Onderzoeksrapport Putten - zinvolle dagactiviteiten
Tekst van het document
Zinvolle dagactiviteiten voor mensen met dementie Onderzoek naar vraag en aanbod met betrekking tot zinvolle dagactiviteiten voor mensen met dementie in de gemeente Putten
Zinvolle dagactiviteiten voor mensen met dementie Onderzoek naar aanbod en vraag met betrekking tot zinvolle dagactiviteiten voor mensen met dementie in de gemeente Putten
Ter attentie
Tamara Kevelam – De vries
Projectnaam
Onderzoek zinvolle dagactiviteiten dementie
Onderwerp
Onderzoek naar vraag en aanbod met betrekking tot zinvolle dagactiviteiten voor mensen met dementie in de gemeente Putten
Versie
1.0
Datum
7 juni 2022
Auteur(s)
Desi Gielkens, Dorien Firet, Max Boeschoten
www.nautus.nl
2/36
Inhoudsopgave 1
Inleiding
4
1.1
Context
4
1.2
Onderzoeksrapport als basis voor plan van aanpak dagactiviteiten
5
1.3
Leeswijzer
5
2
Onderzoeksopzet
6
2.1
Doel
6
2.2
Beoogde resultaten
6
2.3
Methodieken
7
3
Beeld van doelgroep en aanbod
8
3.1
Wat is dementie?
9
3.2
Hoe ziet de doelgroep eruit?
11
3.3
Hoe ziet het aanbod eruit?
17
3.4
Hoe ziet het aanbod eruit voor mantelzorgers?
19
3.5
Conclusie
22
4
Behoeften doelgroep
24
4.1
Vragenlijst en voorbereiding behoeftesessie
24
4.2
Resultaten behoefteanalyse
24
5
Opzet plan van aanpak
27
Bijlage 1 Topiclijst behoefteanalyse
28
Bijlage 2 Methoden behoefteanalyse
32
3/36
1 Inleiding Putten wil een dementievriendelijke gemeente zijn. Dit betekent onder andere dat de gemeente Putten wil dat mensen met dementie zo lang mogelijk mee kunnen doen in de maatschappij. De ondersteuning die de gemeente daarbij biedt, moet zo laagdrempelig mogelijk zijn. 1 Om dit te bereiken moet de gemeente samenwerken met andere maatschappelijke partijen om onder andere ontmoetingsmogelijkheden en betekenisvolle dagactiviteiten dichtbij huis te organiseren. Dagactiviteiten zorgen immers dat mensen met dementie langer actief, gezond en in contact met anderen blijven. Dit verbetert de kwaliteit van leven voor mensen met dementie en hun naasten.1 Op dit ogenblik is het aanbod van dagactiviteiten voor (thuiswonende) mensen met (beginnende) dementie beperkt. De gemeente Putten wil graag een toekomstbestendig aanbod aan dagactiviteiten ontwikkelen dat aansluit bij de behoeften van (thuiswonende) mensen met (beginnende) dementie.
1.1 Context In het meerjarenplan Samenleving 2019-2022 stelt gemeente Putten het volgende centrale uitgangspunt vast: “Inwoners kunnen (met ondersteuning van hun naasten en voorzieningen) meedoen in de samenleving.”1 Dit uitgangspunt wordt ook gehanteerd in de kadernotitie Breed Welzijn Putten2. Dementie kan het echter zonder adequate ondersteuning moeilijk of onmogelijk maken om mee te doen in de samenleving. Gemeente Putten wilt daarom een dementievriendelijke gemeente worden, zoals uitgesproken in de inclusieagenda 20202022 Putten voor iedereen3. Dit wil zij door mensen met dementie te helpen zo lang mogelijk mee te doen in de maatschappij, begeleiding op maat mogelijk te maken en de kennis van dementie in de gemeenschap te vergroten. Aan het vormen van zinvolle dagactiviteiten voor (thuiswonende) mensen met (beginnende) dementie wordt in beleidsdocumenten ook geen aandacht besteed. Het aanbieden van zinvolle dagactiviteiten voor (thuiswonende) mensen met (beginnende) dementie wordt in zowel het meerjarenplan, als de kadernotitie en de inclusieagenda niet benoemd. Zinvolle dagactiviteiten zijn echter wel een belangrijke manier om mensen met dementie te helpen om langer mee te doen in de samenleving. Een investering in zinvolle dagactiviteiten past daarom goed bij bovenstaande beleidsdoelen die in het meerjarenplan en de inclusie-agenda worden gesteld.
1
https://www.putten.nl/Inwoners/Advies_hulp_ondersteuning/De_Wet_maatschappelijke_ondersteuning_W mo/Wmo/Meerjarenplan_Samenleving_2019_2022_PDF_3_8MB 2 Kadernotitie Breed Welzijn Putten 3 https://www.putten.nl/Inwoners/Advies_hulp_ondersteuning/De_Wet_maatschappelijke_ondersteuning_W mo/Wmo/Meerjarenplan_Samenleving_2019_2022_PDF_3_8MB
4/36
1.2 Onderzoeksrapport als basis voor plan van aanpak dagactiviteiten Dit onderzoek betreft het beginpunt om (het plan van aanpak met betrekking tot uitvoering van) zinvolle dagactiviteiten te laten aansluiten op de wensen en behoeften van de gebruikers. Er wordt een lokaal beeld van de sociale en gezondheidssituatie van de doelgroep gegeven. Aan de hand van het lokale beeld wordt er samen met externe partners onderzocht welke behoefte er is aan dagactiviteiten. Aan de hand van onderzoek naar vraag en aanbod wil de gemeente Putten tot een plan van aanpak komen, waarin zinvolle dagactiviteiten voor mensen met dementie centraal staat. Aan de hand van dat plan van aanpak moet een vraaggericht en toekomstbestendig aanbod van dagactiviteiten voor mensen met dementie ontwikkeld worden. Belangrijk in dit alles is dat het plan samen met de (toekomstige) gebruikers, mantelzorgers, en netwerkpartners wordt gemaakt en aansluit bij andere voorzieningen in het dorp.
1.3 Leeswijzer In hoofdstuk 2 leest u de onderzoeksopzet. Vervolgens wordt in hoofdstuk 3 een lokaal beeld van de sociale- en gezondheidssituatie van de doelgroep gegeven. Hoofdstuk 4 bevat de opzet voor de behoefteanalyse, evenals de uitkomsten van de behoefteanalyse. In hoofdstuk 5 vindt u het verdere proces; dat wil zeggen wat er gebeurt met de uitkomsten van dit onderzoek.
5/36
2 Onderzoeksopzet Dit hoofdstuk geeft een toelichting op het doel van dit onderzoek, de resultaten, gebruikte methoden en de planning. 2.1
Doel
Het doel van dit onderzoek is om de behoefte aan zinvolle dagactiviteiten voor mensen met dementie in gemeente Putten in kaart te brengen, zodat voor oktober 2022 een gezamenlijk plan van aanpak gevormd kan worden waarin dit onderwerp centraal staat. Om dat doel te bereiken, zijn de volgende subdoelen vastgesteld: •
We kennen de doelgroep (thuiswonende) mensen met (beginnende) dementie in Putten voor nu en in de toekomst;
•
We kennen het bestaande aanbod voor (thuiswonende) mensen met (beginnende) dementie;
•
We kennen het bestaande aanbod voor mantelzorgers voor (thuiswonende) mensen met (beginnende) dementie;
•
We weten welke behoeften aan zinvolle dagactiviteiten er zijn bij (thuiswonende) mensen met (beginnende) dementie en hun mantelzorgers.
2.2 Beoogde resultaten Om bovenstaand doel te bereiken, levert Nautus de volgende resultaten op: 1.
Bouwsteen 1 – Lokaal beeld van de sociale en gezondheidssituatie van de doelgroep;
2.
Bouwsteen 2- (Vragenlijsten en methoden voor) behoefteanalyse;
3.
Bouwsteen 3: Plan van aanpak.
Bouwsteen 1 en 2 vormen gezamenlijk de inhoud van dit rapport. Bouwsteen 3 bevat het plan van aanpak en wordt los opgeleverd. BOUWSTEEN 1: TOTAALBEELD Bouwsteen 1 (hoofdstuk 3) is een lokaal beeld van de sociale en gezondheidssituatie van de doelgroep. Hierbij gaan we in op de volgende vragen: •
•
Wat wordt bedoeld met dementie?
Welke vormen zijn er?
In welke context bestaan deze?
Schets van de doelgroep;
Grootte doelgroep;
Hoe ziet de doelgroep eruit;
Hoe ontwikkelt de doelgroep zich?
•
Is er al een soort aanbod voor deze groep mensen en wat is dat aanbod?
•
Is er aanbod voor mantelzorgers specifiek voor deze groep en wat is dat aanbod?
6/36
BOUWSTEEN 2: VRAGENLIJST BEHOEFTEANALYSE Bouwsteen 2 (hoofdstuk 4) bevat een vragenlijst waarmee de behoefte van de gebruikers, mantelzorgers, en maatschappelijke partners opgehaald kan worden. De vragen die Nautus heeft opgeleverd zijn in sessies voorgelegd aan inwoners, mantelzorgers en netwerkpartners. De resultaten van deze sessie zijn kort weergegeven BOUWSTEEN 3: VOORZET PLAN VAN AANPAK Bouwsteen 3 bevat een plan van aanpak, waarbij zinvolle dagactiviteiten voor mensen met dementie centraal staan. De uitkomsten van de sessies (de antwoorden op de vragen) zijn door de begeleiders van de sessies bij Nautus aangeleverd. Met de opgehaalde informatie van bouwsteen 1 & 2 is een plan van aanpak geschreven, waarin vraaggericht en toekomstbestendig aanbod zijn vastgelegd. De verdere uitwerking, in samenwerking met inwoners, mantelzorgers en netwerkpartners, en de definitieve oplevering van het plan, wordt door de gemeente uitgevoerd. 2.3
Methodieken
Per stap maakten we gebruik van verschillende methodieken. Gebruikte methodieken worden hieronder nader toegelicht. OPEN-DATA ONDERZOEK Om de snelheid van het onderzoek te bevorderen hebben we open-data onderzoek uitgevoerd. We hebben gebruik gemaakt van openbaar beschikbare cijfers rondom dementie en zinvolle dagactiviteiten in de gemeente Putten om bouwsteen 1 & 2 te ontwikkelen. Deze cijfers werden verder aangevuld met data van casemanagers en de opbrengst van de werksessies. DATA CASEMANAGERS Naast open data hebben we gebruik gemaakt van gegevens over mensen met dementie in de gemeente putten, aangeleverd door casemanagers dementie in de gemeente Putten. Casemanagers dementie zijn verspreid over verschillende zorgorganisaties, die elk op een andere manier registreren. Daarom hebben we casemanagers gevraagd om de gegevens uit hun systeem in te vullen in een formulier. Dit geeft ons een beeld van de situatie in de gemeente Putten. WERKSESSIES Om de resultaten van het open-data onderzoek te verdiepen zijn twee werksessies van 1 uur gehouden met de betrokken beleidsadviseurs. Deze sessies werden door Nautus voorbereid en voorgezeten. Op basis van de feedback in deze sessies werden de resultaten van het open-data onderzoek aangevuld.
SESSIE MET GEBRUIKERSPANEL/AANLEVEREN VRAGENLIJST Om inzicht te krijgen in de behoefte van eindgebruikers, mantelzorgers en maatschappelijke partners wordt een sessie met een gebruikerspanel gehouden. Een
7/36
sessie met een gebruikerspanel moet inzicht en helderheid geven over de behoefte van de eindgebruikers, mantelzorgers, en maatschappelijke partners. VALIDATIESESSIES In sessies bespraken we de resultaten van elke bouwsteen met de betrokken beleidsadviseurs & maatschappelijk partners van de gemeente Putten. In deze sessies haalde Nautus vragen en suggesties voor verbetering op om het onderzoek en plan van aanpak verder aan te scherpen.
8/36
3 Beeld van doelgroep en aanbod Om een gezamenlijk gedragen plan van aanpak te vormen, waarin zinvolle dagactiviteiten voor mensen met dementie centraal staan, moet een (lokaal) beeld gevormd worden van de sociale en gezondheidssituatie van de doelgroep en het huidig aanbod. Waar mogelijk worden lokale cijfers gebruikt. Echter vanwege een gebrek aan lokale cijfers, zullen ook landelijke- en regio inzichten besproken worden om een lokaal beeld te vormen van de doelgroep en het aanbod. We zullen allereerst bespreken wat de ziekte dementie inhoudt. Vervolgens zullen wij ingaan op de doelgroep, waarbij wij grootte van de doelgroep bespreken, als ook achtergrondkenmerken van de doelgroep. Vervolgens bespreken wij het huidige aanbod van de gemeente Putten voor mensen met dementie. Als laatst bespreken wij ook de doelgroep mantelzorgers en het huidige aanbod voor hen.
3.1 Wat is dementie? Dementie is een verzamelnaam voor meer dan 50 hersenziekten. Het gemeenschappelijk ziektebeeld bestaat uit afname van het geestelijk vermogen, waarbij de hersenen informatie niet goed kunnen verwerken. Als gevolg hiervan kan iemand dagelijkse handelingen, die voorheen moeiteloos werden gedaan, minder goed of niet meer uitvoeren4. Mensen met dementie hebben last van één of meerdere van de volgende symptomen5: •
Geheugenstoornissen;
•
Taalproblemen in woord of schrift (afasie);
•
Problemen met het uitvoeren van complexe handelingen (apraxie);
•
Problemen met het herkennen van voorwerpen (agnosie);
•
Problemen met logisch denken, plannen, organiseren en uitvoeren van activiteiten;
•
Aandachts- of concentratieproblemen of verminderde mentale verwerkingssnelheid;
•
Stoornissen in het denken in beelden (visueel-ruimtelijk denken) of het tekenen of namaken van voorwerpen.
De symptomen nemen gedurende het ziekteproces toe en worden geleidelijk zo ernstig dat ze het dagelijks functioneren sterk belemmeren. Vaak komen ook andere verschijnselen en ziektebeelden voor, zoals6: •
Desoriëntatie in tijd, plaats of persoon;
•
Stemmings- of gedragsveranderingen, zoals depressie- en/of angstklachten;
4
https://www.alzheimer-nederland.nl/factsheet-wat-dementie https://www.dementie.nl/over-dementie/wat-is-dementie/uitleg-over-dementie/wat-is-dementie 6 https://www.dementie.nl/over-dementie/wat-is-dementie/uitleg-over-dementie/wat-is-dementie 5
9/36
•
Lusteloosheid of juist hyperactiviteit, rusteloos gedrag en agitatie;
•
Wanen en hallucinaties;
•
Lichamelijke problemen, zoals algehele verzwakking, ontstekingen, incontinentie en pijnklachten.
Omdat dementie een verzamelnaam van hersenziekten betreft, verschilt ook het verloop van de ziekte. De meest voorkomende vorm van dementie is de ziekte van Alzheimer (70%), gevolgd door vasculaire dementie (16%). Daarnaast komen Lewy body dementie (10%) en FTD (2%) veel voor7. Alzheimer Nederland heeft een overzicht gemaakt met de grootste verschillen tussen de vier meest voorkomende vormen van dementie (zie figuur 1) 8. Figuur 1. Verschillen tussen meest voorkomende vormen van dementie
Hoewel er verschillen zijn in het verloop van de ziekte, vallen er ook overeenkomsten in verloop te herkennen. Er worden volgens de herziene zorgstandaard dementie9 vier stadia in de ziekte onderscheiden: •
Niet-pluis fase: in deze fase komen de eerste signalen naar voren waarin iemand veranderingen waarneemt bij zichzelf of bij de ander.
•
Diagnostische fase: in de ‘diagnostische fase’ staat het stellen van de diagnose centraal.
•
Leven met dementie: de fase ‘leven met dementie’ is de fase na de diagnosestelling. Men gaat in deze fase steeds verder achteruit. Doordat het ziekteverloop zo verschillend kan zijn, is ook de behoefte aan begeleiding en ondersteuning gevarieerd.
•
Stervensfase en nazorg: mensen met dementie sterven in de meeste gevallen aan dementie, bijkomende complicaties of een andere ziekte.
7
https://www.alzheimer-nederland.nl/sites/default/files/2022-05/Wat%20is%20dementie.pdf https://www.alzheimer-nederland.nl/dementie/soorten-vormen 9 Herziene zorgstandaard dementie, 2020. Dementiezorg voor elkaar. Ontwikkeld door Movisie, Nivel, Pharos, TrimbosInstituut en Vilans. 8
10/36
Risicofactoren Er zijn een aantal risicofactoren te identificeren, welke in te delen zijn in nietbeïnvloedbare risicofactoren en wel-beïnvloedbare risicofactoren10. Niet-beïnvloedbare risicofactoren: •
Leeftijd: Het risico op het ontstaan van (verschillende vormen van) dementie neemt sterk toe met het ouder worden. Leeftijd is dan ook de grootste niet beïnvloedbare risicofactor voor dementie;
•
Geslacht: De invloed van geslacht is niet helemaal duidelijk. Vrouwen lijken een hoger risico te hebben voor de ziekte van Alzheimer, terwijl het risico op vasculaire dementie hoger is bij mannen. Maar niet alle studies tonen dit aan. Een hoger risico van vrouwen op de ziekte van Alzheimer of totaal dementie kan mogelijk voor een deel ook verklaard worden doordat vrouwen minder vaak overlijden aan andere aandoeningen, zoals beroerte of hart- en vaatziekten en daardoor ouder worden dan mannen;
•
Erfelijke factoren: In de meeste gevallen is dementie niet erfelijk. Wel is het zo dat erfelijkheid bij bepaalde vormen van dementie een grotere rol speelt. Zo is de ziekte van Alzheimer meestal niet erfelijk, maar wanneer Alzheimer op jongere leeftijd ontstaat (jonger dan 65 jaar), dan is de kans groter dat erfelijkheid een rol speelt.
Wel-beïnvloedbare risicofactoren: •
Risicofactoren voor hart- en vaatziekten (cardiovasculaire risicofactoren): hoge bloeddruk, verhoogd cholesterol, ernstig overgewicht, diabetes type 2;
•
Leefstijlfactoren: roken, alcoholconsumptie, lichamelijke inactiviteit, ongezonde voeding;
•
Psychosociale factoren: weinig sociale contacten, depressie, verstoord slaappatroon;
•
Overige factoren (onder andere medische en omgevingsfactoren): lage opleiding, traumatische hersenschade, gehoorverlies, luchtverontreiniging.
3.2
Hoe ziet de doelgroep eruit?
Grootte doelgroep Hoeveel mensen dementie hebben is afhankelijk van de gebruikte definitie. Het aantal mensen bij wie de diagnose is gesteld door zorgverleners (zoals de huisarts of neuroloog) ligt een stuk lager dan het aantal mensen met dementie dat geschat is op basis van bevolkingsonderzoek.
10
https://www.loketgezondleven.nl/gezondheidsthema/gezond-en-vitaal-ouder-worden/wat-werkt-dossierdementie/cijfers-en-feiten-dementie
11/36
Bevolkingsonderzoek geeft aan dat ongeveer 280.000 mensen in Nederland dementie hebben. Alzheimer Nederland geeft een schatting van het aantal mensen met dementie in Putten. Het gaat om ongeveer 460 mensen11. 12 Het op basis van bevolkingsonderzoek geschatte aantal personen met dementie wijkt sterk af van het aantal personen dat door een zorgprofessional is gediagnosticeerd met dementie13: •
In 2019 waren er ongeveer 114.000 personen met dementie bekend bij de huisarts (44.400 mannen en 69.600 vrouwen) 14.
•
Daarnaast is er ook een groep bekend van personen opgenomen in verpleeg- of verzorgingshuizen (ongeveer 80.000 personen, zie tabel 1).
Bovenstaande betekent dat een groep van ongeveer 100.000 personen niet bekend is bij hulpverleners. Verklaringen voor dit verschil in aantal15: •
Dementie ontstaat vaak geleidelijk, en is vaak niet goed te onderscheiden van normale veroudering;
•
Personen met dementie en hun omgeving herkennen de symptomen niet altijd of denken dat er toch niets aan te doen is. Daardoor komen personen met dementie niet of pas laat bij een huisarts;
•
Voor huisartsen is het soms moeilijk om dementie te herkennen en vast te stellen;
•
Zorgverleners zullen niet snel geneigd zijn de diagnose dementie te stellen als zij daar niet zeker van zijn;
•
Zorgverleners (huisartsen) achten het niet altijd nodig om een formele diagnose dementie te stellen omdat dat zelden consequenties heeft voor het te volgen beleid.
Dit landelijke fenomeen zal niet anders zijn in Putten. Wij schatten dat daarom momenteel 159 personen met dementie voorkomen in Putten, die nog niet bekend zijn bij de hulpverleners. Toekomstbeeld grootte doelgroep Het aantal mensen met dementie is door vergrijzing al bijna verzesvoudigd sinds 1950 (van 50.000 personen tot 280.000). Op basis van voorspellingen van de toekomstige bevolkingsopbouw, is ook een prognose gemaakt van het aantal mensen met dementie
11
https://www.alzheimer-nederland.nl/factsheet-cijfers-en-feiten-over-dementie Https://www.alzheimer-nederland.nl/sites/default/files/directupload/factsheet-dementie-pergemeente.pdf 13 https://www.vzinfo.nl/dementie/leeftijd-en-geslacht 14 https://www.loketgezondleven.nl/gezondheidsthema/gezond-en-vitaal-ouder-worden/wat-werkt-dossierdementie/cijfers-en-feiten-dementie 15 (Alzheimer Nederland & Vilans 2013 ; Prins et al. 2016 ; Richard & Moll van Charante 2017 ): 12
12/36
in de toekomst16. Het aantal zal personen zal naar verwachting door verdere vergrijzing nog verder toenemen naar 620.000 personen in 205017. Voor de gemeente Putten wordt ook een groei verwacht. Geschat wordt dat in 2020 ongeveer 460 personen met dementie in de gemeente Putten wonen. Dit zal naar verwachting stijgen tot 990 personen met dementie in 2050. Tabel 1. Mensen met dementie18
2020 Nederland
Absoluut aantal
2040
2050
280.000 330.000 390.000 520.000
620.000
Procentuele stijging Gelderland
Absoluut aantal
35.000
Procentuele stijging Putten
Absoluut aantal Procentuele stijging
460
2025
2030
17,9%
18,2%
33,3%
19,2%
41.000
49.000
66.000
79.000
17,1%
19,5%
34,7%
19,7%
540
640
830
990
17,4%
18,5%
29,7%
19,3%
Achtergrondkenmerken personen met dementie19 1.
Leeftijdsopbouw
De gemiddelde leeftijd van een persoon met dementie is 81 jaar (bevestigd door data uit 2017, 2018 en 2019) 20. In figuur 2 is de leeftijdsopbouw te zien van personen met dementie. Leeftijd is een belangrijke risicofactor voor dementie. De kans op dementie neemt sterk toe met de leeftijd. Ruim 8% van de mensen boven de 65 jaar heeft dementie. Boven de 80 jaar loopt dit op naar 25%. Boven de 90 jaar heeft zelfs ruim 40% van de mensen dementie21. Wij verwachten deze trend ook in Putten te zien.
16
https://bronnen.zorggegevens.nl/Bron?naam=Erasmus-Rotterdam-Gezondheidsonderzoek-(ofRotterdam-Study) 17 https://www.alzheimer-nederland.nl/sites/default/files/directupload/factsheet-dementie-pergemeente.pdf 18 https://www.alzheimer-nederland.nl/sites/default/files/directupload/factsheet-dementie-pergemeente.pdf 19 We zullen binnen dit onderzoek kijken naar landelijke gemiddelden vanwege de beperkte lokale cijfers. Wat betreft achtergrondkenmerken zijn er namelijk nauwelijks cijfers bekend voor personen met dementie wonend in de gemeente Putten. Er zijn twee onderzoeken gevonden die achtergrondkenmerken bespreken voor die specifieke regio/gemeente. Waar nuttig zullen deze worden benoemd. 1. Een onderzoek naar mantelzorgers en hun naasten met dementie door Nivel en alzheimer nederland voor de regio Noordwestveluwe. Echter geeft het onderzoek aan dat er slechts 33 mensen uit de regio hebben meegedaan, waardoor deze makkelijk kan afwijken van een eventueel landelijk gemiddelde. 2. Gegevens uit landelijke Register Dementiezorg en Ondersteuning, waarbij ook gegevens van zorgkantoor Zwolle specifiek benoemd worden. Deze zijn echter niet voor elk achtergrondkenmerk benoemd.
20 https://www.dementiezorgvoorelkaar.nl/wp-content/uploads/2021/09/Factsheet-7-– Achtergrondkenmerken-van-mensen-met-dementie.pdf 21 https://www.alzheimer-nederland.nl/sites/default/files/feiten-en-cijfers-uit-landelijk-Registerdementiezorg-en-ondersteuning.pdf
13/36
Figuur 2. Mensen met dementie naar leeftijdscategorie (in percentages) 22
2.
Geslacht
De meeste mensen met dementie zijn vrouw23. In 2019% betrof het 64% (ook in 2018 betrof het 64%, in 2017 betrof het 65%). De kans is 1 op 5 dat iemand in zijn leven dementie krijgt. Bij vrouwen betreft deze kans 1 op 3; bij mannen 1 op de 7. Dit komt mede doordat de levensverwachting van vrouwen hoger is en leeftijd een belangrijke risicofactor betreft voor dementie. De cijfers in Putten komen overeen met de landelijke trend: 61% is vrouw, en 39% is man24. 3.
Migratieachtergrond
Het aantal ouderen met een migratieachtergrond met dementie stijgt de komende jaren sneller dan het aantal ouderen met dementie met een Nederlandse achtergrond. In 2010 waren er in Nederland naar schatting ongeveer 13.750 migrantenouderen met dementie. Hoewel het gaat om een relatief kleine groep vergeleken met het totale aantal mensen met dementie, is het belangrijk te benoemen: Dementie onder ouderen met een Marokkaanse, Turkse en of Surinaams-Hindoestaanse achtergrond komt namelijk verhoudingsgewijs drie tot vier keer vaker voor dan onder ouderen met een Nederlandse achtergrond. Dit komt onder andere door een combinatie van risicofactoren bij deze bevolkingsgroepen, zoals een laag inkomen en lage gezondheidsvaardigheden, eenzaamheid en depressie en het vaak voorkomen van hart- en vaatziektes en diabetes. Dit samenspel van risicofactoren speelt overigens ook bij ouderen zonder migratieachtergrond een belangrijke rol bij het ontstaan van dementie. De kennis over de precieze relaties en verbanden is op dit moment nog beperkt25. In Putten wonen naar schatting momenteel ongeveer 460 mensen met dementie. Het percentage mensen met een niet-westerse migratieachtergrond lag in 2019 voor de meeste zorgregio’s tussen de één en vijf procent van de totale groep mensen met dementie26. Deze doelgroep is in Putten dus betrekkelijk klein.
Om deze groep te bedienen moet dus samenwerking gezocht worden met andere organisaties die bekend zijn met behoeften van deze groep.
22
https://www.dementiezorgvoorelkaar.nl/wp-content/uploads/2021/09/Factsheet-7-– Achtergrondkenmerken-van-mensen-met-dementie.pdf 23 https://www.dementiezorgvoorelkaar.nl/wp-content/uploads/2021/09/Factsheet-7-– Achtergrondkenmerken-van-mensen-met-dementie.pdf 24 Gebaseerd op gegevens geregistreerd door casemanagers dementie 25 https://www.vtv2018.nl/ouderdomsziekten 26 https://www.dementiezorgvoorelkaar.nl/wp-content/uploads/2021/09/Factsheet-7-– Achtergrondkenmerken-van-mensen-met-dementie.pdf
14/36
Tabel 2. Migratieachtergrond personen met dementie27
Westers
Niet-
Geen
westers 2017
10%
4%
86%
2018
10%
4%
86%
2019
10%
5%
85%
2019 reguliere bevolking 65+
10%
4%
86%
4.
Woonsituatie
In het landelijke Register Dementiezorg en Ondersteuning wordt aangegeven dat ongeveer een kwart van de personen met dementie alleen thuis woont (in 2019 was dit 25%)28. Ongeveer 36% woont thuis, samen met een partner. Verder woont circa 38% in een instelling. Cijfers van zorgkantoor Zwolle geven aan dat in 2019 35% thuis samenwonend is, 21% alleenstaand thuis woont, en 44% in een zorginstelling woont. Dit betekent dat in Putten (welke valt onder zorgkantoor Zwolle) een relatief grotere groep in een instelling woont dan het landelijk gemiddelde, terwijl er minder personen alleen thuiswonend zijn29. Tabel 3. Woonsituatie mensen met dementie (Nederland)30
Thuiswonend Thuiswonend
Instelling
alleen
samen
Nederland
25%
36%
39%
Regio Zwolle
21%
35%
44%
5.
Inkomen
Landelijk is er geen verband te zien tussen verschil in inkomen en het aantal diagnoses dementie31. De mensen met dementie zijn gelijk verdeeld over de verschillende inkomensgroepen. Het mediane inkomen verschilt daarnaast niet tussen personen met dementie (20.095 euro) en personen zonder dementie (20.000 euro). In figuur 3. zien we het jaarinkomen van mensen met dementie in 2019, uitgesplitst naar de woonsituatie van de mensen met dementie. Hier zien we dat het totale jaarinkomen voor het gros van de doelgroep tussen de 10.000 euro en 30.000 euro valt.
27
https://www.dementiezorgvoorelkaar.nl/wp-content/uploads/2021/09/Factsheet-7-– Achtergrondkenmerken-van-mensen-met-dementie.pdf 28 Achtergrondkenmerken mensen met dementie, Dementiezorg voor Elkaar 29
https://www.dementiezorgvoorelkaar.nl/wp-content/uploads/2021/09/Factsheet-7-– Achtergrondkenmerken-van-mensen-met-dementie.pdf 30 https://www.dementiezorgvoorelkaar.nl/wp-content/uploads/2021/09/Factsheet-7-– Achtergrondkenmerken-van-mensen-met-dementie.pdf 31 CBS, 2019
15/36
Figuur 3. Jaarinkomen van mensen met dementie, uitgesplitst naar de woonsituatie
6.
Locatie doelgroep
Vanwege de beperkte beschikbaarheid van lokale cijfers is het ook moeilijk te achterhalen waar de doelgroep (mensen met dementie binnen de gemeente putten) woont. Echter, gezien leeftijd een belangrijke factor speelt kan wel een schatting worden gemaakt van de buurten waar de meeste mensen met dementie wonen op basis van de leeftijdsopbouw per buurt (zie tabel 4.) Als we kijken naar percentage 65+'ers kijken, zien we dat Putten Centrum (40%), Putten Noord (31%), en Putten-Zuid-Oost (24%) respectievelijk de top vormen. Kijken we echter naar het absoluut aantal 65+'ers, dan vallen Putten-Zuid-Oost, Putten-Noord, en Putten-Zuid-West op met respectievelijk 1505, 806, en 710 inwoners. Bijna 60% van de 65+’ers in Putten woont in een van deze drie wijken. Het ligt daarom voor de hand om in ieder geval in de buurt van deze wijken zinvolle dagactiviteiten te organiseren, omdat daar naar verwachting veel mensen met dementie wonen. Tabel 4. Inwoneraantal en absoluut en relatief aantal 65+’ers32
Inwoner Percentage Aantal 65+ aantal
65+
Putten-Centrum
1335
40%
534
Putten-Zuid-Oost
6270
24%
1505
Putten-Noord
2600
31%
806
Putten-Zuid-West
3380
21%
7010
Putten-stationsstraat industriegebied
4230
10%
423
Verspreide huizen Hell en Diemen
355
19%
67
Verspreide huizen Huizen en Halvinkhuizen
1450
15%
218
Verspreide huizen Gerven
435
18%
78
Verspreide huizen Norden Bijsteren en Hoef
1735
13%
226
32
https://cbsinuwbuurt.nl/#buurten2020_perc_personen_65_jaar_en_ouder
16/36
Verspreide huizen Nulde
390
13%
51
Koudhoorn
290
23%
67
1545
24%
371
80
24%
20
Verspreide huizen Krachtighuizen en omgeving Verspreide huizen bosgebied
Samengevat beeld van de doelgroep De doelgroep van dit plan van aanpak betreft (thuiswonende) mensen met (beginnende) dementie. Momenteel draait het om circa 258 mensen33. Dit zal stijgen naar circa 555 mensen in 2050. Naar verwachting is ongeveer 95% van de doelgroep 65 jaar of ouder, is 64% vrouw en woont bijna 60% in de wijken Putten-Zuid-West, Putten-Zuid-Oost, en Putten-Noord. Er moet rekening worden gehouden met de volgende aandachtspunten bij het vormen van passend aanbod voor de doelgroep: •
Mensen met dementie kunnen ontkennen of niet weten dat ze dementie hebben. Zinvolle dagactiviteiten voor mensen met dementie zullen deze groep minder aanspreken.
•
Mensen met een migratieachtergrond kunnen een taalbarrière ervaren bij het verkrijgen van de benodigde informatie en bij het deelnemen aan zinvolle dagactiviteiten.
•
De behoeften van mensen met dementie jonger dan 65 jaar zijn mogelijk anders dan oudere mensen met dementie.
•
Er moet ook gekeken worden naar bereikbaarheid van activiteiten voor het deel van de doelgroep woonachtig in het buitengebied van Putten.
3.3
Hoe ziet het aanbod eruit?
Dementiezorg vanuit verschillende wetten Dementiezorg en -ondersteuning heeft zowel met de Wmo, de Zvw, de Wlz, als de Wzd te maken34: •
WLZ: Veel mensen met dementie hebben op den duur intensieve zorg nodig, thuis of in een verpleeghuis. Deze zorg valt onder de Wet Langdurige Zorg (Wlz). Om van deze zorg gebruik te maken is er een indicatie nodig. Iemand met een Wlz-indicatie kan kiezen tussen zorg in een instelling zoals een verpleeghuis of intensieve zorg thuis.
•
Zvw: De Zorgverzekeringswet regelt de verplichte volksverzekering voor geneeskundige zorg. Zorgverzekeraars zijn verantwoordelijk voor de uitvoering
33
In tabel 3 staat benoemd dat circa 44% in een verzorgingstehuis woont. Op basis van die cijfers is een schatting gemaakt van het aantal mensen binnen de doelgroep 34 https://www.zorgvoorbeter.nl/dementie/financiering
17/36
van deze wet. De overheid bepaalt wat er vergoed moet worden uit de basisverzekering. Zorgverzekeraars kiezen zelf wat er in hun aanvullende pakketten zit. Alzheimer Nederland maakt jaarlijks een overzicht35 van wat er vergoed wordt uit de basisverzekering rondom dementie. •
Wmo: Mensen met dementie willen vaak zo lang mogelijk thuis blijven wonen. De Wet maatschappelijke ondersteuning (Wmo) zorgt ervoor dat dit ook kan. Deze wet is zowel ter ondersteuning van de persoon met dementie als hun naasten. De gemeente is verantwoordelijk voor de Wmo uit waardoor de uitvoering kan verschillen. Bij ondersteuning kun je denken aan o.a. denken aan Huishoudelijke hulp, begeleiding, en dagbesteding.
•
Daarnaast kan het zijn dat een cliënt een gevaar vormt voor zichzelf of voor zijn omgeving, maar geen zorg wil ontvangen. De Wet zorg en dwang regelt de inzet van onvrijwillige zorg.
We focussen ons op een analyse van bestaand aanbod binnen de Wmo, omdat zinvolle dagactiviteiten voor mensen met dementie onder deze wetgeving vallen. Hieronder kijken we naar Wmo-voorzieningen met en zonder indicatie. Wmo-voorzieningen met indicatie In de gemeente Putten werken verschillende aanbieders van geïndiceerde dagbesteding36. De volgende organisaties bieden dagbesteding aan: •
Het Groene Huis
•
Hoeve Ruimzicht (www.hoeve-ruimzicht.nl/)
•
Stichting Zorggroep Noordwest-Veluwe (www.znwv.nl) – locatie de Schauw
•
Stichting Zorggroep Noordwest-Veluwe (www.znwv.nl) – locatie Elim
•
Norschoten locatie Putten (www.norschoten.nl/locatie/putten/)
•
ZorgErf Buiten-Land (www.buiten-land.nl/dagbehandeling)
•
Zorglandgoed Groot Spriel (www.zorglandgoedgrootspriel.nl)
•
Zuster Jansen (particuliere thuiszorg) ( www.zusterjansen.nl)
Daarnaast zijn er organisaties die helpen bij het aanvragen van een Wmo voorziening: •
Putten voor elkaar37 helpt met aanvragen Wmo of CIZ38 (www.swputten.nl)
•
PerSaldo: begeleiding bij het aanvragen van persoonsgebonden budget (PGB) (www.pgb.nl)
Wmo-voorzieningen zonder indicatie (Zinvolle dagactiviteiten) Zinvolle dagactiviteiten zijn activiteiten waar mensen plezier en ontspanning aan beleven, waardering aan ontlenen, waardoor zij zich nuttig voelen of waarbij een beroep wordt gedaan op het lerend vermogen. Sociale interactie is van groot belang voor het
35
https://www.alzheimer-nederland.nl/zorgverzekering https://www.dementienoordwestveluwe.nl/nl/dagbesteding/ 37 Putten voor elkaar betreft een nieuwe samenwerking (eerder breed Welzijn Putten): een samenvoeging van Welzijn Putten, Stimenz, Actief Putten en Jeugd-Punt. 38 Centrum Indicatiestelling Zorg 36
18/36
gevoel van zingeving. Zinvolle dagactiviteiten zijn waardevol voor mensen met dementie én hun naasten. Het kan voor beiden een vorm van respijt zijn, juist ook om het in de thuissituatie vol te kunnen houden39. Zinvolle dagactiviteiten kunnen plaatsvinden in verzorgings- of verpleeghuizen maar ook in de wijk, in buurt- en ouderencentra. De ontmoetingscentra in de wijk geven vaak uitstel van verpleeghuisopname. Mantelzorgers voelen zich daarnaast door de ondersteuning minder belast en zijn beter in staat de zorg op zich te nemen40. Er zijn in Putten geen activiteiten specifiek voor mensen met dementie, waar zonder indicatie aan deelgenomen kan worden. Er zijn wel organisaties die activiteiten aanbieden waar geen indicatie voor nodig is. Deze zinvolle dagactiviteiten zijn niet specifiek voor mensen met dementie bedoeld, maar mensen met dementie kunnen er wel aan meedoen en profijt van hebben. Volgens de gemeente Putten maakte in 2021 tussen de 25 en 50 mensen met dementie in Putten gebruik van dit soort activiteiten41. Denk hierbij aan activiteiten als: •
Beweging: gym, biljarten, jeu de boules, wandelingen (bv. georganiseerd door Putten voor elkaar, veelal in ontmoetingscentrum Stroud42);
•
Creatief: tekenen, handwerken, filmavonden, creatieve workshops (bv. georganiseerd door Zorggroep Noord-West Veluwe43);
Stichting Gelukkig Ouder Worden organiseert daarnaast in Putten de Wereld Ouderendag en Week van Dementie. Tijdens deze evenementen zijn er verschillende activiteiten waar mensen aan mee kunnen doen. Ook heeft Alzheimer Nederland een aantal keer een Pop-Up Alzheimer Café in Putten georganiseerd. Naar aanleiding van het succes van deze activiteiten werkt Alzheimer Nederland aan het openen van een vast Alzheimer Trefpunt44. 3.4
Hoe ziet het aanbod eruit voor mantelzorgers?
Doelgroep mantelzorgers Er zijn cijfers bekend van het aantal mantelzorgers in de regio Noordwest Veluwe, waar Putten onder valt45. Er is voor alsnog geen reden aan te nemen dat de aantallen in Putten sterk afwijken van de aantallen in de regio Noordwest Veluwe. Daarom is hieronder is het aantal mantelzorgers in Putten geschat op basis van de cijfers van het regio onderzoek.
39
https://inspiratiewijzerdementie.zonmw.nl/inspiratiewijzer/cover https://inspiratiewijzerdementie.zonmw.nl/inspiratiewijzer/cover Dementiescan gemeente Putten 24-03-2021, Alzheimer Nederland 42 Activiteiten, Welzijn Putten 43 Activiteiten en verenigingen, Zorggroep Noord-West Veluwe 44 Noord-West Veluwe, Alzheimer Nederland 45 Regiorapport Dementiemonitor Mantelzorg 2020 (regio Noordwest-Veluwe) - Nivel & Alzheimer Nederland 40 41
19/36
Tabel 5. Mantelzorgers van mensen met dementie46
(Geschat) Regio Kenmerk
Landelijk
aantal in
percentage percentage
Putten
Gender 1.
Man
33%
32%
190
2.
Vrouw
67%
68%
385
Leeftijd 1.
Jonger dan 65 jaar
48%
53%
276
2.
65-84 jaar
52%
45%
299
3.
85 jaar of ouder
0%
2%
0
1.
Partner van degene met dementie
52%
47%
299
2.
(Schoon)dochter/zoon
30%
44%
172
3.
Andere familieleden
15%
6%
86
4.
Vriend(in), kennis of buren
3%
2%
17
5.
Anders
0%
2%
1
Relatie
Naar schatting zijn er in Putten 575 mensen die als mantelzorger zorgen voor iemand met dementie47. Gemiddeld besteed men 46 uur per week aan mantelzorg. 72% van de mantelzorgers zorgt dagelijks voor de naaste met dementie. 54% van de mantelzorgers voelt zich tamelijk, zwaar of zeer zwaar overbelast48. Aanbod mantelzorgers In de kadernotitie breed welzijn putten staat het volgende aangegeven: “De partijen brengen aan zo veel mogelijk mantelzorgers in onze gemeente onze waardering voor hun inzet tot uitdrukking. Dit doen ze met een breed aanbod aan ondersteuning, faciliteiten en toegankelijke informatie en voor alle mantelzorgers, beginnend en ervaren49.” In het regiorapport Dementiemonitor Mantelzorg 2020 (regio Noordwest-Veluwe) staat aangegeven van welke zorg en ondersteuning mantelzorgers en hun naasten de afgelopen 46 47
Regiorapport Dementiemonitor Mantelzorg 2020 (regio Noordwest-Veluwe) - Nivel & Alzheimer Nederland Regiorapport Dementiemonitor Mantelzorg 2020 (regio Noordwest-Veluwe) - Nivel & Alzheimer Nederland
48Regiorapport Dementiemonitor Mantelzorg 2020 (regio Noordwest-Veluwe) - Nivel & Alzheimer Nederland 49 Kadernotitie Breed Welzijn Putten 2022, Pagina 11
20/36
12 maanden gebruik maakten. In tabel 6 valt op dat in de regio minder mensen gebruik maken van groepsactiviteiten voor de naaste & juist meer van individuele voorzieningen (bijvoorbeeld hulp bij persoonlijke verzorging en verpleging, behandeling van de naaste, en particuliere hulp). Mantelzorgers waarderen de geboden hulp met een 7,3, waar het landelijk gemiddelde een 7,2 is. Dit betekent dat mantelzorgers de geboden hulp positiever beoordelen dan het landelijk gemiddelde. Tabel 6. Ondersteuning en zorg waar mantelzorgers van alleenwonende of samenwonende naasten met dementie en hun naasten de afgelopen 12 maanden gebruik van maakten.
Landelijk
Regio
Percentage
gemiddelde gemiddelde
Putten50
Casemanagement Dementie
82%
83%
Informatie en voorlichting
53%
45%
Hulp bij het huishouden
50%
34%
78%
Groepsactiviteiten voor mijn naaste
40%
21%
34%
Hulp bij persoonlijke verzorging en
39%
48%
Diagnostisch onderzoek
30%
17%
Behandeling van mijn naaste
26%
31%
Gespreksgroep voor
17%
14%
Particuliere hulp
17%
34%
Individuele activiteiten voor mijn naaste
14%
14%
Psychosociale steun voor mijzelf
11%
7%
Technologische hulpmiddelen
9%
3%
Psychosociale steun voor mijn naaste
7%
0%
Tijdelijke opvang
5%
3%
Vrijwilligerswerk van mijn naaste
4%
3%
Crisisopvang
1%
0%
verpleging
mantelzorgers/lotgenotencontact
9%
Verder geven mantelzorgers in het regiorapport ook aan welke behoeften zij hebben met betrekking tot zorg en ondersteuning om de naasten thuis te laten wonen (zie tabel 7). Ook hier zien we eenzelfde trend. Er is meer behoefte aan individuele vormen van ondersteuning en zorg ten opzichte van het landelijk gemiddelde.
50 Deze percentages zijn gebaseerd op lokale gegevens die verzameld worden door casemanagers dementie. Deze
gegevens zijn niet voor alle vormen van ondersteuning beschikbaar.
21/36
Tabel 7. Noodzakelijke vormen van ondersteuning en zorg om de naaste zo lang mogelijk thuis te laten wonen
Landelijk
Regio
gemiddelde gemiddelde Casemanagement Dementie
61%
52%
Informatie en voorlichting
42%
38%
Hulp bij het huishouden
38%
41%
Groepsactiviteiten voor mijn naaste
31%
28%
Hulp bij persoonlijke verzorging en verpleging
16%
21%
Diagnostisch onderzoek
10%
10%
Behandeling van mijn naaste
9%
14%
Gespreksgroep voor
9%
0%
Particuliere hulp
8%
10%
Individuele activiteiten voor mijn naaste
8%
7%
Psychosociale steun voor mijzelf
6%
7%
Technologische hulpmiddelen
6%
0%
Psychosociale steun voor mijn naaste
4%
10%
Tijdelijke opvang
3%
7%
Vrijwilligerswerk van mijn naaste
2%
0%
Crisisopvang
1%
0%
mantelzorgers/lotgenotencontact
3.5 Conclusie Dementie is een verzamelnaam voor meer dan 50 hersenziekten die leiden tot een afname van het geestelijke vermogen. De hersenen kunnen informatie slechter verwerken, waardoor dagelijkse handelingen moeilijker of onmogelijk worden. De meest voorkomende hersenziekten zijn Alzheimer, vasculaire dementie, Lewy body dementie en FTD. Naar schatting wonen er in 2020 ca. 460 personen met dementie in de gemeente Putten, waarvan circa 159 (nog) niet zijn gediagnosticeerd. Dit aantal zal de komende jaren stijgen, onder andere vanwege toenemende vergrijzing. Dit zal in Putten leiden tot een stijging tot ongeveer 990 personen met dementie in 2050. Het aantal thuiswonende mensen met dementie stijgt van 258 mensen in 2020 naar circa 555 in 2050. De gemiddelde leeftijd van een persoon met dementie is 81 jaar. Het voorkomen van dementie stijgt met leeftijd, van 8% van mensen van 65 of ouder naar 40% van mensen van 90 jaar of ouder. De meerderheid van mensen met dementie (64%) is vrouw, deels omdat de levensverwachting van vrouwen hoger is. Dementie komt vaker voor bij mensen met een migratieachtergrond, hoewel mensen met een migratieachtergrond met dementie maar een tot vijf procent van de totale groep beslaan. Personen met dementie wonen daarnaast veel vaker in een instelling dan andere 65+’ers (38% t.o.v. 4%).
22/36
Voor mensen met dementie en hun naasten kunnen zinvolle dagactiviteiten respijt bieden. Zinvolle dagactiviteiten bestaat uit activiteiten waar mensen plezier en ontspanning aan beleven, waardoor zij zich nuttig voelen of waarbij een beroep wordt gedaan op het lerend vermogen. Het staat mensen in staat om anderen te ontmoeten en relaties op te bouwen, iets te doen voor anderen, en een zinvolle bijdrage te leveren aan de samenleving. Het geeft mensen een gevoel van structuur en samenhang. Bovendien vermindert het de last op mantelzorgers en helpt het daarmee om de thuissituatie houdbaar te maken. In de gemeente Putten worden Wmo-voorzieningen met indicatie aangeboden bij verschillende zorgboerderijen, verzorgings- en ontmoetingshuizen. Putten voor elkaar, Alzheimer Nederland en Stichting Gelukkig Ouder worden organiseren daarnaast ook activiteiten waar zonder indicatie aan deelgenomen kan worden. Deze zijn echter vaak niet specifiek bedoeld voor mensen met dementie. Het percentage mantelzorgers in de regio Noordwest-Veluwe dat gebruik maakt van zinvolle dagactiviteiten voor hun naaste is aanzienlijk lager dan het landelijk gemiddelde. Dit terwijl 54% zich overbelast voelt. Om te bepalen waar de meerderheid van mensen met dementie en hun mantelzorgers die nog geen gebruik maken van zinvolle dagactiviteiten behoefte aan hebben, maken we in hoofdstuk 4 een behoefteanalyse.
23/36
4 Behoeften doelgroep Om erachter te komen welke behoeften aan zinvolle dagactiviteiten spelen bij mensen met (beginnende) dementie en hun mantelzorgers is een sessie georganiseerd. Hierbij zijn gebruikers, mantelzorgers en maatschappelijk partners uitgenodigd. Om de behoefte van deze groepen te peilen, is gekeken ‘wat’ uitgevraagd wordt, als ook ‘hoe’ dit uitgevraagd wordt. Hieronder wordt beschreven welke vragenlijst gebruikt is voor de uitvraag, als ook de methodiek om dit uit te vragen, als ook de resultaten van deze uitvraag.
4.1 Vragenlijst en voorbereiding behoeftesessie In bijlage 1 worden een aantal thema’s aangestipt, die tijdens de sessie worden behandeld. Hiermee kaderen we ‘wat’ moet worden uitgevraagd om behoeften van gebruikers, mantelzorgers, en maatschappelijke partners in kaart te brengen. Het betreft respectievelijk: ervaring met huidig aanbod, (ervaring met) de weg naar het aanbod en de behoefte voor toekomstig aanbod. Ook wordt gevraagd naar de behoefte van mantelzorgers. In bijlage 2 wordt aangegeven op welke manier bovenstaande vragenlijst kan worden uitgevraagd. Hiermee kaderen we ‘hoe’ moet worden uitgevraagd om behoeften van gebruikers, mantelzorgers en maatschappelijk partners in kaart te brengen.
4.2 Resultaten behoefteanalyse Uit de sessies met betrokkenen is een beeld ontstaan van de behoefte op het gebied van dagactiviteiten voor mensen met dementie in Putten. Deze behoeften zijn het startpunt voor het vormgeven van nieuw aanbod aan zinvolle dagactiviteiten. In het aanbod moet rekening worden gehouden met de behoeften van mensen met dementie en de behoeften van mantelzorgers. Mantelzorgers spelen een grote rol in het leven van hun naaste. Mantelzorg kan echter een grote last zijn en voor zowel mantelzorger als persoon met dementie is het van belang dat deze last draagbaar blijft. Daarnaast speelt de omgeving van mensen met dementie een bepalende rol voor in hoeverre zij hun dag op een zinvolle manier kunnen invullen. Uit het onderzoek bleek dat het van belang is breder te kijken dan ‘slechts’ het aanbod van zinvolle dagactiviteiten. Denk aan betere informatievoorziening over dementie, zoals hoe ermee om te gaan en welke voorzieningen er zijn. Zowel voor mensen met dementie, als voor hun naasten en bredere omgeving. Met een juiste informatievoorziening wordt een belangrijke voorwaarde vervuld voor mensen met dementie om hun dag op een zinvolle manier in te vullen. Ten eerste omdat mensen met dementie en hun mantelzorgers moeten weten waar ze terecht kunnen om
24/36
deel te kunnen nemen aan activiteiten. Ten tweede omdat de kennis over dementie in de omgeving mensen met dementie in staat stelt om langer te blijven doen wat ze altijd deden. Behoefte van mensen met dementie Zinvolle dagactiviteiten Mensen met dementie hebben behoefte aan toegankelijke activiteiten die ze helpen gezond te blijven, in contact te blijven met anderen en waarmee ze leren omgaan met (de gevolgen van) dementie51. Uit de sessies kwamen een aantal voorwaarden waar zinvolle dagactiviteiten aan moeten voldoen: •
De activiteiten sluiten aan bij de interesses en mogelijkheden van de persoon met dementie.
•
Er zijn ook activiteiten die niet alleen voor mensen met dementie bedoeld zijn, waar zij samen met hun mantelzorger aan mee kunnen doen.
•
De activiteiten zijn dichtbij huis of er is vervoer beschikbaar.
•
De activiteiten zijn verspreid over de dag, maar vinden voornamelijk aan het einde van de ochtend en in de middag plaats.
•
Er wordt niet nadrukkelijk benoemd dat de activiteiten voor mensen met dementie zijn, aangezien veel mensen met dementie nog in ontkenning zijn.
•
Voorbeelden van activiteiten waar behoefte aan is zijn spelletjes, een eetgroep, zingen/muziek, een leesclub, wandelen, nostalgie en creatieve activiteiten.
•
Een buddy/maatje waarmee de persoon met dementie activiteiten kan doen zou deelname laagdrempeliger maken.
Behoeften van mantelzorgers Zinvolle dagactiviteiten Mantelzorgers hebben behoefte aan ondersteuning die de last van de zorg voor hun naaste verlicht. Dit kan in de vorm van contact met andere mantelzorgers, of door de mantelzorger een dagdeel te ontzien. De volgende behoeften kwamen naar voren: •
Een plek waar mantelzorgers onderling kennis en ervaringen kunnen delen.
•
Activiteiten voor mantelzorgers met ruimte voor ontmoeting.
•
Vrijwilligers die de mantelzorger een dagdeel kunnen ontzien door op te passen of samen met de persoon met dementie naar activiteiten te gaan.
•
Een aanspreekpunt waar mantelzorgers terecht kunnen met vragen in alle fasen van dementie.
•
Een buddy/maatje waar mantelzorgers hun verhaal kwijt kunnen.
•
Een plek met faciliteiten waar mantelzorgers samen met de persoon met dementie gebruik van kunnen maken, bijv. een tandem.
•
51 52
Een kruidenierswagen/SRV-wagen52.
Zinvolle dagactiviteiten voor mensen met dementie: naar een aanbod dat voldoet aan ieders behoefte, Movisie Samen Rationeel Verkopen; een kleine rijdende supermarkt
25/36
Behoeften voor de omgeving Zinvolle dagactiviteiten Mensen met dementie zijn erbij gebaat als hun sociale omgeving kennis heeft van dementie en hoe ze ermee omgaan. Dit maakt dat de omgeving niet wegkijkt. Als de omgeving naar hen omkijkt, kunnen zij zich veiliger en vrijer bewegen. Bovendien kunnen ze makkelijker deel blijven nemen aan de activiteiten die ze altijd al deden. Er is behoefte aan aandacht voor dementie bij sport- en hobbyverenigingen. Deze kunnen nieuwe activiteiten organiseren die toegankelijk zijn voor mensen met dementie, of hun bestaande aanbod aanpassen om deze dementievriendelijker te maken. Behoeften aan informatievoorziening Het is voor mensen met dementie niet altijd duidelijk waar ze terecht kunnen voor ondersteuning en informatie over hun ziekte. Daarom is er behoefte aan: •
Een overzicht van alle zinvolle dagactiviteiten die er in Putten georganiseerd worden.
•
Een folder met basisinformatie en telefoonnummers van mensen waarbij je terecht kan met vragen.
•
Een spreekuur in een ontmoetingscentrum waar je langs kunt gaan voor tips en advies.
Hiernaast hebben mantelzorgers net als mensen met dementie behoefte aan volledige en toegankelijke informatie over dementie (zoals beschreven in bovenstaande paragraaf). Daarnaast zijn er behoeften op het gebied van informatievoorziening voor de sociale omgeving: •
Breed maatschappelijk bewustzijn over dementie.
•
Kennis in de sociale omgeving over hoe je met mensen met dementie omgaat.
•
Kennis over omgaan met mensen met dementie bij medewerkers van winkels, voorzieningen en de gemeente.
26/36
5 Opzet plan van aanpak Het doel van dit onderzoek is om de behoefte aan zinvolle dagactiviteiten voor (thuiswonende) mensen met (beginnende) dementie in gemeente Putten in kaart te brengen. Het resulterende onderzoeksrapport beschrijft de omvang en kenmerken van de doelgroep van dit plan en welke behoeften de doelgroep heeft. Bouwsteen 1 (hoofdstuk 3) bevat een lokaal beeld van de sociale en gezondheidssituatie van de doelgroep, als ook een beeld van het bestaande aanbod voor (thuiswonende) mensen met (beginnende) dementie en hun mantelzorgers. Bouwsteen 2 (hoofdstuk 4) geeft aan welke behoeften aan zinvolle dagactiviteiten er zijn bij (thuiswonende) mensen met (beginnende) dementie en hun mantelzorgers. Met gebruik van de opgehaalde informatie van bouwsteen 1 & 2 is een plan van aanpak geschreven, waarin vraaggericht en toekomstbestendig aanbod worden vastgelegd. De verdere uitwerking, in samenwerking met inwoners, mantelzorgers en netwerkpartners, en de definitieve oplevering van het plan, wordt door de gemeente uitgevoerd.
27/36
Bijlage 1 Topiclijst behoefteanalyse Aanleiding Dementie komt steeds vaker voor in Nederland. Het is belangrijk een goed aanbod te ontwikkelen voor deze doelgroep, waardoor zij zo lang mogelijk zelfstandig kunnen meedoen in de maatschappij. In Putten is niet duidelijk of het aanbod aan voorzieningen voor thuiswonende mensen met beginnende dementie aansluiten op de behoefte/vraag. Putten wil graag een gezamenlijk gedragen plan van aanpak vormen, waarin zinvolle daginvulling voor (thuiswonende) mensen met (beginnende) dementie centraal staat. Met zinvolle daginvulling worden voorzieningen bedoeld waar mensen laagdrempelig (zonder indicatie) gebruik van kunnen maken om hun dag op een manier in te vullen die voldoening en zingeving brengt. Maatwerkvoorzieningen vallen hier niet onder. Om tot dit plan van aanpak te komen, wordt een onderzoek voltooid naar vraag en aanbod rondom daginvulling voor mensen met dementie in de gemeente Putten. In bouwsteen 1 van het onderzoek brengen de doelgroep en aanbod in kaart. Bouwsteen 2 richt zich op het in kaart brengen van de behoefte van de gebruikers, mantelzorgers, en maatschappelijke partners. Bouwsteen 3 zal zich uiteindelijk richten op een voorzet voor het plan van aanpak. Om bouwsteen 2 te voltooien, wordt 14 en 15 juni een sessie georganiseerd, waarbij o.a. gebruikers, mantelzorgers, en maatschappelijk partners zijn uitgenodigd.
Om de behoefte van deze groepen te peilen, zal moeten worden gekeken ‘wat’ uitgevraagd wordt, als ook ‘hoe’ dit uitgevraagd wordt. Hieronder worden een aantal thema’s aangestipt, die tijdens de sessie worden behandeld, ofwel ‘wat’ moet worden uitgevraagd om behoeften van gebruikers, mantelzorgers, en maatschappelijke partners in kaart te brengen. Het betreft respectievelijk: ervaring met huidig aanbod, informatievoorziening en de behoefte voor toekomstig aanbod. Ook wordt gevraagd naar de behoefte van mantelzorgers. De verschillende groepen proberen tijdens de sessie vanuit verschillende perspectieven te kijken naar de behoeften van (thuiswonende) mensen met (beginnende) dementie. De perspectieven zijn dat van een persoon met dementie, dat van hun naaste en het perspectief van mensen in de bredere omgeving. Vanuit elk van deze drie blikken zullen zij onderstaande vragen proberen te beantwoorden.
28/36
Thema Ervaring
Topics 1.
Huidige
Ervaring zinvolle daginvulling a.
zinvolle
waar maken mensen met dementie gebruik van om hun dag zinnig in te vullen?
daginvulling
b.
Van welke voorzieningen kunnen mensen met dementie gebruik maken om hun dag invulling te geven? (Ook als ze niet specifiek bedoeld zijn voor mensen met dementie: denk aan ‘tafeltje-
Hoofdvraag:
dekje’)
Hoe ervaren mensen het huidige
c. 2.
a.
aanbod aan daginvulling?
Hoe worden deze voorzieningen beoordeeld?
Variatie in aanbod zinvolle daginvulling Is er een breed aanbod aan daginvulling op uiteenlopende niveaus en belangstellingsgebieden?
3.
Meerwaarde zinvolle daginvulling a.
Waarom maken mensen met dementie gebruik van dit soort voorzieningen?
4.
Weerstand zinvolle daginvulling a.
Waarom maken mensen met dementie geen gebruik van zinvolle daginvulling?
5.
Missende elementen in huidig aanbod (voor mensen met beginnende dementie) a.
In welke fase van het verloop van dementie missen we activiteiten? i.
Missen we aanbod/voorliggende voorzieningen voor (thuiswonende) mensen met (beginnende) dementie)?
ii.
Welk aanbod betreft dit dan?
b.
Wat mist in het huidige aanbod volgens u?
c.
Zijn er nog andere dingen waar mensen met dementie behoefte aan hebben, die nu nog missen?
Informatie
1.
omtrent
informatie over kon vinden?
dementie
Hoofdvraag:
2.
wat voor informatie hebben mensen met dementie en hun omgeving nodig?
Wist u toen u voor het eerst met dementie te maken kreeg, waar u hier
3.
a.
Naar wat voor informatie was u op zoek?
b.
Waar kwam u toen terecht? Hielp dat u verder?
Kan u nu de informatie krijgen die u nodig heeft? a.
Zo nee, wat voor informatie mist u?
b.
Op welke manier zou u deze informatie willen krijgen?
Wat zou u willen dat uw omgeving weet over omgaan met iemand met dementie?
4.
Bekendheid met zinvolle daginvulling a.
Hoe raken mensen met dementie bekend met voorzieningen die een zinvolle daginvulling mogelijk maken?
b.
Op welke manier kunnen deze voorzieningen voor mensen met dementie zichtbaar worden?
29/36
5.
Behoefte
1.
toekomstige
Rol casemanagers/consulenten a.
Bij welke behoefte verwijzen zij naar zinvolle daginvulling?
b.
Hoe wordt verwezen door casemanagers/consulenten?
Elementen die meerwaarde bieden (waarom is er behoefte): a.
zinvolle
Wat kan zinvolle daginvulling betekenen voor mensen met dementie en hun naasten?
daginvulling
b.
Welke elementen bieden die meerwaarde? i.
Heeft het meerwaarde door het behouden van sociale contacten?
Hoofdvraag: Hoe wil men daginvulling inrichten?
ii.
Heeft het meerwaarde door het brengen van structuur?
iii.
Heeft het meerwaarde om lotgenoten te treffen?
iv.
Helpt het familie en omgeving van mensen met dementie? Zo ja, hoe?
2.
3.
Soort voorziening waar behoefte aan is a.
Wat zouden mensen met dementie graag doen?
b.
Is er behoefte aan contact of juist aan zelfstandige activiteiten?
c.
Is er behoefte aan activiteit buiten de deur?
d.
Is er behoefte aan creatieve zinvolle daginvulling?
e.
Is er behoefte aan actieve zinvolle daginvulling (beweging)?
f.
Is er behoefte aan gezelschap of komt men graag alleen?
Wanneer is behoefte aan daginvulling? a.
In welke fase is er behoefte aan daginvulling?
b.
Is er behoefte aan daginvulling voor (thuiswonende) mensen met (beginnende) dementie?
4.
Praktische zaken a.
Op welke manier willen mensen richting zinvolle daginvulling komen?
Behoefte
1.
mantelzorgers
Hoofdvraag: Aan welke activiteiten hebben mantelzorgers behoefte?
2.
b.
Waar zouden mensen naar zinvolle daginvulling gaan?
c.
Zijn vaste momenten beter? Of is een inloop meer geschikt?
Behoeften zinvolle daginvulling partner a.
Welke verwachting had u bij zinvolle daginvulling?
b.
Is die verwachting voor mantelzorgers uitgekomen?
c.
Welke behoefte vervult het voor de mantelzorger?
d.
Kan zinvolle daginvulling de zorg voor uw naaste verlichten?
e.
Welk dagdeel/aantal uren zou verlichting kunnen bieden?
Behoefte activiteiten mantelzorgers a.
Heeft u behoefte aan voorzieningen of ondersteuning voor u als mantelzorger?
b.
Wat voor ondersteuningen en voorzieningen heeft u als mantelzorger nodig?
30/36
Bronnen 1.
https://www.zinvolle daginvullingwensopmaat.nl/vragenlijst.pdf
2.
Https://www.ggzstandaarden.nl/generieke-modules/daginvulling-enparticipatie/samenvatting
3.
https://www.ggzstandaarden.nl/generieke-modules/daginvulling-enparticipatie/achtergronddocumenten/verdieping/samenwerkende-zorg
4.
https://www.movisie.nl/sites/movisie.nl/files/publicationattachment/Vernieuwing-in-zinvolle daginvulling%20%5BMOV-79996371.0%5D.pdf
5.
https://swoa.nl/wp-content/uploads/downloads/Klanttevredenheidsonderzoekzinvolle daginvulling-december-2017.pdf
6.
https://www.zorgvoorbeter.nl/zorgvoorbeter/media/documents/thema/dementi e/een-goed-leven-met-dementie.pdf
7.
31/36
https://www.zorgvoorbeter.nl/dementie/zorg/zinvolle daginvulling
Bijlage 2 Methoden behoefteanalyse Inleiding Putten wil graag een gezamenlijk gedragen plan van aanpak vormen, waarin dagbesteding voor mensen met dementie centraal staat. Om tot dit plan van aanpak te komen, wordt een onderzoek voltooid naar vraag en aanbod van dagactiviteiten voor mensen met dementie in de gemeente Putten. In bouwsteen 1 van het onderzoek wordt gewerkt aan het in beeld brengen van doelgroep en aanbod. Bouwsteen 2 richt zich op het in kaart brengen van de behoefte van de gebruikers, mantelzorgers, en maatschappelijke partners. Bouwsteen 3 zal zich uiteindelijk richten op een voorzet voor het plan van aanpak. Om bouwsteen 2 te voltooien, wordt 14 en 15 juni een sessie georganiseerd, waarbij o.a. gebruikers, mantelzorgers, en maatschappelijk partners zijn uitgenodigd. Om de behoefte van deze groepen te peilen, zal moeten worden gekeken ‘wat’ uitgevraagd wordt, als ook ‘hoe’ dit uitgevraagd wordt. Deze notitie geeft een methode weer om de sessie te voltooien, en richt zich dus op het ‘hoe’. Mogelijkheid plan van aanpak sessies bouwsteen 2 Activiteit
Uitleg
Opening
Uitleg doel project De voorzitter van de sessie zal middels een
(10
& sessie door
powerpoint vertellen waarom de sessie plaatsvindt.
minuten)
middel van
Hierbij wordt verteld:
powerpont
1.
Wat het doel is van het project;
2.
Wat het resultaat is van het project;
3.
Welke bouwstenen er bestaan om tot dat resultaat te komen;
4.
Bij welke onderdeel van het onderzoek de sessie behoort;
5. Centrale
Associaties door
brainstorm middel van (30
mentimeter &
Wat met de sessie nagestreefd wordt.
Het doel van de centrale brainstorm is om de discussie op te starten, als ook om de eerste associaties, (on)tevredenheden, als ook behoeften op te halen bij de
minuten – (on)tevredenheden doelgroep. & behoeften door 40 minuten)
middel van ‘verleden, heden toekomst’
32/36
Mentimeter53 Via mentimeter zal er worden gevraagd naar associaties bij enkele topics. Dit heeft enkele voordelen: 1. Door gebruik te maken van mentimeter wordt een actieve bijdrage gevraagd van de gehele groep, 2. Er kan een eerste beeld gevormd worden door de gemeente met betrekking tot gedachten die de doelgroep heeft bij dagactiviteiten voor mensen met dementie. Voor topics kan gedacht worden aan: 1.
Waar denk je aan bij dementie;
2.
Waar denk je aan bij activiteiten voor mensen met dementie;
3.
Wat zijn behoeften van mensen met dementie;
4.
Waar wil je informatie vinden over activiteiten;
5.
Wat kan de gemeente leveren voor mensen met dementie.
Verleden, heden, toekomst Door middel van een associatie met het verleden, het heden, en de toekomst kan worden gekeken wat (on)tevredenheden zijn binnen dagbesteding voor mensen met dementie. Hierdoor worden zowel huidige minpunten en pluspunten besproken als eventuele behoeften voor de toekomst. In de ruimte wordt ergens op de muur ‘verleden’, ‘heden’ en ‘toekomst’ geschreven. In respectievelijke volgorde wordt aan de deelnemers gevraagd de antwoorden op de volgorde vragen met post its onder de woorden te hangen: 1.
Noem twee dingen die je in het verleden wil laten qua dagbesteding;
2.
Noem twee dingen waar je nu in het heden blij mee bent qua dagbesteding;
3.
Noem twee dingen die je in de toekomst bij dagbessteding zou willen zien.
De uitkomsten van deze vragen kunnen vervolgens door de voorzitter worden besproken. Hierdoor bestaat de mogelijkheid verdiepende of verduidelijkende vragen te stellen.
53
Het kan voorkomen dat mensen die aanwezig zijn bioj de sessie grotendeels digibeet zijn. Dan kan deze oefening vervangen worden door 1. Een analoge variant (mindmapping) of 2. compleet weggelaten worden.
33/36
Eventuele pauze (10 minuten) Decentrale Verdieping door
Er zijn drie mogelijkheden om een decentrale brainstorm
brainstorm middel van
te organiseren. Beiden laten ruimte om de topics van de
(50
decentrale
minuten – brainstorm 1 uur)
topiclijst te verkennen en verdiepen. Decentrale brainstorm – doordraaivariant individueel 1.
Door de ruimte heen hangen flipovervellen. Hierop staan de topics (inclusief verhelderende voorbeeldvragen) uit de topiclijst benoemd.
2.
a.
Elke flipover geeft 1 topic weer.
b.
Bij elke flipover staat een ‘beheerder’.
De groep loopt door de ruimte heen en kan bij elke flipover zijn gedachten kwijt op postits. Hierbij kunnen ze met elkaar in gesprek, maar ook kan de beheerder van het topic verhelderende/verdiepende vragen stellen.