Rapport - De bestuurskracht van de gemeente Renkum.pdf
Tekst van het document
RAPPORT
De bestuurskracht van de gemeente Renkum Bestuurskracht van de gemeente Renkum
13 januari 2022
RAPPORT
De bestuurskracht van de gemeente Renkum Bestuurskracht van de gemeente Renkum Hans van der Werff Annelore Beukema Roy Valks Anouk Steffens 13 januari 2022
De bestuurskracht van de Gemeente Renkum | Rapport
Inhoudsopgave 4.
Huidige financiële en formatieve situatie van Renkum..............................................................27
Vraagstelling ..............................................................................................5
4.1
Inleiding .....................................................................................................28
Aanpak............................................................................................................6
4.2 Gemeentelijke baten en lasten.................................................28
1.
Inleiding....................................................................... 5
1.1
Achtergrond en context van het onderzoek ....................5
1.2 1.3
4.3 Financiële kengetallen van de gemeente
2.
De toekomstbestendigheid van Renkum...... 8
2.1
Scherp kijken in de spiegel ............................................................9
2.2 De kracht van de dwingende Logica .....................................9 2.3 Publieke waarde als vertrekpunt in het denken ........10
Renkum.......................................................................................................28 4.4 Benchmark: apparaatskosten en beleidsgelden in beeld............................................................. 31 4.5 De overall financiële, formatieve en bedrijfseconomische weging ................................................... 33
2.4 Speelruimte voor een goede afweging..............................10 2.5 Het te hanteren afwegingskader ............................................. 11
3.
Renkum in beeld.....................................................13
3.1
Inleiding.......................................................................................................14
3.2 Situatieschets .........................................................................................14 3.2.1
Landschap.................................................................................14
3.3 Regionale context................................................................................. 15 3.3.1
Ligging.......................................................................................... 15
3.3.2
Relaties van oudsher......................................................... 15
3.3.3
Belangrijke samenwerkingsverbanden.............16
3.4 Feitenboek ................................................................................................17 3.4.1
Demografie .............................................................................17
3.4.2
Ruimte en wonen ...............................................................17
3.4.3
Voorzieningen en bereikbaarheid .........................18
3.4.4
Economie en werkgelegenheid ..............................19
3.4.5
Sociaal-maatschappelijk profiel .............................20
3.4.6
Duurzaamheid .....................................................................22
3.5 Opinies over de vraagstukken in Renkum en de regio........................................................................................................ 23 3.5.1
Opinies over de gemeenschappen en het gebied van de gemeente Renkum ............24
3.5.2
Opinies over de maatschappelijke vraagstukken in Renkum.............................................24
3.5.3
Opinies over de regionale samenwerking van Renkum............................................................................24
3.5.4
Opinies over- en verwachtingen van de gemeentelijke organisatie van Renkum vanuit lokale ondernemers en maatschappelijke organisaties.............................................................................. 25
3.6 Een samenvattend beeld .............................................................26
3
5.
Huidige situatie van de gemeentelijke organisatie................................................................34
5.1
Inleiding ..................................................................................................... 35
5.2 Organisatieontwikkeling, organisatievisie en organisatiewaarden........................................................................... 35 5.3 Proces- en besturingsanalyse....................................................36 5.4 Doorvertaling benchmark naar proces- en besturingsanalyse.............................................................................. 40 5.5 Overall beeld bestuur en organisatie....................................41
6.
Huidige situatie: beelden van bestuurskracht en urgentie ..............................42
6.1
Beeld van bestuurskracht: bestuur ........................................................................................................43
6.2 Beeld van bestuurskracht: organisatie ............................. 44 6.3 Beeld van bestuurskracht: partners..................................... 46 6.4 Beeld van bestuurskracht: gemeenschap ......................47 6.5 Analyse: overall beeld van bestuurskracht .....................47
7.
Optimalisatiemogelijkheden........................... 49
7.1
Inleiding......................................................................................................50
7.2 Optimalisatiemogelijkheden bestuur en bestuur als partner.............................................................................. 51 7.3 Optimalisatiemogelijkheden gemeenschap................ 53 7.4 Optimalisatiemogelijkheden organisatie .......................54 7.5 Overall beeld optimalisatiemogelijkheden.....................56
De bestuurskracht van de Gemeente Renkum | Rapport
8.
Vijf fundamentele opties om bestuurskracht te versterken............................58
8.1
Inleiding .....................................................................................................59
8.2 De agenda van Renkum en de huidige bestuurskracht .........................................................59 8.3 Vijf opties voor versterking bestuurskracht uitgewerkt.................................................................................................59 8.4 Weging van de vijf opties...............................................................61 8.4.1
Optie herindeling................................................................63
8.4.2
Optie ambtelijke fusie.................................................... 64
8.4.3
Optie regie-organisatie (met centrumgemeente constructie).............................66
8.4.4 Optie ambtelijke en bestuurlijke samenwerking...................................................................... 68 8.4.5
Investeren in de eigen organisatie........................69
8.4.6
Samenvattend kijken naar de opties voor Renkum..........................................................................70
9.
Conclusies en aanbevelingen............................71
9.1
Inleiding .....................................................................................................72
9.2 Overwegingen........................................................................................72 9.3 Conclusies .................................................................................................73 9.3.1
Beantwoording van de onderzoeksvragen ...73
9.4 Adviezen en aanbevelingen ....................................................... 75
BIJLAGE 1: Regionale samenwerkingsverbanden ........................................................................78 BIJLAGE 2: Recente geraadpleegde rapporten gemeentelijke fusies............................... 81
4
De bestuurskracht van de Gemeente Renkum | Rapport
HOOFDSTUK 1
Inleiding 1.1
Achtergrond en context van het onderzoek
1.2 Vraagstelling Berenschot is in juni 2021 gevraagd om een onafhankelijk
Renkum is een prachtige groene enclave met een zeer rijke
onderzoek uit te voeren naar de bestuurskracht van de
historie, gelegen tussen de twee gemeenten Arnhem en
gemeente. Dit onderzoek is een stap in het proces van
Wageningen. Het ‘dorp van zes kernen’ wordt, net als andere
de gemeente Renkum om toe te werken naar (blijvende)
Nederlandse gemeenschappen, blootgesteld aan scherpe
veranderkracht in de gemeentelijke organisatie, om wendbaar
economische, maatschappelijke, organisatorische en politieke
te kunnen reageren op de maatschappelijke ontwikkelingen en
ontwikkelingen van het huidige tijdsgewricht. Het gaat hierbij
uitdagingen. Berenschot is gevraagd om in dit onderzoek de
om trends en ontwikkelingen op nationale schaal, zoals
volgende drie hoofdvragen te beantwoorden:
decentralisaties van taken in het sociaal domein, het opstellen van een Omgevingsvisie, de herijking van het Gemeentefonds
•
Wat zijn de vereisten voor een toekomstbestendige
en het opvangen van de gevolgen van de coronacrisis.
organisatie en een toekomstbestendig bestuur gezien de
Renkum kent ook specifieke regionale en lokale uitdagingen,
opgaven waar Renkum voor staat? Bij voorkeur wordt dit
bijvoorbeeld de omgang met het cultuurhistorisch erfgoed
onderzocht op basis van goede voorbeelden van gemeenten met vergelijkbare parameters en opgaven.
uit verschillende perioden en zeker de status van Airbornegemeente. Al deze opgaven en ambities zetten de financiële en
•
Wat zijn de noodzakelijke aanpassingen om aan deze
bestuurlijke positie van de gemeente Renkum onder druk, en de
vereisten te voldoen (wanneer Renkum als zelfstandige
gemeente wil voorkomen dat haar bestuurskracht afneemt als
gemeente verder wil) en wat zijn de consequenties daarvan
gevolg van deze ontwikkelingen.
voor inwoners, bestuur en organisatie? Voor de hand liggende scenario’s daarbij zijn: (varianten van) zelfstandig
De gemeente Renkum heeft daarom, in samenspraak met
blijven, waaronder samenwerking op bedrijfsvoering,
de provincie Gelderland, verzocht om de bestuurskracht van
dienstverlening en/of uitvoeringstaken; ambtelijke fusie;
de gemeente te onderzoeken, en om aan de hand daarvan
herindeling; eventuele andere scenario’s of varianten die
mogelijke toekomstscenario’s in kaart te brengen. Hierin
worden voorgesteld door het bureau aan wie de opdracht
staat veranderkracht centraal: welke stappen kan de gemeente
wordt verstrekt.
zetten om de grote opgaven van deze tijd het hoofd te bieden?
5
•
In hoeverre voldoen deze alternatieven aan de
Welke bestuursvorm is passend en vraagt dat verandering? Is
bovengenoemde vereisten en wat zijn dan de consequenties
herinrichting van de gemeentelijke organisatie nodig?
voor inwoners, bestuur en organisatie?
De bestuurskracht van de Gemeente Renkum | Rapport
1.3 Aanpak
Tot slot maken we in onze onderzoeksaanpak zeer scherp onderscheid tussen feiten, beelden of opinies en onze analyse.
De aanpak van het onderzoek naar bestuurskracht is opgebouwd uit drie hoofdonderdelen, welke schematisch zijn weergegeven in
Feitelijke informatie. We hebben ons primair gebaseerd
het volgende figuur:
op de beschikbare documenten en studies van de gemeente Renkum, aangevuld met openbare bronnen. Deze feiten zijn
1.
Analyse van de gemeente
OVERZICHT
getoetst met de Stuurgroep, de ambtelijke redactiecommissie en
Wat zijn opinies en feiten over
ook is de raad verzocht om feitelijke commentaren op de Nota
presteren en bestuurskracht van de gemeente? Hoe ziet formatie
van Bevindingen aan te leveren. Daarnaast baseren we ons op
in benchmarks er uit t.o. v. andere
benchmarkonderzoek dat Berenschot in de eerste helft
vergelijkbare gemeenten? Voorbeelden van top en zorgelijke prestaties?
van 2021 uitvoerde voor de gemeente Renkum. Dit onderzoek geeft objectieve vergelijkingsinformatie over de apparaatskosten van alle gemeentelijke taken. Het resultaat van de benchmark
2.
Inzichten in knelpunten
INZICHT
geeft inzicht in hoe Renkum zich verhoudt tot die van andere,
Waar zitten knelpunten en
vergelijkbare gemeenten en biedt een basis voor discussie. De
kwetsbaarheden? En wat laten activiteiten, benchmarks en bronnen zien als de oorzaken? Welke opties zijn
data van de benchmark is door de gemeentelijke organisatie zelf ingevuld.
beschikbaar om prestaties en meer bestuurskracht te verbeteren?
Beelden of opinies. Onder beelden verstaan wij de verwachtingen, het draagvlak en de beleving van (maat
3.
Uitzicht voor de toekomst
UITZICHT Welke perspectieven zijn mogelijk
schappelijke) actoren betreffende wat de gemeente doet
(scenario’s) om kijkende naar overzicht
en realiseert. Met beelden kunnen we feitelijke informatie
en inzicht te komen tot werkbare
voorzien van context én ook scherp aangeven waar opvattingen
toekomstgerichte en duurzame
of beelden uiteen lopen. Onze weergave van beelden is samen
oplossingen?
gevoegd en anoniem, zonder af te doen aan de scherpte van de beelden van ondervraagden.
Het onderzoek is met veel betrokkenheid van de gemeente Renkum geschreven. In het eerste onderdeel is een
Analyse/conclusies. Vanuit een heldere en navolgbare
documentanalyse uitgevoerd waar de eerste beelden over de
basis van feiten en beelden, komen we vervolgens tot
huidige bestuurskracht zijn opgedaan, en is een kwalitatieve
onze eigen analyse. Berenschot zet hier haar expertise met
organisatietoets gedaan gebaseerd op de gemeentelijke
bestuurskrachtonderzoeken nadrukkelijk in en neemt
benchmark van Berenschot. In het tweede onderdeel hebben
eigenaarschap over de conclusies, die een beantwoording
de onderzoekers getracht om verder inzicht te geven in de
geven van uw onderzoeksvragen.
gemeente door lokale ondernemers en maatschappelijke
6
organisaties te consulteren door middel van gesprekken en een
Aanbevelingen/optimalisatieopties. Het onderzoek bevat
enquête, zijn focusgroepen georganiseerd met de ambtelijke
een weging van verschillende bestuurlijke toekomstopties voor
organisatie, en zijn interviews afgenomen met buurgemeenten,
de gemeente Renkum, als eerste stap voor een gesprek over de
de gemeenteraad, het bestuurscollege en managers van de
optimalisatie van bestuurskracht. De volgende stap is om dit
ambtelijke organisatie. In het laatste onderdeel wordt een
rapport voor te leggen aan de nieuwe Raad die in maart wordt
uitzicht ofwel perspectief gegeven aan de gemeente Renkum
gekozen. De nieuwe Raad zou dan een keuze kunnen verkennen
voor de toekomst.
of maken over de toekomst van de gemeente.
De bestuurskracht van de Gemeente Renkum | Rapport
1.4
Leeswijzer
Het onderzoek is opgebouwd volgens de volgende hoofdstukken: Hoofdstuk 2 – Een blik op de toekomstbestendigheid van Renkum met aandacht voor het vertrekpunt van de gemeente in relatie tot bestuurskracht. Hoofdstuk 3 – Een situatieschets van de gemeente Renkum met een beeld van de meest relevante trends, ontwikkelingen en opinies. Hoofdstuk 4 – De huidige financiële situatie van de gemeente Renkum. In dit hoofdstuk wordt uitgelicht wat de actuele baten en lasten zijn van de gemeente, en worden de resultaten van de benchmark toegelicht. Hoofdstuk 5 – Een schets van de huidige organisatie ontwikkeling, visie en waarden van de gemeente, met de hoofdbevindingen uit de bestuurlijke benchmark, aangevuld met voorbeelden van topprestaties en zorgelijke prestaties van de gemeente. Hoofdstuk 6 – De huidige beelden over de bestuurskracht van Renkum worden onder de loep genomen. Hoofdstuk 7 – Een verkenning van de vijf optimalisatiemogelijkheden voor de verschillende aspecten van bestuurskracht binnen de gemeente Renkum. Hoofdstuk 8 – De vijf fundamentele opties voor de versterking van de bestuurskracht van Renkum worden in dit hoofdstuk omschreven, inclusief een weging van de verschillende opties. Hoofdstuk 9 – Conclusies en aanbevelingen gebaseerd op de uitkomsten van het onderzoek en mogelijke vervolgstappen.
7
HOOFDSTUK 2
De toekomst bestendigheid van Renkum Een blik op de toekomstbestendigheid van Renkum met aandacht voor het vertrekpunt van de gemeente in relatie tot bestuurskracht.
De bestuurskracht van de Gemeente Renkum | Rapport
2.1 Scherp kijken in de spiegel
De huidige en toekomstige gemeenteraad en college moeten daarmee een lastige afweging maken. Zij worden daarin volgens
De gemeente heeft er met dit onderzoek voor gekozen om
ons geholpen met een heldere redenatie en logica. Een logica
vanuit eigen kracht te kijken naar de maatschappelijke
die navolgbaar en uitlegbaar is, ook voor de gemeenteraad
opgaven en van daaruit te kijken naar de bestuurskracht
die hierover zal beslissen. Om dat te bereiken, hebben wij
van de gemeente. De vraag: wat zijn de vereisten voor
onze methodiek ‘Dwingende Logica’ ontwikkeld. Langs deze
een toekomstbestendige organisatie en bestuur, gezien de
Dwingende Logica bouwen wij stap voor stap een redenering
opgaven waar Renkum voor staat? Wat zijn de noodzakelijke
op, om uiteindelijk een advies te geven over de haalbaarheid
aanpassingen om als zelfstandige gemeente verder te gaan
van zelfstandigheid. Op basis van deelvragen komen er
en wat zijn toekomstscenario’s? Het uitgangspunt voor de
tussenconclusies, die gezamenlijk een advies vormen.
gemeente hierbij is een gelijkblijvend voorzieningenniveau voor de inwoners van Renkum.
Deze deelvragen zijn:
Het onderzoek heeft daarmee het karakter van scherp in de
1. De inhoud:
spiegel kijken. Zien wat goed gaat en wat beter moet. En daarbij
wat zijn de ambities, opgeven en uitdagingen
te kijken wat - realistisch gezien - te verbeteren valt. Daarbij
(de gebiedsagenda)?
hoort een oordeel of deze verbeteringen voor de gemeente voldoende perspectief bieden. Daarom wil de gemeente Renkum
2. De urgentie:
voor de toekomst de scenario’s helder in kaart hebben, maar
is er voldoende bestuurskracht (waaronder organisatiekracht)
deze zelf wegen. Niet omdat anderen dat vragen, maar omdat
aanwezig om de gebiedsagenda te realiseren?
de gemeente een sterke eigen verantwoordelijkheid voelt om voor haar gemeenschap en het gebied een scherp beeld te
3. Het perspectief:
hebben. In het hier en nu, maar zeker ook voor de jaren die
indien de huidige bestuurskracht voldoende is, welke
voor ons liggen.
versterking is dan mogelijk? Indien er (op onderdelen) ónvoldoende bestuurskracht is, welke scenario’s zijn dan
De huidige gemeenteraad en het huidige college willen het
voorhanden? Scenario’s die wél tot voldoende bestuurskracht
onderzoek en een behandeling in de raad voor de verkiezingen
kunnen leiden? En wat zijn de voor- en nadelen van die
van maart 2022 afgerond hebben, zodat een nieuwe raad
scenario’s?
en een nieuw gevormd college op basis van onderzoek en behandeling eigenstandig de toekomst kan verkennen.
Samen maken deze drie tussenconclusies een advies mogelijk over de haalbaarheid van zelfstandigheid en eventueel alternatieve opties voor de gemeente Renkum. De Dwingende
2.2 De kracht van de dwingende Logica
Logica is geen wiskundig model. Het biedt geen absolute uitkomst. Het is ook geen one-size-fits-all afweging. Elke gemeente, elk gebied en elke regio kent haar eigen logica en combinatie van publieke waarde, organisatie, (be)sturing
Een onderzoek naar een toekomstbestendige organisatie
en democratische legitimiteit. En het is uiteindelijk aan het
en bestuur is gebaseerd op feiten, maar ook opinies.
bestuur van de gemeente om een eigen afweging te maken.
De bestuurskracht wordt beschreven in beelden.
De lokale weging van criteria, politieke realiteit en (on)
Toekomstscenario’s worden in hoge mate bepaald door wat
mogelijkheden. De lijn van de Dwingende Logica is een
de wet mogelijk maakt. Ideale scenario’s bestaan niet. Ieder
hulpmiddel om een goed gesprek te voeren over de kernvraag bij
scenario heeft plussen en minnen. Wel verschillen die plussen
de ontwikkeling van bestuur en organisatie.
en minnen. Uiteindelijk is een keuze voor een toekomst mede gebaseerd op een weging van verschillende aspecten.
9
De bestuurskracht van de Gemeente Renkum | Rapport
Daarbij is de gebiedsagenda het uitgangspunt waartegen de
Het vertrekpunt is voor ons de ‘public value’-benadering zoals
varianten van samenwerking worden getoetst.
die door Mark Moore in de jaren negentig van de vorige eeuw is
Feiten
Opinies
1. Gebiedsopgave
Historie, trends, ontwikkelingen, feitelijke situatie, ambities, opgaven, uitdagingen.
ontwikkeld en in figuur 2 is weergegeven. De kern is dat je als overheidsorganisatie één primaire doelstelling hebt: publieke waarde realiseren. Bestuurskracht is dan het vermogen van de gemeente (al dan niet in samenwerking) om die publieke waarde te bewerkstelligen. Hiervoor is een passende vorm van organisatie en (be)sturing nodig. En de combinatie tussen de
2. Bestuurskracht
Bestuur, organisatie, partner, gemeenschap.
‘publieke waarde’ en ‘organisatie en (be)sturing’ moet legitiem zijn (juridisch én politiek/electoraal). Alleen dan ontwikkel je duurzame bestuurskracht.
3. Overige criteria
Duurzaamheid, draagvlak, regionale verhoudingen, samenhang gebied, financiën. Drie hoofdstappen in de dwingende logica
Figuur 1
2.3 Publieke waarde als vertrekpunt in het denken
2.4 Speelruimte voor een goede afweging De gemeenteraad heeft bepaald om de bestuurskracht van de gemeente Renkum te onderzoeken en om aan de hand daarvan mogelijke toekomstscenario’s in kaart te brengen. De gemeenteraad van Renkum maakt vanuit een krachtige
De start in het denken over bestuurskracht is voor ons het
eigen verantwoordelijkheid - en in goede afstemming met de
belang van de gemeenschap (de ruim 31.000 inwoners
provincie Gelderland - de stap voor een dergelijk onderzoek.
van Renkum, zes dorpen en diverse woonkernen met alle
De gemeente zoekt daarmee naar een goed werkbare balans
organisaties, bedrijven en verenigingen) en het gebied (ruim
tussen organisatorisch en bestuurlijk vermogen enerzijds en de
47 km2). Wat zijn de ambities en opgaven waar de gemeen
maatschappelijke vraagstukken anderzijds. De complexiteit van
schap (en daarmee het bestuur) voor staan? Welke besturings-
de afweging vanuit eigen kracht zit in het feit dat hiervoor vier
en organisatievorm van de overheid kan daar het beste aan
ogenschijnlijk niet gelijkgerichte afwegingen gelden. Deze zijn:
bijdragen? Hoe behalen we succes? Voor ons staat voorop: Belang en tempo; het belang van de gemeenschap en het
vorm volgt inhoud.
gebied staat voorop. Al bij de opdrachtformulering en tijdens het onderzoek werd duidelijk dat de gemeenteraad daarbij Publieke waarde
Organisatie en besturing
Bestuurskracht
het tempo en de zorgvuldigheid kiest die hij zelf nodig acht. Nadrukkelijk wenst de huidige gemeenteraad het onderzoek zodanig af te ronden dat feiten en opinies voorhanden zijn en toekomstscenario’s zijn beschreven. De raad wenst hierover met elkaar en het college in gesprek te gaan voor maart 2022. Tegelijkertijd wenst de gemeenteraad een afweging vlak voor de gemeenteraadsverkiezingen van 2022 niet politiek te maken.
Legitimiteit
De gemeenteraad wil een definitieve richtingsbepaling gaarne overlaten aan een nieuw gekozen raad en een nieuw gevormd college.
Figuur 2
10
‘Public Value’ model van Mark Moore (1995)
De bestuurskracht van de Gemeente Renkum | Rapport
Belang en momentum; het belang van de gemeenschap
Ons perspectief wordt gevat in het volgende schema, waarbij
en het gebied staat voorop. De gemeenteraad kiest vanuit dit
de kracht van het bestuur, de kracht van de organisatie,
belang zijn beoordeling van de bestuurskracht in de huidige en
de kracht van de gemeente als partner en de kracht van de
toekomstige situatie. Een beoordeling en taxatie die het best
gemeenschap gelijkwaardige bouwstenen zijn in de bijdrage
passend is. Graag benut de raad daarbij het momentum dat
aan het realiseren van publieke waarde. Dit schema is, door
aanwezig is. Ook de provincie staat achter de gekozen aanpak.
zijn onderscheid tussen interne en externe factoren, bovendien
Tegelijkertijd is het onderwerp ook bijzonder actueel in de regio.
zeer geschikt als onderbouwing van onze afrondende SWOT-
Zowel vanuit het functioneren van regionale samenwerking
analyse. Daarmee ontstaat een compleet en samenhangend
op bestuurlijk als op ambtelijk vlak. Ook heeft de gemeente
beeld van het presteren van de gemeente Renkum en de
Renkum initiatieven genomen om de eigen bestuurscultuur
toekomstbestendigheid ervan.
te verbeteren. De gemeenteraad maakt gebruik van het huidige momentum om overtuigend zichzelf de spiegel voor te houden en de nieuwe gemeenteraad in positie te brengen om
1. Bestuur
3. Partner
College en raad
Publiek en privaat
richtinggevende keuzes te maken.
Bestuurskracht
Belang en lokale vertegenwoordiging; het belang van de
Publieke waarde
gemeenschap en het gebied staat voorop. Gemeenteraadsleden
Gebiedsagenda: Ambitites, opgaven en uitdagingen
komen voort uit de eigen gemeenschap en zullen primair wegen wat toekomstscenario’s bieden voor de eigen gemeenschap en het eigen gebied. En terecht. Dat mag van iedere volksvertegenwoordiger verwacht worden. Belang en regionale vraagstukken; het belang van
2. Organisatie Kwaliteit en kwetsbaarheid Figuur 3
4. Gemeenschap Initiatief en sociale cohesie
Aspecten van bestuurskracht
de gemeenschap en het gebied staat voorop. Veel van die
De gemeente als bestuur: Is het bestuur aan de maat? Zijn
belangen zijn krachtig verbonden met thema’s die bovenlokaal
college en gemeenteraad voldoende geëquipeerd om ambities
zijn. Vraagstukken rond economie, toerisme, duurzaamheid,
en opgaven te overzien en te realiseren? Is de besluitvorming
mobiliteit en infrastructuur en ook voorzieningenniveau
daardoor voldoende betekenisvol? Draagt zij bij aan de
vragen niet alleen om een visie die regionaal van karakter
benodigde publieke waarde? Deze invalshoek concentreert zich
is, maar ook om gevoelige afwegingen en keuzes, om
op college en gemeenteraad.
financieringsarrangementen en om gebundelde kracht. Deze regionale vraagstukken gedijen goed bij grote bestuurlijke
De gemeente als organisatie: Is de ambtelijke organisatie
slagkracht op regionaal niveau.
aan de maat? Kan zij voldoende kwaliteit opbrengen, gegeven de ambities en opgaven van het gebied? Is de kwetsbaarheid geen obstakel voor een voldoende borging van goede
2.5 Het te hanteren afwegingskader
taakuitoefening? Kan de organisatie innoveren en meebewegen met ontwikkelingen in de samenleving? Heeft zij haar basistaken als dienstverlener op orde? Wij brengen in kaart in
Wij hanteren in ons onderzoek één afwegingskader dat vanuit
hoeverre de ambtelijke organisatie naar behoren functioneert.
de vraagstelling bestuurskracht en organisatiekracht integreert,
11
maar deze, conform uw wens, wel afzonderlijk benoemt. In
De gemeente als partner: De gemeente fungeert als
onze benadering van bestuurskracht zitten beide onderdelen
partner van maatschappelijke organisaties, bedrijven en
dan ook ingebakken. Wij zien bestuurskracht als het vermogen
andere overheden in allerlei overlegorganen en binnen
om publieke waarde, in samenwerking met tal van partijen,
samenwerkingsverbanden. Hoe vervult de gemeente die
te realiseren. Organisatiekracht is één van de vier bouwstenen
rol? Is de gemeente een graag geziene partner? Leveren de
waaruit bestuurskracht bestaat.
partnerschappen een bijdrage aan de publieke waarde?
De bestuurskracht van de Gemeente Renkum | Rapport
De gemeente als gemeenschap: De gemeente is meer
De volgende actoren/ stakeholders zijn bij het
dan het gemeentehuis alleen; ze wordt gevormd door haar
onderzoek betrokken:
gemeenschappen. De bestuurskracht van een gemeente is mede
•
Gemeente Renkum
afhankelijk van haar veerkracht. De mate van initiatief en
•
Voltallige gemeenteraad, inclusief commissieleden
sociale cohesie zijn belangrijke indicatoren van de kracht van de
•
Raadsfracties (2 inloopsessies)
gemeenschap. De gemeente, zoals die door de fracties in de raad
•
College van B&W
vertegenwoordigd wordt, kent een meerkleurige gemeenschap.
•
MT
•
OR
•
Ambtenaren (groepsinterviews met teams uit sociaal
Net als de aanpak van de ‘Dwingende Logica’ is ook bestuurskrachtonderzoek geen mathematische aangelegenheid. Wij verzamelen beelden en oordelen en staven deze waar
domein, fysiek domein, bedrijfsvoering) •
mogelijk met objectieve informatie over kwetsbaarheid en
Ambtenaren (Drie ambtelijke oploopgroepen voor iedereen openbaar)
beschikbare kwaliteit. Je zou het zo kunnen beschouwen dat we een zo scherp mogelijke foto proberen te maken van
Externe partners
de bestuurskracht van de gemeente Renkum. Op alle vier
•
Gemeente Rheden
de vlakken. Vier foto’s waarvan de pixels bestaan uit feiten,
•
Gemeente Arnhem
metingen en opinies.
•
Gemeente Nijmegen
•
Gemeente Wageningen
•
Provincie Gelderland
In het onderzoek hebben wij de stakeholders van de gemeente (inwoners, maatschappelijke organisaties, partners, bedrijven, politiek, ambtelijk) betrokken om de benodigde beelden op te
Externe raadpleging
halen. Deze staven wij met objectieve informatie uit openbare
•
bronnen, eerdere onderzoeken en onze benchmark van het gemeentelijk apparaat.
Maatschappelijke organisaties (fysieke bijeenkomst met 9 vertegenwoordigers vanuit maatschappelijke organisaties)
•
Ondernemers (fysieke bijeenkomst met 25 deelnemers en middels vragenlijst reacties van 23 ondernemers)
12
HOOFDSTUK 3
Renkum in beeld Een situatieschets van de gemeente Renkum met een beeld van de meest relevante trends, ontwikkelingen en opinies.
De bestuurskracht van de Gemeente Renkum | Rapport
3.1 Inleiding
De meest roemruchte gebeurtenis uit de Renkumse recente geschiedenis is de rol die de gemeente had in september
In dit hoofdstuk geven wij een (historisch) beeld van de
1944, toen Britse en Amerikaanse gevechtseenheden op de
gemeente Renkum, de gemeente die zij is en de externe
heidegebieden tussen Ede en Arnhem werden gedropt om
ontwikkelingen die op haar af komen. Dit doen we door middel
de brug bij Arnhem te bezetten ter voorbereiding voor een
van een (historische) situatieschets van de gemeente, in welke
doorstoot van de grondtroepen uit het zuiden. Dit was een
regionale context de gemeente opereert, een feitenrelaas over de
onderdeel van de operatie ‘Market Garden’, die tot doel had om
gemeente aangevuld met algemene trends & ontwikkelingen, en
na ‘D-Day’ in Normandië op te rukken naar het Ruhrgebied in
opinies vanuit de regio en de gemeente.
Duitsland. Deze operatie mislukte en eind september moesten de ingesloten geallieerde troepen aan de noordelijke Rijnoever onder zwaar vuur ‘s nachts over de rivier worden geëvacueerd. De daarbij betrokken Airborne-divisie heeft zijn militaire naam
3.2 Situatieschets
aan deze episode gegeven. De jaarlijkse herdenking van deze gebeurtenissen is telkens weer een groot evenement. 3
De vele grafheuvels uit de steen- en ijzertijd langs de randen van het dal wijzen op een lange bewoningsgeschiedenis van
3.2.1 Landschap
specifiek het Renkumse beekdal. Het feit dat er water was, net
Renkum ligt op de rand van de Veluwe(zoom). Met
als grazige weiden voor het vee en droge plekken om te wonen,
uitzondering van Wolfheze liggen de kernen van Renkum
maakte het tot een ideale vestigingsplek. Een pot met Romeinse
als het ware als een kralenketting langs de rivier tussen
penningen die in de 19e eeuw werd gevonden tussen Keyenberg
Wageningen en Arnhem. Ruim de helft van het grondgebied
en Kwadenoord vormde een bewijs van aanwezigheid van de
van de gemeente bestaat uit bos en natuur, zoals de beekdalen
Romeinen in de eerste honderd jaar na Christus. Renkum komt
en de uiterwaarden. Dat deel van het grondgebied staat dan ook
als ‘Redinchem’ voor in een brief van Keizer Otto I uit 970.
onder eigendom van Staatsbosbeheer. 4
Als bestuurlijke eenheid is de gemeente in 1923 ontstaan uit
De ligging van Renkum op de hogere gronden aan het water
een samenvoeging van de gemeenten Renkum en Doorwerth.
heeft de ontstaansgeschiedenis van de gemeente bepaald.
De kernen zijn uitgebreid, waarbij Renkum en Heelsum aan
Door de combinaties van hoogteverschillen en water (zowel
elkaar zijn gegroeid. Heveadorp ontstaat als woongebied voor
de rivier als beken en sprengen) hebben mensen zich al vanaf
de werknemers van de Heveafabriek, die rubberen producten
de prehistorie hier gevestigd: de aanwezigheid van veen en
maakt. 2
stromend water maakt het gebied geschikt voor landbouw.5
1
In het Renkums beekdal is een spectaculaire ontmoeting zichtbaar tussen twee totaal verschillende landschappen: de stuwwal met heide en bos aan de ene kant, en de rivier aan de andere. Door menselijke ingrepen zijn de oorspronkelijke woeste gronden in de loop der eeuwen omgevormd tot een divers landschap. Deze landschappelijke diversiteit is als het ware ‘in de achtertuin’ zichtbaar. Zo biedt Renkum naast een unieke en rustige woonomgeving ook potentie aan bezoekers voor recreatieve en toeristische doeleinden.
Figuur 4.
1 2
14
Renkums Beekdal. 2021. Gemeente Renkum
Historisch genootschap Redichem, Ontstaansgeschiedenis Stichting Heemkunde Renkum, https://heemkunderenkum.nl/kaart/
3 4 5
Geldersch Archief, Samenvatting Documentatie Renkum 1940-1950 Gemeente Renkum, 2017. Verbindend Landschapsplan During, Roel en Pat van der Jagt. 2005. Renkumse landgoederen en buitenplaatsen. Universiteit Wageningen op initiatief van Initiatiefgroep voor Landgoederen Gelderland.
De bestuurskracht van de Gemeente Renkum | Rapport
De Renkumse omgeving is bovendien cultuurhistorisch
3.3.2 Relaties van oudsher
rijkgeschakeerd: met ruim twintig landgoederen die zich kenmerken vanwege hun ligging een schitterend uitzichten en reliëf, een bijzondere relatie met de schilderkunst én de zichtbare impact van het einde van de Tweede Wereldoorlog (zie 2.1.2) is er aan esthetiek geen gebrek.
3.3 Regionale context 3.3.1 Ligging De gemeente is een groene enclave, ingesloten tussen stedelijke agglomeraties: de Stadsregio Arnhem-Nijmegen aan de oostkant, en de agglomeratie Wageningen, Ede, Rhenen en Veenendaal (WERV) aan de westkant. Het gemeentelijk grondgebied wordt, mede door haar natuurlijke ligging, doorsneden door spoorlijn en snelwegen. Daardoor
Figuur 5.
Kwartier van Veluwe, door Isaak Tiron in 1741. Gelders Archief.
is de gemeente goed aangesloten op de A50 en de A12, de spoorlijn Arnhem-Utrecht, maar ook internationale snel-en
Zoals hiervoor gesteld vormt de gemeente Renkum, vanwege
spoorwegen. Er zijn daaromheen echter geen grootschalige
haar ligging aan de Rijn, van oudsher een grensgebied of
bedrijventerreinen of kantoorgebieden ontwikkeld. 6
frontlinie.
De Rijn vormt een zuidelijke grens van de gemeente Renkum.
Nadat onder de katholieke Reinald II in 1339 de graafschap
De rivier vormde al in de Romeinse tijd een natuurlijke grens,
Gelre tot Hertogdom werd verheven, kwamen alle
en ook in de Tweede Wereldoorlog markeerde de rivier een
tegenwoordige Renkumse kernen onder het Kwartier van
scheiding tussen bevrijd en bezet gebied na het mislukken van
Veluwe te vallen. Het ‘richterambt Veluwezoom’ omvatte
Operation Market Garden.
het toenmalige schoutambt Renkum (samen met Brummen
7
en Rheden), en de Heerlijkheid Doorwerth (waaronder ook Door middel van het Renkumse veer stond de gemeente van
Wolfheze viel). Arnhem en Wageningen waren als stad aan het
oudsher wel goed in verbinding met de Betuwe, gelegen aan
Kwartier verbonden, en Arnhem was de hoofdstad. De grens
de andere kant van de Nederrijn. De ingesloten positie en
van het Kwartier viel precies samen met de Nederrijn: onder
de goede bereikbaarheid maakt Renkum een gewilde, groene
de huidige gemeentegrens van Renkum begon het Kwartier
vestigingsplek en een geliefd recreatief uitloopgebied.
van Nijmegen. De Betuwe en de huidige gemeente Lingwaard vielen onder het Kwartier van Nijmegen.8 Kortom: vanaf de vroege Middeleeuwen kennen de Renkumse kernen een sterke verwevenheid met zowel Arnhem als Wageningen, maar ook met Rheden.
6 7
15
Gemeente Renkum, 2017. Verbindend Landschapsplan Groene Metropoolregio Arnhem-Nijmegen, 2020
8
Canon MijnGelderland. 2021. ‘Van Graafschap tot Hertogdom’
De bestuurskracht van de Gemeente Renkum | Rapport
Intensiteit van de relaties met andere gemeenten
1. De Groene Metropoolregio Arnhem-Nijmegen.
Anno 2021 neemt de gemeente Renkum deel aan 33 regionale
De Groene Metropoolregio komt voor uit het in 1988
samenwerkingsverbanden. De regiokaart hieronder toont
opgerichte ‘Knooppunt Arnhem-Nijmegen’. In 2021 is de
de intensiteit van samenwerking met andere gemeenten in
nieuwe Groene Metropoolregio Arnhem-Nijmegen van start
Nederland. 30 van de samenwerkingsverbanden zijn met
gegaan. De ambitie van het regionale samenwerkingsverband
de gemeenten: Arnhem, Lingewaard en Overbetuwe. Het
is groene groei. Het bloeiende stedelijke netwerk groeit in de
totaaloverzicht van samenwerkingsverbanden maakt duidelijk
prognoses verder in inwoners, werkgelegenheid en mobiliteit.
dat Renkum veel sterker op (de centrumfunctie van) Arnhem
Groene groei betekent in de visie van de regio ook dat de
is gericht dan op Wageningen of Nijmegen. Daarnaast is
gekoesterde leefkwaliteit niet bedreigd wordt door bijvoorbeeld
ook duidelijk dat Renkum zich meer oriënteert op kleine,
de woonopgave: behoud van de balans tussen stedelijke
soortgelijke gemeenten ten oosten van de gemeente.
ontwikkeling en ontspannen leefkwaliteit in de regio staat centraal. 2. Arbeidsmarktregio Foodvalley. Renkum is geen onderdeel van de Gemeenschappelijke Regeling die aan de basis ligt van de Regio Foodvalley, maar wél van de arbeidsmarktregio Foodvalley. Daaraan nemen voornamelijk gemeenten uit de Regio Foodvalley deel. In een arbeidsmarktregio werken gemeenten en UWV samen aan de dienstverlening aan werkgevers en werkzoekenden. De arbeidsmarktregio Foodvalley is één van de 35 arbeids marktregio’s die Nederland rijk is. De strategische ambities van de arbeidsmarktregio zijn als volgt: vooruitkijken, een leven lang leren en ontwikkelen, elk talent telt en toptalent kiest voor de regio. 3. Uitvoeringsorganisatie ‘De Connectie’. De Connectie is per 1 juli 2017 gestart als de bedrijfs voeringsorganisatie van de gemeenten Arnhem, Renkum en Rheden. De Connectie kwam voort uit een gezamenlijk
Figuur 6.
Congruentiekaart gemeente Renkum: hoe donkerder groen een buurgemeente, hoe meer regio-indelingen Renkum met deze gemeente deelt. 2021, (Bron: Regio-atlas)
gevoelde noodzaak én behoefte van de gemeenten om de krachten te bundelen op verschillende onderdelen van de bedrijfsvoering. De gemeenten zagen zich genoodzaakt om het hoofd te bieden aan een groeiend takenpakket, de
3.3.3 Belangrijke samenwerkingsverbanden
toenemende complexiteit daarvan en de steeds hogere eisen
In bijlage 1 is het totaal van de 30 samenwerkingsverbanden
die de samenleving stelt aan de kwaliteit van de gemeentelijke
opgenomen waaraan Renkum deelneemt. Hieronder lichten we
dienstverlening. Arnhem, Renkum en Rheden stelden dat een
drie daarvan uit, die een beeld geven van de (buur)gemeenten
gezamenlijke bedrijfsuitvoeringsorganisatie de individuele
waarmee Renkum volgens de congruentiekaart in figuur 6
financiële kwetsbaarheid van de gemeenten kon verminderen.
het meest samenwerkt. Dit beeld geeft aan dat Renkum zowel gericht is op samenwerking met buurgemeenten ten westen (voornamelijk Wageningen, maar ook andere gemeenten die primair gericht zijn op de regio Food Valley) als op samen werking met buurgemeenten in het oosten (Arnhem en Rheden). Overige samenwerkingsverbanden, bijvoorbeeld in het sociaal domein, volgen beide regio-indelingen.
16
De bestuurskracht van de Gemeente Renkum | Rapport
3.4 Feitenboek
Gekeken naar de prognose voor de bevolkingsontwikkeling is zichtbaar dat de gemeente Renkum een krimpgemeente is.
In de nota van bevindingen wordt uitgebreid ingegaan op
Waar gemiddeld de verwachting is dat in Nederland in 2050
de feiten, cijfers en opgaven die op Renkum afkomen, en
het aantal inwoners met 11,5% is gestegen zien we dat het
de ambities die de gemeente daarbij stelt. In dit hoofdstuk
aantal inwoners in Renkum in 2050 naar verwachting met
belichten we nogmaals een aantal belangrijke thema’s die
1,7% gedaald is. Opvallend is dat de gemeenten uit de regio
van belang zijn voor de bestuurskracht van de gemeente.
die mee zijn genomen in de referentiegroep geen bevolkings afname verwachten. Ook in alle tussenliggende jaren tot en
3.4.1 Demografie
met 2050 zien we dat Renkum de enige gemeente is van de
Met haar 31.417 inwoners is de gemeente Renkum de
referentiegroep die een bevolkingsafname verwacht.
kleinste gemeente wat betreft inwoneraantal ten opzichte van de referentiegroep van regiogemeenten. Renkum kent
40%
een aantal middelgrote buurgemeenten zoals Wageningen,
30%
Rheden en Overbetuwe en twee grotere buur/regiogemeenten,
20%
namelijk Ede en Arnhem. Wanneer wordt gekeken naar de
10%
bevolkingsdichtheid van de gemeente (aantal inwoners per vierkante kilometer) valt op dat de bevolkingsdichtheid met
0%
684 inwoners per vierkante kilometer hoger is dan gemiddeld
-10% 2025
in Nederland en in Gelderland. Onderstaande tabel vertelt ons ook iets over de demografische druk in de gemeente Renkum. Zo blijkt dat de demografische
Figuur 7.
2040
2045
Renkum
2030
Arnhem
2035
Ede
Overbetuwe
Wageningen
Rheden
Nederland
2050
Prognose bevolkingsontwikkeling 2025-2025 (Bron: Primos – ABF research)
druk (aantal inwoners van 0-15 en van 65+ t.o.v. het aantal
3.4.2 Ruimte en wonen
inwoners van 16-64) veel hoger ligt dan gemiddeld in
In de Ruimtelijke Visie 2025 (Strategisch Beleidskader Renkum
Nederland, Gelderland en de referentiegemeenten. Daarmee
(ver)bindt) is een centrale doelstelling uitgewerkt voor ruimtelijk
kent de demografische leeftijdsverdeling in Renkum een
ontwikkelingsperspectief: Renkum wil, ook in de toekomst, een
sterk kenmerkende verdeling. De demografische druk wordt
levendige en onderscheidende groen(blauw)e gemeente zijn met
voornamelijk veroorzaakt door de groep 65 plussers (grijze
een goed ontsloten sociaaleconomische structuur, waar het goed
druk). We zien hier dat Renkum met een grijze druk (aantal
wonen, werken en recreëren is. In de Ruimtelijke Visie spreekt
65+ inwoners t.o.v. inwoners 20-64 jaar) van 54,2% een
de gemeente uit dat ze accepteert dat de ruimte, die nodig is
stuk hoger zit dan gemiddeld in Nederland, Gelderland en
voor aanvullingen of aanpassingen van de woningvoorraad,
gemiddeld in de referentiegroep. De groene druk is redelijk
van de werkgelegenheid of voor het oprichten van sociaal-
gemiddeld ten opzichte van de referentiegroep die in de tabel
maatschappelijke accommodaties voornamelijk gevonden moet
weergegeven is.
worden binnen de bebouwde komgrenzen door herontwikkeling (transformatie, herstructurering, intensivering e.d.).9 Bevolkingsdichtheid
Groene druk
Grijze druk
Demograf ische druk
(2021)
(inwoners/
(-19 t.o.v. 20-64
(65+ t.o.v. 20-64
(0-15 en 65+ t.o.v. 16-64)
km2) (2020)
jaar) (2021)
jaar) (2021)
(2021)
Renkum
31.417
684
36,8%
54,2%
72,8%
Arnhem
162.424
1649
32,9%
24,6%
44,8%
Ede
118.530
368
42,9%
32,9%
57,5%
Overbetuwe
48.214
439
35,9%
48,6%
58,6%
Rheden
43.408
535
42,7%
35,3%
67,2%
Wageningen
39.635
1304
28,3%
25,4%
40,2%
Provincie Gelderland
2.085.952
420
37,7%
36,1%
56,9%
Nederland
17.475.415
517
36,4%
33,7%
54,6%
Tabel 1.
17
Inwoner-aantal
Demografische kengetallen Renkum ten opzichte van buurgemeenten, (Bron: CBS Statline 2020 en 2021, o.a. via VNG) 9
Ruimtelijke Visie 2020 – Renkum (ver)bindt
De bestuurskracht van de Gemeente Renkum | Rapport
Woningvoorraad
de gemeente dan gaan werken aan een verdere bundeling en
Renkum heeft met 15.002 woningen de kleinste woningvoorraad
clustering tot brede scholen of wijkscholen.12 Verder zijn er
van de onderzochte gemeenten. In de regio telt de gemeente
verschillende hotels, restaurants en cafés gevestigd. In 2020
Arnhem met 77.841 woningen het grootste woningaantal.
telde Renkum 95 horecagelegenheden. De gemeente ziet de
Wanneer wordt gekeken naar het eigendomsrecht van de
positie van de horeca in de gemeente met name voor zich in de
woningen valt op dat in de gemeente Renkum een relatief groot
primaire kristallisatiekernen. Dit zijn de centrumkernen waar
aandeel van de woningen in de koopsector valt. Het aandeel
de meeste voorzieningen dicht bij elkaar gepositioneerd zijn.
woningen in de huursector is in Renkum relatief klein ten opzichte van het gemiddelde in de regiogemeenten, provincie en Nederland. Dat er een dermate lage hoeveelheid sociale huur is en een relatief grote hoeveelheid koopwoningen strookt ook met het beeld van Renkum als een ‘duurdere’ gemeente
Aantal
Aantal
Aantal
basisscholen
vestigingen
vestigingen
per 10.000
voortgezet
horeca
inwoners
onderwijs
(2020)
(2019-2020)
(2019-2020)
om te wonen. Verder is van de huurwoningen in Renkum een
Renkum
3,2
1
95
relatief groot deel in handen van een particuliere verhuurder.
Arnhem
2,8
15
695
Het aandeel huurwoningen van een corporatie is in Renkum
Ede
4,4
8
365
klein ten opzichte van dat van andere gemeenten in de regio. De
Overbetuwe
4,6
5
120
percentages van de voorraad in de koop- en huursector tellen in
Rheden
4,4
5
135
onderstaande tabel niet op tot 100%. Dit komt doordat niet van
Wageningen
3,1
3
140
iedere woning bekend is in welke sector deze valt.
Provincie Gelderland
4,1
176
7.290
Nederland
3,6
1.450
69.630
Woningen totaal (2021)
Voorraad koop sector (2020)
Renkum
15.002
62,7%
36,7%
57,4%
Afstand tot voorzieningen
Arnhem
77.841
43,5
55,4%
64,0%
Gekeken naar de voorzieningenladder lijken de
Ede
50.052
65,7%
34%
62,0%
voorzieningen die wenselijk zijn op de schaal van dorp, wijk
Overbetuwe
20.128
68%
31,6%
69,9%
of buurtvoorzieningen ook daadwerkelijk op minder dan
Rheden
21.281
54,9%
43,9%
66,3%
4 km afstand te vinden zijn. Denk hierbij bijvoorbeeld aan
Wageningen
18.086
42,8%
57,1%
69,1%
een huisartsenpraktijk, een basisschool of de beschikbaarheid
Provincie
922.501
60,9%
38,7%
70,5%
van winkels die overige dagelijkse levensmiddelen aanbieden.
7.966.352
57,2%
42,3%
68,6%
In Renkum is de gemiddelde afstand tot een huisartsenpraktijk
Voorraad % sociale huursector huur totale (2020) van huur (2019)
Tabel 3.
Voorzieningen en afstand tot voorzieningen (Bron: DUO, bewerking ABF)
Gelderland Nederland Tabel 2.
met 1 kilometer gelijk aan de gemiddelde afstand in Nederland.
Basisregistraties adressen gebouwen (Bron: ABF research, systeem woningvoorraad)
De gemiddelde afstand tot een ziekenhuis is daarentegen
3.4.3 Voorzieningen en bereikbaarheid
in Renkum met 7,1 kilometer aanzienlijk groter dan in
Voorzieningen
buurgemeenten. Ook het voortgezet onderwijs is in Renkum
In de gemeente Renkum is één middelbare school gevestigd; Het
vergeleken met de andere onderzochte gemeenten relatief ver
Dorenweerd college. De school biedt onderwijs op mavo-, havo-
weg. De afstand tot de dichtstbijzijnde basisschool ligt met
en (tweetalig) vwo-niveau en telt ongeveer 1.100 leerlingen.
0,7 kilometer op het Nederlands gemiddelde. De afstand tot
Ook zijn er in de gemeente Renkum elf basisscholen, en drie
dagelijkse levensmiddelen is in Renkum met 0,7 kilometer
scholen voor speciaal onderwijs gevestigd, verspreid over vier
minder groot dan gemiddeld in Gelderland. Ook de afstanden
kernen.11 Met een gemiddeld aantal basisscholen per 10.000
tot een oprit naar een hoofdverkeersweg en een treinstation
inwoners van 3,2 scoort Renkum onder het gemiddelde in
liggen in Renkum met respectievelijk 1,2 en 3,7 kilometer
Gelderland en Nederland, maar niet per se laag in vergelijking
aanzienlijk lager dan gemiddeld in Nederland.
10
met buurgemeenten Wageningen en Arnhem. Daarnaast stelt de gemeente dat de instandhouding van het huidige aantal basisscholen in de toekomst uitdagingen kent, gezien de sterke verwachte ontgroening in de komende jaren. Vermoedelijk zal
18
10 11
Welkom! | Dorenweerd College Scholen - Gemeente Renkum
12
De ruimtelijke Visie 2025 – Strategisch beleidskader Renkum (ver)bindt (Oktober 2011)
(2019)
Treinstations
(2020)
verkeers-weg
Oprit hoofd
(2020)
levensmiddelen
Overige dagelijkse
onderwijs (2017)
School voortgezet
Renkum
1,0
7,1
0,7
3,3
0,7
1,2
3,7
Arnhem
0,9
2,6
0,6
1,7
0,6
1,8
2,1
Ede
1,1
4,1
0,7
2,9
0,9
1,5
3,0
Overbetuwe
1,0
6,1
0,7
2,5
0,9
1,2
2,8
Rheden
1,1
2,2
0,5
1,9
0,6
0,8
1,3
Wageningen
0,8
1,5
0,6
1,8
0,8
1,1
6,7
Provincie Gelderland
1,1
5,2
0,7
2,6
0,9
1,6
3,9
Nederland
1,0
4,6
0,7
2,3
0,8
1,8
5,0
Tabel 4.
Afstanden tot voorzieningen in km (Bron: CBS – Nabijheid van voorzieningen, Regionale Monitor Brede Welvaart)
3.4.4 Economie en werkgelegenheid Werkgelegenheid in Renkum De netto arbeidsparticipatie van Renkum is met een percentage van 66,6% gemiddeld ten opzichte van de netto arbeidsparticipatie die zichtbaar is bij de gemeenten uit de referentiegroep, de provincie Gelderland en het gemiddelde in Nederland. Er is relatief weinig werkeloosheid: het netto werkloosheidspercentage betreft met slechts 2,9% het op een na laagste cijfer van de referentiegroep. Ook afgezet tegenover de provincie Gelderland en het gemiddelde in Nederland scoort Renkum lager. Het aantal banen in Renkum per 1000 inwoners is wel het laagst in de referentiegroep, en laag ten opzichte van het Nederlands gemiddelde. Waar Renkum hoger scoort is op het aantal ZZP’ers per 1000 inwoners. In de referentiegroep is er geen gemeente met een hoger percentage ZZP’ers. Deze doelgroep stimuleert de gemeente Renkum dan ook als onderdeel van haar economisch beleid (zie 2.6). De bedrijvigheid in Renkum zien we terug in het aantal vestingen van bedrijven per 1000 inwoners: de gemeente Renkum scoort hier het hoogste van de hele referentiegroep.
19
(2018)
Basisschool
(2019)
buitenpolikliniek)
Ziekenhuis (incl.
(2019)
Huisartsenpraktijk
De bestuurskracht van de Gemeente Renkum | Rapport
Renkum
66,6%
2,9%
522,5
Arnhem
66,4%
4,3%
Ede
69,4%
2,8%
Overbetuwe
71,4%
Rheden
19,4%
176,8
862,0
8,3%
148,0
693,3
13,2%
150,5
2,5%
630,8
12,2%
152,7
64,7%
3,5%
571,9
13,7%
141,9
Wageningen
66,4%
4,0%
688,5
8,6%
113,7
Provincie Gelderland
68,7%
3,0%
666,1
12,0%
144,5
Nederland
68,8%
3,4%
677,1
11,5%
151,6
Tabel 5.
(van 15-65 jaar) 2019
inwoners
bedrijven (per 1000
Vestigingen van
2019
totaal aantal banen
Aantal ZZPers t.o.v.
(van 15-65 jaar) 2019
inwoners
Banen per 1000
(%) 2019
percentage
Werkloosheids-
(%) 2019
arbeidsparticipatie
Netto
De bestuurskracht van de Gemeente Renkum | Rapport
Indicatoren economie en werkgelegenheid (Bron: CBS – VNG Monitor waarstaatjegemeente)
In onderstaande tabel zien we terug dat Renkum in de regio
3.4.5 Sociaal-maatschappelijk profiel
opvalt door een relatief hoog percentage inwoners dat werkt
In tabel 7 zien we enkele kengetallen terug die het sociaal
in de collectieve dienstverlening én de sector recreatie en
profiel van de gemeente karakteriseren. Allereerst is zichtbaar
toerisme. 44,0% van de banen van de gemeente Renkum zijn
dat er in Renkum relatief weinig lager opgeleide inwoners zijn:
te vinden in het collectief van onderwijs, gezondheidszorg en
met 88 lager opgeleiden per 1000 inwoners scoort Renkum het
openbaar bestuur. Het stimuleren van werkgelegenheid in de
laagst van de referentiegroep. Daarnaast was het besteedbaar
gezondheidzorg is ook onderdeel van een van de speerpunten
inkomen van inwoners in de gemeente Renkum in 2018 iets
uit de nota economie van de gemeente Renkum.
13
Hoewel
hoger in vergelijking met de meeste gemeenten uit de regio. Als
minder dan 1 op de 10 Renkumse banen in de toerismesector te
we kijken naar een vergelijkbare indicator voor brede welvaart
vinden zijn, zien we wel dat dat percentage hoger is dan in alle
in de gemeente Renkum, zien we dat sociaal-economische beeld
referentiegemeenten. De zakelijke dienstverlening in Renkum
bevestigd: slechts 22 gemeenten in Nederland kennen een
is een tweede grote werkgever, met 29,4% van het totale aantal
hoger percentage hoopopgeleide inwoners.
banen. Het betreft hier banen in de sectoren vervoer en opslag,
dienstverlening
dienstverlening
9,3%
44,0%
29,4%
2,4%
11,9%
7,3%
39,3%
35,5%
2,4%
Ede
17,4%
3,1%
18,9%
5,6%
28,5%
29,6%
2,4%
Overbetuwe
16,7%
2,8%
22,7%
6,1%
22,2%
33,5%
2,1%
Rheden
15,9%
0,8%
13,7%
5,7%
34,6%
32,4%
2,7%
Overige
Recreatie en
13,8%
0,3%
Zakelijke
Handel
0,6%
11,4%
Collectieve
Landbouw
10,0%
toerisme
Industrie Renkum Arnhem
Wageningen
4,7%
1,2%
10,1%
5,4%
43,2%
39,7%
1,2%
Provincie Gelderland
18,4%
2,6%
17,5%
6,5%
31,7%
27,7%
2,1%
Nederland
16,2%
2,6%
17,5%
7,0%
29,7%
31,8%
2,2%
Tabel 6.
13
20
dienstverlening
horeca en banen binnen financiële instellingen.
Aantal bedrijven per sector (Bron: CBS)
Nota Economie (2017)
De bestuurskracht van de Gemeente Renkum | Rapport
Werkeloosheidspercentage
Beroepsbevolking met
Besteedbaar inkomen
laag onderwijsniveau
per huishouden 2018
per 1000 inwoners 2019 Renkum
2,9%
88
€ 45.900
Arnhem
4,3%
129
€ 37.000
Ede
2,8%
175
€ 45.200
Overbetuwe
2,5%
140
€ 46.900
Rheden
3,5%
157
€ 40.700
Wageningen
4,0%
96
€ 40.200
Provincie Gelderland
3,0%
154
€ 43.200
Nederland
3,4%
145
€ 43.000
Tabel 7.
Werkeloosheidspercentage (2019), beroepsbevolking met laag opleidingsniveau per 1000 inwoners (2019) en besteedbaar inkomen per huishouden (2018) (Bron: CBS – VNG Monitor waar staat je gemeente)
Indicator van brede welvaart
Indicatorwaarde voor Renkum
Positie van Renkum in Nederland
Hoogopgeleide bevolking
41,9% (2019)
23e uit 355 gemeenten
71,2% (2019)
206e uit 260 gemeenten
(% van de bevolking van 15 t/m 74 jaar dat HBO of WO heeft afgerond) Contact met familie, vrienden of buren
(gedeeld met 8 gemeenten)
(% mensen van 15 jaar en ouder dat gemiddeld minstens een maal per week contact heeft met familie, vrienden of buren) Vrijwilligerswerk
47,4% (2019)
161e uit 252 gemeenten (gedeeld met 2 gemeenten)
(% van de bevolking van 15 jaar en ouder dat in de afgelopen 12 maanden bestuurlijk werk of andere activiteiten heeft verricht voor organisaties of verenigingen) Tabel 8.
Indicatoren van Brede Welvaart voor Renkum, waarbij aangegeven hoe Renkum presteert ten opzichte van alle andere Nederlandse gemeenten waarvan gegevens beschikbaar zijn op deze indicator. (Bron: CBS, Regionale Monitor Brede Welvaart)
Twee andere indicatoren van brede welvaart geven een indicatie
Waar inwoners van Oosterbeek grotendeels hoogopgeleid zijn
van sociale samenhang in Renkum. Die lijkt gemiddeld ten
en werken, zien we meer inwoners in de oostelijke kernen
opzichte van andere Nederlandse gemeenten: zo hebben
lager opgeleid zijn en geen betaald werk doen. Heveadorp komt
Renkumse inwoners naar verhouding iets minder contact
in deze vergelijking tussen deze specifieke componenten van
met familie, vrienden of buren, en scoren gemiddeld voor wat
sociaaleconomische status (uit 2019) met de laagste status uit
betreft vrijwilligerswerk.
de bus.
Als we verder ingaan op sociale samenhang in Renkum en de sociaal-economische status op wijkniveau bekijken, zien we flinke verschillen tussen de kernen. In een componentanalyse van het gemiddeld inkomen in een postcodegebied, het percentage mensen met een laag inkomen, het percentage laag opgeleiden en het percentage mensen dat niet werkt van het Sociaal-Cultureel Planbureau zien we een duidelijke tweedeling in de sociaal-economische status van oostelijke kernen als Oosterbeek en westelijker gelegen kernen als Renkum.14
14
21
Sociaal-economische status per postcodegebied in de gemeente Renkum, Sociaal Cultureel Planbureau 2019
De bestuurskracht van de Gemeente Renkum | Rapport
tussen beide referentiegroepen houden we hier met name het
Per 1000 inwoners
Ondersteuning thuis 2020
Hulp bij het huishouden 2020
Verblijf en opvang 2020
Hulpmiddelen en diensten 2020
Werk en Inkomen
Nederlands gemiddelde aan. Daar zien we dat Renkum een
Renkum
22
36
0
41
iets lager werkloosheidspercentage heeft dan gemiddeld in
Arnhem
39
35
8
25
Als we kijken naar het eerste sub-domein, zien we dat Renkum zich ten opzichte van gemeenten in de regio niet kenmerkt vanwege een hoog werkeloosheidspercentage, of een relatief hoog aantal huishoudens met bijstandsuitkeringen. In de uitgevoerde benchmark van Berenschot zien we dat Renkum (ten opzichte van de daar gebruikte referentiegroep) 49% meer bijstandsontvangers heeft dan gemiddeld. Gezien de verschillen
Nederland. Werkloosheids-
Huishoudens
percentage 2019
met bijstandsuitkeringen 2020
Renkum
2,9%
3,6%
Arnhem
4,6%
9,3%
Ede
2,8%
3,6%
Overbetuwe
2,5%
2,8%
Rheden
3,5%
4,6%
Wageningen
4,0%
3,1%
Provincie Gelderland
3,0%
4,5%
Nederland
3,4%
5,2%
Tabel 9.
Werk- en inkomensproblematiek (Bron: CBS – Arbeidsdeelname; CBS – Participatiewet).
Ede
19
28
4
23
Overbetuwe
12
22
0
29
Rheden
23
40
0
45
Wageningen
18
17
0
44
Provincie Gelderland
20
31
8
37
Nederland
19
29
3
44
Tabel 10.
Inwoners met individuele WMO-voorzieningen (Bron: CBS, Monitor Sociaal Domein, 2020)
3.4.6 Duurzaamheid In onderstaande tabel is de duurzaamheid per gemeente weergegeven aan de hand van de Telos duurzaamheidsmonitor. Telos definieert duurzaamheid breed: ‘Duurzame ontwikkeling is een ontwikkeling die voorziet in de behoeften van de huidige generatie, zonder het vermogen van toekomstige generaties in gevaar te brengen om in hun eigen behoeften te
Langdurige zorg en ouderenzorg
voorzien’. Het gaat over het in balans ontwikkelen van de drie
Als we kijken naar de voorzieningen in de WMO, zien we
onderdelen (kapitalen) van duurzaamheid: ecologisch kapitaal
dat Renkum een gemiddeld percentage huishoudens met een
(gerealiseerd door duurzame inrichting van de ruimte), sociaal-
voorziening (ten opzichte van het totaal aantal huishoudens)
cultureel kapitaal (dat voortkomt uit gedragsverandering van
kent - 24,5% in Renkum ten opzichte van 23,5% in heel
inwoners) en economisch kapitaal (gerealiseerd door duurzaam
Nederland in 2020. In Renkum maakt wel een (boven)
ondernemerschap). In onderstaande tabel zijn de scores van
gemiddeld aantal inwoners gebruik van hulp bij het
de gemeenten weergegeven op respectievelijk sociaal-cultureel
huishouden en hulpmiddelen en diensten.
kapitaal, ecologisch kapitaal en economisch kapitaal, met daarbij de positie ten opzichte van de 355 gemeenten. De gemeente Renkum heeft met een totaalscore van 52.6 op de duurzaamheidsmonitor een boven gemiddelde score ten opzichte van andere Nederlandse gemeenten. De score op economisch kapitaal is in Renkum wel het laagst ten opzichte van de andere onderzochte gemeenten in de regio. Op het gebied van ecologisch kapitaal scoort Renkum met 56.1 relatief hoog.
22
Rank economisch
48.9
231
56.1
65
52.9
149
Arnhem
53.4
95
47.2
272
52.1
160
60.8
11
Ede
54.4
55
51.2
162
54.4
101
57.6
30
Overbetuwe
51.0
190
52.3
134
45.9
310
54.8
83
Rheden
53.9
80
48.8
234
57.3
45
55.5
63
Wageningen
58.0
2
53.9
83
56.0
66
64.2
2
Tabel 11.
kapitaal
124
kapitaal
Rank ecologisch
Score economisch
kapitaal
52.6
kapitaal
Score sociaal-
Score ecologisch
cultureel kapitaal
Ranking
Renkum
Rank sociaal-
Totaalscore
cultureel kapitaal
De bestuurskracht van de Gemeente Renkum | Rapport
Score duurzaamheidsmonitor Telos 2020 (Bron: Nationale monitor duurzame gemeenten 2020, Telos).
3.5 Opinies over de vraagstukken in Renkum en de regio
In de Klimaatmonitor zijn geen recente cijfers opgenomen over bekende hernieuwbare energie en warmte in Renkum en in Nederland. Hier kunnen dan ook geen uitspraken over gedaan worden. Het aandeel bekende hernieuwbare elektriciteit en
Berenschot heeft gesprekken gevoerd met het college,
energie in vervoer is voor Nederland, Renkum en de rest van
de gemeenteraad, leden van het managementteam van
de referentiegroep wel bekend. Opvallend is dat het percentage
de gemeentelijke organisatie, individuele raadsleden
bekende hernieuwbare elektriciteit in Renkum met 3,7%
en een vertegenwoordiging van lokale ondernemers en
aanzienlijk lager ligt dan gemiddeld in Nederland. Dit geldt
maatschappelijke organisaties in Renkum. Ook zijn de opinies
ook voor de andere bestudeerde gemeenten in de regio. Het
van de burgemeesters van buurgemeenten Wageningen,
aandeel bekende hernieuwbare energie in vervoer ligt met 4,7%
Nijmegen, Arnhem en Rheden meegenomen. In de nota
in Renkum echter hoger dan het Nederlands gemiddelde. Dit
van bevindingen worden de opinies van de gemeentelijke en
is ook het geval in de andere gemeenten die in de regio zijn
ambtelijke organisatie, alsook de opinies van buurgemeenten
onderzocht.
breed uitgemeten. In dit rapport wordt een korte samenvatting weergegeven van deze opinies, met een aanvullende paragraaf
Gekeken naar de CO2 uitstoot in de bebouwde omgeving en
met de opinies van lokale ondernemers en maatschappelijke
verkeer zien we dat Renkum minder uitstoot dan de overige
organisaties.
referentiegemeenten. Kanttekening daarbij is dat het hier slechts een vergelijking in absolute zin betreft, niet gecorrigeerd voor de grootte of omvang van desbetreffende gemeenten.
Renkum
% Bekende
% Bekende
% Bekende
CO2-uitstoot
hernieuwbare
hernieuwbare
hernieuwbare
gebouwde
Verkeer en
energie (2018)
elektriciteit
warmte
energie in
omgeving (ton)
vervoer (ton)
vervoer
(2019)
(2019)
X
4,7
95.156
65.835
X
3,7
Arnhem
3,8
3,0
3,0
4,8
434.498
370.760
Ede
8,6
9,0
12,6
4,8
302.331
283.335
Overbetuwe
4,7
4,8
5,4
4,2
116.114
209.527
Rheden
4,1
4,3
3,9
4,4
X
58.805
Wageningen
4,1
5,3
3,4
4,5
104.288
31.238
Provincie Gelderland
7,2
9,3
8,7
4,4
5.391.019
5.080.572
Nederland
X
17,6
X
4,0
45.439.923
39.277.031
Tabel 12.
23
CO2-uitstoot
% Bekende hernieuwbare
Percentage hernieuwbare energie (Bron: de Klimaatmonitor MinEZK) en CO2 uitstoot (Bron: de Klimaatmonitor Min EZK: Berekening CO2-uitstoot o.b.v. emissiefactoren)
De bestuurskracht van de Gemeente Renkum | Rapport
3.5.1 Opinies over de gemeenschappen en het gebied van de gemeente Renkum •
Volgens het college heeft Renkum moeite met het vormgeven van een snelle energietransitie. Deze opgave is niet gebaat bij
Over het gebied en de ligging van de gemeente Renkum