Referentiegebouwen BENG

Referentie gebouwen BENG (Bijna EnergieNeutrale Gebouwen) In opdracht van het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties

BENG referentiegebouwen

BENG referentiegebouwen

Status Versie Rapport Datum

definitief 002a E.2015.1371.00.R001 7 november 2016, met correcties 24 november 2017

BENG referentiegebouwen

Colofon Opdrachtgever

Rijksdienst voor Ondernemend Nederland Postbus 93144 2509 AC DEN HAAG

Contactpersoon

t.a.v. mevr. J.W.M. Hooijschuur jacqueline.hooijschuur@rvo.nl

Project Betreft Uw kenmerk

RVO/BENG referentiegebouwen BENG referentiegebouwen -

Rapport Datum Versie Status

E.2015.1371.00.R001 7 november 2016, met correcties 24 november 2017 002a definitief

Uitgevoerd door

DGMR Bouw B.V. Van Pallandtstraat 9-11 6814 GM Arnhem Postbus 153 6800 AD Arnhem

Informatie

ir. R.M.M. (René) van der Loos 088 346 76 16 rlo@dgmr.nl

Auteur

ir. R.M.M. (René) van der Loos 088 346 76 16 rlo@dgmr.nl

Verantwoordelijk

ir. I.M. (Ieke) Kuijpers - van Gaalen 088 346 75 68 ga@dgmr.nl

Verwerkt door

GA|HW|TMA

k:\doc\e\2015\137100\e2015137100r001v2.docx 07-11-2016

2

BENG referentiegebouwen

k:\doc\e\2015\137100\e2015137100r001v2.docx 07-11-2016

Inhoud 1. Inleiding

5

2. BENG

6

3. Aanpak van het onderzoek 3.1 Inventarisatie en hoofdgeometrie 3.2 Uitwerking van referentiegebouwen 3.3 Invloed van gebruiksprofielen 3.4 BIM voor referentiegebouwen

7 7 8 8 8

4. Referentiegebouwen 4.1 Woning S tussen 4.2 Woning M hoek 4.3 Woning L vrij 4.4 Woning M tussen 4.5 Woonwagen 4.6 Logieswoning 4.7 Woongebouw M 4.8 Woongebouw XL studio’s 4.9 Combinatiegebouw L 4.10 Combinatiegebouw XL 4.11 Ubouw XS 100 4.12 Ubouw XS 200 4.13 Winkel S 4.14 Winkel XL 4.15 Logiesgebouw M 4.16 Gezondheid zonder bed S 4.17 Gezondheid met bed L 4.18 Gezondheid met bed XL 4.19 Cellengebouw 4.20 Onderwijs S 4.21 Onderwijs M 4.22 Onderwijs L 4.23 Onderwijs XL 4.24 Sport M 4.25 Sport L 4.26 Kantoor S 4.27 Kantoor M 4.28 Kantoor XL1 4.29 Kantoor XL2 4.30 Bijeenkomst S 4.31 Bijeenkomst M 4.32 Bijeenkomst L 4.33 Bijeenkomst XL

9 15 16 17 19 20 21 23 24 25 27 28 29 31 32 33 35 36 37 39 40 41 43 44 45 47 48 49 51 52 53 55 56 57

3

BENG referentiegebouwen

Bijlagen Bijlage 1 Bijlage 2 Bijlage 3 Bijlage 4 Bijlage 5 Bijlage 6 Bijlage 7

k:\doc\e\2015\137100\e2015137100r001v2.docx 07-11-2016

4

Invloed van gebruiksfunctieprofielen in EPG Toepassing van BIM voor referentiegebouwen Resultaten inventarisatie en gemaakte keuzes Uitgangspunten Overzicht concepten per gebouw Gebouwkenmerken Varianten Ubouw XS 100 en XS 200

BENG referentiegebouwen

1. Inleiding Sinds eind jaren 90 wordt voor het (beleidsmatig) rekenen aan energieprestaties gebruik gemaakt van referentiewoningen en referentie-utiliteitsgebouwen. Deze referentiegebouwen zijn in de loop der tijd aangepast aan de technische ontwikkelingen, maar in de basis zijn deze gebouwen al deze jaren niet veel veranderd. Alleen voor woningbouw is in 2007 door DGMR een aangepaste set woningen ontwikkeld, maar voor utiliteitsbouw is de set nog steeds min of meer hetzelfde. Nu de regelgeving gaat veranderen en de focus ligt op BENG-indicatoren, is het ook tijd om nieuwe de referentiegebouwen op te stellen. Het doel van de referentiegebouwen is dat deze een goede afspiegeling vormen van de hedendaagse bouw. Daarnaast moeten de referentiegebouwen onderling voldoende onderscheidend zijn. Bestaande referentiegebouwen De huidige set voor woonfuncties bestaat uit een rijwoning, hoekwoning, twee-onder-een-kap woning, vrijstaande woning, appartementengebouw, galerijflat, een vakantiewoning en een drietal woonwagens. Voor de woningen is een publicatie beschikbaar met gegevens en indicatieve tekeningen waardoor eventueel ontbrekende gegevens veelal uit de tekeningen afgeleid kunnen worden. Voor utiliteitsgebouw is een set van 24 gebouwen beschikbaar. Voor deze gebouwen is er geen publicatie waar de gegevens van de gebouwen in vermeld staan.

Wel is er een Excelspreadsheet waarin de meeste gebouwen in blokvorm gemodelleerd zijn en waarin de belangrijkste kenmerken van de gebouwen vermeld staan. Vergeleken met de referentiewoningen is er van de utiliteitsgebouwen vrij weinig informatie beschikbaar. De gebouwen zijn gestapelde blokken waar geen (indelings)schetsen van beschikbaar zijn. Alleen het HBO-gebouw, de sportgebouwen en het cellengebouw zijn afgeleid van werkelijke gebouwen. Het doel van het huidige onderzoek is het samenstellen van een (nieuwe) set van BENG-referentiegebouwen voor woningen, woonwagens, vakantiewoningen en utiliteitsgebouwen. Per referentiegebouw zijn er een drietal energieprestatieconcepten opgesteld die voldoen aan de voorgenomen BENG-eisen, en deze eisen zo dichtbij mogelijk benaderen. Belangrijk hierbij is dat de set referentiegebouwen de huidige top van de nieuwbouwmarkt dekt en dat ze, naast de BENG-eisen, minimaal voldoen aan de (overige) huidige eisen uit het Bouwbesluit.

k:\doc\e\2015\137100\e2015137100r001v2.docx 07-11-2016

In hoofdstuk 2 wordt allereerst ingegaan op BENG en de voorlopige eisen. De aanpak voor de ontwikkeling van de nieuwe referentiegebouwen is verwoordt in hoofdstuk 3. De verschillende referentiegebouwen worden inclusief de bijbehorende energieprestatieconcepten besproken in hoofdstuk 4.

5

BENG referentiegebouwen

2. BENG Conform de Europese EPBD richtlijn dienen vanaf 2020 alle gebouwen bijna energie neutraal te zijn. De energieprestatie van Bijna Energie Neutrale Gebouwen wordt vastgelegd in drie eisen:   

Maximale energiebehoefte. Maximale primair energiegebruik. Minimale percentage hernieuwbare energie.

Op 2 juli 2015 zijn door de minister van Wonen en Rijksdienst de voorlopige BENG eisen verwoord in een brief aan de Tweede Kamer. Voor woningbouw zijn de voorlopige eisen als volgt:   

Energiebehoefte ≤ 25 kWh/m2 gebruiksoppervlak. Primair energiegebruik ≤ 25 kWh/m2 gebruiksoppervlak. Aandeel hernieuwbare energie ≥ 50%.

Voor utiliteitsgebouwen zijn de voorlopige eisen als volgt:  Energiebehoefte ≤ 50 (bij zorgfuncties ≤ 65) kWh/m2 gebruiksoppervlak.  Primair energiegebruik ≤ 25 (bij onderwijs- ≤ 60 en bij zorgfuncties met bedgebied ≤ 120) kWh/m2 gebruiksoppervlak.  Aandeel hernieuwbare energie ≥ 50%. Voor gebouwen met een mix aan gebruiksfuncties zijn naar rato van het gebruiksoppervlak gewogen eisen van toepassing. Bij de bepaling van de indicatoren in dit onderzoek is gebruik gemaakt van de “Handreiking BENG” van RVO en van ENORM versie 3.2 waarin een uitwerking is opgenomen van de BENG indicatoren. De bepalingswijze van de BENG indicatoren in de handreiking is nog niet op alle onderdelen volledig. In de toekomst zullen de rekenregels nog aangevuld en mogelijk aangepast worden. Door interpretatieverschillen bij de uitwerking en door toekomstige aanpassingen kunnen de BENG resultaten in deze studie nog wijzigen.

k:\doc\e\2015\137100\e2015137100r001v2.docx 07-11-2016

6

BENG referentiegebouwen

3. Aanpak van het onderzoek In het onderzoek naar de nieuwe referentiegebouwen zijn in de basis twee stappen te onderscheiden: een inventarisatie en de uitwerking. Separaat is binnen het onderzoek nog gekeken welke gebruiksfuncties uit energetisch oogpunt mogelijk samengevoegd kunnen worden en wat de toegevoegde waarde zou zijn van het gebruiken van BIM (geBouw Informatie Model) voor de referentiegebouwen. De resultaten hiervan worden in paragraaf 3.4 kort toegelicht. 3.1 Inventarisatie en hoofdgeometrie In stap 1 - het vooronderzoek - is bekeken welke referentiegebouwen ontwikkeld moeten worden. Aan de hand van een inventarisatie van huidige en in ontwikkeling zijnde projecten is onderzocht wat de hoofdgeometrie van de huidige gebouwen is. De gebouwen zijn daarbij uitgewerkt als schets. De resultaten van het vooronderzoek zijn vervolgens besproken met een expertgroep. Voor de inventarisatie zijn verschillende marktpartijen benaderd met de vraag of zij verkoopbrochures, globale schetsen of artist impressions van recent gebouwde of in ontwikkeling zijnde projecten wilden aanleveren. Uiteindelijk zijn de volgende partijen benaderd  Grote bouwbedrijven: BAM, Ballast Nedam, Heijmans, Dura Vermeer, Volker Wessels: IBB Kondor en Boele van Eesteren.  Middelgrote bouwbedrijven: van Wijnen, Klaassen, Cordeel, JP van Eesteren.

 Architectenbureaus: CEPEZED, UNStudio, Diederendirckx, Liag architecten, Geurts en Schultze, Kokon, Dok architecten.  Projectontwikkelaars: OVG, Janssen de Jong Projectontwikkeling, Delta.  Ten behoeve van de woonwagens: Donkervoort en Kraaijkamp.  Ten behoeve van de vakantiewoningen: More to Build. Niet alle benaderde partijen konden of wilden informatie verstrekken. Uiteindelijk heeft het benaderen van de marktpartijen een twintigtal voorbeeldprojecten opgeleverd.

k:\doc\e\2015\137100\e2015137100r001v2.docx 07-11-2016

Om een zo groot mogelijk inzicht in de huidige projecten te krijgen zijn ook intern de adviseurs van DGMR benaderd om schetsen en belangrijkste kenmerken van zeer recente of lopende bouwprojecten aan te leveren. Daarnaast is gebruik gemaakt van de beschikbare gegevens bij RVO:  Database energiezuinig gebouwd.  Nul op de meter voorbeeldprojecten – mei 2015.  Top 15 energiezuinige scholen – onderzoeksrapport 2014. Indien van een gebouwtype onvoldoende gegevens uit bovenstaande aanpak naar voren kwamen zijn via internet nog aanvullende gegevens gezocht. Met bovenstaande aanpak is geprobeerd een zo goed mogelijk beeld te krijgen van de markt. Uiteraard is het zo dat niet alle projecten uit de markt in beeld zijn gebracht. Er is gewerkt met de voorbeelden die beschikbaar zijn gekomen. Getracht is om met de voorgestelde gebouwtypen een zo representatief mogelijk beeld te geven van de verschillende voorkomende gebouwtypen. De voorgestelde gebouwtypen zijn beoordeeld door de expertgroep. Opvallend aan de analyse van de voorbeeldgebouwen voor utiliteitsbouw was dat er bijna geen kleine projecten tussen zaten zoals een zeer klein kantoor of een kleine winkel. Een kleine sportzaal (een gymzaal) komt eigenlijk alleen voor in combinatie met een onderwijsgebouw. Zeer kleine gebouwen zoals een kantoor of een winkel komen in de praktijk echter soms wel voor.

7

BENG referentiegebouwen

Uit de eerder uitgevoerde BENG variantenstudie is naar voren gekomen dat juist bij deze kleine gebouwen de BENG eisen soms moeilijk te realiseren zijn. Besloten is daarom om van deze kleine gebouwen, voor de verschillende benodigde gebruiksfuncties toch een gebouw mee te nemen. Resultaat van de bespreking met de expertgroep was dat er voor het cellengebouw is afgesproken om het huidige referentiegebouw dat gebaseerd is op een werkelijk gebouw (Nieuwegein 1999) te handhaven. 3.2 Uitwerking van referentiegebouwen In stap 2 van het onderzoek zijn de referentiegebouwen in SketchUp verder uitgewerkt tot definitieve schetsen van gevelaanzichten en plattegronden. Voor elk referentiegebouw zijn er drie energieprestatieconcepten uitgewerkt in ENORM. De uitwerking van de referentiegebouwen en de resultaten van de energieprestatieconcepten zijn nader toegelicht in hoofdstuk 4. 3.3 Invloed van gebruiksprofielen In de eerste stap van het onderzoek is separaat gekeken naar de mogelijkheden voor het beperken van het aantal gebruiksfuncties. Hierdoor zou mogelijk het aantal referentiegebouwen voor utiliteit beperkt kunnen worden. Bij de beoordeling is alleen gekeken naar de invloed van het gestandaardiseerde gebruiksprofiel zoals dat voor elke gebruiksfunctie in NEN 7120 is opgenomen. De resultaten van het onderzoek naar de gebruiksprofielen zijn opgenomen in bijlage 1.

De enige vereenvoudiging in de referentiegebouwen die wij voor de hand vinden liggen is de toepassing van hetzelfde referentiegebouw voor een klein kantoor en een gezondheidsgebouw zonder bed (zoals een huisartsenpraktijk). Deze gebouwen zijn redelijk goed inzetbaar voor beide gebruiksfuncties. In overleg met de expertgroep en RVO is besloten het aantal referentiegebouwen niet te vereenvoudigen. Al snel werd duidelijk dat voor alle gebruiksfuncties waarvoor in het Bouwbesluit thans energieprestatie-eisen zijn gesteld er een referentiegebouw beschikbaar moet zijn. Het aantal categorieën gebouwen kon hierdoor niet vereenvoudigd worden. 3.4 BIM voor referentiegebouwen Bij de ontwikkeling van de nieuwe referentiegebouwen BENG is bekeken in hoeverre het zinvol is om hierbij BIM toe te passen. Er is een vergelijking gemaakt tussen een BIM met informatie op elementniveau en de huidige situatie met een blokken- of schetsmodel in Excel in combinatie met een separate beschrijving.

Een uitgebreide bespreking van de verschillen en bevindingen is opgenomen in bijlage 2.

8

k:\doc\e\2015\137100\e2015137100r001v2.docx 07-11-2016

Geconcludeerd is dat toepassing van BIM voor de referentiegebouwen op dit moment weinig meerwaarde biedt ten opzichte van de huidige situatie waarbij gewerkt wordt met een blokken- of schetsmodel met een beschrijving van de maatregelen. Een belangrijke afweging daarbij is dat de benodigde extra inspanningen voor realisatie en aanpassing in een BIM niet opwegen tegen de voordelen bij toepassing voor referentiegebouwen. De voor de EPG berekening benodigde uitvoer uit een BIM moet in veel gevallen nog met de hand gegenereerd worden.

BENG referentiegebouwen

4. Referentiegebouwen In dit hoofdstuk wordt per referentiegebouw een korte beschrijving gegeven van het gebouw en van de energieprestatieconcepten. Bij het opstellen van de referentiegebouwen zijn vier grondgebonden woningen, een vakantiewoning, een woonwagen en twee woongebouwen ontwikkeld. Daarnaast zijn er twee combinatiegebouwen meegenomen: een winkelcentrum met appartementen en een woontoren boven een plint met utiliteitsfuncties. Voor utiliteit zijn er 23 gebouwen. In vrijwel alle gebouwen is er een hoofdgebruiksfunctie (>70% van gebruiksoppervlak) en zijn er één of meerdere nevengebruiksfuncties. Bij de onderwijsgebouwen is er sprake van een mix aan gebruiksfuncties. De basisschool, middelbare school en het multifunctionele centrum hebben ook een gym- of sportzaal. De onderwijsfunctie is in deze gebouwen wel de grootste gebruiksfunctie. Een kleine gym- of sportzaal is niet als apart gebouw uitgewerkt. Een overzicht van de referentiegebouwen is weergegeven in tabel 1.

k:\doc\e\2015\137100\e2015137100r001v2.docx 07-11-2016

tabel 1: Referentiegebouwen met bruto vloer oppervlakte en gebruiksoppervlak Nr 1 2 3 4 5 6 7 8

Referentiegebouw Woning S tussen Woning M hoek Woning L vrij Woning M tussen Woonwagen Logieswoning Woongebouw M woningen Woongebouw XL woningen XS

Typering Tussenwoning 2 onder 1 kap, hoekwoning vrijstaande woning Levensloopbestendige woning Woonwagen Vakantie woning 6 personen Appartementengebouw Studentenhuisvesting

BVO* 146 180 264 105 92 154 3.828 26.006

Ag 110 133 181 87 85 94 3.036 21.241

9 10

Combinatiegebouw L Combinatiegebouw XL

Combinatiegebouw/winkelcentrum laagbouw Combinatiegebouw hoogbouw (toren) met plintgebouw

6.666 35.465

5.754 31.027

11 12 13 14 15 16 17 18 19

Ubouw XS 100 Ubouw XS 200 Winkel S Winkel XL Logiesgebouw M Gezondheidsgebouw zonder bed S Gezondheidsgebouw met bed M Gezondheidsgebouw met bed XL Cellengebouw

Vrijstaand kantoor, winkel, cafe, fysiotherapie Vrijstaand kantoor, winkel, cafe, fysiotherapie 2-laags Supermarkt Grote winkel Logiesgebouw Gezondheidscentrum (niet klinisch), kantoor Verpleeghuis Ziekenhuis Penitiare inrichting

100 200 1.630 23.442 4.548 974 6.168 38.432 18.500

83 158 1.460 20.907 3.678 877 5.705 34.178 15.854

20 21 22 23 24 25

Onderwijsgebouw S Onderwijsgebouw M Onderwijsgebouw L Onderwijsgebouw XL Sportfunctie M Sportfunctie L

Bassischool incl. sport Multifunctioneel centrum incl sport VO-school incl sport Hogeschool, kantoor Zwembad Sportcomplex

2.547 4.135 8.951 16.719 3.465 9.170

2.360 3.833 8.512 15.729 2.910 8.473

26 27 28 29 30 31 32 33

Kantoor S Kantoor M Kantoor XL 1 Kantoor XL 2 Bijeenkomstgebouw S Bijeenkomstgebouw M Bijeenkomstgebouw L Bijeenkomstgebouw XL

Kantoor klein Kantoor middel Kantoor groot variant 1, 2 bouwdelen Kantoor groot variant 2, atrium Verenigingsgebouw, vergaderpaviljoen Bioscoop Museum, bioscoop Theater, bioscoop

1.800 4.950 26.565 26.255 1.956 2.565 5.257 12.105

1.681 4.383 24.553 23.892 1.745 2.354 4.964 9.707

* inclusief eventuele niet EPC-plichtige gebruiksfuncties zoals industrie

9

BENG referentiegebouwen

Bij het opstellen van de referentiegebouwen zijn er verschillende keuzes gemaakt over de vorm, grootte en indeling. In bijlage 3 worden de belangrijkste resultaten van de inventarisatie en de gemaakte keuzes besproken. Per gebouw zijn er drie energieprestatieconcepten opgesteld die voldoen aan de voorlopige BENG eisen. Onderscheid is gemaakt in een concept met (blijvende) inzet van gas, een all-electric concept met warmtepompen en een concept met externe warmtelevering (zonder bijdrage aan de hernieuwbare energie). Bij het samenstellen van de concepten is gezocht naar pakketten die voldoen aan de voorgenomen BENG eisen. Hierbij is niet gezocht naar het financieel/economisch meest voordelige pakket. In de praktijk zijn hier (mogelijk) nog optimalisatieslagen te maken. De ontwikkelde concepten illustreren op welke manieren eventueel aan de BENG eisen voldaan kan worden. Gehanteerde uitgangspunten De hoofdkenmerken van de concepten zijn in de paragrafen hierna per concept per gebouw weergegeven. Voor de meeste gebouwen en concepten wordt gebruik gemaakt van een aantal basis uitgangspunten voor de bouwkundige kenmerken en een aantal basis uitgangspunten voor de installaties. Om te voorkomen dat in de paragrafen hierna steeds volledige opsommingen van alle uitgangspunten opgenomen zouden moeten worden zijn hieronder de belangrijkste (generieke) basis uitgangspunten weergeven.

Daarnaast is in bijlage 4 een detailuitwerking van de basis uitgangspunten opgenomen. Tenzij anders aangegeven is er rekening gehouden met de volgende bouwkundige uitgangspunten:  Verdiepingshoogte grondgebonden woningen 2,9 meter, appartementen 3,0 meter en utiliteitsgebouwen ≥ 3,0 meter.  Bouwtype voor woonfuncties traditioneel gemengd zwaar behalve bij de woonwagen. Voor utiliteitsgebouwen is een vloermassa meer dan 400 kg/m2 aangehouden.  Voor utiliteit in de meeste gevallen gesloten plafond.  Ramen met drievoudige beglazing, woonfuncties ZTA 0,5, utiliteit 0,3 (zonwerende beglazing).  Buitenzonwering woningen handmatig, utiliteit in de meeste gevallen automatische buitenzonwering  Uitgebreide lineaire warmteverliezen voor alleen grondgebonden woningen en appartementen. De gehanteerde psi-waarden zijn vermeld in bijlage 4.

Voor de geselecteerde installaties (bijvoorbeeld de HR-ketel, warmtepomp, ventilatiesysteem, etc.) geldt dat de gebruikte detailinvoer nader uitgewerkt staat in bijlage 4. Bij de beschrijving van de concepten per gebouw in de paragrafen hierna wordt alleen de hoofdaanduiding (HR-ketel, warmtepomp buitenlucht) gegeven. In bijlage 4 is na te zoeken welke andere kenmerken daar bij horen.

10

k:\doc\e\2015\137100\e2015137100r001v2.docx 07-11-2016

Voor de oriëntatie van de gebouwen is in de meeste gevallen uitgegaan van een zuidwest oriëntatie van de gevel met tuinpui --of met het grootste glasoppervlak (bij de woningen) of de gevel met de entreezone (bij utiliteitsbouw). Toepassing van een (voor de energieprestatie) optimale oriëntatie op zuid zou een te rooskleurig beeld geven van de energieprestatie die behaald kan worden. In veel hedendaagse projecten ligt de verkaveling reeds vast waardoor weinig mogelijkheden zijn voor aanpassing van de oriëntatie. Dat neemt echter niet weg dat met een meer optimale oriëntatie soms een aanzienlijke energiebesparing te verwachten is. Bij het realiseren van bijna energieneutrale gebouwen kan hier (stedenbouwkundig) eigenlijk niet meer aan voorbij gegaan worden.

BENG referentiegebouwen

In bijlage 5 is in tabelvorm een overzicht van de concepten per gebouw weergegeven. Een volledig overzicht van alle gehanteerde invoerparameters is opgenomen in de EPG bestanden die als losse bijlage per concept beschikbaar zijn. De tekeningen van de gebouwen (plattegronden en aangezichten) zijn eveneens als losse bestanden beschikbaar. In bijlage 6 is een overzicht weergegeven van de belangrijkste gebouwkenmerken. Energieprestatie van concepten Naast oriëntatie zijn er natuurlijk veel meer (geometrie)parameters van invloed op de energieprestatie van de gebouwen en concepten. Een aantal daarvan wordt onderstaand benoemd. Feitelijk zijn dit de vrijheidsgraden die nog in de gebouwen zitten en waarmee de gebouwen verder geoptimaliseerd kunnen worden. De volgende geometrie parameters zijn van invloed op de energieprestatieresultaten van de referentiegebouwen:  gebouwvorm  compactheid  oriëntatie  verhouding tussen open en dichte delen (per oriëntatie)  verhouding tussen het kozijn- en glasoppervlak bij open delen  beschaduwing (ook van buiten het kavel) en zonwering  detaillering bij kozijnen en andere aansluitingen  dakoppervlak voor PV (afhankelijk van geveldikte en dak overstek) In het geval van warmtelevering is ook de locatie van invloed. Het equivalent opwekkingsrendement van een warmtenet kan behoorlijk verschillen.

Dit heeft zowel effect op de indicator voor primaire energie als voor het aandeel hernieuwbare energie.

k:\doc\e\2015\137100\e2015137100r001v2.docx 07-11-2016

Bezetting en gebruik van (warmteproducerende) apparatuur in de gebouwen zijn ook van invloed op de interne warmtelast. Voor de berekende energieprestatie van de concepten wordt in de gehanteerde methodiek (NEN7120) uitgegaan van standaard waarden. Daarnaast zijn natuurlijk ook de prestaties van de toegepaste installaties en isolatie maatregelen direct van invloed op de berekende energieprestatie van de concepten. Hierbij is zoals hierboven vermeld uitgegaan van een aantal basisinstallaties. Voor de prestaties is enerzijds gekeken naar de meeste energiezuinige installaties die thans gerealiseerd kunnen worden door verschillende leveranciers of producenten uit de markt. Anderzijds is er uitgegaan van een aantal forfaitaire waarden. De gehanteerde uitgangspunten staan vermeld in bijlage 4. Energieprestatie eisen per concept Voor BENG gelden verschillende voorlopige eisen voor woningen, scholen, zorggebouwen en overige utiliteitsgebouwen (zie hoofdstuk 2). Voor gebouwen met een mix aan gebruiksfuncties zijn de eisen naar rato van het gebruiksoppervlak bepaald. In tabel 2 zijn de verschillende voorlopige eisen weergegeven voor de referentiegebouwen met een mix aan gebruiksfuncties. De eis voor het aandeel hernieuwbare energie is voor alle gebouwtypen gelijk.

11

BENG referentiegebouwen

tabel 2: voorlopige BENG eisen per type referentiegebouw

Woonfuncties 09 Combinatiegebouw L 10 Combinatiegebouw XL Utiliteit zonder zorg met bedgebied of onderwijs 17 Gezondheid met bed L 18 Gezondheid met bed XL 20 Onderwijs S 21 Onderwijs M 22 Onderwijs L 23 Onderwijs XL

Energiebehoefte [kWh/m2]

Primaire energie [kWh/m2]

Hernieuwbare energie

≤ 25 ≤ 33,1 ≤ 34,9

≤ 25 ≤ 25 ≤ 25

≥ 50% ≥ 50% ≥ 50%

≤ 50 ≤ 62,9 ≤ 62,8 ≤ 50 ≤ 50 ≤ 50 ≤ 50

≤ 25 ≤ 106,9 ≤ 106,1 ≤ 49,6 ≤ 44,3 ≤ 45,6 ≤ 47,2

≥ 50% ≥ 50% ≥ 50% ≥ 50% ≥ 50% ≥ 50% ≥ 50%

Voor woonwagens is nog niet bekend wat de hoogte van de BENG-eisen wordt. Bij woonwagens speelt het specifieke aandachtspunt van de breedtebeperking in verband met transport over de weg. Wanneer de isolatie-eisen voor woonwagens te hoog worden zal dit ten koste van de gebruiksoppervlakte van de woonwagen gaan omdat uitbreiding naar buiten toe niet mogelijk is. In dit onderzoek is uitgegaan van de huidige isolatiewaarden die voor woonwagens gebruikt worden in de praktijk, en is niet getoetst op de BENG-eisen voor woningbouw. Voor logieswoningen (recreatiewoningen) is in dit onderzoek vooralsnog uitgegaan van de BENG-eisen die gelden voor woningen, alhoewel het huidige Bouwbesluit aanzienlijk minder strenge EPC-eisen stelt voor dit type woningen ten opzichte van reguliere woningen.

k:\doc\e\2015\137100\e2015137100r001v2.docx 07-11-2016

12

k:\doc\e\2015\137100\e2015137100r001v2.docx 07-11-2016

BENG referentiegebouwen

13

BENG referentiegebouwen

1 Woning S tussen

2 Woning M hoek

14

k:\doc\e\2015\137100\e2015137100r001v2.docx 07-11-2016

3 Woning L vrij

BENG referentiegebouwen

4.1 Woning S tussen Een kleine grondgebonden rijtussenwoning met hellend dak op de 2e verdieping. De achterzijde met tuinpui is zuidwest georiënteerd. Het dak heeft een excentrische nok voor een zo groot mogelijk zuid(west) georiënteerd dakoppervlak. In de andere dakhelft is er een dakraam aanwezig. Concept 1 - gas  dichte delen Rc vloer/gevel/dak 3,5/4,5/6,0 m2.K/W  open delen ramen Utotaal 1,0 W/m2.K, voordeur 1,4 W/m2.K, dakraam 1,65 W/m2.K  infiltratie qv10;spec 0,40 dm3/sm2  verwarming HR-ketel  tapwater DWTW, HR combiketel  koeling geen  ventilatie balansventilatie met HR-wtw (D2b2)  PV 3.500 Wp, circa 17,5 m2 Concept 2 – all electric  dichte delen Rc vloer/gevel/dak 5,0/5,0/8,0 m2.K/W  open delen ramen Utotaal 0,9 W/m2.K, voordeur 0,8 W/m2.K, dakraam 1,65 W/m2.K  infiltratie qv10;spec 0,40 dm3/sm2  verwarming elektrische warmtepomp met als bron bodem  tapwater combiwarmtepomp  koeling vrije koeling  ventilatie mechanische afzuiging met CO2 regeling per ruimte (C4c)  PV 900 Wp, circa 4,5 m2 Concept 3 - warmtelevering  dichte delen Rc vloer/gevel/dak 3,5/4,5/6,0 m2.K/W  open delen ramen Utotaal 1,0 W/m2.K, voordeur 1,4 W/m2.K, dakraam 1,65 W/m2.K  infiltratie qv10;spec 0,40 dm3/sm2  verwarming externe warmtelevering  tapwater DWTW, afleverset  koeling geen  ventilatie balansventilatie met HR-wtw (D2b2)  PV 2.200 Wp, circa 11 m2

k:\doc\e\2015\137100\e2015137100r001v2.docx 07-11-2016

Resultaten BENG indicatoren en EPC per concept Concepten 1 – gas 2 – all electric 3 – warmtelevering

Energiebehoefte [kWh/m2] ≤ 25 23,8 25,0 23,8

Primaire energie [kWh/m2] ≤ 25 24,7 24,8 15,5

Hernieuwbare energie ≥ 50% 51,9% 61,6% 51,9%

EPC [-] 0,05 0,25 0,10

15

BENG referentiegebouwen

4.2 Woning M hoek Een middelgrote grondgebonden hoekwoning met hellend dak op de 2e verdieping. Bijvoorbeeld een rijhoekwoning of een twee-onder-één kapwoning. De achterzijde met tuinpui is zuidwest georiënteerd. Aan de voorzijde is er een dwarskap. De dwarskap staat model voor de verschillende mogelijke uitbouwen die er bij een dergelijke woning kunnen voorkomen zoals een erker, een uitbouw of een dakkapel. Concept 1 – gas  dichte delen Rc vloer/gevel/dak 6,0/8,5/10 m2.K/W  open delen ramen Utotaal 0,8 W/m2.K, voordeur 1,4 W/m2.K  infiltratie qv10;spec 0,15 dm3/sm2  verwarming HR-ketel  tapwater DWTW, HR combiketel  koeling geen  ventilatie mechanische afzuiging met CO2 regeling per ruimte (C4c)  PV 3.800 Wp, circa 19 m2 Concept 2 – all electric  dichte delen Rc vloer/gevel/dak 5,0/7,0/8,0 m2.K/W  open delen ramen Utotaal 1,0 W/m2.K, voordeur 1,4 W/m2.K  infiltratie qv10;spec 0,40 dm3/sm2  verwarming elektrische warmtepomp met als bron bodem  tapwater combiwarmtepomp  koeling vrije koeling  ventilatie balansventilatie met HR-wtw, CO2 regeling (D5a)  PV 1.000 Wp, circa 5 m2 Concept 3 - warmtelevering  dichte delen Rc vloer/gevel/dak 6,0/7,0/7,0 m2.K/W  open delen ramen Utotaal 1,0 W/m2.K, voordeur 1,4 W/m2.K  infiltratie qv10;spec 0,40 dm3/sm2  verwarming externe warmtelevering  tapwater DWTW, afleverset  koeling geen  ventilatie balansventilatie met

HR-wtw, CO2 regeling (D5a)  PV 2.500 Wp, circa 12,5 m2

Concepten 1 – gas 2 – all electric 3 – warmtelevering

16

Energiebehoefte [kWh/m2] ≤ 25 24,9 25,0 24,9

Primaire energie [kWh/m2] ≤ 25 23,5 24,4 14,5

Hernieuwbare energie ≥ 50% 50,4% 59,9% 52,0%

EPC [-] 0,02 0,23 0,06

k:\doc\e\2015\137100\e2015137100r001v2.docx 07-11-2016

Resultaten BENG indicatoren en EPC per concept

BENG referentiegebouwen

4.3 Woning L vrij Een grondgebonden vrijstaande woning met hellend dak. De achterzijde met tuinpui is zuidwest georiënteerd. Aan de noordoostzijde is er een ruime dakkapel. Concept 1 – gas  dichte delen Rc vloer/gevel/dak 6,0/7,0/8,0 m2.K/W  open delen ramen Utotaal 0,8 W/m2.K, voordeur 1,4 W/m2.K  infiltratie qv10;spec 0,15 dm3/sm2  verwarming HR-ketel  tapwater zonneboiler 4,5 m2, HR combiketel  koeling geen  ventilatie balansventilatie met HR-wtw, CO2 regeling (D5a) forfaitair  PV 2.550 Wp, circa 13 m2 Concept 2 – all electric  dichte delen Rc vloer/gevel/dak 6,0/7,0/9,0 m2.K/W  open delen ramen Utotaal 0,9 W/m2.K, voordeur 1,0 W/m2.K  infiltratie qv10;spec 0,15 dm3/sm2  verwarming elektrische warmtepomp met als bron buitenlucht  tapwater DWTW, combiwarmtepomp  koeling HT compressiekoeling  ventilatie balansventilatie met HR-wtw, CO2 regeling (D5a)  PV 1.400 Wp, circa 7 m2 Concept 3 - warmtelevering  dichte delen Rc vloer/gevel/dak 7,0/8,0/10 m2.K/W,  open delen ramen Utotaal 0,9 W/m2.K, voordeur 1,4 W/m2.K  infiltratie qv10;spec 0,15 dm3/sm2  verwarming externe warmtelevering  tapwater DWTW, afleverset  koeling geen  ventilatie balansventilatie met HR-wtw, CO2 regeling (D5a) forfaitair  PV 3.200 Wp, circa 16 m2

k:\doc\e\2015\137100\e2015137100r001v2.docx 07-11-2016

Resultaten BENG indicatoren en EPC per concept Concepten 1 - gas 2 – all electric 3 - warmtelevering

Energiebehoefte [kWh/m2] ≤ 25 25,0 25,0 24,8

Primaire energie [kWh/m2] ≤ 25 23,5 24,9 13,9

Hernieuwbare energie ≥ 50% 50,6% 52,9% 51,4%

EPC [-] 0,17 0,23 0,09

17

BENG referentiegebouwen

4 Woning M tussen

5 Woonwagen

18

k:\doc\e\2015\137100\e2015137100r001v2.docx 07-11-2016

6 Logieswoning

BENG referentiegebouwen

4.4 Woning M tussen Een levensloopbestendige middelgrote grondgebonden rijtussenwoning van twee bouwlagen met plat dak. Kenmerkend zijn de voorziening van een badkamer en slaapkamer op de begane grond. De 1e verdieping is maar half zo groot als de begane grond. Het beschikbare niet beschaduwde dakoppervlak is een aandachtspunt. Concept 1 – gas  dichte delen Rc vloer/gevel/dak 6,0/7,0/9,0 m2.K/W  open delen ramen Utotaal 1,0 W/m2.K, voordeur 1,0 W/m2.K  infiltratie qv10;spec 0,15 dm3/sm2  verwarming HR-ketel  tapwater DWTW goot/bak (rendement 0,45), HR combiketel  koeling geen  ventilatie mechanische afzuiging met CO2 regeling per ruimte (C4c)  PV 2.700 Wp, circa 13,5 m2 Concept 2 – all electric  dichte delen Rc vloer/gevel/dak 6,0/7,0/8,0 m2.K/W  open delen ramen Utotaal 1,0 W/m2.K, voordeur 1,4 W/m2.K  infiltratie qv10;spec 0,40 dm3/sm2  verwarming elektrische warmtepomp met als bron bodem  tapwater combiwarmtepomp  koeling vrije koeling  ventilatie balansventilatie met HR-wtw (D2b2)  PV 1.500 Wp, circa 7,5 m2

k:\doc\e\2015\137100\e2015137100r001v2.docx 07-11-2016

Concept 3 - warmtelevering  dichte delen Rc vloer/gevel/dak 5,0/6,0/7,5 m2.K/W  open delen ramen Utotaal 1,0 W/m2.K, voordeur 1,4 W/m2.K  infiltratie qv10;spec 0,40 dm3/sm2  verwarming externe warmtelevering  tapwater afleverset  koeling geen  ventilatie balansventilatie met HR-wtw, CO2 regeling (D5a) forfaitair  PV 1.900 Wp, circa 9,5 m2 Resultaten BENG indicatoren en EPC per concept Concepten 1 - gas 2 – all electric 3 - warmtelevering

Energiebehoefte [kWh/m2] ≤ 25 24,9 24,9 24,7

Primaire energie [kWh/m2] ≤ 25 24,6 23,8 19,4

Hernieuwbare energie ≥ 50% 54,5% 65,7% 51,7%

EPC [-] -0,02 0,21 0,06

19

BENG referentiegebouwen

4.5 Woonwagen Een eenvoudige woonwagen met één bouwlaag en een licht hellend dak. Zijaanbouw met voordeur. Volledig houtskeletbouw met een wanddikte van circa 10 centimeter. In verband met de breedtebeperkingen voor transport over de weg is vooralsnog uitgegaan van deze maximale dikte van de wanden (en bijbehorende maximale Rc-waarden). Concept 1 - gas  dichte delen Rc vloer/gevel/dak 3,0/2,5/3,0 m2.K/W  open delen ramen Utotaal 1,0 W/m2.K, voordeur 1,4 W/m2.K  infiltratie qv10;spec 0,40 dm3/sm2  verwarming HR-ketel  tapwater DWTW goot/bak (rendement 0,45), HR combiketel  koeling geen  ventilatie balansventilatie met HR-wtw, CO2 regeling (D5a) forfaitair  PV 8.200 Wp, circa 41 m2 Concept 2 – all electric  dichte delen Rc vloer/gevel/dak 4,0/3,0/4,0 m2.K/W  open delen ramen Utotaal 1,0 W/m2.K, voordeur 1,4 W/m2.K  infiltratie qv10;spec 0,40 dm3/sm2  verwarming elektrische warmtepomp met als bron buitenlucht  tapwater zonneboiler, combiwarmtepomp  koeling HT compressiekoeling  ventilatie balansventilatie met HR-wtw (D2b2)  PV 3.000 Wp, circa 15 m2 Concept 3 - warmtelevering  dichte delen Rc vloer/gevel/dak 4,0/3,0/4,0 m2.K/W  open delen ramen Utotaal 1,0 W/m2.K, voordeur 1,4 W/m2.K  infiltratie qv10;spec 0,40 dm3/sm2  verwarming externe warmtelevering  tapwater afleverset  koeling geen  ventilatie mechanische afzuiging met zelfregelende roosters (C2b)  PV

5.600 Wp, circa 28 m2

Concepten 1 - gas 2 – all electric 3 - warmtelevering

Energiebehoefte [kWh/m2] ≤ 25 ? 78,6 75,7 89,6

Primaire energie [kWh/m2] ≤ 25 ? 24,1 25,3 25,3

Hernieuwbare energie ≥ 50% ? 75,4% 75,7% 69,0%

EPC [-] -0,24 0,21 -0,13

Alle drie de concepten voldoen niet aan de BENG eis ten aanzien van de maximale energiebehoefte voor woningbouw. Voor woonwagens is nog geen BENG niveau vastgesteld.

20

k:\doc\e\2015\137100\e2015137100r001v2.docx 07-11-2016

Resultaten BENG indicatoren en EPC per concept

BENG referentiegebouwen

4.6 Logieswoning Een grondgebonden vrijstaande vakantiewoning voor circa 6 personen. Op de begane grond bevindt zich één slaapkamer en de badkamer. De 1e verdieping met hellend dak omvat de overige slaapkamers. Concept 1 – gas  dichte delen Rc vloer/gevel/dak 6,0/8,0/10 m2.K/W  open delen ramen Utotaal 0,8 W/m2.K, deuren 0,7 W/m2.K  infiltratie qv10;spec 0,15 dm3/sm2  verwarming HR-ketel  tapwater zonneboiler, HR combiketel  koeling geen  ventilatie balansventilatie met HR-wtw, CO2 regeling (D5a) forfaitair  PV 1.250 Wp, circa 6,5 m2 Concept 2 – all electric  dichte delen Rc vloer/gevel/dak 7,0/7,0/10,0 m2.K/W  open delen ramen Utotaal 0,8 W/m2.K, deuren 0,7 W/m2.K  infiltratie qv10;spec 0,15 dm3/sm2  verwarming elektrische warmtepomp met als bron bodem  tapwater combiwarmtepomp  koeling vrije koeling  ventilatie balansventilatie met HR-wtw, CO2 regeling (D5a)  PV 850 Wp, circa 4,5 m2 Concept 3 - warmtelevering  dichte delen Rc vloer/gevel/dak 6,0/8,0/10,0 m2.K/W  open delen ramen Utotaal 0,8 W/m2.K, deuren 0,7 W/m2.K  infiltratie qv10;spec 0,15 dm3/sm2  verwarming externe warmtelevering  tapwater DWTW, afleverset  koeling geen  ventilatie balansventilatie met HR-wtw, CO2 regeling (D5a)  PV 1.450 Wp, circa 7,5 m2

k:\doc\e\2015\137100\e2015137100r001v2.docx 07-11-2016

Resultaten BENG indicatoren en EPC per concept Concepten 1 – gas 2 – all electric 3 – warmtelevering

Energiebehoefte [kWh/m2] ≤ 25 ? 25,0 24,9 25,0

Primaire energie [kWh/m2] ≤ 25 ? 20,3 23,9 13,2

Hernieuwbare energie ≥ 50% ? 50,6% 55,6% 50,9%

EPC [-] 0,08 0,16 0,02

De woningen zijn voorlopig getoetst op de BENG eisen voor woningbouw. Het is echter nog onbekend of deze eisen ook voor logieswoningen gaan gelden.

21

BENG referentiegebouwen

7 Woongebouw M

8 Woongebouw XL studio’s

22

k:\doc\e\2015\137100\e2015137100r001v2.docx 07-11-2016

9 Combinatiegebouw L

BENG referentiegebouwen

4.7 Woongebouw M Een middelgroot woongebouw van 6 verdiepingen met in totaal 33 middelgrote appartementen. Op de begane grond bevinden zich 3 appartementen en de bergingen. Concept 1 - gas  dichte delen Rc vloer/gevel/dak 5,0/6,0/7,0 m2.K/W  open delen ramen Utotaal 1,0 W/m2.K, voordeur 1,4 W/m2.K  infiltratie qv10;spec 0,40 dm3/sm2  verwarming HR-ketel  tapwater DWTW goot/bak (rendement 0,45), HR combiketel  koeling geen  ventilatie mechanische afzuiging met CO2 regeling per ruimte (C4c)  PV 98.000 Wp, circa 490 m2 Concept 2 – all electric  dichte delen Rc vloer/gevel/dak 3,5/4,5/6,0 m2.K/W  open delen ramen Utotaal 1,0 W/m2.K, voordeur 1,4 W/m2.K  infiltratie forfaitair (qv10;spec 0,42 dm3/sm2)  verwarming elektrische warmtepomp met als bron bodem  tapwater elektrisch doorstroomtoestel  koeling vrije koeling  ventilatie balansventilatie met HR-wtw (D2b2), forfaitair  PV 88.000 Wp, circa 440 m2 Concept 3 - warmtelevering  dichte delen Rc vloer/gevel/dak 3,5/4,5/6,0 m2.K/W  open delen ramen Utotaal 1,0 W/m2.K, voordeur 1,4 W/m2.K  infiltratie forfaitair (qv10;spec 0,42 dm3/sm2)  verwarming externe warmtelevering  tapwater afleverset  koeling geen  ventilatie balansventilatie met HR-wtw (D2b2), forfaitair  PV 80.000 Wp, circa 400 m2

k:\doc\e\2015\137100\e2015137100r001v2.docx 07-11-2016

Resultaten BENG indicatoren en EPC per concept Concepten 1 - gas 2 – all electric 3 - warmtelevering

Energiebehoefte [kWh/m2] ≤ 25 22,9 18,1 18,1

Primaire energie [kWh/m2] ≤ 25 24,8 25,0 20,8

Hernieuwbare energie ≥ 50% 51,3% 59,5% 50,4%

EPC [-] 0,02 0,26 0,13

23

BENG referentiegebouwen

4.8 Woongebouw XL studio’s Een groot woongebouw van 17 verdiepingen met in totaal 604 kleine appartementen (studio’s). Op de begane grond bevinden zich nog een aantal woningen, gemeenschappelijke ruimten en een (sterk geventileerde) fietsenberging. Concept 1 - gas  dichte delen Rc vloer/gevel/dak 6,0/6,0/7,0 m2.K/W  open delen ramen Utotaal 0,8 W/m2.K, glasdeuren  infiltratie qv10;spec 0,35 dm3/sm2  verwarming HR-ketel  tapwater DWTW goot/bak (rendement 0,45), HR combiketel  koeling geen  ventilatie balansventilatie met HR-wtw, CO2 regeling (D5a)  PV 668.800 Wp, voldaks circa 2.600 m2 en gevel ZW+ZO circa 744 m2 Concept 2 – all electric  dichte delen Rc vloer/gevel/dak 3,5/4,5/6,0 m2.K/W  open delen ramen Utotaal 0,9 W/m2.K, glasdeuren  infiltratie qv10;spec 0,40 dm3/sm2  verwarming elektrische warmtepomp met een aquifer als bron, forfaitair  tapwater boosterwarmtepomp COP=3  koeling vrije koeling  ventilatie mechanische afzuiging met CO2 regeling per ruimte (C4c)  PV 360.000 Wp, circa 1.800 m2 Concept 3 - warmtelevering  dichte delen Rc vloer/gevel/dak 3,5/4,5/6,0 m2.K/W  open delen ramen Utotaal 1,0 W/m2.K, glasdeuren  infiltratie forfaitair (qv10;spec 0,42 dm3/sm2)  verwarming DWTW goot/bak (rendement 0,45), externe warmtelevering  tapwater afleverset  koeling geen  ventilatie balansventilatie met HR-wtw, CO2 regeling (D5a)  PV 668.800 Wp, voldaks

circa 2.600 m2 en gevel ZW+ZO circa 744 m2 Resultaten BENG indicatoren en EPC per concept

24

Primaire energie [kWh/m2] ≤ 25 23,6 24,7 21,8

Hernieuwbare energie ≥ 50% 50,4% 54,9% 52,4%

EPC [-] 0,09 0,16 0,10

k:\doc\e\2015\137100\e2015137100r001v2.docx 07-11-2016

Concepten 1 – gas 2 – all electric 3 – warmtelevering

Energiebehoefte [kWh/m2] ≤ 25 14,6 24,9 15,5

BENG referentiegebouwen

4.9 Combinatiegebouw L Een groot combinatiegebouw met winkels op de begane grond met daarboven 5 verdiepingen met elk 4 appartementen en 5 galerijwoningen. Het gebruiksoppervlak van de winkels is circa 1.900 m2 en van de woningen in totaal 3.900 m2. Uitgangspunten voor alle concepten  dichte delen Rc vloer/gevel/dak 5,0/6,0/7,0 m2.K/W  open delen ramen Utotaal 1,0 W/m2.K, deuren 1,4 W/m2.K, zonwering handmatig  infiltratie qv10;spec 0,40 dm3/sm2  medium water voor verwarming en koeling  ventilatie balansventilatie met HR-wtw: woningen met CO2 regeling (D5a), winkels (D2b2) debiet conform Bouwbesluit, geen terugregeling, ventilatoren forfaitair  verlichting winkels 12 W/m2, veegschakeling, geen aanwezigheidsdetectie Concept 1 - gas  verwarming HR-ketel  tapwater woningen DWTW goot/bak (rendement 0,45), HR combiketel, winkels elektroboiler  koeling woningen geen, winkels HT compressiekoeling  PV 212.000 Wp, circa 800 m2 voldaks op de woningen en circa 260 m2 op de winkels Concept 2 – all electric  verwarming elektrische warmtepomp met als bron bodem  tapwater woningen elektrisch doorstroomtoestel, winkels elektroboiler  koeling vrije koeling  PV 224.000 Wp, circa 800 m2 voldaks op de woningen en circa 320 m2 op de winkels Concept 3 - warmtelevering  verwarming externe warmtelevering  tapwater woningen afleverset, winkels elektroboiler  koeling woningen geen,

winkels HT compressiekoeling  PV 180.000 Wp, circa 800 m2 voldaks op de woningen en circa 100 m2 op de winkels

k:\doc\e\2015\137100\e2015137100r001v2.docx 07-11-2016

Resultaten BENG indicatoren en E/E per concept Concepten 1 - gas 2 – all electric 3 - warmtelevering

Energiebehoefte [kWh/m2] ≤ 33,1 32,0 32,0 32,0

Primaire energie [kWh/m2] ≤ 25 24,9 24,5 24,4

Hernieuwbare energie ≥ 50 54,3% 65,9% 50,7%

E/E [-] 0,113 0,275 0,218

25

BENG referentiegebouwen

10 Combinatiegebouw XL

11 Ubouw XS 100

26

k:\doc\e\2015\137100\e2015137100r001v2.docx 07-11-2016

12 Ubouw XS 200

BENG referentiegebouwen

4.10 Combinatiegebouw XL Een combinatiegebouw bestaande uit een plint van 5 bouwlagen met winkel, kantoor en bijeenkomstruimtes en een woontoren van 30 bouwlagen met 180 appartementen. Het gebruiksoppervlak van de utiliteit is circa 12.300 m2 en van de woningen in totaal 18.750 m2. Uitgangspunten voor alle concepten  medium woningen water, utiliteit water+lucht voor verwarming en koeling  ventilatie balansventilatie met HR-wtw: woningen met CO2 regeling (D5a), utiliteit (D2b2) debiet kantoor en bijeenkomst 140% x Bouwbesluit, overig conform Bouwbesluit 40% terugregeling, ventilatoren forfaitair  verlichting 6 W/m2, winkels 17 W/m2 geen aanw.det, veegschakeling (kantoren daglichtregeling) Concept 1 - gas  dichte delen Rc vloer/gevel/dak 5,0/6,0/7,0 m2.K/W  open delen ramen Utotaal 0,9 W/m2.K, deuren 1,4 W/m2.K  infiltratie qv10;spec 0,30 dm3/sm2  verwarming HR-ketel  tapwater woningen DWTW goot/bak (rendement 0,45), HR combiketel, utiliteit elektroboiler  koeling woningen geen, utiliteit HT compressiekoeling  verlichting kantoren 4 W/m2  PV 1.000.000 Wp, circa 600 m2 woontoren, 1.800 m2 utiliteit, 2.200 m2 gevel, 400 m2 luifel

k:\doc\e\2015\137100\e2015137100r001v2.docx 07-11-2016

Concept 2 – all electric  dichte delen Rc vloer/gevel/dak 3,5/4,5/6,0 m2.K/W  open delen ramen Utotaal 1,0 W/m2.K, deuren 1,4 W/m2.K  infiltratie forfaitair (meerlaagsgebouw als geheel)  verwarming elektrische warmtepomp COP=6 met aquifer als bodem  tapwater woningen boosterwarmtepomp COP=3, utiliteit elektroboiler  koeling vrije koeling  PV 690.000 Wp, circa 600 m2 woontoren, 1.800 m2 utiliteit, 1.050 m2 gevel Concept 3 - warmtelevering  dichte delen Rc vloer/gevel/dak 3,5/4,5/6,0 m2.K/W  open delen ramen Utotaal 1,0 W/m2.K, deuren 1,4 W/m2.K  infiltratie qv10;spec 0,40 dm3/sm2  verwarming externe warmtelevering  tapwater woningen afleverset, utiliteit elektroboiler  koeling woningen geen, utiliteit HT compressiekoeling  PV 1.032.000 Wp, circa 600 m2 woontoren, 1.800 m2 utiliteit, 2.200 m2 gevel, 560 m2 luifel Resultaten BENG indicatoren en E/E per concept Concepten 1 - gas 2 – all electric 3 - warmtelevering

Energiebehoefte [kWh/m2] ≤ 34,9 24,0 33,1 32,2

Primaire energie [kWh/m2] ≤ 25 23,7 24,8 24,6

Hernieuwbare energie ≥ 50% 50,1% 64,6% 50,0%

E/E [-] 0,272 0,454 0,343

27

BENG referentiegebouwen

4.11 Ubouw XS 100 Een klein rechthoekig vrijstaand gebouw met één bouwlaag. Gebruiksoppervlak van circa 85 m2. Het gebouw kan gebruikt worden voor verschillende toepassingen. Onderstaand zijn de resultaten voor een kantoor weergegeven. De resultaten voor de andere gebruiksfuncties zijn vermeld in bijlage 7. Uitgangspunten voor alle concepten  dichte delen Rc vloer/gevel/dak 3,5/4,5/6,0 m2.K/W  open delen Utotaal 0,8 W/m2.K, zonwering handmatig  ventilatie balansventilatie met HR-wtw 95%, CO2 regeling (D5a), geen terugregeling debiet conform Bouwbesluit, ventilatoren forfaitair, te openen ramen Concept 1 - gas  infiltratie qv10;spec 0,40 dm3/sm2  verwarming HR-ketel  tapwater elektrische boilers  koeling HT split unit  medium water voor verwarming en koelmiddel voor koeling  verlichting 4 W/m2, veegschakeling met daglichtregeling  PV 3.20 Wp, circa 16 m2 Concept 2 – all electric  infiltratie qv10;spec 0,15 dm3/sm2  verwarming elektrische warmtepomp met bodem als bron, kwaliteitsverklaring  tapwater elektrische boilers  koeling bodemkoeling  medium water voor verwarming en koeling  verlichting 7 W/m2, vertrekschakeling  PV 1.600 Wp, circa 8 m2 Concept 3 - warmtelevering  infiltratie qv10;spec 0,15 dm3/sm2  verwarming externe warmtelevering  tapwater afleverset  koeling HT split unit  medium water voor verwarming en koelmiddel voor koeling  verlichting 7

W/m2, vertrekschakeling  PV 2.400 Wp, circa 12 m2

Concepten 1 - gas 2 – all electric 3 - warmtelevering

28

Energiebehoefte [kWh/m2] ≤ 50 49,8 49,5 49,5

Primaire energie [kWh/m2] ≤ 25 23,9 24,2 20,9

Hernieuwbare energie ≥ 50% 60,6% 64,6% 56,9%

E/E [-] 0,026 0,188 0,162

k:\doc\e\2015\137100\e2015137100r001v2.docx 07-11-2016

Resultaten BENG indicatoren en E/E per concept voor kantoorfunctie

BENG referentiegebouwen

4.12 Ubouw XS 200 Een klein rechthoekig vrijstaand gebouw met twee bouwlagen. Gebruiksoppervlak van circa 160 m2. Het gebouw kan gebruikt worden voor verschillende toepassingen. Onderstaand zijn de resultaten voor een kantoor weergegeven. De resultaten voor de andere gebruiksfuncties zijn vermeld in bijlage 7. Uitgangspunten voor alle concepten  open delen zonwering handmatig  ventilatie balansventilatie met HR-wtw 95%, CO2 regeling (D5a), geen terugregeling debiet conform Bouwbesluit, ventilatoren forfaitair, te openen ramen Concept 1 - gas  dichte delen Rc vloer/gevel/dak 3,5/4,5/6,0 m2.K/W  open delen Utotaal 1,0 W/m2.K  infiltratie forfaitair (meerlaagsgebouw als geheel)  verwarming HR-ketel  tapwater elektrische boilers  koeling HT split unit  medium water voor verwarming en koelmiddel voor koeling  verlichting 6 W/m2, veegschakeling met daglichtregeling  PV 5.600 Wp, circa 28 m2

k:\doc\e\2015\137100\e2015137100r001v2.docx 07-11-2016

Concept 2 – all electric  dichte delen Rc vloer/gevel/dak 6,0/6,0/8,0 m2.K/W  open delen Utotaal 0,9 W/m2.K  infiltratie qv10;spec 0,40 dm3/sm2  verwarming elektrische warmtepomp met bodem als bron, kwaliteitsverklaring  tapwater elektrisch doorstroomtoestel  koeling bodemkoeling  medium water voor verwarming en koeling  verlichting 9 W/m2, vertrekschakeling  PV 3.600 Wp, circa 18 m2 Concept 3 - warmtelevering  dichte delen Rc vloer/gevel/dak 6,0/6,0/8,0 m2.K/W  open delen Utotaal 0,9 W/m2.K  infiltratie qv10;spec 0,40 dm3/sm2  verwarming externe warmtelevering  tapwater afleverset  koeling HT split unit  medium water voor verwarming en koelmiddel voor koeling  verlichting 9 W/m2, vertrekschakeling  PV 4.400 Wp, circa 22 m2 Resultaten BENG indicatoren en E/E per concept voor kantoorfunctie Concepten 1 – gas 2 – all electric 3 – warmtelevering

Energiebehoefte [kWh/m2] ≤ 50 48,8 49,9 49,9

Primaire energie [kWh/m2] ≤ 25 23,0 22,1 24,5

Hernieuwbare energie ≥ 50% 59,4% 66,5% 50,7%

E/E [-] 0,049 0,191 0,212

29

BENG referentiegebouwen

13 Winkel S

14 Winkel XL

30

k:\doc\e\2015\137100\e2015137100r001v2.docx 07-11-2016

15 Logiesgebouw M

BENG referentiegebouwen

4.13 Winkel S Een vrijstaande supermarkt met licht hellend dak. De winkel heeft één bouwlaag. Aan de achterzijde is een overheaddeur voor de bevoorraading. De aangrenzende ruimte is samen met de opslagruimte meegenomen als winkelfunctie. De koel- en vriescel zijn industriefunctie. Gebruiksoppervlak van circa 1.500 m2. Uitgangspunten voor alle concepten  open delen geen buitenzonwering  medium water+lucht voor verwarming en koeling  ventilatie debiet conform Bouwbesluit, geen terugregeling, ventilatoren forfaitair  verlichting 8 W/m2, veegschakeling Concept 1 - gas  dichte delen Rc vloer/gevel/dak 3,5/4,5/6,0 m2.K/W  open delen ramen en deuren Utotaal 1,0 W/m2.K  infiltratie qv10;spec 0,40 dm3/sm2  verwarming HR-ketel  tapwater elektrische boilers  koeling HT compressie  ventilatie balansventilatie met HR-wtw 90%, CO2 regeling (D5a)  PV 67.000 Wp, circa 335 m2

k:\doc\e\2015\137100\e2015137100r001v2.docx 07-11-2016

Concept 2 – all electric  dichte delen Rc vloer/gevel/dak 4,5/4,5/6,5 m2.K/W  open delen ramen en deuren Utotaal 1,0 W/m2.K  infiltratie qv10;spec 0,40 dm3/sm2  verwarming elektrische warmtepomp met als bron buitenlucht  tapwater elektrische boilers  koeling HT compressie  ventilatie balansventilatie met HR-wtw 90% (D2b2)  PV 48.000 Wp, circa 240 m2 Concept 3 - warmtelevering  dichte delen Rc vloer/gevel/dak 7,0/6,0/8,0 m2.K/W  open delen ramen en deuren Utotaal 0,9 W/m2.K  infiltratie forfaitair (vrijstaand, plat dak)  verwarming externe warmtelevering  tapwater elektrische boilers  koeling HT compressie  ventilatie balansventilatie met HR-wtw 90%,%, CO2 regeling (D5a)  PV 45.000 Wp, circa 225 m2 Resultaten BENG indicatoren en E/E per concept Concepten 1 – gas 2 – all electric 3 - warmtelevering

Energiebehoefte [kWh/m2] ≤ 50 49,9 49,8 49,9

Primaire energie [kWh/m2] ≤ 25 24,7 24,5 23,7

Hernieuwbare energie ≥ 50% 59,0% 66,4% 50,2%

E/E [-] 0,045 0,145 0,140

31

BENG referentiegebouwen

4.14 Winkel XL Een zeer grote winkel zoals een bouwmarkt of een woonwinkel op een bedrijventerrein. Een klein deel van de winkel bestaat uit twee bouwlagen. Hier bevinden zich de entree, verschillende kantoor- en bijeenkomstruimtes en een grootkeuken (industriefunctie). De rest van de winkel is gelijkvloers. Aan de achterzijde bevindt zich een laad/los gebied met opslag (industriefunctie). Gebruiksoppervlak van circa 21.000 m2. Uitgangspunten voor alle concepten  dichte delen Rc vloer/gevel/dak 3,5/4,5/6,0 m2.K/W  open delen ramen en entree Utotaal 1,0 W/m2.K, deuren 1,4 W/m2.K geen buitenzonwering  infiltratie forfaitair (meerlaags gebouw als geheel)  plafond open  medium water+lucht voor verwarming en koeling  ventilatie balansventilatie met wtw 80% (D2b2), debiet conform Bouwbesluit, geen terugregeling, ventilatoren forfaitair Concept 1 - gas  verwarming HR-ketel  tapwater elektrische boilers  koeling HT compressie  verlichting 14 W/m2, veegschakeling  PV 720.000 Wp, circa 3.600 m2 Concept 2 – all electric  verwarming elektrische warmtepomp met als bron een aquifer  tapwater elektrische boilers  koeling koudeopslag  verlichting 16 W/m2, veegschakeling  PV 690.000 Wp, circa 3.450 m2 Concept 3 - warmtelevering  verwarming externe warmtelevering  tapwater elektrische boilers  koeling HT compressie  verlichting 14 W/m2, veegschakeling  PV 670.000 Wp, circa

3.350 m2

Concepten 1 - gas 2 – all electric 3 - warmtelevering

32

Energiebehoefte [kWh/m2] ≤ 50 44,8 48,4 44,8

Primaire energie [kWh/m2] ≤ 25 23,7 24,3 24,9

Hernieuwbare energie ≥ 50% 58,0% 61,8% 55,0%

E/E [-] 0,279 0,277 0,278

k:\doc\e\2015\137100\e2015137100r001v2.docx 07-11-2016

Resultaten BENG indicatoren en E/E per concept

BENG referentiegebouwen

4.15 Logiesgebouw M Een hoteltoren met 10 bouwlagen. De begane grond en 1e verdieping zijn groter. Hier bevinden zich de bevinden zich kantoor- en bijeenkomstruimtes. In de toren bevinden zich de hotelkamers. Totaal gebruiksoppervlak van circa 3.700 m2. Uitgangspunten voor alle concepten  dichte delen Rc vloer/gevel/dak 6,0/7,0/8,0 m2.K/W  medium water voor verwarming en koeling  verlichting dubbele vertrekschakeling in hotelkamers, veegschakeling overige ruimten  ventilatie balansventilatie met wtw 80%, CO2 regeling (D5a), geen terugregeling debiet conform Bouwbesluit, ventilatoren forfaitair, te openen ramen Concept 1 - gas  open delen Utotaal 0,9 W/m2.K, deuren 1,4 W/m2.K  dichte delen Rc vloer/gevel/dak 3,5/5,0/7,0 m2.K/W  infiltratie qv10;spec 0,15 dm3/sm2  verwarming HR-ketel  tapwater indirect gestookte boilers  koeling HT compressie  verlichting 4 W/m2  PV 115.000 Wp, circa 520 m2 plat dak + 55 m2 overstek op zuidwest en zuidoost

k:\doc\e\2015\137100\e2015137100r001v2.docx 07-11-2016

Concept 2 – all electric  open delen Utotaal 0,9 W/m2.K, deuren 1,4 W/m2.K  infiltratie forfaitair  verwarming elektrische warmtepomp met een aquifer als bron  tapwater indirect gestookte boilers met HR-ketel  koeling koudeopslag  verlichting 6 W/m2  PV 126.000 Wp, circa 520 m2 plat dak + 110 m2 overstek op zuidwest en zuidoost Concept 3 - warmtelevering  open delen Utotaal 1,0 W/m2.K, deuren 1,4 W/m2.K  verwarming externe warmtelevering  infiltratie qv10;spec 0,15 dm3/sm2  tapwater indirect gestookte boilers met externe warmtelevering  koeling HT compressie  verlichting 4 W/m2  PV 100.000 Wp, circa 500 m2 plat dak Resultaten BENG indicatoren en E/E per concept Concepten 1 – gas 2 – all electric 3 – warmtelevering

Energiebehoefte [kWh/m2] ≤ 50 36,3 49,3 37,3

Primaire energie [kWh/m2] ≤ 25 24,0 23,4 22,4

Hernieuwbare energie ≥ 50% 58,1% 69,8% 57,9%

E/E [-] 0,227 0,272 0,260

33

BENG referentiegebouwen

16 Gezondheid zonder bed S

17 Gezondheid met bed L

34

k:\doc\e\2015\137100\e2015137100r001v2.docx 07-11-2016

18 Gezondheid met bed XL

BENG referentiegebouwen

4.16 Gezondheid zonder bed S Een rechthoekig praktijkgebouw voor gezondheidszorg zonder bedgebied, bijvoorbeeld een tandartsenpraktijk of gezondheidscentrum. Het gebouw heeft twee bouwlagen. De bovenste bouwlaag steekt aan twee zijden over. Gebruiksoppervlak van circa 880 m2. Uitgangspunten voor alle concepten  dichte delen Rc vloer/gevel/dak 3,5/4,5/6,0 m2.K/W  open delen Utotaal 1,0 W/m2.K, zonwering handmatig, geen zonwering onder de overstek  infiltratie forfaitair  ventilatie balansventilatie met HR-wtw 90% (D2b2), geen terugregeling debiet conform Bouwbesluit, ventilatoren forfaitair, te openen ramen Concept 1 - gas  verwarming HR-ketel  tapwater elektrische boilers  koeling HT compressie  medium water+lucht voor verwarming en water voor koeling  verlichting 10 W/m2, vertrekschakeling  PV 35.000 Wp, circa 180 m2 Concept 2 – all electric  verwarming elektrische warmtepomp met bodem als bron, COP=6  tapwater elektrische boilers  koeling bodemkoeling  medium water+lucht voor verwarming en koeling  verlichting 8 W/m2, vertrekschakeling  PV 25.000 Wp, circa 125 m2

k:\doc\e\2015\137100\e2015137100r001v2.docx 07-11-2016

Concept 3 - warmtelevering  verwarming externe warmtelevering  tapwater elektrische boilers  koeling HT compressie  medium water+lucht voor verwarming en water voor koeling  verlichting 8 W/m2, vertrekschakeling  PV 28.000 Wp, circa 140 m2 Resultaten BENG indicatoren en E/E per concept Concepten 1 - gas 2 – all electric 3 - warmtelevering

Energiebehoefte [kWh/m2] ≤ 50 45,9 46,3 43,6

Primaire energie [kWh/m2] ≤ 25 24,2 24,0 23,6

Hernieuwbare energie ≥ 50% 60,4% 67,0% 54,8%

E/E [-] 0,197 0,235 0,231

35

BENG referentiegebouwen

4.17 Gezondheid met bed L Een rechthoekig verpleeghuis met vier bouwlagen. Gebruiksoppervlak van circa 5.700 m2. Uitgangspunten voor alle concepten  dichte delen Rc vloer/gevel/dak 3,5/4,5/6,0 m2.K/W  open delen Utotaal 1,0 W/m2.K  infiltratie forfaitair  ventilatie balansventilatie met wtw 80%, CO2 regeling (D5a), geen terugregeling debiet conform Bouwbesluit, ventilatoren forfaitair Concept 1 - gas  verwarming HR-ketel  tapwater zonneboiler 50 m2, indirect gestookte boilers met HR107  koeling HT compressie  medium water+lucht voor verwarming en koeling  verlichting 8 W/m2, veegschakeling  PV 370.000 Wp, circa 1.400 m2 plat dak + 450 m2 gevel Concept 2 – all electric  verwarming elektrische warmtepomp met aquifer als bron  tapwater elektrisch doorstroomtoestel  koeling koudeopslag  medium water+lucht voor verwarming en koeling  verlichting 5 W/m2, veegschakeling  PV 260.000 Wp, circa 1.300 m2 Concept 3 - warmtelevering  verwarming externe warmtelevering  tapwater zonneboiler 50 m2, indirect gestookte boilers met externe warmtelevering  koeling HT compressie  medium water+lucht voor verwarming en water voor koeling  verlichting 5 W/m2, veegschakeling  PV 270.000 Wp, circa 1.350 m2 Resultaten BENG indicatoren en E/E per concept

36

Primaire energie [kWh/m2] ≤ 106,9 53,2 52,4 42,5

Hernieuwbare energie ≥ 50% 50,8% 51,7% 50,5%

E/E [-] 0,438 0,289 0,235

k:\doc\e\2015\137100\e2015137100r001v2.docx 07-11-2016

Concepten 1 - gas 2 – all electric 3 - warmtelevering

Energiebehoefte [kWh/m2] ≤ 62,9 62,6 54,3 54,3

BENG referentiegebouwen

4.18 Gezondheid met bed XL Een ziekenhuis bestaande uit een hoofdgebouw met zes bouwlagen en drie (bedden)vleugels met vier bouwlagen. Gebruiksoppervlak van circa 34.200 m2. Uitgangspunten voor alle concepten  medium water+lucht voor verwarming en koeling  ventilatie balansventilatie met wtw 80%, CO2 regeling (D5a), 40% terugregeling debiet 140% x Bouwbesluit, ventilatoren forfaitair  verlichting 8 W/m2, veegschakeling met daglichtregeling Concept 1 - gas  dichte delen Rc vloer/gevel/dak 5,0/6,0/7,0 m2.K/W  open delen Utotaal 0,8 W/m2.K  infiltratie qv10;spec 0,30 dm3/sm2  verwarming HR-ketel  tapwater zonneboiler 400 m2, indirect gestookte boilers met HR107  koeling HT compressie  PV 1.360.000 Wp, voldaks circa 6.800 m2 Concept 2 – warmtepomp  dichte delen Rc vloer/gevel/dak 5,0/6,0/7,0 m2.K/W  open delen Utotaal 0,8 W/m2.K  infiltratie qv10;spec 0,30 dm3/sm2  verwarming elektrische warmtepomp met aquifer als bron  tapwater indirect gestookte boilers met HR107  koeling koudeopslag  PV 1.440.000 Wp, voldaks circa 7.200 m2

k:\doc\e\2015\137100\e2015137100r001v2.docx 07-11-2016

Concept 3 - warmtelevering  dichte delen Rc vloer/gevel/dak 3,5/4,5/6,0 m2.K/W  open delen Utotaal 1,0 W/m2.K  infiltratie forfaitair  verwarming externe warmtelevering  tapwater zonneboiler 400 m2, indirect gestookte boilers met externe warmtelevering  koeling HT compressie  PV 1.360.000 Wp, voldaks circa 6.800 m2 Resultaten BENG indicatoren en E/E per concept Concepten 1 - gas 2 – all electric 3 - warmtelevering

Energiebehoefte [kWh/m2] ≤ 62,8 62,8 62,8 68,5

Primaire energie [kWh/m2] ≤ 106,1 91,8 74,9 76,0

Hernieuwbare energie ≥ 50% 28,8% 31,1% 32,8%

E/E [-] 0,675 0,573 0,550

Het is moeilijk om aan de eis voor de energiebehoefte te voldoen. Alleen op basis van het dakoppervlak is het niet mogelijk om aan de eis voor hernieuwbare energie te voldoen. Zelfs volledige inzet van een warmtepomp biedt onvoldoende bijdrage.

37

BENG referentiegebouwen

19 Cellengebouw

20 Onderwijs S

38

k:\doc\e\2015\137100\e2015137100r001v2.docx 07-11-2016

21 Onderwijs M

BENG referentiegebouwen

4.19 Cellengebouw Een gevangenis met vier bouwlagen. Dubbele kruisvorm met centrale entree in het midden. Gebruiksoppervlak van circa 16.000 m2. Er is gebruik gemaakt van het bestaande referentiegebouw dat is gebaseerd op de PI Nieuwegein uit 1999. Voor de beeldvorming is een 3D afbeelding gemaakt van dit cellengebouw. Er zijn geen plattegronden beschikbaar. Uitgangspunten voor alle concepten  dichte delen Rc vloer/gevel/dak 3,5/4,5/6,0 m2.K/W  open delen Utotaal 1,0 W/m2.K  infiltratie forfaitair  plafond deels open  medium water+lucht voor verwarming en koeling  verlichting cel/bijeenkomst+kantoor/sport 5/6/12 W/m2 veegschakeling, kantoor veegschakeling met daglichtregeling  ventilatie debiet 140% x Bouwbesluit, ventilatoren forfaitair, terugregeling 60% Concept 1 - gas  verwarming HR-ketel  tapwater zonneboiler 120 m2, indirect gestookte boilers met HR107  koeling HT compressie  ventilatie balansventilatie met wtw 80%, CO2 regeling (D5a)  PV 572.000 Wp, circa 2.860 m2

k:\doc\e\2015\137100\e2015137100r001v2.docx 07-11-2016

Concept 2 – warmtepomp  verwarming elektrische warmtepomp met aquifer als bron  tapwater indirect gestookte boilers met HR107  koeling koudeopslag  ventilatie balansventilatie met wtw 80% (D2b2)  PV 564.000 Wp, circa 2.820 m2 Concept 3 - warmtelevering  verwarming externe warmtelevering  tapwater indirect gestookte boilers met externe warmtelevering  koeling HT compressie  ventilatie balansventilatie met wtw 80% (D2b2)  PV 602.000 Wp, circa 3.010 m2 Resultaten BENG indicatoren en E/E per concept Concepten 1 - gas 2 – all electric 3 - warmtelevering

Energiebehoefte [kWh/m2] ≤ 50 38,6 43,4 43,4

Primaire energie [kWh/m2] ≤ 25 25,0 25,0 24,8

Hernieuwbare energie ≥ 50% 56,6% 64,8% 55,2%

E/E [-] 0,367 0,382 0,393

39

BENG referentiegebouwen

4.20 Onderwijs S Een basisschool met 2 twee verdiepingen en een gymzaal. Het gebouw bestaat uit 3 volumes die ten opzichte van elkaar versprongen zijn. Gebruiksoppervlak van circa 2.400 m2. Uitgangspunten voor alle concepten  open delen zonwering handmatig, daklicht Utotaal 1,4 W/m2.K, te openen ramen  plafond gymzaal open  medium water+lucht voor verwarming en koeling  ventilatie debiet conform Bouwbesluit, terugregeling 20%, ventilatoren forfaitair Concept 1 - gas  dichte delen Rc vloer/gevel/dak 5,0/5,0/6,0 m2.K/W  open delen Utotaal 1,0 W/m2.K  infiltratie qv10;spec 0,40 dm3/sm2  verwarming HR-ketel  tapwater elektrische boilers, gymzaal indirect gestookte boiler op HR107 ketel  koeling HT compressie, gymzaal geen koeling  ventilatie balansventilatie met wtw 80%, CO2 regeling (D5a)  verlichting 10 W/m2, veegschakeling (met daglichtregeling bij school)  PV 114.000 Wp, circa 570 m2 Concept 2 – all electric  dichte delen Rc vloer/gevel/dak 5,0/5,0/6,0 m2.K/W  open delen Utotaal 1,0 W/m2.K  infiltratie qv10;spec 0,40 dm3/sm2  verwarming elektrische warmtepomp met bodem als bron  tapwater elektrische boilers, gymzaal elektrisch doorstroomtoestel  koeling bodemkoeling, gymzaal geen koeling  ventilatie balansventilatie met wtw 80%, CO2 regeling (D5a)  verlichting 10 W/m2, veegschakeling (met daglichtregeling bij school)  PV 70.000 Wp, circa 350 m2