaande bedrijven in de energievoorziening. Het gaat dan om investeringen om verbruik te verminderen, denk aan isolatie, maar ook in duurzame energievoorziening en -opwekking. Zowel individueel als collectief. Daarnaast komen er nieuwe bedrijven op die actief zijn op het vlak van energie en duurzaamheid, die mogelijk vraag uitoefenen op bedrijventerreinen. De energietransitie begint ook zichtbaar te worden in de grotere bovenregionale locatiedynamiek. Daarbij zien we nu vooral focus op plekken nabij havengebieden, met veel ruimte, hoge milieucategorie, multimodaliteit en bijvoorbeeld een gunstige ligging voor het uitoefenen van de bouw van windmolenparken op zee. Hoe pakt dit uit voor Foodvalley? Veel van de bestaande bedrijven op bedrijventerreinen in Foodvalley zullen gaan investeren in duurzame opwek/verbruik van energie. Hier komt een beperkte ruimtevraag bij kijken. Wij verwachten dat individuele bedrijven zelden hun kavel uit zullen breiden ten behoeve van duurzame energie. Zonnepanelen op bedrijfsdaken of aansluiting op een warmtenet kunnen bijvoorbeeld vaak gerealiseerd worden op huidige kavels van bedrijven. Op regioniveau zullen al deze kleine ingrepen wellicht doorwerken in een beperkte extra ruimtevraag ten behoeve van opwek/verbruik van duurzame energie.

Ook nieuwe bedrijven die actief zijn op het vlak van energie en duurzaamheid zullen zich willen vestigen in Foodvalley. Dit type bedrijven zal echter niet direct naar Foodvalley kijken voor een vestigingslocatie. Dit omdat Foodvalley weinig havengebieden heeft, ver van (potentiële) windmolenparken ligt, kampt met een grote ruimtedruk en slechts beperkt aantal plekken te bieden heeft voor grootschalige bedrijvigheid. De plekken waar duurzame energie (gerelateerde) bedrijven zich zullen gaan vestigen zijn voornamelijk grotere werklocaties met veel milieuruimte zoals De Flier en/of een van de Harselaar terreinen in Barneveld. 4.2.2 Circulaire economie Wat is het? De circulaire economie gaat uit van een economisch systeem waarin de herbruikbaarheid van producten en grondstoffen wordt gemaximaliseerd en waardevernietiging (en afval) wordt verminderd. Denk o.a. aan het winnen van bouwmaterialen, afvalstoffen en schaarse metalen uit de stad (‘urban mining’) en het benutten van restwarmte of CO2 als energiebron om hiermee weer nieuwe producten te produceren. Voor bedrijven en (kennis)instellingen loont het bijvoorbeeld steeds meer om dichtbij elkaar te zitten en/of dicht bij de herkomst van grote reststromen en afnemers. Belangrijk: circulaire economie is geen op zichzelf staande sector. Circulariteit gaat door alle sectoren heen.

Het is een andere vormgeving van het economisch systeem en het businessmodel binnen de bestaande sectoren. Uiteraard ontstaan binnen die sectoren wel (kansen voor) nieuwe bedrijven. Wat betekent het voor vestigingsdynamiek? Circulariteit staat – in tegenstelling tot duurzame energie – nog in de kinderschoenen 4. Circulariteit als vestigingscriterium (het bepalen van hun locatie door bedrijven op basis van de aanwezigheid van afnemers of aanbieders van bijvoorbeeld reststoffen) is nu nog niet aan de orde, maar ook bij gevestigde bedrijven op bestaande terreinen komt het nog maar beperkt van de grond. De businesscase is vaak nog niet rendabel. We zien nu vooral de dynamiek bij de koplopers. Veelal grotere bedrijven, met bijvoorbeeld veel R&D budget, die hun nek kunnen uitsteken op vlak van CE. Of juist bij start-ups, die vanaf het begin zich richten op een circulaire business. De grote middengroep van regulier MKB is er vaak nog niet mee bezig. Dit is ook zichtbaar in de ruimtevraag/locatiedynamiek. Circulaire investeringen leiden vooral tot meer dynamiek bij de industrie (recycling, nieuwe grootschalige productie/fabricage) en logistiek (transport reststromen). We zien het aandeel van industrie in de bovenregionale locatiedynamiek in Nederland de laatste jaren stijgen 5. De dynamiek concentreert zich in belangrijke mate op lokaal en regionaal niveau. Op

4 5

Zie: https://stec.nl/turbo-op-toekomststendige-bedrijventerreinen/10/ Zie: https://stec.nl/20-jaar-monitoring-locatiedynamiek/04/

Visie werklocaties Regio Foodvalley 20.044

23

dat schaalniveau kunnen het makkelijkst kringlopen gesloten worden en worden onnodige vervoersbewegingen over grote afstand (met hogere kosten en nadelige milieueffecten) voorkomen. Ruimtelijke kenmerken zoals een goede, bij voorkeur multimodale, bereikbaarheid, nabijheid van leveranciers, afzetmarkten en (duurzame) energiebronnen (bijv. ook warmte) zijn belangrijk voor succesvolle circulaire werklocaties. Ook de beschikbaarheid van voldoende milieuhinderruimte en ruime bebouwingsmogelijkheden (hoogte, bebouwingspercentage) zijn belangrijke aspecten. Daarnaast is het van belang dat er voldoende tijd wordt genomen om ruimtelijke ketens ook daadwerkelijk van de grond te krijgen door bijvoorbeeld de juiste (circulaire) partners bij elkaar te zoeken (zonder een enorme druk op snelle uitgifte te leggen vanuit de grondexploitatie). De coronacrisis kan een impuls geven aan de circulaire economie, doordat de kwetsbaarheid van de globaal georganiseerde productieketens en supply chains is blootgelegd. Bovendien zijn landen, regio’s en steden door de ‘lock-down’ meer op zichzelf aangewezen en worden lokale bedrijven en producenten ‘herondekt’. Ook vergroot de huidige situatie het maatschappelijk bewustzijn van consumenten en bedrijven en vergroot het de kritiek op de wijze waarop we onze economie tot op heden hebben vormgegeven.

In een binnenkort te verschijnen onderzoek van Stec Groep onder ruim 120 gemeenten zegt bijna 70% van de respondenten te verwachten dat de coronacrisis leidt tot een impuls aan meer regionaal en lokaal georganiseerde (circulaire) productiestructuren. Ook is bijna 80% van de respondenten het eens met de stelling dat corona de kwetsbaarheid van onze huidige economie aantoont. Meer dan 80% van de gemeenten geeft aan dat hun werklocatie nog helemaal niet klaar is voor de circulaire economie. Hoe pakt dit uit voor Foodvalley? Om kringlopen te sluiten en kansrijke circulaire businesscases te realiseren zijn massa, kwaliteit en betrouwbaarheid van de materiaal- en energiestromen cruciaal. Dat betekent dat circulaire economie al snel op niveau van een grote stad of regio bekeken moet worden om ketens te verbinden. Vanuit die optiek is het ook vrijwel onmogelijk om naar 100% circulariteit op niveau van één (werk)locatie te streven. Het gaat uiteindelijk om een netwerk van locaties in de nabijheid van leveranciers en afzetmarkten van (hernieuwbare) grondstoffen, reststromen en energiebronnen. De locaties die daarbinnen het meest aantrekkelijk zijn, zijn de locaties waar veel reststromen zijn of bij elkaar kunnen komen, waar kansen zijn voor industriële symbiose, energiebronnen (duurzame energie, warmte, etc.) en waar de ruimtelijke kenmerken gunstig zijn.

Het gaat dan vooral om een goede multimodale bereikbaarheid, grote kavels en hoge milieuhindercategorie. Ligging nabij een stedelijk gebied kan een belangrijk voordeel zijn, maar soms is juist een meer perifere ligging wenselijk. Met het ‘Living Lab Regio Foodvalley Circulair!’ sluit de regio zich aan bij de landelijke circulaire economie doelstellingen (vanuit het Rijksbrede programma ‘Nederland Circulair in 2050’): 50% minder gebruik van primaire grondstoffen (metalen, fossielen, mineralen) in 2030 en een volledig circulaire economie in 2050. 4.2.3 Digitalisering: automatisering en robotisering, groei van smart industry & logistics Wat is het? In de productiesector en de logistiek zien we robots steeds meer (routine)werkzaamheden overnemen. Dit is nodig om de productie en toegevoegde waarde te kunnen blijven verhogen en om (internationaal) concurrerend te blijven. Inmiddels zijn er in Nederland 155 robots per 10.000 werknemers in de industrie, fors meer dan wereldwijd (74, bron: International Federation of Robotics). De jaarlijkse groei is zo’n 10%. Na de elektronische- en auto-industrie, gaat de robotisering nu vooral hard in de voedingsmiddelen- en chemische industrie. Ook in de logistieke sector wordt een sterke automatiserings- en robotiseringsslag verwacht, maar denk ook aan de bouwsector waar er een verschuiving plaatsvindt naar steeds meer prefab-productie.

Dit alles leidt tot de verdere opkomst en groei van smart industry & smart logistics. Dit betreft de koppeling van automatisering en gegevensuitwisseling aan industriële productie en logistieke processen via slimme sensoren, big data, internet of things, automatisering/robots et cetera. Bestaande producten en processen worden hierdoor slimmer en efficiënter. Er ontstaan bovendien nieuwe producten, diensten en processen. Samenwerking tussen bedrijven in de (high tech) waardeketen wordt belangrijker