TOELICHTING_Bijlage 2 Onderzoek onontplofte oorlogsresten
Tekst van het document
Vooronderzoek Ontplofbare Oorlogsresten Nieuwbouwwijk Halvinkhuizen Putten Gemeente Putten
Datum: Kenmerk:
11 mei 2022 22P049 conceptrapport versie 1.0
22P049 conceptrapport VO OO Nieuwbouwwijk Halvinkhuizen Putten 1.0 d.d. 11 mei 2022
1
Distributielijst - Gemeente Putten; - Bombs Away B.V.
Opdrachtgever: Mevr. L. Blom Gemeente Putten
Opgesteld: Mevr. M. Lammers MA Bombs Away B.V.
Geaccordeerd: Dhr. drs. Th. van den Berg Directie Bombs Away B.V.
Kenmerk en status: 22P049 Conceptrapport Versie 1.0
Handtekening:
Handtekening:
Handtekening:
Datum: 11 mei 2022
Bombs Away B.V. Postbus 1148 Maliebaan 74 3500 BC Utrecht 3581 CV Utrecht www.bombsaway.nl Info@bombsaway.nl KvK: 53705165 BTW: 850983666B01 IBAN: NL31ABNA0455602794
22P049 conceptrapport VO OO Nieuwbouwwijk Halvinkhuizen Putten 1.0 d.d. 11 mei 2022
2
MANAGEMENT SAMENVATTING Aanleiding, doel en uitgangspunt In opdracht van Gemeente Putten heeft Bombs Away B.V. te Utrecht een vooronderzoek (VO) Ontplofbare Oorlogsresten (OO) uit de Tweede Wereldoorlog uitgevoerd conform de richtlijnen van het ‘Certificatieschema vooronderzoek en risicoanalyse OO’ voor het project Halvinkhuizen in de gemeente Putten in de provincie Gelderland. De aanleiding voor het uitvoeren van dit vooronderzoek OO zijn de voorgenomen civieltechnische werkzaamheden in het onderzoeksgebied. De gemeente Putten is van plan een nieuwbouwwijk te realiseren in Halvinkhuizen. Het onderzoeksgebied kent vandaag de dag een agrarisch gebruik. Het doel van het vooronderzoek OO is om middels het raadplegen van diverse bronnen vast te stellen of er indicaties zijn dat er vanwege oorlogshandelingen tijdens de Tweede Wereldoorlog OO in/op de (water)bodem in het onderzoeksgebied kunnen zijn achtergebleven. In het geval dat deze indicaties er zijn, is het onderzoeksgebied (deels) verdacht op OO. De volgende zaken worden dan vastgesteld: hoofdsoort, subsoort, kaliber/gewichtsklasse, nationaliteit, de verschijningsvorm van mogelijke OO en de horizontale en de verticale afbakening van het verdachte gebied. Voor de hoofdsoort afwerpmunitie wordt tevens het type ontstekingsinrichting en het verwachte aantal vastgesteld.
Bij alle andere gevallen dan verdacht en bij contra-indicaties1, is het onderzoeksgebied onverdacht op OO. Resultaten en conclusies Op basis van de resultaten van het vooronderzoek OO is vastgesteld dat er geen indicaties zijn dat door oorlogshandelingen tijdens de Tweede Wereldoorlog OO zijn achtergebleven in/op de (water)bodem binnen de grenzen van het onderzoeksgebied. Het onderzoeksgebied is ONVERDACHT op OO. Advies Aangezien er tijdens de uitvoering van het vooronderzoek OO geen indicaties gevonden zijn waaruit blijkt dat het onderzoeksgebied getroffen is door oorlogshandelingen, wordt geadviseerd om de voorgenomen bodemingrepen in het onderzoeksgebied regulier uit te voeren, dat wil zeggen, zonder vervolgstappen in de opsporing van OO
1
Contra-indicatie: gebeurtenis/informatie over het niet (meer) aanwezig zijn van ontplofbare oorlogsresten in het onderzoeksgebied
22P049 conceptrapport VO OO Nieuwbouwwijk Halvinkhuizen Putten 1.0 d.d. 11 mei 2022
3
Inhoudsopgave 1
Inleiding ....................................................................................................................... 6 1.1 Aanleiding .......................................................................................................... 6 1.2 Doel vooronderzoek OO .................................................................................... 6 1.2.1 Vooronderzoek OO ............................................................................................ 6 1.2.2 Werkwijze vooronderzoek OO ........................................................................... 7 1.3 Onderzoeksgebied ............................................................................................. 8 1.4 Werkproces conform ISO 9001:2015 en CS-VROO .......................................... 8 1.5 Projectteam ........................................................................................................ 9 1.6 Leeswijzer........................................................................................................... 9
2
Geraadpleegde bronnen ........................................................................................... 10 2.1 Verantwoording bronnenmateriaal ................................................................. 10 2.2 Reeds uitgevoerde onderzoeken .................................................................... 10 2.3 Literatuur .......................................................................................................... 11 2.4 Archiefonderzoek in Nederland ...................................................................... 12 2.4.1 Gemeentearchief (GP) Putten ......................................................................... 12 2.4.2 Provinciaal archief (GA) Arnhem .................................................................... 13 2.4.3 Nationaal Archief (NA) Den Haag .................................................................... 15 2.4.4 Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies (NIOD) Amsterdam 16 2.4.5 Nederlands Instituut voor Militaire Historie (NIMH) Den Haag ...................... 17 2.4.6 Defensie archieven .......................................................................................... 19 2.4.7 Websites ...........................................................................................................
19 2.5 Archiefonderzoek in het buitenland ............................................................... 20 2.5.1 The National Archives UK (TNA UK) Londen ................................................. 21 2.5.2 National Archives and Record Administration II (NARA II) ........................... 22 2.5.3 Bundesarchiv-Militärarchiv (BaMa) Freiburg ................................................. 22 2.5.4 Bundesarchiv (BArch) Berlijn-Lichterfelde .................................................... 23 2.5.5 Imperial War Museum (IWM) Londen .............................................................. 23 2.5.6 Library and Archives of Canada (LAC) Ottawa .............................................. 23 2.6 Luchtfoto-onderzoek ....................................................................................... 23
3
Resultaten inventarisatie .......................................................................................... 25 3.1 Inleiding ............................................................................................................ 25 3.2 Vooroorlogse situatie onderzoeksgebied ...................................................... 27 3.3 Mobilisatieperiode ........................................................................................... 27 3.4 Meidagen 1940 ................................................................................................. 27 3.5 Duitse bezettingsjaren ..................................................................................... 28 3.6 Bevrijdingsjaar 1944-1945 ............................................................................... 29 3.7 Naoorlogse periode – heden ........................................................................... 43 3.8 Luchtfoto-analyse ............................................................................................ 43 3.8.1 Classificatie ...................................................................................................... 44 3.9 Leemten in kennis............................................................................................
49 3.10 Inventarisatiekaart ........................................................................................... 50
4
Analyse gegevens ..................................................................................................... 51 4.1 Inleiding analyse: verdacht of onverdacht gebied......................................... 51 4.2 Indicaties en verdachte gebieden ................................................................... 51 4.3 Indicaties zonder verdacht gebied.................................................................. 51 4.4 Bodembelastingkaart OO ................................................................................ 53
5
Conclusie en Advies ................................................................................................. 54 5.1 Conclusie.......................................................................................................... 54 5.2 Leemten in kennis............................................................................................ 54
22P049 conceptrapport VO OO Nieuwbouwwijk Halvinkhuizen Putten 1.0 d.d. 11 mei 2022
4
5.3 6
Advies ............................................................................................................... 54
Bijlagen ...................................................................................................................... 55 Bijlage 1 Overzicht beoordelen/evalueren inventarisatie (VO OO) ....................... 56 Bijlage 2 Vaststellen verdacht gebied en afbakening in vooronderzoek (CSVROO) 59 Bijlage 3 Dekking geraadpleegde luchtfoto’s ........................................................ 64 Bijlage 4 A1 Inventarisatiekaart (losbladig en digitaal) ......................................... 67 Bijlage 5 A1 Bodembelastingkaart OO (losbladig en digitaal) .............................. 68 Bijlage 6 Certificaat ISO 9001:2015......................................................................... 69 Bijlage 7 Certificaat CS-VROO ................................................................................ 70
Afbeelding voorblad: Uitsnede van de luchtfoto’s van 23 maart 1945 met daarop het onderzoeksgebied Nieuwbouwwijk Halvinkhuizen Putten in Putten. Bron: WAG, sortieref. 4-2109, fotonrs. 3027 en 3018.
22P049 conceptrapport VO OO Nieuwbouwwijk Halvinkhuizen Putten 1.0 d.d. 11 mei 2022
5
1 INLEIDING 1.1
Aanleiding In opdracht van Gemeente Putten heeft Bombs Away B.V. te Utrecht een vooronderzoek (VO) Ontplofbare Oorlogsresten (OO) uitgevoerd voor het project Halvinkhuizen te Putten in de gelijknamige gemeente (provincie Gelderland) naar de aanwezigheid van OO uit de Tweede Wereldoorlog in/op de (water)bodem. De aanleiding van het vooronderzoek OO zijn de voorgenomen werkzaamheden om een nieuwbouwwijk te realiseren in Halvinkhuizen in de gemeente Putten. Het is niet bekend of er rekening gehouden dient te worden met het aantreffen van OO uit de Tweede Wereldoorlog in het te onderzoeken gebied. Indien er OO aanwezig zijn in de bodem van het te onderzoeken gebied, dan bestaat de mogelijkheid op een ongecontroleerde werking van een of meerdere OO. Op basis van de Arbowetgeving en de Openbare Orde en Veiligheid dienen alle risico’s voorafgaand aan de voorgenomen werkzaamheden in kaart te worden gebracht waarbij de risico’s zoveel mogelijk moeten worden ingeperkt. Aan de hand van dit vooronderzoek OO is bepaald of er sprake is van een risico op het aantreffen van OO. Tevens wordt bepaald waar er een risico is op het aantreffen van OO.2
1.2
Doel vooronderzoek OO Het vooronderzoek OO heeft tot doel om te beoordelen of er in het te onderzoeken gebied sprake is van concrete aanwijzingen van de aanwezigheid van OO en indien deze aanwijzingen er zijn, om een verdacht gebied af te bakenen. Het vooronderzoek OO bestaat uit zowel het inventariseren als beoordelen (analyseren) van het bronnenmateriaal. Het eindresultaat is een rapportage met een bijbehorende Bodembelastingkaart OO. Het vooronderzoek OO omvat twee onderdelen, namelijk een vooronderzoek conflictperiode OO dat zich richt op de periode 1939-1945 en een vooronderzoek na-conflictperiode, dat zich richt op relevante naoorlogse bodemingrepen. Een vooronderzoek OO kan één of beide onderdelen bevatten. In dit geval is er sprake van een vooronderzoek conflictperiode. In overleg met de opdrachtgever is besloten om de verticale afbakening van het verdachte gebied en voor zover het afwerpmunitie betreft, het verwachte aantal vast te stellen tijdens dit vooronderzoek OO. Indien er in (delen van) het te onderzoeken gebied sprake is van concrete aanwijzingen voor de aanwezigheid van OO, dan wordt het verdachte gebied horizontaal en verticaal afgebakend. Tevens worden de gegevens over de mogelijk aanwezige OO vastgesteld. 1.2.1
Vooronderzoek OO Het vooronderzoek OO is uitgevoerd conform de richtlijnen in het ‘Certificatieschema vooronderzoek en risicoanalyse OO’. Er wordt gestart met een bronnenonderzoek. Het bronnenonderzoek vindt plaats op basis van een inventarisatie van: 1. Gebeurtenis/informatie over het mogelijk aanwezig zijn van OO in het te onderzoeken gebied (indicaties);
2
Disclaimer: Dit rapport betreft een vooronderzoek OO en is zorgvuldig uitgevoerd volgens de meest recente inzichten en geldende regelgeving. Bombs Away B.V. streeft naar een zo grondig mogelijk onderzoek, gebaseerd op een veelheid aan relevante bronnen en documenten. Desalniettemin is het resultaat van het onderzoek afhankelijk van een (relatief) gelimiteerd aantal beschikbare bronnen en bestaat de kans dat mogelijk belangrijke informatie niet (binnen de beschikbare tijd) wordt gevonden. Het vooronderzoek en de analyse van de geraadpleegde gegevens is uitgevoerd volgens de richtlijnen van het Certificatieschema CS-VROO. Voor de op OO verdachte gebieden geldt dat er in de voor het onderzoek geraadpleegde bronnen voldoende indicaties zijn aangetroffen dat er een verhoogde kans is op het aantreffen van OO in/op de (water)bodem. Voor de onverdachte gebieden binnen het onderzoeksgebied geldt dat er in de geraadpleegd bronnen geen of onvoldoende indicaties of contra-indicaties zijn gevonden dat er een verhoogde kans is op het aantreffen van OO in/op de (water)bodem. Door leemten in kennis en lacunes in het bronnenmateriaal, die zijn verwoord in de voorliggende rapportage, kan echter niet worden uitgesloten dat er in de onverdachte gebieden geen OO kunnen worden aangetroffen.
22P049 conceptrapport VO OO Nieuwbouwwijk Halvinkhuizen Putten 1.0 d.d. 11 mei 2022
6
2. Gebeurtenis/informatie over het niet (meer) aanwezig zijn van OO in het te onderzoeken gebied (contra-indicatie). In deze richtlijnen voor het uitvoeren van het vooronderzoek OO staan de verplichte bronnen die geraadpleegd dienen te worden, alsmede de aanvullende bronnen. Bron Literatuur Gemeentelijk & Provinciaal archief Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies (NIOD) Nationaal Archief te Den Haag Semi-statisch Informatie Beheer Ministerie Defensie te Rijswijk Explosieven Opruimingsdienst Defensie (EOD) Luchtfotocollectie Wageningen UR, Kadaster en Royal Commission on the Ancient and Historical Monuments of Scotland te Edinburgh Krantenberichten Nederlands Instituut voor Militaire Historie (NIMH), collectie 575 The National Archives te Londen, gegevens aangaande luchtaanvallen door Royal Air Force Bundesarchiv-Militärarchiv te Freiburg Nederlands Instituut voor Militaire Historie (NIMH), collectie 409 The National Archives te Londen, gegevens aangaande artilleriebeschietingen National Archives and Record Administration II (NARA IIat College Park (VS) Getuigenverklaringen Kadaster (naoorlogs kaartmateriaal)
Raadplegen VO OO Verplicht Aanvullend ✔ ✔ ✔
Geraadpleegd ✔ ✔ ✔
✔ ✔
✔ ✔
✔ ✔
✔ ✔
✔ ✔
✔ ✔
✔
✔
✔ ✔
✔ ✔
✔
✔
✔
✔
✔
Niet beschikbaar ✔
✔
Tevens zijn de volgende bronnen geraadpleegd, die niet vermeld zijn in het ‘Certificatieschema vooronderzoek en risicoanalyse OO’, maar die wel relevante informatie zouden kunnen bevatten over het te onderzoeken gebied: • • • • 1.2.2
Imperial War Museum (IWM) te Londen (Verenigd Koninkrijk); Library and Archives of Canada (LAC) te Toronto (Canada); Bundesarchiv (BArch) Berlijn-Lichterfelde (Duitsland); Relevante websites.
Werkwijze vooronderzoek OO Het vooronderzoek OO is conform de richtlijnen van het ‘Certificatieschema vooronderzoek en risicoanalyse OO’ uitgevoerd. Een vooronderzoek OO bestaat uit een inventarisatie, de beoordeling van de relevante informatie en de evaluatie. Tijdens de inventarisatie is alle relevante informatie verzameld uit de geraadpleegde bronnen. Op basis van de verzamelde informatie is vastgesteld of er oorlogshandelingen hebben plaatsgevonden waarbij (mogelijk) OO zijn achtergebleven in/op de (water)bodem van het te onderzoeken gebied. Indien in de geraadpleegde bronnen indicaties zijn gevonden waaruit blijkt dat (delen van) het te onderzoeken gebied getroffen is (zijn) door oorlogshandelingen waarbij mogelijk OO zijn achtergebleven in/op de (water)bodem, is een analyse uitgevoerd. De verzamelde informatie is beoordeeld en geëvalueerd en de volgende zaken zijn vastgesteld: • Indicaties en contra-indicaties van oorlogshandelingen; • (Hoofd- en sub-)soort mogelijk aan te treffen OO; • Kalibers/gewichtsklasse van de mogelijk aan te treffen OO;
22P049 conceptrapport VO OO Nieuwbouwwijk Halvinkhuizen Putten 1.0 d.d. 11 mei 2022
7
• • • • • •
Nationaliteit van de mogelijk aan te treffen OO; Verschijningsvorm van de mogelijk aan te treffen OO; Type ontstekingsinrichtingen voor de hoofdsoort afwerpmunitie; De verwachte hoeveelheden OO; De horizontale afbakening van het verdachte gebied De verticale afbakening van het verdachte gebied.
De resultaten van de inventarisatie, de beoordelingen en evaluatie zijn in dit rapport opgenomen en hebben geresulteerd in de bijbehorende Bodembelastingkaart OO. 1.3
Onderzoeksgebied Dit vooronderzoek OO richt zich op het te onderzoeken gebied Nieuwbouwwijk Halvinkhuizen Putten in de gelijknamige gemeente (hierna: onderzoeksgebied). Het onderzoeksgebied is gelegen aan de zuidkant van de dorpskern van Putten, ten zuiden van de Van Geenstraat en ten westen van het sportpark Putten Eng. Het gebied is omsloten door de Nijkerkerstraat en de Van Geenstraat aan de noordzijde, de Roosendaalseweg aan de oostzijde, de Hooiweg aan de zuidzijde en de Beitelweg aan de westzijde. Halvinkhuizen en haar omgeving kennen momenteel een agrarisch gebruik (grasland), met een aantal bedrijven en volkstuinen, maar ook een aantal woningen, sportvelden en een tankstation. In het midden van het onderzoeksgebied ligt een substantieel agrarisch bedrijf. Daar oorlogshandelingen buiten het onderzoeksgebied van invloed kunnen zijn op het onderzoeksgebied, is rondom het onderzoeksgebied een (denkbeeldige) contour van 250 meter getrokken. Indicaties van oorlogshandelingen binnen deze contour zijn in het bronnenonderzoek meegenomen. In afbeelding 1 is in blauwe lijnen het onderzoeksgebied van dit vooronderzoek OO weergegeven.
Afbeelding 1: Onderzoeksgebied VO OO Nieuwbouwwijk Halvinkhuizen Putten in de gemeente Putten.
1.4
Werkproces conform ISO 9001:2015 en CS-VROO Bombs Away B.V. is een ISO 9001 gecertificeerd bedrijf en heeft zijn werkproces ingericht conform ISO 9001:2015 (zie bijlage 6 Certificaat ISO 9001:2015). Dit betekent dat Bombs Away
22P049 conceptrapport VO OO Nieuwbouwwijk Halvinkhuizen Putten 1.0 d.d. 11 mei 2022
8
B.V. stelselmatig controleert of de geleverde producten of diensten voldoen aan de behoeften, eisen, wensen en specificaties van de opdrachtgever. Wat opdrachtgevers belangrijk vinden aan een product of dienst, staat bij Bombs Away B.V. dan ook hoog in het vaandel. Bombs Away B.V. streeft er dan ook continu naar om de beoogde kwaliteit te blijven leveren en verbeteren. Bombs Away B.V. is tevens gecertificeerd conform het Certificatieschema Vooronderzoek en Risicoanalyse Ontplofbare Oorlogsresten (CS-VROO) (zie bijlage 7 Certificaat CS-VROO). Dit betekent dat Bombs Away B.V. wat betreft het Vooronderzoek en de Risicoanalyse OO voldoet aan de eisen die in dit Certificatieschema aan deze onderzoeken zijn gesteld. 1.5
Projectteam In het kader van dit vooronderzoek OO heeft Bombs Away B.V. een projectteam samengesteld dat de werkzaamheden heeft uitgevoerd. Het projectteam bestaat uit de volgende medewerkers: • • • • • •
1.6
Dhr. drs. Th.M. van den Berg Mevr. L. Hofland-Timmers Mevr. M. Lammers MA Dhr. A.H.J.M. Kuiten Dhr. J. Gruijters MSc Mevr. I. Hoen MSc
Directeur, historicus Projectleider Historicus, opsteller rapportage Senior OOO-deskundige/munitietechnicus GIS-specialist/tweede luchtfoto-analist GIS-specialist/luchtfoto-analist
Leeswijzer Deze schriftelijke rapportage van het vooronderzoek OO bestaat uit een aantal hoofdstukken: • • • • • •
In hoofdstuk 1 is de inleiding betreffende het uitgevoerde vooronderzoek OO gegeven; In hoofdstuk 2 staat een overzicht van de geraadpleegde bronnen, inclusief luchtfoto’s. Hier zijn tevens leemten in kennis vermeld; In hoofdstuk 3 is een overzicht weergegeven van alle indicaties van oorlogshandelingen in het onderzoeksgebied en de nabije omgeving tijdens de Tweede Wereldoorlog; In hoofdstuk 4 is de analyse van de historische gegevens en de afbakening van de verdachte gebieden weergegeven; In hoofdstuk 5 zijn de conclusies van het vooronderzoek OO en het daaruit voortvloeiende advies vermeld; In hoofdstuk 6 zijn de bijlagen bij het onderzoek ingevoegd, waaronder de luchtfotodekking per datum en de losbladige digitale A1 Inventarisatiekaart en de digitale A1 Bodembelastingkaart OO.
22P049 conceptrapport VO OO Nieuwbouwwijk Halvinkhuizen Putten 1.0 d.d. 11 mei 2022
9
2 GERAADPLEEGDE BRONNEN 2.1
Verantwoording bronnenmateriaal Om een zo goed en compleet mogelijk vooronderzoek OO uit te voeren zijn er diverse bronnen geraadpleegd. De meeste bronnen, zoals archiefstukken, zijn ter plaatse van een archiefbewaarplaats bestudeerd en gedigitaliseerd. Er zijn ook bronnen die door het betreffende instituut gedigitaliseerd zijn en alleen raadpleegbaar zijn via internet. Andere instellingen zoals de EOD en de luchtfotoarchieven leveren aangevraagde stukken alleen digitaal; een fysiek bezoek is niet altijd mogelijk. Verder beschikt Bombs Away B.V. over een eigen (digitale) database. Deze uitgebreide verzameling bestaat uit bronnen die gebruikt zijn voor eerder uitgevoerde onderzoeken. Deze bronnen betreffen binnen- en buitenlandse archiefstukken/documenten, luchtfoto's en films uit de Tweede Wereldoorlog, literatuur en kaarten. Alle verschillende bronnen zijn te herleiden naar hun oorspronkelijke archiefbewaarplaats aan de hand van de annotatie in tabellen en/of notenapparaat. Voor de bronnen geldt dat de betrouwbaarheid ervan is vastgelegd. Daartoe wordt onderscheid gemaakt tussen informatie uit een primaire bron (archiefstukken) en een secundaire bron (literatuur). Voorts wordt gekeken of de feiten uit een betrouwbare bron komen en of het overeenkomt met informatie uit andere bronnen. Indien aan de betrouwbaarheid getwijfeld wordt, is dit vermeld in het rapport.
Als slechts in één bron een indicatie staat waaruit blijkt dat het onderzoeksgebied getroffen is door een oorlogshandeling, dan dient deze indicatie door een tweede, onafhankelijk verifieerbare bron te worden bevestigd. Is dit niet het geval dan is op basis van deze enkele bron een afweging gemaakt of deze betrouwbaar/nauwkeurig genoeg is om mee te nemen in de inventarisatie. In dit hoofdstuk komen de geraadpleegde bronnen in het kader van het vooronderzoek OO aan bod. Per bron is aangegeven welke literatuur en/of archiefstukken/documenten zijn geraadpleegd, zodat voor de lezer de herleidbaarheid van indicaties en contra-indicaties van oorlogshandelingen duidelijk is. Bombs Away B.V. archiveert haar bronnenmateriaal met dezelfde signaturen zoals deze uit het betreffende archief of bron is gehaald.
2.2
Reeds uitgevoerde onderzoeken Om te bepalen of er in het verleden binnen en/of nabij het onderzoeksgebied meerdere (voor)onderzoeken OO (of CE) zijn opgesteld, zijn de volgende instanties hiervoor benaderd en/of geraadpleegd: • • • •
Bedrijfsarchief Bombs Away B.V; Bedrijfsarchief Gemeente Putten, waarbinnen het onderzoek valt; Vereniging voor Explosieven Opsporing (VEO) Bommenkaart; ProRail, Rijkswaterstaat, waterschap, en/of provincie zijn niet benaderd aangezien in het onderzoeksgebied geen infrastructuur aanwezig is die in het beheer van één of meerdere van deze organisaties is.
Onderstaand is een overzicht weergegeven van het geraadpleegde (voor)onderzoek OO. Type VO OO
Rapportnaam Rapportage Historisch Vooronderzoek Explosieven Rimpeler te Putten
Bedrijf T&A Survey
Kenmerk GPR6377
Datum 23 januari 2017
Relevante informatie uit het bovengenoemde (voor)onderzoek OO is verwerkt in dit rapport.
22P049 conceptrapport VO OO Nieuwbouwwijk Halvinkhuizen Putten 1.0 d.d. 11 mei 2022
10
In 2017 heeft de firma T&A Survey een historisch vooronderzoek uitgevoerd nabij het huidige onderzoeksgebied. Uit dit onderzoek kwam naar voren dat het station van Putten, de spoorlijn en de Rijksstraatweg meermaals het doelwit van geallieerde bombardementen zijn geweest. Een deel van het gebied nabij het huidige onderzoeksgebied is door T&A Survey verdacht verklaard op geallieerde afwerpmunitie van 250, 500 en 1000 lb.
Afbeelding 2: Reeds uitgevoerde onderzoeken ten opzichte van het onderzoeksgebied Nieuwbouwwijk Halvinkhuizen Putten in de gemeente Putten.
2.3
Literatuur In het kader van dit vooronderzoek OO is een literatuurstudie uitgevoerd. Literatuur geldt als secundaire bron. Naast de standaard boekwerken over de gevechtshandelingen in de Tweede Wereldoorlog op het land en in de lucht, zijn ook de regionale en streekgebonden publicaties bestudeerd. In onderstaande overzicht zijn de geraadpleegde publicaties weergegeven. • • • • • • • • •
Amersfoort, H. & P. Kamphuis (Red.), Mei 1940, de strijd op Nederlands grondgebied (Amsterdam 2012); Bollen, H. & P. Vroemen, Canadezen in actie: Nederland najaar '44 - voorjaar '46 (Warnsveld 1994); Bouw, H., Oorlog in Ermelo. Leven onder een bezetter (Ermelo 2009); How, D., The 8th Hussars: a history of the regiment (Sussex 1964); Huurman, C., Het spoorwegbedrijf in oorlogstijd, 1939-’45 (z.p. 2001); Klep, Ch. & B. Schoenmaker (Red.), Oorlog op de flank. De bevrijding van Nederland 1944-1945 (Den Haag 1995); Klok-van Dasselaar, W., Putten en Nijkerk onder vuur. Verhalen en belevenissen uit de Tweede Wereldoorlog (Barneveld 2010); Korthals Altes, A., Luchtgevaar. Luchtaanvallen op Nederland 1940-1945 (Amsterdam 1984); Middlebrook, M., & C. Everitt, Bomber Command War Diaries: An Operational Reference Book 1939-1945 (Harmondsworth 1985);
22P049 conceptrapport VO OO Nieuwbouwwijk Halvinkhuizen Putten 1.0 d.d. 11 mei 2022
11
• • • • • • • • •
Molenaar, F.J., De luchtverdediging in de meidagen 1940 (2dln, Den Haag 1970); Nierstrasz, V., De Operatien van het Veldleger en het Oostfront van de Vesting Holland mei 1940 (Den Haag 1952); Nierstrasz, V., De strijd op Nederlands grondgebied tijdens Wereldoorlog II, Nederlands verdediging tegen de Duitse aanval van 10-19 mei 1940 (Groene Serie) (Den Haag 1952 ev.); Peters, C., Gelderland bevrijd (Hulst 1993); Van de Kamp, R. & J. Van Woensel, Operatie Keystone. Nederlanders bij de Special Air Service (SAS), december 1944 – mei 1945 (2e druk; Nijmegen 2017). Van de Weerd, E., & G. Crebolder, Bevrijdingskroniek Noord-West Veluwe. Nijkerk – Putten – Ermelo – Harderwijk – Nunspeet – Hoevelaken (Barneveld 1983); Zeeuw, de P., Nijkerk 1940-1945. Een verhaal over de gebeurtenissen in Nijkerk van 1939 tot 1945 (Nijkerk 1995); Zeeuw, de P., Nijkerk in de greep der nazi’s. Verhaal over de gebeurtenissen te Nijkerk van 1939-1945 (Nijkerk 1965); Zwanenburg, G., En nooit was het stil…Kroniek van een luchtoorlog (2 delen, z.p. 19911993).
Relevante informatie uit de bestudeerde literatuur is verwerkt in dit rapport (zie hoofdstuk 3). 2.4
Archiefonderzoek in Nederland Naast literatuurstudie is er archiefonderzoek in Nederland uitgevoerd. Archiefstukken vallen onder de primaire bronnen. Het gemeentearchief, evenals het provinciaal archief en het Nationaal Archief (NA) in Den Haag geraadpleegd door een projectmedewerker van Bombs Away B.V. Verder zijn ook stukken uit het archief van het Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies (NIOD) in Amsterdam en van het Nederlands Instituut voor Militaire Historie (NIMH) in Den Haag bestudeerd. Tevens zijn het archief van de Explosieven Opruimingsdienst Defensie (EOD) en het Semi-statisch Informatie Beheer Ministerie Defensie (SSA) te Rijswijk bestudeerd. Voor dit onderzoek heeft er geen fysiek bezoek aan het archief plaatsgevonden. In de volgende subparagrafen worden alle voor dit onderzoek geraadpleegde archieven nader beschreven. Relevante informatie uit de geraadpleegde stukken en dossiers is verwerkt in dit rapport (zie hoofdstuk 3). 2.4.1
Gemeentearchief (GP) Putten Ten tijde van de Tweede Wereldoorlog lag het onderzoeksgebied in de gemeente Putten. Het onderzoeksgebied ligt, net als ten tijde van de Tweede Wereldoorlog, in de gemeente Putten. In het Gemeentearchief Putten (GP) te Putten is het gemeentearchief van de (voormalige) gemeente Putten geraadpleegd. Conform de richtlijnen van het ‘Certificatieschema vooronderzoek en risicoanalyse OO’ is in het gemeentearchief gezocht naar stukken van de luchtbeschermingsdienst, over aangetroffen/geruimde OO en oorlogsschaderapporten. Het archief van de luchtbeschermingsdienst ontbrak voor de jaren na 1941. Tevens zijn er in het gemeentearchief geen stukken gevonden over aangetroffen/geruimde OO. In de onderstaande tabel zijn de bestudeerde stukken weergegeven: Toeg. nr. Geen
Titel Gemeentearchief Putten
Inv. nr. 2 7 8 9 10 25
Jaar 19401942 19401948 19401948 19441948 19461948 19431944
Omschrijving Melding bijzondere gebeurtenissen Herbouw en herstel van werken Herbouw en herstel van werken Schaderapporten a t/m o van verwoeste panden oktober 1944 Schaderapporten p t/m z van verwoeste panden oktober 1944 Correspondentie tussen de burgemeester en de marechaussee
22P049 conceptrapport VO OO Nieuwbouwwijk Halvinkhuizen Putten 1.0 d.d. 11 mei 2022
12
Toeg. nr.
Titel
Inv. nr.
Jaar
26
19451946 19481973 19401945 19371941 19451967
114 129 130 198
318 322 340 610 873 879 892 895 900 1019 1030 1062 1632
2.4.2
19381941 19411944 18571949 19341967 19391953 19471958 19491972 19381958 19411957 19431944 19591972 19391961 19471956
Omschrijving gewest Arnhem/groep putten, 19431944 Opgaven oorlogsbuit aan het commissariaat militair gezag, 1945-1946 Gebruik van huisnummering in de gemeente Putten, 1948-1973 Correspondentie inzake bescherming van eigendommen Burgerwacht, 1937-1941 Verzoeken om schadeloosstelling op grond van de schadevergoedingsverordening (toekenningen en afwijzingen), 19451967 Luchtbescherming tijdens de Tweede Wereldoorlog, 1938-1941 Brandmelding en- rapporten Zorg voor en van wegen, 1947-1949 Eierhallen. 1934-1967 Voorzieningen voor de oude O.L.S. “Dorp” Openbare lagere school “schovenhorst” Bijzondere lagere school te Diermen Bijzondere lagere school te Hoef Chr. Lagere school te Huinen Politiemaandrapporten en processenverbaal Kaartmateriaal gebruikt voor straatnaamgeving en huisnummering Gemeentelijke gebouwen Gemeentehuis aan de Stationsstraat 1
Provinciaal archief (GA) Arnhem Het onderzoeksgebied ligt in de provincie Gelderland. In het Gelders Archief (GA) te Arnhem is het provinciaal archief geraadpleegd. Conform de richtlijnen van het ‘Certificatieschema vooronderzoek en risicoanalyse OO’ is gezocht naar stukken van de luchtbeschermingsdienst, over aangetroffen/geruimde OO en oorlogsschaderapporten. Hiertoe zijn de archieven van het Militair Gezag, het provinciaal bestuur en de Commissaris van de Koningin geraadpleegd. In de onderstaande tabel zijn de bestudeerde stukken weergegeven: Inv. nr. 0039
0040
0041
0044
Titel Gedeputeerde Staten (1723) 1814-1950 (1971)
Gouverneur van de Provincie/Commissaris van de Koning(in), 18131950 Kabinet van de Gouverneur van de Provincie/Commissaris des Konings (der Koningin), 1825-1949 Tijdelijk Provinciaal Bestuur te Nijmegen.
Doos nr. 8529
Jaar 19451947
Omschrijving Opruiming van mijnen en munitie
10336
19421945 18131950
Verbetering van bruggen en herstel van oorlogsschade, 1942-1945 Geen relevante inv. nrs. aangetroffen
18521949
Geen relevante inv. nrs. aangetroffen
19441945
Stukken betreffende luchtbescherming en brandweerwezen, 1944-1945
132
22P049 conceptrapport VO OO Nieuwbouwwijk Halvinkhuizen Putten 1.0 d.d. 11 mei 2022
13
Inv. nr.
0045
0047
0075
0078
0081 1037
1557
Titel Provinciebestuur in het bevrijde gedeelte van Gelderland, 1944-1945 (1984)
Tijdelijk Provinciaal Bestuur te Lochem. Provinciebestuur in het bezette gedeelte van Gelderland (1936) 19441945 Stichting Gelderland 1940
Algemene Commissie voor Wederopbouw en Herstel in Gelderland Commissie voor Wederopbouw en Herstel Maas en Waal Stichting Herstel Gelderland 1945 Militair Gezag Provincie Gelderland (1941-1948)
Documentatiecollectie Tweede Wereldoorlog
Doos nr.
Jaar
Omschrijving
143
19441945
Stukken betreffende de wederopbouw van door oorlogshandelingen verwoest gebied Geen relevante inv. nrs. aangetroffen
19441945
17
1940
30
19401941
31
1941
32
1941
19451946
Lijst met opgave van geleden oorlogsschade per gemeente, met brieven gericht aan de Commissaris van de Koningin, 1940 Stukken betreffende geleden schade aan weiland, bouwland en boomgaarden door defensiemaatregelen, 1940-1941 Stukken betreffende geleden schade aan boerenbedrijven door defensiemaatregelen, Land van Maas en Waal en Rijk van Nijmegen, 1941 Stukken betreffende geleden schade aan boerenbedrijven door defensiemaatregelen, Overig Gelderland, 1941 Geen relevante inv. nrs. aangetroffen
19451946
Geen relevante inv. nrs. aangetroffen
Geen relevante inv. nrs. aangetroffen
69
19451949 1944
191
1945
222
1945
259
1945
274 564 572
1945 1945 1945
4
Onbekend
7 8 9 32 245
Onbekend Onbekend Onbekend 1944 19441945 1944 1933, 1945, 1951 1993 1994 1994 1995 1995
296 377
781 1047 1087 1096 1157
Stukken betreffende schade aan en wederopbouw van woningen en andere gebouwen, 1944 Stukken betreffende het opruimen van mijnen en munitie, 1945 Stukken betreffende de wederopbouw, 1945 Correspondentie van het hoofd van de Dienst Burgermijnopruiming van het MG Gelderland en de leider van het District Arnhem van de Dienst Burgermijnopruiming, 1945 Rapporten (overige rapporten), 1945 Rapporten Stukken betreffende luchtbescherming, brandweer ren mijnopruiming Luchtbeschermingsdienst Brandweer Brandweer Brandweer Operations Record Books Bombardementen Bombardementen Stafkaarten
Mijnenvelden Bombardementen Bevrijding Krantenknipsels over explosieven Bevrijding
22P049 conceptrapport VO OO Nieuwbouwwijk Halvinkhuizen Putten 1.0 d.d. 11 mei 2022
14
2.4.3
Inv. nr. 2867
Titel Collectie L.P.J. Vroemen
Doos nr. 17-352
2879
Collectie G.J. van Boetzelaer
1
Jaar 19441945 19411945
Omschrijving Foto’s van de Tweede Wereldoorlog Drukwerken met betrekking tot de Tweede Wereldoorlog, 1941-1945. N.B. Betreft o.m. de winterhulp, distributie, oorlogshandelingen, politieke pamfletten, bonnenboekjes en broodkaarten
Nationaal Archief (NA) Den Haag In het Nationaal Archief (NA) zijn onder meer stukken van de collectie Inspectie Bescherming Bevolking tegen luchtaanvallen (toeg.nr. 2.04.53.15) met daarin de berichten van gemeenten aan de Rijksinspectie Luchtbescherming te Den Haag in de periode 1940-1943, het zgn. Bunkerarchief (toeg. nr. 2.13.167), de verzameling krantenknipsels uit het archief van het Korps Hulpverleningsdienst (toeg.nr. 2.04.110) en het Militair Gezag (toeg. nr. 2.13.25) ingezien. In de onderstaande tabel staan de geraadpleegde stukken: Toeg. nr. 2.04.53.15
Titel Inspectie Bescherming Bevolking tegen luchtaanvallen (19371946)
Inv. nr. 1-13
Jaar 1940
Omschrijving Ingekomen en minuten van uitgegane brieven
32
19401941 19401941
Commissie van Proefneming, nrs. 17.27.1 – 17.27.11 Ingekomen en minuten van uitgegane brieven van en aan diverse overheidsinstellingen: Commissaris der Koningin in de provincie Gelderland, nrs. 18.2.1 - 18.2.33 Rapporten van gemeentelijke luchtbeschermingsdiensten met documentatie Meldingen en processen -verbaal ontvangen van gemeenten over geallieerde luchtactiviteiten: Gelderland Registers met krantenknipsels inzake explosieven
38
2.04.110
Korps Hulpverleningsdienst (1945-1974)
61
19391940
73
19401941
20
19451959
21
19451947 19571959 1947
22 23 28 2.13.25
2.13.167
Militair Gezag (1939)(19431946)(1956)
Het archief van het 2e Geniecommandement, Bureau Registratie Verdedigingswerken van het Ministerie van Defensie (zgn. 'Bunkerarchief'), (1923) 1946-1987 (1992)
1567
19471970 19441945
1568
19441945
272-284
1951
285-296
19471962 z.j.
11121119
Registers met krantenknipsels inzake explosieven Registers met krantenknipsels inzake explosieven Tijdschrift voor het personeel van de Hulpverleningsdienst Verzameling krantenknipsels inzake de Hulpverleningsdienst Stukken betreffende de opsporing en ruiming van mijnen en andere explosieven [4.75.00] Rapporten van de Censuurdienst van de Sectie PTT inzake brieven waarin melding gemaakt wordt van bombardementen, afschriften [4.06.00] Blokkaarten van werken
Overzichtskaarten Nederlandse stafkaarten met aantekeningen van stellingen en complexen, schaal 1:25000
22P049 conceptrapport VO OO Nieuwbouwwijk Halvinkhuizen Putten 1.0 d.d. 11 mei 2022
15
2.4.4
Toeg. nr.
Titel
Inv. nr. 1120
Jaar z.j.
2.13.210
Commissie van Proefneming met hierin opgenomen afgedwaalde archiefbescheiden van onderdelen van de Artillerie-Inrichtingen en Artillerie onderdelen (1814-)(1867-1942)
23
1940
24
1940
25
1940
26
1940
28
19411942
Omschrijving Stellingkaarten van heel Nederland (dienstgeheim) met vermeldingen van alle Nederlandse en Duitse werken waarop de aard van de groepen van werken door symbolen zijn aangegeven. Groot formaat. Staten houdende opgaven van plaatsen waar mogelijk onontplofte projectielen zijn gevonden, die wel of niet geruimd zijn
Stukken betreffende het ruimen van landmijnen en het beschikbaar stellen van personeel, ingedeeld naar gebied Ingekomen en minuten van uitgaande stukken inzake aanvragen tot het ruimen van onontplofte (water)mijnen en personeelsaangelegenheden Ingekomen en minuten van uitgaande stukken inzake aanvragen tot het ruimen van onontplofte (water)mijnen en personeelsaangelegenheden Lijsten met opgave van personeel en afwikkeling van de afdeling belast met het onschadelijk maken van niet gesprongen munitie en vliegtuigbommen
Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies (NIOD) Amsterdam In het archief van het NIOD zijn de volgende collecties geraadpleegd: Collectie Departement van Justitie (toegangsnummer 216k), waarin zich processen-verbaal bevinden met betrekking tot bomafworpen en andere luchtoorlog gerelateerde gebeurtenissen in een aantal Nederlandse gemeenten, en de Collectie Generalkommissariat für das Sicherheitswesen – Höhere SS- und Polizeiführer NordWest (toegangsnummer 077), waarin zich een relatief compleet overzicht bevindt van bomafworpen en andere luchtoorlog gerelateerde gebeurtenissen op Nederlands grondgebied in de periode september 1940 - april 1941. Tevens is het archief van de verzetsgroep Groep Albrecht (toeg. nr. 190a) ingezien. In de onderstaande tabel zijn de bestudeerde stukken weergegeven: Toeg. nr. 077
190a
216k
Titel Generalkommissariat für das Sicherheitswesen (Höhere SS- und Polizeiführer Nord-West) (1938)(1940-1945) Groep Albrecht (19431947)
Inv. nr. 1328
Jaar 19401941
Omschrijving Dagberichten van de Befehlshaber der Ordnungspolizei Den Haag betreffende vijandelijke luchtaanvallen
17-34
1945
Departement van Justitie (1935)(1940-1945)(1950)
181-185
19431944
186
z.j.
Enige verslagen, alsmede medewerkers van de groep Albrecht afkomstig uit de volgende sectoren: het Noorden, Overijssel, de Achterhoek, en Twente, D. A. A. (=Deventer, Arnhem, Apeldoorn), de Veluwe en Gelderland, Alblasserwaard en de Betuwe, Utrecht, Amersfoort, Amsterdam, Woerden, Zuid-Holland, Zeeland, Zuid-Nederland Processen-verbaal van de plaatselijke luchtbeschermingsdiensten, politie en Marechaussee met betrekking tot vijandelijke vliegtuigen, bomaanvallen en ontploffingen in verschillende gemeenten Meldingen van verschillende gemeenten betreffende ongevallen, beschietingen, bombardementen en het afwerpen van (lege) benzinetanks door vliegtuigen
22P049 conceptrapport VO OO Nieuwbouwwijk Halvinkhuizen Putten 1.0 d.d. 11 mei 2022
16
Tevens is de onlinebeeldbank van het NIOD geraadpleegd via de site https://beeldbankwo2.nl/. De beeldbank is op 21 maart 2022 doorzocht op zoektermen ’8th Hussars’, ‘Barneveld’, ‘Halvinkhuizen’, ‘Putten’, ‘Veenhuizerveld’ en ‘Voorthuizen. Dit leverde relevante resultaten op.
2.4.5
Beeldnummer 90999
Plaats Putten
Datum November 1945
Omschrijving Represailles door de Duitsers – Putten
91024
Putten
Januari 1946
104865
Putten
1946
98605
Putten
1945
Represailles door de Duitsers - Putten Het Vrije Volk. Putten Putten, 1945
98622
Putten
1945
Putten, 1945
113542
Putten
1944
Rookwolken in de avondlucht boven Putten
Bijzonderheden Houtsnede over de Razzia van Putten (1-2 oktober 1944) Een door de Duiste militairen verwoest huis Pagina uit het blad Het Vrije Volk met foto’s Oorlogsschade aan huizen. Op de foto is ook geschut te zien Op de foto is geschut te zien. Op de achtergrond een verwoest huis Op 1 oktober 1944 werd het dorp Putten als represaille afgebrand. De mannelijke bewoners werden afgevoerd naar een concentratiekamp
Nederlands Instituut voor Militaire Historie (NIMH) Den Haag Het NIMH beheert collecties over de geschiedenis en de archieven van de Nederlandse krijgsmacht en bezit een collectie die betrekking heeft op de Tweede Wereldoorlog. Voor het onderzoek is de collectie 575 'Bureau Inlichtingen/Duitse Verdedigingswerken' geraadpleegd. De collectie 409 'Gevechtsverslagen en rapporten mei 1940’ is in het kader van dit vooronderzoek niet geraadpleegd. De reden hiervoor is dat er in de overige geraadpleegde bronnen geen aanwijzingen gevonden zijn waaruit blijkt dat er in mei 1940 gevechtshandelingen in het onderzoeksgebied hebben plaatsgevonden. Daarnaast zijn er nog diverse andere collecties bekeken. In onderstaande tabel zijn de geraadpleegde collecties weergegeven. Toeg. nr. 409
Titel Gevechtsverslagen en rapporten mei 1940 (mei 1940)
Inv. nr.
Jaar
420
Burgemeestersverklaringen ’40-’45 (1940-1945)
16
1947
422
Vroemen (Canadese eenheden in Nederland)
40 98
1947 1947
118
1947
119
1947
120
1945
Omschrijving Er zijn in de geraadpleegde bronnen geen indicaties gevonden waaruit blijkt dat tijdens de meidagen gevechtshandelingen in het onderzoeksgebied hebben plaatsgevonden. De 409-collectie is niet geraadpleegd Papekop t/m Pynacker Panneren t/m Pijnacker Verslag van de besprekingen van generaal-majoor Van Hilten en majoor Van der Kloet met Generalmajor Von Prittwitz, commandant LXXXVIII. Armeekorps, Generalleutnant Plocher, commandant 6. Fallschirmjäger-Division en Generalmajor Philippi, commandant van de 361. Infanterie-Division, betreffende Duitse troepen in Nederland 1945 Verrichtingen van Duitse troepen in Nederland in april 1945, opgesteld door Generalleutnant H. Plocher De krijgsverrichtingen van het LXXXVIII. Armeekorps in Nederland van 22 maart tot 10 mei 1945, opgesteld door F.W. von Prittwitz und Gaffon Verscheidene dagorders van het Oberkommando des Heere over de Duitse troepen in West-Europa
22P049 conceptrapport VO OO Nieuwbouwwijk Halvinkhuizen Putten 1.0 d.d. 11 mei 2022
17
Toeg. nr.
575
Titel
Bureau Inlichtingen/Duitse Verdedigingswerken (19401945)
Inv. nr. 130
Jaar 1945
150
1945
151
1946
208
1945
365
1945
367
1945
371
1945
513
1945
514
1945
553
1945
569
1944
570
1945
600
1945
Omschrijving Overzicht van binnengekomen telefoonberichten en andere berichten bij het hoofdkwartier van de 1st Canadian Infantry Division Inlichtingen van het 49th (West Riding) Infantry Division betreffende de Duitse politie-eenheden in Nederland ten westen van de IJssel Rapport van het verhoor van Generalleutnant H. Plocher, commandant van de 6. Fallschirmjäger-Division Inlichtingen van de I Canadian Corps betreffende krijgsverrichtingen rondom de IJssellinie Bericht van Experimental Force betreffende uitschakeling Duitse luchtmacht; bericht van I Canadian Corps betreffende krijgsverrichtingen van verscheidene eenheden; instructies voor I Canadian Corps betreffende de verovering van gebied ten noorden van de Rijn en Neder-Rijn; instructies van C. Foulkes betreffende verovering van Noordwest-Duitsland en West-Nederland; verslag van C. Foulkes betreffende de bevrijding van Arnhem; telegram betreffende Nederlandse burgers in frontlinies bij Hedel; berichten van I Canadian Corps betreffende krijgsverrichtingen van verscheidene eenheden Army Operations Logs van de First Canadian Army; inlichtingen van de I Canadian Corps betreffende e krijgsverrichtingen in Apeldoorn en op de Veluwe Verslagen van captain M.J. Holland en major H.C. Druce betreffende operatie Keystone; namenlijst van betrokkenen bij operatie Keystone Verslag van Generalleutnant H.
Plocher betreffende de inzet van de 6. Fallschirmjäger-Division Verslag van Generalmajor M.M.H. von Prittwitz und Gaffron betreffende de inzet van de LXXXVIII. Armeekorps Verslag, opgesteld door captain R.J. Holland, betreffende operatie Keystone Kaart van omgeving Apeldoorn, Voorthuizen, Putten, Uddel met uitgetekende verbindingslijnen (telefoon, spoor en koerier) Verslag betreffende het beveiligen bruggen, de droppings van de Secret Air Service en krijgsverrichtingen van geallieerde eenheden, opgesteld door reserve-kapitein der Jagers W.G.J. Wieberdink Instructies van lieutenant-general C. Foulkes aan I Canadian Corps betreffende de bevrijding van Nederland tussen de IJssel- en Grebbelinie De inventaris 575 is doorzocht op de zoekterm ‘Putten’. Er zijn geen relevante gegevens gevonden.
Tevens is de online beeldbank van het NIMH geraadpleegd via de site https://nimhbeeldbank.defensie.nl/. De beeldbank is doorzocht op 21 maart 2022 op zoektermen’8th Hussars’, ‘Barneveld’, ‘Halvinkhuizen’, ‘Putten’, ‘Veenhuizerveld’ en ‘Voorthuizen’. Dit leverde geen relevante resultaten op.
22P049 conceptrapport VO OO Nieuwbouwwijk Halvinkhuizen Putten 1.0 d.d. 11 mei 2022
18
2.4.6
Defensie archieven Het Semi-statisch Informatie Beheer Ministerie Defensie (SSA) in Rijswijk beheert delen van het archief van Defensie. In dit archief zijn stukken geraadpleegd betreffende het ruimen van explosieven na de Tweede Wereldoorlog door de Mijn- en Munitieopruimingsdienst (MMOD) en door de Explosieven Opruimingsdienst Defensie (EOD). MMOD In het SSA bevinden zich de dossiers van de MMOD. Deze organisatie was een voorloper van de EOD en werd vlak na de Tweede Wereldoorlog opgericht om explosieven te ruimen. In onderstaande tabel zijn de geraadpleegde collecties weergegeven. Toeg. nr.
Titel
Geen
Inventaris archief Mijn- en Munitie OpruimingsDienst (MMOD)
Inv. nr. 51
Jaar
Omschrijving
19451947
P t/m S
EOD In het SSA liggen de ruimingsdossiers van de EOD tot oktober 2010. Deze ruimrapporten, ook wel Melding Opdracht en Ruimrapport (MORA) en Uitvoeringsopdracht (UO) genaamd, zijn overzichten van geruimde munitie en zijn gerangschikt per gemeente. Sinds 1971 worden deze rapporten bijgehouden. Sinds eind 2010 worden de meldingen van geruimde OO rechtstreeks door de EOD aangeleverd. Door de EOD wordt een lijst met MORA’s/UO’s verstrekt waaruit een voor het onderzoeksgebied relevante selectie is gemaakt. Door de EOD zijn de geselecteerde MORA’s/UO’s digitaal aangeleverd. De voor dit onderzoek beschikbare MORA’s/UO’s staan in paragraaf 3.7 beschreven. Mijnenveldkaarten met leg- en ruimrapporten zijn ook bij de EOD ondergebracht. Tijdens de Tweede Wereldoorlog werden verspreid over heel Nederland mijnenvelden door Duitse en geallieerde militairen aangelegd. Alle informatie van die mijnenvelden (zoals ligging, hoeveelheid en type landmijnen) werd gedocumenteerd in een zogenoemd legrapport. Deze zijn echter niet altijd beschikbaar. Tegen het einde van en na de Tweede Wereldoorlog zijn alle bekende mijnenvelden en op landmijnen verdachte gebieden onderzocht. Dit werd vastgelegd in een zogenaamd ruimrapport. Hieruit blijkt dat soms, door diverse omstandigheden, niet alle gelegde landmijnen konden worden geruimd.
Door de EOD zijn geen gegevens over mijnenvelden of op landmijnen verdachte gebieden gevonden die in en/of in de buurt van het onderzoeksgebied hebben gelegen. 2.4.7
Websites Op internet is een aantal websites geraadpleegd waarop (mogelijk) relevante informatie beschikbaar is over het onderzoeksgebied. De gegevens op de sites zijn zoveel als mogelijk geverifieerd met informatie uit andere bronnen om de betrouwbaarheid te kunnen toetsen. Echter, websites veranderen continue door updates en nieuwe informatie. Soms verdwijnen sites ook van het web; of zijn deze ontoegankelijk geworden. Informatie kan zodoende verdwijnen of veranderen. In de voetnoten wordt derhalve de geraadpleegde site vermeld evenals de datum waarop deze is geraadpleegd. De volgende sites zijn gebruikt: •
De site https://www.delpher.nl/ is een databank waarin miljoenen gedigitaliseerde teksten uit Nederlandse kranten, boeken, tijdschriften en radiobulletins woord voor woord doorzocht kunnen worden. De teksten komen uit de collecties van diverse wetenschappelijke instellingen, bibliotheken en erfgoedinstellingen. In het kader van dit onderzoek is op 22 maart 2022 gezocht naar de namen van de verschillende plaatsen in de gemeente Putten in
22P049 conceptrapport VO OO Nieuwbouwwijk Halvinkhuizen Putten 1.0 d.d. 11 mei 2022
19
• •
•
•
•
•
•
• •
2.5
combinatie met de zoektermen ‘vliegtuigbom’, ‘blindganger’, ‘vliegtuig’, ‘crash’, ‘granaat’, ‘explosief’ en ‘munitie’; De site https://www.topotijdreis.nl/ is een website van het Kadaster waar oude en recente kaarten van Nederland op te vinden zijn. Deze geven een goed beeld van de geografisch situatie ten tijde van de Tweede Wereldoorlog; Op basis van de digitale lijst op www.sglo.nl zijn de voor het onderzoeksgebied relevante crashes geraadpleegd. De Studiegroep Luchtoorlog (SGLO) heeft in de afgelopen decennia een lijst samengesteld van alle vliegtuigcrashes in Nederland tijdens de Tweede Wereldoorlog (1939-1945). In deze lijst zijn onder andere de datum, de tijd, de plaats van neerstorten, het type toestel, de gevechtseenheid en de reden van neerstorten weergegeven. Op 22 maart 2022 en 23 maart 2022 is het verliesregister geraadpleegd met de zoekterm ‘Putten’; De site www.vergeltungswaffen.nl is een lijst van V.1 en V.2 inslagen in Nederland samengesteld op basis van de gegevens van Thierry van den Berg en Henk Koopman. De complete lijst is tussen 2010-2014 in delen gepubliceerd in het Bulletin van Studiegroep Luchtoorlog 1939-1945. De gegevens zijn vervolgens verwerkt in de overzichtslijst, die vervolgens door middel van een geografisch informatiesysteem (GIS) ontsloten is.
Op de site is een kaart beschikbaar waarop de inslagen zijn ingetekend en waarop per inslag meer informatie te vinden is over het type Vergeltungswaffe (V.1 of V.2), de datum van inslag, de locatie van inslag en eventuele bijzonderheden over de inslag. Op 22 maart 2022 is de site geraadpleegd; Op de site https://www.tracesofwar.nl/ is onder meer informatie te vinden over oorlogsmonumenten en graven verspreid over Nederland. Op basis van deze gegevens kan is sommige gevallen meer informatie verkregen worden over de locatie van een vliegtuigcrash; De site https://map.project44.ca/ is een initiatief van de Canadian Research and Mapping Association om de inzet van Canadese troepen inzichtelijk te maken. De site bevat een kaart van Europa waarop Duitse en geallieerde eenheden zijn weergegeven en waarop de geallieerde opmars vanaf 6 juni 1944 te volgen is. Achterliggende gegevens zoals War Diaries en luchtfoto’s zijn ook beschikbaar op de site. Op 22-03-2022 is de site geraadpleegd; De site www.ahn.nl bevat het Actueel Hoogtebestand Nederland (AHN), dat een digitale hoogtekaart is voor heel Nederland. Het bevat gedetailleerde en precieze hoogtegegevens met gemiddeld acht hoogtemetingen per vierkante meter. De hoogte wordt gemeten met laseraltimetrie: een techniek waarbij een vliegtuig of helikopter met een laserstraal het aardoppervlak aftast.
De meting van de looptijd van de laserreflectie en van de stand en positie van het vliegtuig geven samen een heel nauwkeurig resultaat; De site www.oktober44.nl/razzia is een initiatief van de Stichting Oktober 44. De stichting heeft als doel om de geschiedenis van Putten tijdens de Tweede Wereldoorlog levend te houden voor het nageslacht. De nadruk ligt vooral op de gebeurtenissen van 1 en 2 oktober 1944, toen honderden mannen uit Putten werden afgevoerd; De site www.verhaalvanputten.nl is een initiatief van de gemeente Putten om de geschiedenis van Putten onder de aandacht te brengen; Op de site www.mijngelderland.nl is veel informatie te vinden over de geschiedenis van Gelderland.
Archiefonderzoek in het buitenland In een aantal buitenlandse archieven is informatie aanwezig die relevant kan zijn voor dit vooronderzoek OO. Bombs Away B.V. beschikt over een uitgebreide database met gegevens die in het verleden zijn gekopieerd/gefotografeerd in The National Archives United Kingdom (TNA UK) te Londen, Bundesarchiv-Militärarchiv (BaMa) te Freiburg (Duitsland), Bundesarchiv (BArch) te Berlijn-Lichterfelde, Library and Archives of Canada (LAC) te Ottawa en de National Archives and Record Administration II (NARA II te College Park te Maryland (VS). In de volgende sub-paragrafen zal nader worden ingegaan op deze archieven.
22P049 conceptrapport VO OO Nieuwbouwwijk Halvinkhuizen Putten 1.0 d.d. 11 mei 2022
20
2.5.1
The National Archives UK (TNA UK) Londen In TNA UK is een groot aantal documenten van eenheden van de Britse strijdkrachten gearchiveerd die betrekking hebben op de gevechtshandelingen in de Tweede Wereldoorlog. Hier is gezocht naar informatie over de door de Royal Air Force (RAF) uitgevoerde luchtaanvallen in het onderzoeksgebied of de directe omgeving. Hierbij is de periode 10 mei 1940 – 5 mei 1945 bekeken en is onderzoek verricht naar relevante stukken van in ieder geval de volgende vier onderdelen van de RAF: • • • •
Bomber Command RAF; Coastal Command RAF; Fighter Command RAF/Air Defence Great Britain; 2nd Tactical Air Force (2nd TAF).
Indien noodzakelijk is ook gezocht in de stukken van de Fleet Air Arm, de luchtcomponent van de Royal Navy. Het onderzoek is gericht op het vaststellen van het aantal, de hoofd- en subsoort, gewichtsklasse en het type ontsteker(s) van de afwerpmunitie en raketten die tijdens luchtaanvallen zijn ingezet en op de inslaglocaties daarvan. TNA UK geldt tevens als een aanvullende bron met betrekking tot onderzoek naar artilleriebeschietingen in de periode vanaf september 1944. Wanneer uit overige bronnen indicaties zijn gebleken dat het onderzoeksgebied in deze periode is getroffen door artilleriebeschietingen, zijn de War Diaries van de relevante geallieerde eenheden geraadpleegd om detailinformatie aangaande deze beschietingen en beschietingen van andere eenheden te verzamelen. In de onderstaande tabel zijn de geraadpleegde stukken met betrekking tot de luchtoorlog en grondoorlog weergegeven. Toeg. nr. AIR14
Titel Air Ministry: Bomber Command: Registered Files. Form E Summaries
AIR27
Air Ministry: Squadrons
Inv. nr. 2664-2680
Jaar 1939-1945
Omschrijving Night Bomb Raid Sheets
3360-3368 600/27
1939-1945 Februari 1945
Day Bomb Raid Sheets Squadron No. 66
600/28 643/4 643/3
Februari 1945 Februari 1945 Februari 1945
Squadron No. 66 Squadron No. 74 Squadron No. 74
929/61
November 1944 Januari 1944 Januari 1945 Oktober 1944 Oktober 1944 November 1944 November 1944 Januari 1945 Januari 1945 Februari 1945 Februari 1945 November 1944 November 1944 December 1944 December 1944
Squadron No. 127
929/65 929/66 1093/43 1093/44 1157/39 1157/40 1157/43 1157/44 1157/45 1157/46 1169/40 1169/41 1169/42 1169/43
Squadron No. 127 Squadron No. 127 Squadron No. 168 Squadron No. 168 Squadron No. 193 Squadron No. 193 Squadron No. 193 Squadron No. 193 Squadron No. 193 Squadron No. 193 Squadron No. 197 Squadron No. 197 Squadron No. 197 Squadron No. 197
22P049 conceptrapport VO OO Nieuwbouwwijk Halvinkhuizen Putten 1.0 d.d. 11 mei 2022
21
Toeg. nr.
Titel
Inv. nr. 1489/27 1528/19 1528/20 1528/21 1528/22 1548/64 1548/73 1548/74 1559/45 1559/46 1662/29 1662/30 1678/93 1678/94 1709/27 1709/28 1729/17 1729/18 1821/29 1821/30 1878/16 1878/17
AIR37
Allied Expeditionary Air Force and 2nd Tactical Air Force
1933/92 1933/93 2159/13 2159/14 715
716 717 718
Jaar Oktober 1944 Oktober 1944 Oktober 1944 November 1944 November 1944 November 1944 April 1945 April 1945 November 1944 November 1944 Maart 1945 Maart 1945 November 1944 November 1944 Maart 1945 Maart 1945 Februari 1945 Februari 1945 Maart 1945 Maart 1945 September 1945 September 1945 Februari 1945 Februari 1945 Oktober 1944 Oktober 1944 Sep – Oct 1944
Omschrijving Squadron No. 247 Squadron No. 257 Squadron No. 257 Squadron No. 257
Nov – Dec 1944 Jan – Feb 1945 Mar – May 1945
Daily Log
Squadron No. 257 Squadron No. 263 Squadron No. 236 Squadron No. 236 Squadron No. 266 Squadron No. 266 Squadron No. 302 Squadron No. 302 Squadron No. 308 Squadron No. 308 Squadron No. 317 Squadron No. 317 Squadron No. 332 Squadron No. 332 Squadron No. 418 Squadron No. 418 Squadron No. 438 Squadron No. 438 Squadron No. 485 Squadron No. 485 Squadron No. 644 Squadron No. 644 Daily Log
Daily Log Daily Log
2.5.2
National Archives and Record Administration II (NARA II) In NARA II te College Park, Maryland (VS) is een groot aantal documenten van verschillende eenheden van de Amerikaanse strijdkrachten gearchiveerd waaronder o.a. Mission Reports van de United States Army Air Forces (USAAF) en After Action Reports van de grondstrijdkrachten. Wanneer er duidelijke indicaties zijn dat het onderzoeksgebied is getroffen door luchtaanvallen met afwerpmunitie uitgevoerd door de USAAF, is onderzoek in NARA II verricht om het aantal, de hoofd- en subsoort, gewichtsklasse en het type ontsteker(s) van de afwerpmunitie die tijdens de luchtaanval is ingezet, en op de inslaglocaties daarvan, vast te stellen. Er zijn in de overige geraadpleegde bronnen geen indicaties aangetroffen dat het onderzoeksgebied is getroffen door Amerikaanse bombardementen of dat er in het onderzoeksgebied Amerikaanse grondtroepen hebben gevochten. Er zijn geen Mission Reports en gevechtsverslagen geraadpleegd.
2.5.3
Bundesarchiv-Militärarchiv (BaMa) Freiburg In het BaMa is de collectie Lageberichte van de Luftwaffenführungsstab Ic geraadpleegd, die meldingen bevat over bomafworpen en neergekomen vliegtuigen op Nederlands grondgebied in de periode 10 mei 1940 - 10 november 1941. In de onderstaande tabel zijn de geraadpleegde stukken weergegeven.
22P049 conceptrapport VO OO Nieuwbouwwijk Halvinkhuizen Putten 1.0 d.d. 11 mei 2022
22
Toeg. nr. RL 2
2.5.4
Inv. nr. II-205-II-250
Jaar 1940-1941
Bundesarchiv (BArch) Berlijn-Lichterfelde In het BArch zijn stukken geraadpleegd van het Reichssicherheitshauptamt, betreffende luchtaanvallen die hebben plaatsgevonden in onder andere Nederland. De stukken beslaan de jaren 1941, 1942 en 1943, met in de periode oktober 1942 tot en met maart 1943 een leemte. In de onderstaande tabel zijn de geraadpleegde stukken weergegeven. Toeg. nr. R58
Titel Reichssicherheitshauptamt
Inv. nr. 3578
3580
3581
Jaar
Omschrijving
Mei tot en met december 1941 Januari tot en met september 1942 April tot en met juli 1943
Feindliche Luftangriffe – Lagemeldungen. Bd 1 Feindliche Luftangriffe – Lagemeldungen. Bd 3 Feindliche Luftangriffe – Lagemeldungen. Bd 4
2.5.5
Imperial War Museum (IWM) Londen Het IWM beschikt over documentatie, afbeeldingen en films over de Tweede Wereldoorlog in Nederland De collectie is geraadpleegd via de site https://www.iwm.org.uk/. Er is gezocht op 29 maart 2022 op ’8th Hussars’, ‘Barneveld’, ‘Halvinkhuizen’, ‘Putten’, ‘Veenhuizerveld’ en ‘Voorthuizen’. Dit leverde geen relevante resultaten op.
2.5.6
Library and Archives of Canada (LAC) Ottawa In het LAC zijn de documenten van de Canadese strijdkrachten gearchiveerd. Er zijn in de overige geraadpleegde bronnen indicaties aangetroffen dat in het onderzoeksgebied Canadese troepen hebben gevochten tijdens de bevrijding. Er zijn stukken uit het LAC geraadpleegd. Voor de overige War Diaries is gebruik gemaakt van de 422 collectie uit het NIMH. RG 24
2.6
Omschrijving Kriegstagebuch Führungsstab Luftwaffe, Anlagen
Titel War Diaries 19391945
File no. 1103
Jaar 1944-1945
Omschrijving 5th Armoured Regiment (8th Princess Louise's New Brunswick Hussars)
Luchtfoto-onderzoek Een essentieel onderdeel van het vooronderzoek OO is de analyse van luchtfoto’s. Tijdens de Tweede Wereldoorlog zijn, met name door geallieerde luchtstrijdkrachten, veel luchtfoto’s genomen van onder andere bezet Nederland. Aan het begin van de Tweede Wereldoorlog stond de (geallieerde) luchtfotografie nog in de kinderschoenen, maar tegen het einde was het uitgegroeid tot een belangrijk onderdeel van de oorlogsvoering. Luchtfoto’s werden niet alleen gebruikt om schade van een bombardement (damage assessment) vast te stellen, maar ook werden hele militaire campagnes op basis van luchtfoto’s gepland. Na de Tweede Wereldoorlog is een flink aantal (geallieerde) luchtfoto’s vernietigd, maar het merendeel is overgedragen aan archieven en andere publieke instellingen. In Nederland zijn er twee organisaties die beschikken over een collectie geallieerde luchtfoto’s, namelijk Wageningen UR (WAG) te Wageningen en het Kadaster (KAD) te Zwolle. In het buitenland beheren National Collection of Aerial Photography (NCAP) te Edinburgh, The National Archives and Records Administration (NARA) te College Park, Maryland (VS) en het Laurier Military History (LMH) Archive te Canada de belangrijkste luchtfotocollecties van de Tweede Wereldoorlog. Keuze van de luchtfoto's