E bijlage-1 4-zienswijze-IV-geanonimiseerd
Tekst van het document
B el ei d s d e n k e n o v e r st e d elij k g r o e n e n g e z o n d h ei d
| 53
al bij d e a a n v a n g v a n h et l e v e n. Z o l at e n s y st e m ati s c h e r e vi e w s zi e n d at h et g e b o o rt e g e wi c ht v a n b a b y ’ s g e mi d d el d w at h o g e r i s al s d e w o o n o m g e vi n g v a n d e m o e d e r g r o e n e r i s e n e r e e n kl ei n e r e k a n s b e st a at d at h et ki n d kl ei n i s g e g e v e n d e z w a n g e r s c h a p s d u u r ( A k a r a ci et al. , 2 0 2 0 ). A a n h et a n d e r e uit ei n d e v a n h et l e v e n g el dt d at e e n g r o e n e r e w o o n o m g e vi n g g e p a a r d g a at
m et e e n l a g e r e k a n s o p v r o e gtij di g e st e rft e ( Y u a n
et al. , 2 0 2 1 ). E n g e d u r e n d e h et l e v e n i s g r o e n p o siti ef g e r el at e e r d a a n h et
m e nt al e w el zij n e n d e
o nt wi k k eli n g v a n ki n d e r e n ( D a vi s et al. , 2 0 2 1 ) e n n e g ati ef a a n d e p r e v al e nti e v a n o b e sit a s ( L u o et al. , 2 0 2 0 ), di a b et e s t y p e 2 ( D e l a F u e nt e et al. , 2 0 21 ) e n c a r di o v a s c ul ai r e a a n d o e ni n g e n bij o u d e r e n ( Li u et al. , p r e p ri nt ). Z o al s g e b r ui k elij k i n e pi d e mi ol o gi s c h o n d e r z o e k i s h et d a a r bij d e v r a a g i n h o e v e r r e d e g e v o n d e n v e r b a n d e n o o r z a k elij k v a n a a r d zij n. D o o r g a a n s w o r dt s e ri e u s g e p r o b e e r d alt e r n ati e v e v e r kl a ri n g e n uit t e sl uit e n d o o r
mi d d el v a n st ati sti s c h e c o r r e cti e s,
m a a r h et blijft d e v r a a g i n h o e v e r r e d e o n d e r z o e k e r s d a a ri n
zij n g e sl a a g d. E r v a n uit g a a n d e d at d e v e r b a n d e n i n i e d e r g e v al d e el s o o r z a k elij k v a n a a r d zij n, lij kt d e n a bij h ei d v a n g r o e n d a n w el h et c o nt a ct
m et g r o e n e e n b r e e d s p e ct r u m - w e r ki n g t e h e b b e n o p d e g e z o n d h ei d
e n h et w el zij n.
4. 4
W el k
R e c e nt i s
g r o e n a a n b o d w e r kt h et b e st ?
m et h et o o g o p d e v r a a g w el k g r o e n a a n b o d h et b e st e w e r kt, e e n st u di e uit g e v o e r d, zij h et d at
hi e ri n uit sl uit e n d i s g e k e k e n n a a r d e
m e nt al e g e z o n d h ei d ( B e ut e et al. , 2 0 2 0, s a m e n g e v at i n B r a u b a c h et al. ,
2 0 2 1 ). E e n e e r st e c o n cl u si e i s d at i n v e el o n d e r z o e k e e n h e el i nt e g r al e g r o e n m a at w o r dt g e h a nt e e r d, w a a ri n all e rl ei v o r m e n v a n g r o e n w o r d e n s a m e n g e n o m e n. D a n g a at h et bij v o o r b e el d o m all e rl ei v o r m e n v a n g r o e n g r o n d g e b r ui k, v a n p a r k e n t ot a g r a ri s c h g e bi e d of all e v o r m e n v a n ( g r o e n e ) v e g et ati e, b e p a al d
mi d d el s
l u c htf ot o’s of s at elli et b e el d e n. D e r g elij k e st u di e s zij n i n dit o v e r zi c ht b uit e n b e s c h o u wi n g g e bl e v e n. All e e n st u di e s di e n a a r e e n s p e cifi e k e t y p e g r o e n of e e n s p e cifi e k k e n m e r k v a n h et g r o e n k e k e n, zij n
m e e g e n o m e n.
E r bl e k e n v e r v ol g e n s v rij w ei ni g st u di e s v o o r t e k o m e n w a a ri n bi n n e n d e st u di e v e r s c hill e n d e t y p e n g r o e n m et el k a a r w e r d e n v e r g el e k e n. Hi e r d o o r zij n d e c o n cl u si e s i n b el a n g rij k e
m at e g e b a s e e r d o p i n di r e ct e
v e r g elij ki n g e n, d o o r d e uit k o m st e n v a n v e r s c hill e n d e st u di e s n a a st el k a a r t e l e g g e n. D e h o of d c o n cl u si e uit dit o v e r zi c ht i s d at e r v o o r d e m e nt al e g e z o n d h ei d,
m e e st e t y p e n g r o e n o v e r w e g e n d s p r a k e lij kt v a n e e n p o siti ef v e r b a n d
m et d e
m et a a n wij zi n g e n v o o r st r ui k g e w a s al s e e n n e g ati e v e uit z o n d e ri n g. E r k o mt ni et
d ui d elij k e e n b e p a al d t y p e g r o e n al s h et eff e cti ef st n a a r v o r e n. E r i s o o k s p r a k e v a n h et e r o g e nit eit i n d e uit k o m st e n. Z o lij k e n i n e x p e ri m e nt el e st u di e s, w a a ri n d o o r g a a n s n a a r k o rt et e r mij n eff e ct e n w o r dt g e k e k e n, b o s s e n h et b et e r t e d o e n d a n p a r k e n. I n e pi d e mi ol o gi s c h st u di e s d a a r e nt e g e n, w a a r h et v e el al
m e e r o m l a n g e -t e r mij n uit k o m st e n g a at, lij k e n p a r k e n b et e r t e w e r k e n d a n
b o s s e n. E e n k a ntt e k e ni n g hi e r bij i s d at i n e x p e ri m e nt e el o n d e r z o e k d e
m at e v a n c o nt a ct
m et h et g r o e n
( e x p o s u r e ) d o o r g a a n s e e n g e g e v e n i s e n h et d u s g a at o m h et eff e ct v a n h et c o nt a ct z elf ( e x p e ri e n c e ). I n e pi d e mi ol o gi s c h o n d e r z o e k k a n d e
m at e v a n h et c o nt a ct
h et l o k al e a a n b o d e r v a n, w a a r d o o r h et
m et h et b et r eff e n d e t y p e n at u u r st e r k af h a n g e n v a n
m e e r g a at o m e e n c o m bi n ati e v a n e x p o s u r e e n e x p e ri e n c e. H et z o u
d u s z o k u n n e n zij n d at b o s b e z o e k d o o r g a a n s e e n b et e r e e r v a ri n g o pl e v e rt d a n p a r k b e z o e k ( zi e o o k D e V ri e s et al. , 2 0 2 1 ),
m a a r d at d e f r e q u e nti e v a n p a r k b e z o e k v o o r v e el
m e n s e n h o g e r li gt d a n d at v a n b o s b e z o e k,
w a a r d o o r h et o v e r tij d g e a g g r e g e e r d e eff e ct v a n p a r k e n g r ot e r i s d a n d at v a n b o s s e n. W at
b et r eft d e k w alit eit e n v a n h et g r o e n bl e e k d at e r all e e n v o o r bi o di v e r sit eit e e n v ol d o e n d e a a nt al st u di e s
i s g e v o n d e n o m e e n e e r st e c o n cl u si e t e f o r m ul e r e n. E e n h o g e r e m e nt al e w el zij n,
m et d e k a ntt e k e ni n g d at
m at e v a n bi o di v e r si t eit lij kt g u n sti g v o o r h et
h et i n di e st u di e s v rij v a a k o m d e d o o r h et i n di vi d u w a a r g e n o m e n
bi o di v e r sit eit gi n g, of o m d e o bj e cti e v e bi o di v e r sit eit i n t e r m e n v a n o o k v o o r e e n l e e k g o e d w a a r n e e m b a r e e n d o o r g a a n s a a nt r e k k elij k g e v o n d e n s o o rt e n, z o al s vli n d e r s. K w alit eit s a s p e ct e n di e ni et di r e ct g r o e n z elf t e
m a k e n h e b b e n, zij n i n dit o v e r zi c ht n a u w elij k s a a n b o d g e k o m e n.
m et h et
W elli c ht k o mt dit d e el s o m d at
dit s o o rt k w alit eit e n v o o r al o p h et ni v e a u v a n e e n s p e cifi e k g r o e n g e bi e d w o r dt o n d e r z o c ht (i n r el ati e t ot g e b r ui k e n w a a r d e ri n g v a n h et g e bi e d ), t e r wijl v o o r d e r el ati e
m et
m e nt al e g e z o n d h ei d d o o r g a a n s n a a r h et
t ot al e a a n b o d v a n ( e e n b e p a al d t y p e ) g r o e n i n d e o m g e vi n g w o r dt g e k e k e n. Hi e r bij k a n g e d a c ht w o r d e n a a n d e st a at v a n o n d e r h o u d v a n z o w el h et g r o e n z elf al s v a n d e d a a ri n a a n w e zi g e v o o r zi e ni n g e n, e n ü b e r h a u pt d e a a n w e zi g h ei d v a n b e p a al d e v o o r zi e ni n g e n. Z o k a n d e a a n w e zi g h ei d v a n b a n kj e s h et b e z o e k d o o r o u d e r e n e n h u n v e r blijf s d u u r t e r pl e k k e b e v o r d e r e n. O o k h o e v eili g
m e n zi c h v o elt i n h et g r o e n i s e e n b el a n g rij k e
f a ct o r v o o r z o w el h et g e b r ui k ( w el of ni et ) al s d e k w alit eit v a n d e e r v a ri n g bij g e b r ui k. I n p ri n ci p e k a n all e s w at e e n g r o e n g e bi e d a a nt r e k k elij k e r
5 4 | W Ot - r a p p o rt 1 4 1
m a a kt o m t e b e z o e k e n d e
m at e v a n c o nt a ct b e v o r d e r e n.
E e n k a ntt e k e ni n g i s d at
m e e r g e b r ui k ni et altij d b et e k e nt d at d e g e z o n d h ei d s b e v o r d e r e n d e w e r ki n g v a n e e n
b e z o e k d a a r m e e o o k t o e n e e mt, of z elf s
m a a r g elij k blijft. Z o k a n e e n h o g e a a nt r e k k elij k h ei d v a n e e n g e bi e d
l ei d e n t ot e e n h o g e b e z o e ki nt e n sit eit, w a a r m e e h et t e r pl e k k e e r v a r e n v a n r u st e n r ui mt e i n h et g e d r a n g k o mt. I n t e r m e n v a n h et c o n c e pt u el e
m o d el : w at g o e d i s v o o r d e
m at e v a n e x p o s u r e h o eft dit ni et t e zij n
v o o r d e e x p e ri e n c e ( e n o m g e k e e r d ). H et n ett o - eff e ct i n t e r m e n v a n d e l a n g e t e r mij n g e z o n d h ei d s b e v o r d e ri n g k a n d a a r d o o r o p i n di vi d u e el ni v e a u z elf s l a g e r uit v all e n. O p g e a g g r e g e e r d ni v e a u k a n dit w e e r a n d e r s li g g e n. E e n k w alit ati ef
mi n d e r e,
‘g e c o m p e n s e e r d ’ k u n n e n w o r d e n d o o r d at
m e er
m a a r n o g st e e d s p o siti e v e e r v a ri n g p e r p e r s o o n z o u
m e ns e n
m et h et g r o e n i n c o nt a ct k o m e n, d e e r v a ri n g o p d o e n
e n e r t o c h e ni g s zi n s b a at bij h e b b e n. Dit a s p e ct v a n d e bij d r a g e v a n h et g r o e n a a n d e g e z o n d h ei d o p g e a g g r e g e e r d ni v e a u k o mt i n st u di e s n a a r h et p r o c e s o p i n di vi d u e el ni v e a u ni et altij d n a a r v o r e n. I n w a a r d e ri n g s st u di e s b e st a at hi e r d o o r g a a n s w el e x pli ci et a a n d a c ht v o o r ( al h o e w el d a a ri n s o m s all e e n n a a r h et a a n b o d v a n n at u u r w o r dt g e k e k e n e n ni et n a a r h et g e b r ui k d at e r d a a d w e r k elij k v a n w o r dt g e m a a kt ). Z o al s a a n g e g e v e n, h e eft h et hi e r b o v e n b e s p r o k e n o v e r zi c ht b et r e k ki n g o p d e eff e ct e n v a n g r o e n o p s p e cifi e k de
m e nt al e g e z o n d h ei d. E e n a n d e r e r e vi e w st u di e k e e k o o k n a a r f y si e k e g e z o n d h ei d e n c o n cl u d e e r d e d at e r
a a n wij zi n g e n zij n d at b o m e n e e n g r ot e r e bij d r a g e l e v e r e n d a n g r a s ( N g u y e n et al. , 2 0 2 1 ). V o o r s o m mi g e m e c h a ni s m e n e n d a a r m e e g e a s s o ci e e r d e g e z o n d h ei d s uit k o m st e n li gt dit o o k
v o o r d e h a n d. Z o i s h et
d ui d elij k d at v o o r h et t e g e n g a a n v a n hitt e st r e s s o v e r d a g b o m e n d o o r h u n s c h a d u w w e r ki n g bi e d e n d a n l a g e r e v o r m e n v a n v e g et ati e. M a a r v o o r d e
m e e r s o el a a s
m at e v a n d e t e r pl e k k e o nt pl o oi d e li c h a m elij k e
a cti vit eit d o o r ki n d e r e n k a n d e a a n w e zi g h ei d v a n s p e el m o g elij k h e d e n e n - v o o r zi e ni n g e n w el e e n s v a n g r o ot b el a n g zij n. I n z ’n al g e m e e n h ei d k a n h et o pti m al e t y p e g r o e n v o o r g e z o n d h ei d s b e v o r d e ri n g d u s v e r s c hill e n p e r g e z o n d h ei d s a s p e ct e n d e hi e r v o o r r el e v a nt st e f u n cti e ( s ) v a n h et g r o e n ( m e c h a ni s m e n ), w a a r bij e r o o k n o g v e r s c hill e n k u n n e n b e st a a n t u s s e n d o el g r o e p e n.
4. 5
H o e d e h ui di g e a a n b o d sit u ati e q u a g r o e n t e k a r a kt e ri s e r e n ?
W at uit d e b e s p r o k e n lit e r at u u r d ui d elij k n a a r v o r e n k o mt, i s d at d e n a bij h ei d v a n g r o e n b el a n g rij k i s. D a a r bij m o et e e r d e r i n t e r m e n v a n h o n d e r d e n
m et e r s ( of
N a bij h ei d i s v a n b el a n g, o m d at h et d e
m at e v a n c o nt a ct b e v o r d e rt e n / of o m d at d e uit st r al e n d e w e r ki n g v a n
mi n d e r ) w o r d e n g e d a c ht d a n i n t e r m e n v a n kil o m et e r s.
h et g r o e n o p bij v o o r b e el d d e l u c htt e m p e r at u u r e e n b e p e r kt b e r ei k h e eft. D o o r g a a n s w o r dt d a a r bij a a n d e n a bij h ei d t ot d e w o ni n g g e d a c ht ; dit i s o o k h et
m e e st o n d e r z o c ht. M a a r d e z elf d e p r o c e s s e n z ull e n o o k o p g el d
d o e n i n s c h o ol - , w e r k- e n z o r g o m g e vi n g. E r i s g e e n e m pi ri s c h o n d e r b o u w d e g r o e n n o r m di e a a n g e eft h o e v e el g r o e n bi n n e n of o p w el k e af st a n d al s v ol d o e n d e k a n w o r d e n b e s c h o u w d. D o o r d e Rij k s o v e r h ei d i s o oit 7 5 vi e r k a nt e
m et e r o p e n b a a r g r o e n p e r w o ni n g al s ri c htlij n v o o r g e st el d ; d e z e ri c htlij n w o r dt hi e r e n d a a r n o g
g e h a nt e e r d. 1 6 M e e r r e c e nt lij kt e r s p r a k e v a n e e n offi ci e u z e bi n n e n 3 0 0
W H O - ri c htlij n v a n e e n g r o e n g e bi e d v a n
m et e r ( A n n e r st e dt - v a n d e n B o s c h et al. , 2 0 1 6 ;
m et
mi ni m a al 1 h e ct a r e
W H O- m e d e w e r k e r s al s c o a ut e u r s ). E k k el e n
D e V ri e s ( 2 0 1 7 ) k o m e n t ot d e ( v o o rl o pi g e ) c o n cl u si e d a t dit w elli c ht ni et d e zi n ni g st e ri c htlij n i s, o m d at d e t ot al e h o e v e el h ei d g r o e n bi n n e n e e n b e p a al d e af st a n d, z o al s di e 3 0 0
m et e r, st e r k e r / c o n si st e nt e r g e r el at e e r d
lij kt a a n d e g e z o n d h ei d. E e n a c ht e rli g g e n d e r e d e n z o u k u n n e n zij n d at e e n r ui m e r e n di v e r s e r g r o e n a a n b o d b et e k e nt d at e r v o o r v e r s c hill e n d e g e b r ui k e r s g r o e p e n, di e v e r s c hill e n d e w e n s e n h e b b e n d a n w el a n d e r e ei s e n st ell e n a a n h et g r o e n, i et s v a n h u n g a di n g bij i s, w at h u n c o nt a ct t w e e d e r e d e n i s d at d e offi ci e u z e
m et g r o e n t e n g o e d e k o mt. E e n
W H O - ri c htlij n uit sl uit e n d kij kt n a a r g r o e n g e bi e d e n, t e r wijl kl ei n e
g r o e n el e m e nt e n b uit e n g r o e n g e bi e d e n o o k v a n b el a n g lij k e n v o o r d e g e z o n d h ei d e n h et w el zij n. Hi e r bij k a n h et o o k g a a n o m v o r m e n v a n c o nt a ct w a a r bij
m e n h et g r o e n ni et b e w u st o p z o e kt,
m a a r e r ‘t o e v alli g’ m e e i n
a a n r a ki n g k o mt, bij v o o r b e el d tij d e n s v e r pl a at si n g e n, of vi a h et zi c ht e r o p v a n uit d e w o ni n g. V a n d e n B e r g et al. ( 2 0 1 7 ) c o n cl u d e r e n bij v o o r b e el d d at d e tij d d o o r g e b r a c ht i n g r o e n g e bi e d e n h o o g uit e e n z w a k k e m e di at o r v o r mt v o o r h et v e r b a n d t u s s e n g r o e n i n d e w o o n o m g e vi n g e n d e
16
m e nt al e g e z o n d h ei d.
Zi e bij v o o r b e el d r e c e nt o n d e r z o e k v a n N at u u r & Mili e u, w a a ri n d e z e ri c htlij n w o r dt g e h a nt e e r d : htt p s : / / w w w. n at u u r e n mili e u. nl / w p - c o nt e nt / u pl o a d s / 2 0 2 2 / 0 2 / R a p p o rt - V e r st e ni n g - O p e n b a r e - R ui mt e. p df
B el ei d s d e n k e n o v e r st e d elij k g r o e n e n g e z o n d h ei d
| 55
V o o r N e d e rl a n d h e b b e n D e V ri e s e n a n d e r e n ( 2 0 2 0 ) d e a a n b o d sit u ati e i n 2 0 1 2 i n b e el d g e b r a c ht, e n w el o p b u u rt ni v e a u. Hi e r bij i s g e k e k e n n a a r t w e e g r o e n k e n m e r k e n : h et p e r c e nt a g e g r o e n g r o n d g e b r ui k e n d e h o e v e el h ei d g r o e n z o al s b e p a al d o p g r o n d v a n s at elli et b e el d e n. H et b el a n g rij k st e v e r s c hil t u s s e n b ei d e i s d at bij d e h o e v e el h ei d g r o e n o o k kl ei n e g r o e n el e m e nt e n, z o al s st r a at b o m e n e n h et g r o e n i n p ri v ét ui n e n w o r dt m e e g e n o m e n, t e r wijl bij g r o e n g r o n d g e b r ui k e e n o n d e r g r e n s q u a o m v a n g w o r dt a a n g e h o u d e n. B ei d e zij n b e r e k e n d v o o r t w e e b uff e r s r o n d o m h et l ett e r s ) : 2 5 0
mi d d el p u nt v a n h et 6 - p o siti e p o st c o d e g e bi e d ( d u s cijf e r s pl u s
m et e r e n 2, 5 kil o m et e r. V e r v ol g e n s zij n d e cijf e r s p e r p o st c o d e g e a g g r e g e e r d n a a r h et
b u u rt ni v e a u. E r i s ni et g e k e k e n of e r s p r a k e w a s v a n v ol d o e n d e g r o e n. I n d e a n al y s e st o n d h et v e r k e n n e n v a n v e r s c hill e n i n d e l o k al e b e s c hi k b a a r h ei d v a n g r o e n al n a a r g el a n g d e s o ci a al e c o n o mi s c h e st at u s v a n d e b u u rt c e nt r a al. D a a r bij i s e e n o n d e r s c h ei d g e m a a kt t u s s e n st e r k e n z e e r st e r k st e d elij k e g e m e e nt e n a a n d e e n e k a nt e n
mi n d e r st e r k st e d elij k e g e m e e nt e n a a n d e a n d e r e k a nt.
i n d e di r e ct e w o o n o m g e vi n g t e k e n n e n d a n
W el g e st el d e b u u rt e n bl e k e n
m e er gr o e n
mi n d e r w el g e st el d e b u u rt e n, o n g e a c ht w el k e g r o e n m a at w e r d
g e h a nt e e r d. O p v all e n d g e n o e g w a s h et v e r s c hil g r ot e r i n
mi n d e r st e r k st e d elij k e g e m e e nt e n d a n i n z e e r st e r k
st e d elij k e g e m e e nt e n. M e e r r e c e nt h e eft N at u u r & Mili e u ( 2 0 2 2 ) o o k d e h o e v e el h ei d g r o e n p e r b u u rt i n b e el d g e b r a c ht, all e e n v o o r d e 3 2 g r o ot st e st e d e n. Hi e r bij i s uit sl uit e n d g e k e k e n n a a r g r o e n i n d e p u bli e k e r ui m t e. D e w e r k wij z e w a s w at a n d e r s d a n i n h et hi e r v o o r g e n o e m d e o n d e r z o e k : e r i s e e n v o u di g w e g g e k e k e n n a a r h et g r o e n i n d e b u u rt z elf. D e z e h o e v e el h ei d i s v e r v ol g e n s g e d e el d d o o r h et a a nt al w o ni n g e n i n d e b u u rt. Hi e r n a i s b e p a al d of e r w el of ni et 7 5 vi e r k a nt e
m et e r g r o e n p e r w o ni n g b e s c hi k b a a r w a s. Uit d e z e a n al y s e k o mt n a a r v o r e n d at
5 3 % v a n d e b u u rt e n uit d e 3 2 st e d e n d e z e ri c ht w a a r d e ni et h a alt. I n di e ‘v e r st e e n d e ’ b u u rt e n w o n e n z o ’n 3, 5
m e n s e n. 1 7 In d e z e st u di e i s ni et g e k e k e n of
milj o e n
v o o r k o m e n d a n w el g e st el d e b u u rt e n.
mi n d e r w el g e st el d e b u u rt e n hi e r bij r el ati ef v a k e r
W el i s g e k e k e n n a a r h et b o u wj a a r v a n d e w o ni n g e n ; i n d e
v e r st e e n d e b u u rt e n zij n d e w o ni n g e n v e el al v o o r o o rl o g s e n d a a r m e e o u d e r d a n di e i n d e
m e e st e
mi n st v e r st e e n d e
b u u rt e n. N a a st d e hi e r v o o r b e s p r o k e n e n k el v o u di g e ri c htlij n e n zij n e r o o k c o m pl e x e r e ri c htlij n e n o nt wi k k el d. E e n E n g el s e
m e e r v o u di g g et r a pt e ri c htlij n, d e A c c e s si bl e N at u r al G r e e n s p a c e St a n d a r d s ( A N G St ; E n gli s h N at u r e,
2 0 0 3 ), l ij kt
m e e r a a n h et i d e e v a n v e r s c hill e n d e v o r m e n v a n g r o e n,
g e z o n d h ei d s b e v o r d e r e n d e f u n cti e s, t e g e m o et t e k o m e n, 2 h e ct a r e ni et v e r d e r d a n 3 0 0 offi ci e u z e
m et v e r s c hill e n d e
m a a r b e gi nt bij e e n g r o e n g e bi e d v a n
mi n st e n s
m et e r v a n h ui s. D a a r m e e g el d e n hi e r v o o r d e z elf d e b e z w a r e n al s v o o r d e
W H O - ri c htlij n t e n a a n zi e n v a n h et n e g e r e n v a n h et b el a n g v a n kl ei n e r e n at u u rlij k e el e m e nt e n.
R e c e nt elij k i s d o o r K o nij n e n dij k e e n 3 - 3 0 - 3 0 0 v ui st r e g el v o o r g e st el d, w a a r bij d e 3 st a at v o o r d ri e b o m e n i n zi c ht v a n uit h ui s, d e 3 0 v o o r d e rti g p r o c e nt b o o m k r o o n b e d e k ki n g i n d e b u u rt e n d e 3 0 0 v o o r d e af st a n d t ot h et di c ht st bij zij n d e g r o e n g e bi e d v a n
mi n st e n s e e n h e ct a r e.
18
D e z e v ui st r e g el k o mt
m a xi m al e m e er
t e g e m o et a a n h et w et e n s c h a p p elij k e i n zi c ht d at g r o e n h e el di c ht bij d e w o ni n g ( o o k ) v a n b el a n g i s. E r i s v o o r z o v e r b e k e n d n o g g e e n o n d e r z o e k uit g e v o e r d w a a ri n s y st e m ati s c h i s g e k e k e n a ) of d e w o o n o m g e vi n g a a n d e 3 - 3 0 - 3 0 0 ri c htli j n v ol d o et e n b ) of h et w el of ni et v ol d o e n a a n d e z e ri c htlij n o o k e c ht e e n o m sl a g p u nt b et e k e nt q u a g e z o n d h ei d v a n d e b e w o n e r s. Uit d e i nt e r vi e w s
m et d e b el ei d s m e d e w e r k e r s blij kt d at e r o p v e r s c hill e n d e pl a at s e n al g e w e r kt w o r dt
m et
g r o e n n o r m e n d a n w el p u nt e n s y st e m e n, e n d at hi e r o p a n d e r e pl a at s e n a a n w o r dt g e d a c ht. Hi e r bij g a at h et ni et altij d ( all e e n ) o m d e g e z o n d h ei d s b e v o r d e r e n d e w e r ki n g.
W a a r dit w el h et g e v al i s, lij kt d e n a d r u k v e el al
t e li g g e n o p g e b r ui k s g r o e n, t e r wijl ‘zi c ht g r o e n ’ d u s o o k v a n b el a n g i s
m et h et o o g o p d e
g e z o n d h ei d s b e v o r d e ri n g ; d a a r bij k a n h et l ett e rlij k g a a n o m zi c ht o p g r o e n v a n uit h ui s. E e n g e r el at e e r d e k a ntt e k e ni n g i s d at, g e g e v e n h et b el a n g v a n n a bij h ei d, h et o o k v o o r g e b r ui k s g r o e n w e n s elij k lij kt o m af st a n d e n t e s p e cifi c e r e n w a a r bi n n e n (i n i e d e r g e v al e e n d e el v a n ) dit g r o e n zi c h
m o et b e vi n d e n. O o k
m e er
a a n d a c ht v o o r d e f u n cti o n alit eit v a n h et g r o e n lij kt hi e r e n d a a r w e n s elij k : ni et el k g r o e n i s v o o r el k m e c h a ni s m e e n el k e d o el g r o e p e v e n g e s c hi kt.
17
I n h et z elf d e o n d e r z o e k i s o o k g e k e k e n n a a r d e ri c htlij n v a n d e W H O : h e t h e b b e n v a n g r o e n g e bi e d v a n mi n st e n s 1 h e ct a r e bi n n e n 3 0 0 m et e r. Hi e r v o o r i s d e g e h a nt e e r d e m et h o d e ni et t ot i n d e t ail b e s c h r e v e n. D e b u u rt e n di e hi e r ni e t a a n v ol d e d e n ( 1 0 % ), h a al d e n e c ht e r all e o o k d e ri c htlij n v a n 7 5 vi e r k a nt e m e t e r p e r w o ni n g ni e t. 18 htt p s : / /i u c n u r b a n alli a n c e. o r g / p r o m oti n g - h e alt h - a n d - w ell b ei n g - t h r o u g h - u r b a n - f o r e st s- i ntr o d u ci n g - t h e - 3 - 3 0 - 3 0 0 - r ul e /
5 6 | W Ot - r a p p o rt 1 4 1
4. 6
Wi e h e eft
w a a r ( h et
m e e st e ) b a at bij ?
Hi e r v o o r i s t e rl o o p s s o m s al e v e n i n g e g a a n o p s p e cifi e k e d o el g r o e p e n e n / of b e v ol ki n g s s e g m e nt e n : ni et all e s w e r kt v o o r i e d e r e e n h et z elf d e of i n d e z elf d e
m at e. E n e r zij d s h e eft dit t e
maken
m et d e k w et s b a a r h ei d v a n
b e p a al d e b e v ol ki n g s s e g m e nt e n v o o r b e p a al d e a a n d o e ni n g e n of g e v o eli g h ei d v o o r b e p a al d e o m g e vi n g s k e n m e r k e n. Al s h et g a at o m hitt e st r e s s, lij kt v o o r al d e k w et s b a a r h ei d v a n o u d e r e n e n b a b y ’ s h o o g, o m d at zij
mi n d e r i n st a at zij n h u n li c h a a m st e m p e r at u u r t e r e g ul e r e n. Al s h et g a at o m e e n z a a m h ei d
lij kt dit e v e n e e n s i et s w a a r o u d e r e n
m e er
m e e t e k a m p e n h e b b e n. V o o r
m e ns e n
m et l u c ht w e g a a n d o e ni n g e n
lij kt e e n g o e d e l u c ht k w alit ei t w e e r v a n e xt r a b el a n g. N a a st d e k w et s b a a r h ei d i s o o k v a n b el a n g i n w el k e m at e
m e n i s a a n g e w e z e n o p d e w o o n o m g e vi n g. N a a r m at e
m e n hi e r
m e e r tij d d o o r b r e n gt, i s d e i n ri c hti n g
v a n di e w o o n o m g e vi n g v a n g r ot e r b el a n g. Hi e r bij k a n, n a a st w e d e r o m ( mi n d e r
m o bi el e ) o u d e r e n, g e d a c ht
w o r d e n a a n j o n g e ki n d e r e n. Z o lij kt v o o r j o n g e ki n d e r e n d e di r e ct e w o o n o m g e vi n g v a n r el ati ef g r o ot b el a n g v o or h u n
m at e v a n li c h a m elij k e a cti vit eit, o m d at zij d o o r g a a n s v rij v e el v a n h u n b e w e gi n g i n d e v o r m v a n
b uit e n s p el e n k rij g e n,
mit s d e o m g e vi n g dit t o el a at of z elf s hi e rt o e uit n o di gt. D a a r bij i s, z e k e r v o o r h et
z elf st a n di g b uit e n s p el e n, v a n g r o ot b el a n g of d e o u d e r s dit v eili g a c ht e n. E r i s v rij w ei ni g v e r g elij k e n d o n d e r z o e k v e r ri c ht s p e cifi e k n a a r v o o r w el k e b e v ol ki n g s g r o e p e n g r o e n i n d e w o o n o m g e vi n g r el ati ef b el a n g rij k i s
m et h et o o g o p h u n g e z o n d h ei d. E é n g r o e p s p ri n gt e r v o o r al s n o g uit, e n
w el d e s o ci a al e c o n o mi s c h e z w a k k e r e n. M e e r d e r e st u di e s l at e n zi e n d at v o o r d e z e g r o e p d e r el ati e t u s s e n h et l o k al e g r o e n a a n b o d e n h u n g e z o n d h ei d st e r k e r i s d a n v o o r d e g e n e n di e s o ci a al e c o n o mi s c h b et e r af zij n ( Ri g ol o n et al. , 2 0 2 1 ). V o o r e e n d e el z o u dit t e h et
maken kunnen hebben
m e e r tij d d o o r b r e n g e n i n d e di r e ct e w o o n o m g e vi n g. E e n a n d e r e
h et d a g elij k s l e v e n g e p a a r d g a at
m et
m et e e n g e ri n g e r e
m e e r st r e s s, bij v o o r b e el d d o o r fi n a n ci ël e z o r g e n ( zi e bij v. L uij b e n
et al. , 2 0 1 9 ). D a a r d o o r wi nt h et st r e s s- v e r mi n d e r e n d e v e r m o g e n v a n c o nt a ct T e g elij k e rtij d bl e e k hi e r v o o r al d at d e z e g r o e p g e mi d d el d g e n o m e n t ot g r o e n d a n ( v a n o p z ’n
m o bilit eit d a n w el
m o g elij k e r e d e n i s d at v o o r d e z e g r o e p m et n at u u r a a n b el a n g.
m o m e nt e el e e n sl e c ht e r e t o e g a n g h e eft
m e e r w el g e st el d e g r o e p e n ( D e V ri e s et al. , 2 0 2 0 ). H et v e r b et e r e n v a n d e t o e g a n g t ot g r o e n
mi n st r e d elij k e k w alit eit ) v o o r
m et n a m e d e z e g r o e p z o u d a a r m e e bij k u n n e n d r a g e n a a n h et
v e r kl ei n e n v a n s o ci a al e c o n o mi s c h e g e z o n d h ei d s v e r s c hill e n. V ol g e n s Mit c h ell et al. ( 2 0 1 5 ) z o u dit z elf s i n a a n zi e nlij k e
m at e h et g e v al k u n n e n zij n : t ot 4 0 % kl ei n e r e v e r s c hill e n. Z o al s d o o r e e n v a n d e g eï nt e r vi e w d e n
o o k al i s a a n g e g e v e n,
m o et e r d a a r bij w el v o o r g e w a a kt w o r d e n d at d o o r di e v e r g r o e ni n g d e h ui z e n p rij z e n
ni et z o d a ni g stij g e n d at d e o o r s p r o n k elij k e b e w o n e r s v e r d r e v e n w o r d e n, i et s d at i n d e lit e r at u u r o o k w el e c o g e nt rifi c ati e w o r dt g e n o e m d ( zi e bij v. Bl a c k & Ri c h a r d s, 2 0 2 0 ). Dit lij kt
m et n a m e e e n ri si c o al s d e
v e r g r o e ni n g bij z o n d e r e, e x cl u si e v e v o r m e n a a n n e e mt ( W ol c h et al. , 2 0 1 4 ), i et s d at v o o r e en g e z o n d h ei d s b e v o r d e r e n d eff e ct ni et e c ht n o di g lij kt. O v e ri g e n s wil b e w o n e r s uit
m et h et b o v e n st a a n d e ni et g e z e g d zij n d at
mi n d e r w el g e s t el d e b u u rt e n z elf e e n h o g e p ri o rit eit t o e k e n n e n a a n
m e e r e n / of a a nt r e k k elij k e r
g r o e n i n h u n w o o n o m g e vi n g. G r o e n e n w el zij n i n tij d e n v a n c o r o n a N a a st wi e e r h et m e e st e b a at h e eft bij g r o e n, m a a kt d e h ui di g e c o r o n a p a n d e mi e d ui d elij k d at o o k d e v r a a g w a n n e e r m e n h et m e e st e b a at h e eft bij g r o e n r el e v a nt i s. Z o lij kt d e st r e s s di e g e p a a r d g a at m et d e z e p a n d e mi e e n d e al s g e v ol g hi e r v a n g e n o m e n m a at r e g el e n d e b e h o eft e a a n d e st r e s s r e d u c e r e n d e w e r ki n g v a n g r o e n t e v e r g r ot e n. D a a r n a a st b r e n g e n m e e r m e n s e n m e e r tij d t h ui s d o o r, w a a r d o o r d e i n vl o e d v a n d e w o o n o m g e vi n g g r ot e r w o r dt. T e g elij k e rtij d zij n e r d o o r l o c k d o w n s mi n d e r alt e r n ati e v e v rij etij d s b e st e m mi n g e n b uit e n s h ui s. I n l a n d e n e n p e ri o d e s w a a ri n h et b e z o e k e n v a n g r o e n g e bi e d e n v o o r v rij etij d s d o el ei n d e n i s t o e g est a a n, i s v a a k o o k e e n a a n zi e nlij k e t o e n a m e i n h et g r o e n b e z o e k zi c ht b a a r. I n O sl o w a s dit i n h et b e gi n v a n d e c o r o n a p a n d e mi e z elf s e e n d ri e v o u d v a n d e n o r m al e a cti vit eit ( V e nt e r et al. , 2 0 2 0 ).
M e n s e n di e v a k e r d a n a n d e r e n g r o e n g e bi e d e n b e z o c ht e n tij d e n s d e c o r o n a c ri s e s bl e k e n e e n h o g e r
m e nt a al w el zij n t e h e b b e n
( S o g a et al. , 2 0 2 0 ; P o u s o et al. , 2 0 2 0 ). I n l a n d e n w a a r s p r a k e w a s v a n e e n st r e n g e l o c k d o w n, w a a r d e r g elij k b e z o e k ni et v eili g w e r d g e a c ht, bl e e k all e e n al h et uit zi c ht o p g r o e n v a n uit d e w o ni n g g e r el at e e r d a a n h et m e nt al e w el zij n ( D z h a m b o v
et al. , 2 0 2 0 ; S o g a et al. , 2 0 2 0 ). Ri b ei r o et al. ( 2 0 2 1 ) l at e n i n e e n v e r g elij k e n d
o n d e r z o e k zi e n d at p ri v é g r o e n i n S p a nj e ( m et e e n st r e n g e l o c k d o w n ) st e r k e r a a n h et w el zij n w a s g e r el at e e r d d a n i n P o rt u g al, w a a r d e m a at r e g el e n mi n d e r b e p e r k e n d w a r e n. P o o rti n g a
et al. ( 2 0 2 1 ) vi n d e n i n h et V e r e ni g d
K o ni n k rij k e e n s o o rt g elij k r e s ult a at, i n di e zi n d at p ri v é g r o e n st e r k e r a a n h et w el zij n w a s g e r el at e e r d w a n n e e r h et di c ht st bij zij n d e o p e n b a r e g r o e n zi c h o p g r ot e r e af st a n d b e v o n d.
B el ei d s d e n k e n o v e r st e d elij k g r o e n e n g e z o n d h ei d
| 57
T o e g a n g t ot g r o e n lij kt d u s i n tij d e n v a n c o r o n a a a n b el a n g t e wi n n e n
m et h et o o g o p h et
m e nt al e w el zij n,
o o k v ol g e n s d e b u r g e r s z elf ( V o g el b e s c h e r mi n g, 2 0 2 0 ). S o m s w e r d e n, o o k i n N e d e rl a n d, g r o e n g e bi e d e n e c ht e r j ui st (tij d elij k ) af g e sl ot e n, o m d at d o o r d e g r ot e d r u kt e s o ci al di st a n ci n g i n g e v a a r l e e k t e k o m e n,
m et
m e e r b e s m etti n g e n al s ri si c o. E e n g e ri n g l o k a al a a n b o d, i n v e r h o u di n g t ot d e (tij d elij k e xt r a h o g e ) l o k al e v r a a g, l ei d d e d o o r e e n d e r g elij k e c o n cl u d e r e n e e r st e st u di e s d at v a n C O V I D - 1 9 e n, i n d e V S,
m a at r e g el t ot n o g
mi n d e r a a n b o d.
W at b et r eft d e f y si e k e g e z o n d h ei d
m e e r g r o e n i n d e w o o n o m g e vi n g g e p a a r d g a at
m et
m et e e n l a g e r e p r e v al e nti e
mi n d e r g r ot e r a ci al e v e r s c hill e n i n C O V I D - 1 9 g e v all e n ( Y o u et al. , 2 0 2 0 ;
J o h n s o n et al. , 2 0 2 0 ; L u et al. , 2 0 2 0 ). D a a r m e e lij kt h et a a n n e m elij k d at
m et n a m e v o o r s o ci a al e c o n o mi s c h
z w a k k e r e g r o e p e n h et b el a n g v a n b el e ef b a a r o p e n b a a r g r o e n i n d e di r e ct e w o o n o m g e vi n g v o o r z o w el d e m e nt al e al s v o o r d e li c h a m elij k e g e z o n d h ei d i s t o e g e n o m e n tij d e n s d e c o r o n a c ri si s, d o o r g a a n s kl ei n e r b e h ui s d zij n e n
all e e n al o m d at zij
mi n d e r v a a k o v e r p ri v é g r o e n b e s c hi k k e n. E n d at i n s a m e n h a n g hi e r m e e
s o ci a al e c o n o mi s c h e v e r s c hill e n i n t o e g a n g t ot g r o e n i n d e z e p e ri o d e d e s o ci a al e c o n o mi s c h e g e z o n d h ei d s v e r s c hill e n h e b b e n v e r g r o ot ( G e a r y et al. , 2 0 2 1 ). L e vi n g e r et al. ( 2 0 2 1 ) pl eit e n o p g r o n d hi e r v a n v o or e e n
m e e r n at u u ri n cl u si e v e pl a n ni n g e n a r c hit e ct u u r.
4. 7
O p e n st a a n d e k e n ni s v r a g e n
4. 7. 1
W a a r d e ri n g v a n g e z o n d h ei d s - e n w el zij n s b at e n v a n g r o e n
E e n v a n d e z a k e n w a a r a a n v ol g e n s
m e e r d e r e v a n d e g eï nt e r vi e w d e b el ei d s m a k e r s b e h o eft e b e st a at, i s d e
k w a ntifi c e ri n g e n ( e c o n o mi s c h e / m a at s c h a p p elij k e ) w a a r d e ri n g v a n d e g e z o n d h ei d s - e n w el zij n s b at e n v a n g r o e n. Z e k e r i n e e n st e d elij k e c o nt e xt i s r ui mt e s c h a a r s. D a a r m e e i s h et v a n b el a n g o m di e r ui mt e effi c i ë nt t e b e n utt e n. Hi e r v o o r
m o et e n v e el al af w e gi n g e n w o r d e n g e m a a kt. H et s c h e r p e r i n b e el d k rij g e n v a n d e
g e z o n d h ei d s b at e n v a n g r o e n k a n e r a a n bij d r a g e n d at d e z e v o r m v a n g r o n d g e b r ui k v ol w a a r di g w o r dt m e e g e n o m e n i n d e r g elij k e af w e gi n g e n. Dit b et r eft i n e e r st e i n st a nti e d e g r o ott e v a n d e g e z o n d h ei d s - of w el zij n s wi n st e n i n t w e e d e i n st a nti e d e w a a r d e ri n g v a n di e wi n st. Al w e e r e ni g e tij d g el e d e n i s d o o r K P M G ( 2 0 1 2 ) e e n e e r st e p o gi n g t o t z o ’n w a a r d e ri n g g e d a a n, i n b el a n g rij k e
m at e g e b a s e e r d o p e e n st u di e v a n M a a s
et al. ( 2 0 0 9 b ). I n di e st u di e w e r d g e k e k e n n a a r h et v e r b a n d t u s s e n d e h o e v e el h ei d g r o e n bi n n e n 1 kil o m et e r v a n d e w o ni n g e n d e p r e v al e nti e v a n e e n g r o ot a a nt al a a n d o e ni n g e n, w a a r o n d e r d e p r e s si e e n a n g st st o o r ni s s e n. O n d e r d e a a n n a m e d at h et g e v o n d e n v e r b a n d e e n o o r z a k elij k e r el ati e b et r eft, i s e e n d o o r v e rt ali n g n a a r z o r g c o n s u m pti e e n a r b ei d s v e r z ui m g e m a a kt e n d e d a a r m e e g e p a a r d g a a n d e k o st e n. D e z elf d e d o o r v e rt ali n g i s o v e r g e n o m e n i n e e n N e d e rl a n d s e t o ol o m d e b at e n v a n g r o e n t e
m o n et a ri s e r e n, d e
T E E B - St a dt o ol. 1 9 I n h et a c ht e r g r o n d d o c u m e nt bij d e r e c e nt st e v e r si e v a n T E E B - St a d w o r dt e r e c ht e r t e r e c ht o p g e w e z e n d at v ol g e n s d e a c ht e rli g g e n d e st u di e h et v e r b a n d j ui st i n z e e r st e r k st e d elij k e g e bi e d e n ( e n i n ni et - st e d elij k e g e bi e d e n ) g e e n o p g el d d o et ( D o e s et al. , 2 0 1 9 ). E e n e e r d e r k e n g et al v o o r s o ci al e c o h e si e i s bi n n e n d e ni e u w e v e r si e v a n d e T E E B St a dt o ol k o m e n t e v e r v all e n w e g e n s h et ni et k u n n e n a c ht e r h al e n v a n d e b r o n v a n dit k e n g et al. Q u a g e z o n d h ei d lij kt bi n n e n d e t o ol t ot n u t o e d e h et eff e ct v a n g r o e n o p d e l u c ht k w alit eit e n o p d e n a a r h et zi c h l a at a a n zi e n ni et d e b el a n g rij k st e
m e e st e a a n d a c ht t e b e st a a n v o o r
m at e v a n g el ui d s o v e rl a st. Z o al s hi e r v o o r b et o o g d, zij n dit
m e c h a ni s m e n a c ht e r d e r el ati e t u s s e n d e t o e g a n g t ot g r o e n
e n g e z o n d h ei d e n w el zij n. M et n a m e o p h et g e bi e d v a n h et b e v o r d e r e n v a n h et n o di g e st a p p e n t e
m e nt al e w el zij n lij k e n n o g d e
m o et e n w o r d e n g e z et. Dit lij kt e v e n z e e r t e g el d e n v o o r a n d e r e t o ol s o p dit g e bi e d, z o al s
i -T r e e ( B r a u b a c h et al. , 2 0 2 1 ). B et r eff e n d e d e e c o n o mi s c h e w a a r d e v a n d e
m e nt al e w el zij n s b at e n v a n n a bij h ei d v a n e n / of c o nt a ct
m et
n at u u r will e n w e t w e e r e c e n t e st u di e s k o rt o n d e r d e a a n d a c ht b r e n g e n. D e e e r st e st u di e i s di e v a n B u c kl e y et al. ( 2 0 1 9 ) n a a r d e i n vl o e d v a n h et b e z o e k e n v a n b e s c h e r m d e n at u u r g e bi e d e n o p d e k w a lit eit v a n l e v e n v a n d e b e z o e k e r s. V ol g e n s d e z e st u di e z o u all e e n al d e w el zij n s - b e v o r d e r e n d e w a a r d e v a n all e b e z o e k e n d o or d e 2 0
milj o e n A u st r ali ë r s a a n A u st r ali s c h e n ati o n al e p a r k e n 1 0 0
milj a r d U S $ p e r j a a r b e d r a g e n. Dit
k o mt n e e r o p g e mi d d el d 5. 0 0 0 U S $ p e r i n w o n e r p e r j a a r. O o k d e z e st u di e i s g e b a s e e r d o p v e r b a n d e n di e al s c a u s a al w o r d e n g eï nt e r p r et e e r d. E e n t w e e d e st u di e b et r eft e e n n at u u rlij k e x p e ri m e nt : e e n p r o g r a m m a v o o r h et pl a nt e n v a n e e n
milj o e n b o m e n i n N e w Y o r k Cit y, d u s j ui st bi n n e n h et st e d eli j k g e bi e d ( J o n e s, 2 0 2 1 ). D e
c o n cl u si e uit dit o n d e r z o e k i s d at d e e e r st e d ri e j a a r v a n dit a c htj a ri g e p r o g r a m m a d e k w alit eit v a n l e v e n v a n
19
T E E B st a at v o o r T h e E c o n o mi c s of E c o s y st e m s a n d Bi o di v e r sit y.
5 8 | W Ot - r a p p o rt 1 4 1
N e w Y or k er s v er h o o g d e
m et e e n
m at e di e v e r g elij k b a a r i s
m et e e n 5 0 6 U S $ p e r
m a a n d h o g er
h ui s h o u di n k o m e n, oft e w el 6 0 6 0 U S $ p e r j a a r. D e b e d r a g e n di e uit b ei d e st u di e s n a a r v o r e n k o m e n, lij k e n i n e e r st e i n st a nti e st e r k v e r g elij k b a a r. E r i s e c ht e r e e n b el a n g rij k v e r s c hil. I n d e A u st r ali s c h e st u di e g a at h et o m h et b e z o e k e n v a n n ati o n al e p a r k e n e n i n d e A m e ri k a a n s e st u di e o m h et a a nt al b o m e n i n d e w o o n o m g e vi n g. Oft e w el, d e b e d r a g e n lij k e n,
m o g e n o p el k a a r
m a a r e r li g g e n h e el v e r s c hill e n d e v o r m e n v a n g r o e n a a n t e n g r o n d sl a g. O o k b et r eft h et o n d e r z o e k e n
m et e e n v e r s c hill e n d e o p z et. O m d at d e A m e ri k a a n s e st u di e e e n n at u u rlij k e x p e ri m e nt b et r of e n e r g e w e r kt w er d
m et e e n c o nt r ol e g r o e p, i s d e pl a u si bilit eit v a n e e n c a u s a al eff e ct hi e r g r ot e r d a n i n d e A u st r ali s c h e
st u di e. D e s al ni ett e mi n lij kt
m e e r o n d e r z o e k g e w e n st ( bij v o o r b e el d n a a r h et eff e ct v a n h et N e w Y o r k s e
b o m e n p r o g r a m m a n a d e af r o n di n g e r v a n i n 2 0 1 5 ). D e z e e e r st e r e s ult at e n s u g g e r e r e n e c ht e r d at h et o m a a n zi e nlij k e b e d r a g e n g a at.
4. 7. 2
A n d e r e b el a n g rij k e k e n ni s v r a g e n
A n d e r e b el a n g rij k e k e n ni s v r a g e n zij n hi e r v o o r al e ni g s zi n s a a n d e o r d e g e k o m e n. E e n d a a r v a n i s h et c a u s alit eit s v r a a g st u k :
m o et e n g e v o n d e n v e r b a n d e n al s o o r z a k elij k g eï nt e r p r et e e r d w o r d e n ? Dit s p e elt
m et
n a m e bij o n d e r z o e k i n all e d a a g s e sit u ati e s ( e n ni et bij l a b o r at o ri u m st u di e s ). H et o v e r g r ot e d e el v a n h et e pi d e mi ol o gi s c h e o n d e r z o e k b et r eft z o g e n a a m d d w a r s d o o r s n e d e o n d e r z o e k ( ‘ c r o s s -s e cti o n al r e s e a r c h ’). I n dit t y p e o n d e r z o e k w o r dt h et l o k al e g r o e n a a n b o d of h et g e b r ui k e r v a n e n d e g e z o n d h ei d st o e st a n d ( o n g e v e e r ) g elij ktij di g g e m et e n. V e r v ol g e n s w o r dt g e k e k e n of e r e e n v e r b a n d t u s s e n b ei d e z a k e n b e st a at. Al s e r e e n v e r b a n d w o r dt g e v o n d e n, i s d a a r m e e e c ht e r n o g ni et g e z e g d d at h et o o k e e n o o r z a k elij k v e r b a n d b et r eft w a a r bij h et g r o e n d e d rij v e n d e k r a c ht a c ht e r d e r el ati e i s. I n d e g e p r o b e e r d l a n g s st ati sti s c h e w e g z o g o e d
m e e st e d w a r s d o o r s n e d e o n d e r z o e k e n w o r dt
m o g elij k t e c o r ri g e r e n v o o r alt e r n ati e v e v e r kl a ri n g e n
(‘ c o nf o u n di n g f a ct o r s ’), z o al s d e s o ci a al e c o n o mi s c h e st at u s v a n h et i n di vi d u ( of d e w o o n b u u rt ). V e el al blijft h et e c ht e r d e v r a a g of di e c o r r e cti e af d o e n d e i s g e w e e s t ( ‘r e si d u al c o nf o u n di n g ’; zi e M a r k e v y c h et al. , 2 0 17 ). Hi e r v o o r i s h et k u n n e n v a st st ell e n v a n h et
m e c h a ni s m e a c ht e r d e r el ati e al b e s p r o k e n al s e e n
m a ni e r o m d e
c a u s alit eit s v r a a g t e b e n a d e r e n ( p a r a g r a af 4. 3 ). E e n a n d e r e m a ni e r i s o m e e n a n d e r e o n d e r z o e k s o p z et t e h a nt e r e n, di e m e e r d ui d elij k h ei d bi e dt t e n a a n zi e n v a n d e c a u s alit eit v a n r el ati e s. E e n v o r m d a a r v a n i s l o n git u di n a al o n d e r z o e k, w a a r bij i n di vi d u e n ( of c o h o rt e n v a n i n di vi d u e n ) i n d e tij d w o r d e n g e v ol g d. Al s e r d a n i n d e l o o p v a n d e tij d e e n wij zi gi n g i n h et l o k al e g r o e n a a n b o d o pt r e e dt bij e e n d e e l v a n d e g e v ol g d e i n di vi d u e n, k a n g e k e k e n w o r d e n of d e g e z o n d h ei d s st at u s v a n d e z e i n di vi d u e n d a a r n a v e r s c hilt v a n di e d a a r v o o r. A a n v ull e n d d a a r o p k a n g e c h e c kt w o r d e n of bij a n d e r e i n di vi d u e n, w a a r i n di e z elf d e p e ri o d e g e e n wij zi gi n g i n h et l o k al e g r o e n a a n b o d o pt r a d, z o ’n v e r s c hil af w e zi g i s. Z o h e b b e n Al c o c k et al. ( 2 0 1 4 ) g e k e k e n of m e n s e n v e r h ui s d zij n of ni et e n z o j a, of d e ni e u w e w o o n o m g e vi n g g r o e n e r of mi n d e r g r o e n w a s d a n d e o u d e.
Zij v o n d e n d at m e n s e n di e v e r h ui s d w a r e n n a a r e e n g r o e n e r e w o o n o m g e vi n g n a di e tij d e e n h o g e r m e nt a al w el zij n h a d d e n ( m a a r m e n s e n di e n a a r e e n mi n d e r g r o e n e o m g e vi n g v e r h ui s d e n h a d d e n d a a r n a g e e n l a g e r m e nt a al w el zij n ). E e n a n d e r t y p e o n d e r z o e k i s h et s p e cifi e k kij k e n n a a r e e n eii g e t w e eli n g e n. D e z e zij n i n g e n eti s c h o p zi c ht g elij k e n d el e n o p j o n g e l e eftij d d o o r g a a n s h u n o p v o e di n g e n w o o n o m g e vi n g. O p l at e r e l e eftij d h o eft d at ni et m e e r h et g e v al t e zij n. C o h e n- Cli n e et al. ( 2 0 1 5 ) v o n d e n i n d e r g elij k o n d e r z o e k d at h et li d v a n d e t w e eli n g d at o p l at e r e l e eftij d e e n g r o e n e r e w o o n o m g e vi n g h a d, mi n d e r l a st h a d v a n d e p r e s si e v e kl a c ht e n. E e n d e r d e t y p e o n d e r z o e k d at m e e r d ui d elij k h ei d bi e dt q u a c a u s alit eit i s h et n at u u rlij k e e x p e ri m e nt. Hi e r v a n i s al e e n v o o r b e el d b e s p r o k e n i n d e v o r m v a n h et N e w Y o r k s e milj o e n b o m e n p r o g r a m m a ( J o n e s, 2 0 2 1 ). D e z e d ri e t y p e n st u di e s zij n e c ht e r n o g v rij z el d z a a m.
E e n a n d e r e b el a n g rij k e k e n ni s v r a a g i s hi e r v o o r o o k al zij d eli n g s a a n d e o r d e g e k o m e n : h et r el ati e v e b el a n g v a n d e v e r s c hill e n d e m e c h a ni s m e n w a a rl a n g s ( c o nt a ct m et ) g r o e n d e g e z o n d h ei d e n h et w el zij n k a n b eï n vl o e d e n. D e z e k e n ni s v r a a g h a n gt st e r k s a m e n m et e e n m e e r p r a ktij k g e ri c ht e k e n ni s v r a a g, di e n a a r w el k e t y p e g r o e n, m et w el k e k e n m e r k e n, h et eff e cti ef st i s. H et o v e r g r ot e d e el v a n h et o n d e r z o e k t ot n u t o e b e p e r kt zi c h t ot e e n b e p a al d t y p e g r o e n ( bij v. p a r k e n ) of c o m bi n e e rt v e r s c hill e n d e t y p e n g r o e n i n e e n g r o e n m a at ( bij v. t ot al e h o e v e el h ei d g r o e n g r o n d g e b r ui k ). H et ri c ht zi c h ni et o p h o e h et l o k al e g r o e n a a n b o d i s s a m e n g e st el d e n of e n h o e di e s a m e n st elli n g v a n i n vl o e d i s o p h et w el zij n v a n d e b e w o n e r s.
V r a g e n di e hi e r o n d e r v all e n b et r eff e n, n a a st h et b el a n g v a n h et t y p e v e g et ati e, bij v o o r b e el d o o k h et r el ati e v e b el a n g v a n o p e n b a a r g r o e n t e n o p zi c ht e v a n p ri v é g r o e n, e n d at v a n kl ei n e g r o e n g e bi e d e n di c ht bij v e r s u s e e n g r ot e r g r o e n g e bi e d o p g r ot e r e af st a n d. O o k e e n v r a a g z o al s : k u n n e n r ui mt e b e s p a r e n d e g r o e n v o r m e n, z o al s g e v elt ui n e n, g r o e n e m u r e n e n d a kt ui n e n, d e r ol v a n g r o e n g e bi e d e n t e n a a n zi e n v a n g e z o n d h ei d e n w el zij n o v e r n e m e n ?, k a n hi e rt o e g e r e k e n d w o r d e n.
B el ei d s d e n k e n o v e r st e d elij k g r o e n e n g e z o n d h ei d
| 59
5
C o n cl u si e s
V o o r d e c o n cl u si e s v a n h et p r oj e ct w o r dt g e k e k e n i n h o e v e r r e d e v r a g e n, z o al s bij a a n v a n g v a n h et p r oj e ct g ef o r m ul e e r d, b e a nt w o o r d k u n n e n w o r d e n. 1. a H o e st a at h et
m et d e b el ei d s m ati g e a a n d a c ht v o o r g r o e n i n d e st a d ?
H et b el a n g d at bi n n e n h et b el ei d w o r dt t o e g e k e n d a a n ( b el e ef b a a r ) g r o e n i n d e w o o n o m g e vi n g i s v ol g e n s d e g eï nt e r vi e w d e n i n d e af g el o p e n d e c e n ni a t o e g e n o m e n. R e d e n e n hi e r v o o r zij n ni et all e e n d at dit g r o e n k a n bij d r a g e n a a n d e g e z o n d h ei d e n h et w el zij n v a n b u r g e r s, o o k h et kli m a at b e st e n di g
m a k e n v a n st e d e n e n h et
v e r g r ot e n v a n st e d elij k e bi o di v e r sit eit ( al s d o el o p zi c h ) v o r m e n b el a n g rij k e r e d e n e n. H et kli m a at b e st e n di g m a k e n v a n st e d e n v o r mt
m o m e nt e el w elli c ht d e b el a n g rij k st e r e d e n e n dit b el ei d lij kt al h e t c o n c r e et st
uit g e w e r kt. M a a r d e a a n d a c ht v o o r d e g e z o n d h ei d s b e v o r d e r e n d e r ol v a n g r o e n i s o o k t o e g e n o m e n. H et e x pli ci et st blij kt dit w elli c ht uit h et P r o g r a m m a G r o e n e G e z o n d e L e ef o m g e vi n g ( P G G L ) d at i n o nt wi k k eli n g i s, w a a ri n
m e er d er e
mi ni st e ri e s s a m e n w e r k e n. D e R ij k s o v e r h ei d z et i n o p e e n i nt e r d e p a rt e m e nt al e, i nt e g r al e
b e n a d e ri n g v a n g r o e n g e ri c ht o p
m e e r d e r e f u n cti e s v a n g r o e n . G e m e e nt elij k g r o e n b el ei d i s o o k i nt e g r al e r
v a n k a r a kt e r g e w o r d e n e n st a at st e vi g e r o p d e b el ei d s a g e n d a. D e c o r o n a p a n d e mi e h e eft ni et z o z e e r g el ei d t ot wij zi gi n g e n i n h et b el ei d,
m a a r h e eft hi e r w el e e n e xt r a i m p ul s a a n g e g e v e n. Kli m a at a d a pt ati e e n
g e z o n d h ei d zij n ni e u w e , c e n t r al e t h e m a ’ s. 1. b W el k e i d e e ë n b e st a a n e r bi n n e n h et b el ei d o v e r h o e
m et g r o e n d e g e z o n d h ei d t e
D e i d e e ë n o v e r h o e g r o e n p r e ci e s d e g e z o n d h ei d b e v o r d e rt, w at v o o r g r o e n d a a r v o o r w a a r dit g el e g e n
b e v or d er e n ? m et n a m e n o di g i s e n
m o et zij n, zij n ni et altij d h e el c o n c r e et, al h o e w el hi e ri n w el e ni g v e r s c hil b e st a at t u s s e n d e
b e n a d e r d e o v e r h e d e n. Uit h et o n d e r z o e k k o mt n a a r v o r e n d at k e n ni s o v e r d e wij z e w a a r o p b at e n v a n g r o e n t ot st a n d k o m e n n o g g r ot e n d e el s o nt b r e e kt. I n h et v e rl e n g d e hi e r v a n w o r dt de v e rt ali n g v a n g e z o n d h ei d s a m biti e s o p h o of dlij n e n n a a r g r o e n m a at r e g el e n i n d e p r a ktij k n o g l a sti g g e v o n d e n . W el h e b b e n di v e r s e g e m e e nt e n c rit e ri a o n d e r s c h ei d e n w a a r h et g r o e n a a n
m o et v ol d o e n o m d e g e z o n d h ei d t e
b e v o r d e r e n, z o al s n a bij h ei d v a n g r o e n, g o e d e b e r ei k b a a r h ei d, g o e d o n d e r h o u d e n g r o e n e n s o ci a al v eili g e n b e w e e g v ri e n d elij k g r o e n. O o k h e b b e n g e m e e nt e n a a n d a c ht v o o r h et b el a n g v a n g r o e n v o o r b e p a al d e d o el g r o e p e n, z o al s ki n d e r e n, o u d e r e n,
m e ns e n
m et e e n k w et s b a r e g e z o n d h ei d e n b e w o n e r s v a n l a g e S E S -
wij k e n. T e n a a n zi e n v a n h et h ui di g e g r o e n a a n b o d si g n al e r e n
m i ni st e ri e s e n g e m e e nt e n v e r s c hill e n t e n
a a n zi e n v a n d e b e s c hi k b a a r h ei d bi n n e n d e st e d e n e n si g n al e r e n z e o o k t e k o rt e n,
m et n a m e i n l a g e S E S -
wij k e n. G e m e e nt e n z ett e n bij ni e u w e st e d elij k e o nt wi k k eli n g e n t o ol s i n o m v a n af h et b e gi n v o o r v ol d o e n d e g r o e n t e z o r g e n ; d e uit d a gi n g i s d e af d wi n g b a a r h ei d hi e r v a n. H et b el ei d v o o r v e r g r o e ni n g v a n b e st a a n d st e d elij k g e bi e d lij kt mi n d e r v e r o nt wi k k el d d a n d at v o o r ni e u w e st e d elij k e o nt wi k k eli n g e n. 2. W at i s e r v a n ui t d e w et e n s c h a p p elij k e h o e k
m o m e nt e el b e k e n d o v e r h o e g r o e n i n d e w o o n o m g e vi n g d e
g e z o n d h ei d e n h et w el zij n v a n b u r g e r s b eï n vl o e dt ? D e z e v r a a g i s i n e e r st e i n st a nti e b e a nt w o o r d d o o r v e r s c hill e n d e
m e c h a ni s m e n a c ht e r d e r el ati e g r o e n -
g e z o n d h ei d af z o n d e rlij k t e b e s c h o u w e n. H et o n d e r z o e k r o n d o m h et v e r b et e r e n v a n d e l u c ht k w alit eit c o n c e nt r e e rt zi c h v rij st e r k o p h et af v a n g e n v a n fij n st of. G r o s s o
m o d o lij kt h et eff e ct v a n g r o e n o p d e
fij n s t o f c o n c e n t r a ti e b e p e r kt e n k a n h et z elf s n e g ati ef uit v all e n. E e n k a ntt e k e ni n g i s d at h et o n d e r z o e k zi c h t ot v o o r k o rt v o o r al o p b o m e n g e ri c ht h e eft. N a a r h et eff e ct v a n v e g et at i e i n d e v o r m v a n g e v el g r o e n i s bij v o o r b e el d
mi n d e r o n d e r z o e k g e d a a n ( Y s e b a e rt et al. , 2 0 2 1 ). I n s a m e n h a n g
kli m a at b e st e n di g
m et d e a a n d a c ht v o o r h et
m a k e n v a n st e d e n k rij gt h et t e g e n g a a n v a n hi t t e s t r e s s m o m e nt e el v rij v e el a a n d a c ht. E e n
p o siti ef eff e ct v a n g r o e n, e n
m et n a m e b o m e n, o p d e l u c htt e m p e r at u u r i s a a n g et o o n d. H et i s o o k
a a n n e m elij k g e m a a kt d at dit zi c h d o o r v e rt a alt i n e e n l a g e r e st e rft e tij d e n s hitt e g ol v e n. Bij l a n g d u ri g e hitt e g ol v e n k a n h et eff e ct
mi n d e r p o siti ef w o r d e n.
T e n a a n zi e n v a n h et sti m ul e r e n v a n li c h a m elij k e a c ti vi t ei t k a n h et v ol g e n d e w o r d e n g e st el d. Al h o e w el gr o e n d e
m at e v a n li c h a m elij k e a cti vit eit p o siti ef k a n b eï n vl o e d e n, lij kt dit eff e ct ni et altij d o p t e t r e d e n, i n
i e d e r g e v al ni et bij v ol w a s s e n e n. H et ( e n e r gi e v e r b r ui k ) k o mt i n
m e c h a ni s m e v a n h et sti m ul e re n v a n li c h a m elij k e a cti vit eit
m e e r d e r e st u di e s o o k ni et c o n si st e nt n a a r v o r e n al s b el a n g rij k e
m e di at o r ri c hti n g
B el ei d s d e n k e n o v e r st e d elij k g r o e n e n g e z o n d h ei d
| 61
ei n d m at e n z o al s d e z elf g e r a p p o rt e e r d e al g e h el e g e z o n d h ei d st o e st a n d. E e n k a ntt e k e ni n g hi e r bij i s d at h et l o k al e g r o e n a a n b o d w el k a n b eï n vl o e d e n w a a r m e n li c h a m elij k a cti ef i s,
m et n a m e i n d e v rij e tij d. D e tij d di e
m e n i n h et g r o e n d o o r b r e n g t k a n d a a r m e e p o siti ef s a m e n h a n g e n : h et d r a a gt bij a a n e e n h o g e r e e x p o s u r e. Hi e r d o o r k a n h et g r o e n l a n g s a n d e r e
m e c h a ni s m e n h et w el zij n p o siti ef b eï n vl o e d e n. A n d e r s g e z e g d :
li c h a m elij k a cti ef zij n i n h et g r o e n k a n b e v o r d e rlij k e r zij n v o o r h et w el zij n d a n a cti ef zij n o p a n d e r s o o rti g e l o c ati e s,
m a a r w elli c ht ni et z o z e e r d o o r d at h et g e p a a r d g a at
m et e e n h o g e r e t ot al e
m at e v a n li c h a m elij k e
a cti vit eit. Bij ki n d e r e n k a n dit a n d e r s li g g e n, o m d at b uit e n s p el e n v o o r h e n e e n b el a n g rij k e b r o n v a n li c h a m elij k e a cti vit eit k a n v o r m e n, al s d e w o o n o m g e vi n g hi e r t e n mi n st e g el e g e n h ei d t o e bi e dt. H et eff e ct v a n c o nt a ct m o m e nt e el t ot d e
m et n at u u r o p m e n t al e s t r e s s
e n h et
m e nt al e w el zij n
m e e r i n h et al g e m e e n b e h o o rt
m e c h a ni s m e n di e e m pi ri s c h h et b e st zij n o n d e r b o u w d, o o k al i s d e c a u s alit eit v a n
g e v o n d e n v e r b a n d e n ni et altij d d ui d elij k. H et st r e s s ni v e a u k o mt al s e e n r e d elij k b el a n g rij k e d e o v e r all g e z o n d h ei d n a a r v o r e n. O o k i n t e r m e n v a n d e e c o n o mi s c h e b et e k e ni s v a n d e
m e di at o r ri c hti n g
m e nt al e
w el zij n s b at e n s u g g e r e r e n e e r st e st u di e s e e n s u b st a nti e el eff e ct. I nt e r e s s a nt i s o o k d e li n k t u s s e n c h r o ni s c h e m e nt al e st r e s s e n d e i m m u u nf u n cti e, di e b e n a d r u kt d at dit b el a n g k a n zij n. E e n a n d e r v a n c o nt a ct
m e c h a ni s m e o o k v o o r d e f y si e k e g e z o n d h ei d v a n
m e c h a ni s m e d at v a n b el a n g z o u k u n n e n zij n v o o r d e i m m u u nf u n cti e, i s d e i n vl o e d
m et n at u u r o p h et
m e n s elij k e mi c r o bi o o m , e n d a n s p e cifi e k d e d a r mfl o r a. Hi e r i s e c ht e r n o g
w ei ni g o n d e r z o e k n a a r g e d a a n. O o k n a a r d e i n vl o e d v a n g r o e n i n d e w o o n o m g e vi n g e n d e s o ci al e c o n t a c t e n e n s a m e n h a n g i n d e b u u r t i s n o g r el ati ef w ei ni g o n d e r z o e k g e d a a n. T o c h zij n e r hi e r v o o r a a n wij zi n g e n d at dit e e n p ot e nti e el b el a n g rij k
m e er
m e c h a ni s m e i s. Dit g el dt ni et v o o r h e t eff e ct v a n g r o e n o p h et
t e g e n g a a n v a n g el ui d s o v e rl a s t . H et eff e ct v a n v e g et ati e o p d e f eit elij k e g el ui d s b el a sti n g d o o r v e r k e e r i s d o o r g a a n s g e ri n g. D a a r b o v e n o p lij kt e r s p r a k e v a n e e n ( b e p e r kt ) p s y c h o - a k o e sti s c h eff e ct i n d e zi n d a t d e z elf d e
m at e v a n g el ui d s b el a sti n g al s
mi n d e r st o r e n d w o r dt e r v a r e n al s e r g r o e n i n h et zi c ht v el d a a n w e zi g
i s. H et i s o n d ui d elij k of h et g e c o m bi n e e r d e eff e ct z o g r o ot i s d at h et a a nt o o n b a a r d o o r w e r kt o p d e g e z o n d h ei d e n h et w el zij n i n b r e d e r e zi n. E e n w at a n d e r e, b e p a al d
m a a r g e r el at e e r d e i n v al s h o e k i s d e v r a a g w el k t y p e g r o e n
m et n a m e v a n b el a n g i s v o o r e e n
m e c h a ni s m e of g e z o n d h ei d s a s p e ct. Hi e r o v e r zij n w et e n s c h a p p elij k g e zi e n n o g r el ati ef w ei ni g g o e d
o n d e r b o u w d e c o n cl u si e s t e f o r m ul e r e n. V o o r bij n a all e t y p e n g r o e n zij n e r p o siti e v e v e r b a n d e n g e z o n d h ei d e n w el zij n g e v o n d e n,
m et st r ui k g e w a s al s e e n
a a n wij zi n g e n d at b o m e n t o c h g r ot e r e b at e n o pl e v e r e n. b e st a at e r i n h et o n d e r z o e k
m et
m o g elij k e uit z o n d e ri n g. E r zij n e e r st e
W at b et r eft s p e cifi e k e k e n m e r k e n v a n h et g r o e n
m et n a m e e ni g e a a n d a c ht v o o r d e bi o di v e r sit eit e r v a n. Hi e r bij g a at h et o v e ri g e n s
r el ati ef v a a k o m d e d o o r d e b u r g e r z elf w a a r g e n o m e n bi o di v e r sit eit of o m d e bi o di v e r sit eit i n d e zi n v a n s o o rt e n rij k d o m i n t e r m e n v a n d o o r b u r g e r s g o e d w a a r n e e m b a r e v e r s c hill e n d e s o o rt e n. D e z e i s o p di r e ct e w el zij n s eff e ct e n w elli c ht o o k r el e v a nt e r d a n
m et h et o o g
m e e r e c ol o gi s c h g ef u n d e e r d e o p v atti n g e n o v e r
bi o di v e r sit eit. 3. I n h o e v e r r e z o u d e n d e c o r o n a c ri si s e n k e n ni s n a m e v a n r e c e nt e w et e n s c h a p p elij k e i n zi c ht e n e e n a a nl ei di n g k u n n e n v o r m e n o m h et b el ei d a a n t e p a s s e n ? D e z e v r a a g h e eft bi n n e n h et p r oj e ct r el ati ef w ei ni g a a n d a c ht g e k r e g e n, t e n f a v e u r e v a n d e b e a nt w o o r di n g v a n d e e e r st e t w e e v r a g e n. E e n bij k o m e n d p u nt i s d at h et b el ei d p e r o v e r h ei d v e r s c hilt : bij s o m mi g e o v e r h e d e n i s d e b e k e n d h ei d uit g e w e r kt d a n bij a n d e r e. Dit
m et r e c e nt e w et e n s c h a p p elij k e i n zi c ht e n g r ot e r e n / of i s h et b el ei d w at v e r d e r m a a kt h et l a sti g hi e r i n z ’n al g e m e e n h ei d i et s o v e r t e z e g g e n. Hi e r o n d e r v ol gt
t o c h e e n a a nt al c o n cl u si e s. V a n uit h et b el ei d b e st a at v rij al g e m e e n e e n d ui d elij k e b e h o eft e a a n g r o e n,
m et w el k e k e n m e r k e n e n k w alit eit e n h et eff e cti ef st i s
m e e r e n b et e r e k e n ni s o v e r w el k e t y p e
m et h et o o g o p d e g e z o n d h ei d e n h et w el zij n.
D a a r bij lij kt e r ni et z o z e e r s p r a k e v a n w et e n s c h a p p elij k e k e n ni s di e z ’n w e g n a a r h et b el ei d s d e n k e n n o g ni et h e eft g e v o n d e n,
m a a r v e el e e r v a n h et ni et v o o r h a n d e n zij n v a n w et e n s c h a p p elij k e k e n ni s o p dit p u nt. H et
k a n o o k g a a n o m k e n ni s di e n o g t e gl o b a al i s o m al c o n c r et e h a n d v att e n v o o r d e p r a ktij k t e bi e d e n : v e el al i s m a at w e r k n o di g, w a a r bij r e k e ni n g w o r dt g e h o u d e n b e p a al d
m et d e l o k al e o m st a n di g h e d e n. S o m s zij n e r v o o r e e n
m e c h a ni s m e t o c h al e e r st e ri c htlij n e n o nt wi k k el d ( zi e bij v. Kl e m m et al. , 2 0 1 7, v o o r h et t e g e n g a a n
v a n hitt e st r e s s ). H et g r ot e n d e el s o nt b r e k e n v a n d e g e w e n st e k e n ni s