B Notitie natuurinclusief bouwen en ontwerpen

Notitie ‘Natuurinclusief bouwen en ontwerpen’ Inleiding en probleemstelling Op 26 maart 2020 heeft de gemeenteraad de visie Leefbare Stad 2040 vastgesteld. In dit plan is beschreven op welke wijze de stad de verhouding tussen stenen en groen in balans kan brengen voor een leefbaar en aantrekkelijk Purmerend. Dit plan bevat een lange termijnvisie met een eindbeeld in 2040 dat elke 4 jaar wordt geëvalueerd in relatie tot andere plannen. Deze visie heeft vier uitwerkingen: Parkenplan, Bomenplan, Klimaatadaptatieplan en Natuurinclusief Bouwen. Het Bomenplan en het Klimaatadaptatieplan zijn inmiddels vastgesteld door de gemeenteraad, het Parkenplan wordt samen met het voorstel Natuurinclusief bouwen en ontwerpen in juni 2021 besproken in de gemeenteraad.

Voor natuurinclusief bouwen geldt dat het proces nog in volle gang is. Niet alleen lokaal of in MRA-verband, maar ook landelijk zien we ontwikkelingen die raken aan dit onderwerp. Denk bijvoorbeeld aan de omgevingswet die in 2022 van kracht wordt. Maar ook wordt vanuit het Rijk onderzocht hoe natuurinclusief bouwen een landelijke norm kan worden. Dit zal lokale regelgeving overrulen. Het is aan gemeenten om hierop voorbereid te zijn en nu al eigen ambities te formuleren. Drie sporen voor natuurinclusief bouwen en ontwerpen Bij de opgave om steen en groen in de stad in balans te houden, zijn drie sporen te onderscheiden die elkaar onlosmakelijk versterken. Het openbaar gebied, nieuwe bebouwing en bestaande bebouwing. Groen en Water zijn belangrijke bouwstenen voor zowel de ecologie als de inwoners van de stad. Hierdoor zijn toekomstige opgaven ook niet afzonderlijk te zien, zie kaartje Drie sporen.

Notitie ‘Natuurinclusief bouwen en ontwerpen’ – mei 2021

Deze notitie gaat over het onderdeel Natuurinclusief bouwen en ontwerpen. Dit concentreert zich vooral op nieuwe bebouwing en bestaande bebouwing. 

Nieuwe bebouwing: integreren van groen in de bouwopgaven voor ecologie en klimaatadaptatie. Dit kan op de eigen kavels worden afgedwongen via bijvoorbeeld tenders. Bij particuliere kavels bieden de basisveiligheidsniveaus klimaatbestendige nieuwbouw van de MRA en het soortenmanagementplan handvatten om te kunnen sturen in natuurinclusief bouwen en ontwerpen (dit wordt nader toegelicht op bladzijde 7 en 8). Daarnaast kan een ambitiedocument voor de hele stad helpen bij de afwegingen uit het grondbeleid, waarin de kaders voor een natuurinclusieve stad zijn opgenomen. Als we op bepaalde plekken in de stad meer grip op natuurinclusief bouwen en ontwerpen willen hebben, kan er gekozen worden om actief grondbeleid toe te passen. Bij passief grondbeleid zal de nadruk meer op inspireren liggen. Bij nieuwe bebouwing kan bijvoorbeeld gebruik gemaakt worden van natuurlijke bouwmaterialen, zoals houtbouw. De legeskorting groene daken kan als stimulans ingezet worden. Ontwikkelaars kunnen geïnspireerd worden om specifieke elementen in te bouwen voor specifieke (dier) soorten zoals neststenen voor de huismus, maar ook tot gebouw gebonden ingrepen (groene daken en gevels) en gebouw gebonden buitenruimte (tuinen). Zo verrijzen er In het Wagenweggebied, aan de Lambertus Huisengastraat, drie nieuwe appartementengebouwen met in totaal 70 sociale huurwoningen.

De daken van de drie complexen krijgen een groen sedumdak i.c.m zonnepanelen. Wooncompagnie heeft hiervoor gebruik gemaakt van de legeskorting groene daken.

2

Notitie ‘Natuurinclusief bouwen en ontwerpen’ – mei 2021 

Bestaande bebouwing: vergroenen van tuinen en terreinen en eigen vastgoed. Vanuit het klimaatadaptatieplan is in 2021 een bewustwordingstraject vergroenen tuinen en terreinen gestart. Onlangs is een pilot geveltuinen in en rondom het stadscentrum van start gegaan, waarvoor inwoners een aanvraag kunnen doen via https://www.purmerend.nl/geveltuin. Op een adres in de Vooruitstraat is een eerste geveltuin aangelegd. Mooie voorbeelden bij ons eigen vastgoed zijn: het groene dak en de groene gevel van de Purmaryn en het vergroenen van de daken van de brugwachtershuisjes, dat momenteel onderzocht wordt. Ook de fietsenstalling bij het stadhuis krijgt een gedeeltelijk groen dak. De subsidie groene daken kan ingezet worden als stimulans voor particuliere woningen en maatschappelijke organisaties. Aan bestaande bebouwing kunnen specifieke elementen voor specifieke (dier) soorten zoals nestkasten voor de vleermuis toegevoegd worden. Onlangs hebben 16 huishoudens in Klein Where het initiatief genomen om gezamenlijk het dak van hun schuur te voorzien van een sedumdak. De subsidie groene daken was hierbij een extra stimulans. Op diverse plekken in de stad zijn vleermuisnestkasten opgehangen. Op 1 maart 2021 heeft de gemeente ook de Actie Steenbreek ondertekend.

Met een bewustwordingstraject zet de gemeente zich in om de leefomgeving te vergroenen, en onze inwoners en bedrijven te stimuleren om hieraan mee te doen.

Verdichting De ambitie is om tot aan 2040 10.000 extra woningen in Purmerend toe te voegen. Verdichting heeft effect op de openbare ruimte. Hoe meer woningen, hoe meer ruimte er boven- en ondergronds nodig is. Door diverse oorzaken is er een afname van de hoeveelheid groen en biodiversiteit: wortelopdruk, minder voedsel door meer verharding, schaduw en bladval, schuilgelegenheden verdwijnen. Daarnaast zijn er verschillende eisen waar ontwikkelaars rekening mee dienen te houden, denk bv. aan de 30-30-40 norm en parkeernorm. Er zijn daarom innovatieve groene oplossingen in het verdichtingsgebied nodig. Het stationsgebied is hier een mooi voorbeeld van. De visie stationsgebied wordt nu nader uitgewerkt in verschillende scenario’s. Een aantal belangrijke bouwstenen zijn:  De openbare ruimte wordt zoveel mogelijk gevrijwaard van zaken die ook in de gebouwen opgelost kan worden.  Klimaatadaptatie, groenstructuren en ecologie krijgen een structurele plek in de uitwerking van de scenario’s.  Daken worden ingericht als een extensief groendak, waterdak, zonnedak (zonnepanelen of warmtecollectoren), (collectieve) tuin of een combinatie van deze opties. Maar welke mogelijkheden zijn er dan voor natuurinclusief bouwen en ontwerpen in de huidige wet en regelgeving? Bestemmingsplan Het instrument van het bestemmingsplan gaat uit van toelatingsplanologie.

Dit betekent dat een bestemmingsplan het gebruik van gronden en bouwwerken toelaat, maar dat de eigenaar er ook voor kan kiezen om geen gebruik te maken van de mogelijkheden die het bestemmingsplan biedt. Het bestemmingsplan verplicht niet om de bestemming daadwerkelijk uit te voeren of toegelaten bebouwing daadwerkelijk te bouwen. Ook schrijft het bestemmingsplan niet voor op welke wijze gebouwen moeten worden gebouwd. Hiervoor zijn de regels van het Bouwbesluit 2012. Het natuurinclusief bouwen kan niet via het bestemmingsplan worden afgedwongen.

3

Notitie ‘Natuurinclusief bouwen en ontwerpen’ – mei 2021 Bouwbesluit In Nederland kennen we het Bouwbesluit 2012 dat voorschriften bevat met betrekking tot het bouwen van bouwwerken uit het oogpunt van veiligheid, gezondheid, bruikbaarheid, energiezuinigheid en milieu. Dit zijn landelijke regels. De gemeente kan hier niet zomaar regels voor bijvoorbeeld natuurinclusief bouwen aan toevoegen. Lange tijd was het volgens het Bouwbesluit 2012 niet toegestaan om in buitenmuren openingen te maken die groter waren dan 1 cm. Het aanbrengen van bijvoorbeeld invliegopeningen voor vleermuizen was dus in feite niet toegestaan. Dit leverde problemen bij het uitvoeren van mitigerende en compenserende maatregelen vanuit de Flora en faunawet. Het Bouwbesluit 2012 is echter aangepast. In het nieuwe besluit is voor de toegestane openingen in buitenmuren een uitzondering gekomen voor soorten die zijn beschermd door de Wet Natuurbescherming. Bouwverordening Juridisch is het niet mogelijk om voorschriften voor natuurinclusief bouwen op te nemen in de Bouwverordening. Bouwtechnische eisen zijn namelijk nationaal en exclusief opgenomen in het Bouwbesluit 2012. Omgevingsvisie De Omgevingswet biedt naar verwachting ruimere mogelijkheden om te sturen op natuurinclusief bouwen dan de huidige wet en regelgeving (waaronder het Bouwbesluit).

Gezondheid is als belangrijk maatschappelijk doel in de Omgevingswet opgenomen. De wet streeft naar een veilige en gezonde fysieke leefomgeving. Omdat natuurinclusief bouwen ook bijdraagt aan een gezonde leefomgeving biedt de Omgevingswet hier dus kansen voor. Zo kunnen gemeenten bijvoorbeeld natuurinclusief bouwen opnemen in hun omgevingsvisie en omgevingsplan. Het omgevingsplan vervangt het geldende bestemmingsplan en de beheersverordening uit de Wet ruimtelijke ordening. Onder de Omgevingswet moet iedere gemeente één omgevingsplan voor haar hele grondgebied vaststellen. De omgevingswet treedt naar verwachting in 2022 in werking, dus vanaf dat moment kan deze ook ingezet worden om te sturen op natuur in de stad via het Omgevingsplan. Hoe krijgen we natuurinclusief bouwen en ontwerpen dan in de projecten? Het toevoegen van groen in de stad biedt kansen voor natuur, maar is ook nodig voor klimaatadaptatie om wateroverlast, hittestress en de effecten van droogte zoveel mogelijk tegen te gaan. Klimaatadaptatie is publiekrechtelijk af de te dwingen via de MRA basisveiligheidsniveaus klimaatbestendige nieuwbouw. Dit biedt kansen om te sturen in gesprekken met projectontwikkelaars op groen op en rond de gebouwen. Publiekrechtelijk Het Bouwbesluit bevat technische eisen aan bouwwerken over de aspecten veiligheid, gezondheid, bruikbaarheid en energiezuinigheid.

Deze regels zijn met uitzondering van energiezuinigheid uitputtend bedoeld. Dit betekent dat de gemeente in het bestemmingsplan (of in de bouwverordening) geen aanvullende technische eisen mag opnemen over deze aspecten. Het is dus bijvoorbeeld niet mogelijk om via het bestemmingsplan constructie eisen te stellen, zodat een gebouw (in de toekomst) geschikt is om waterberging op het dak te dragen. Het is wel mogelijk om in het bestemmingsplan te bepalen dat bij nieuwbouw waterberging moet worden gerealiseerd. Als de initiatiefnemer er voor kiest om de waterberging op het dak te realiseren, dan moet hij op grond van het Bouwbesluit wel zorgen dat de constructie stevig genoeg is om de waterberging te dragen. In het Klimaatadaptatieplan dat in december 2020 door de raad is vastgesteld, is afgesproken de MRA basisveiligheidsniveaus klimaatbestendige nieuwbouw te hanteren, zoals beschreven in de Handreiking klimaatbestendige nieuwbouw MRA https://www.metropoolregioamsterdam.nl/programma/klimaatadaptatie/. Het basisveiligheidsniveau beschrijft de uitgangspunten waar nieuwbouw aan moet voldoen om

4

Notitie ‘Natuurinclusief bouwen en ontwerpen’ – mei 2021 klimaatbestendig te zijn, schade door het veranderende klimaat te verminderen en leefbaarheid te vergroten. Deze zijn getoetst op 9 sleutelgebieden (o.a. Stationsgebied Purmerend, deelproject Golfterrein) binnen de MRA, met elk een ander stedelijk karakter. Alle punten uit het basisveiligheidsniveau moeten terugkomen in een ontwikkeling om klimaatbestendig te zijn. De basisveiligheidsniveaus zijn onderverdeeld in vier thema’s: wateroverlast, droogte, hitte en overstromingen. Per thema staat het uitgangspunt beschreven. Dit beschrijft de situatie waar het plangebied op voorbereid moet zijn volgens de huidige klimaatscenario’s 2050 van het KNMI. Bij nieuwe wetenschappelijke feiten en technologische ontwikkelingen wordt het basisveiligheidsniveau herzien en zo nodig aangepast. Naar verwachting wordt in 2022 een convenant klimaatbestendige nieuwbouw gesloten binnen de MRA. Daarin wordt de koppeling met natuurinclusiviteit ook nader onderzocht. Privaatrechtelijk Gemeenten kunnen als opdrachtgever bij eigen grondpositie (in aanbesteding of contractonderhandelingen met een ontwikkelaar) wel eisen stellen aan het realiseren van groen blauwe daken of waterberging op daken. In dat geval moeten daken dus, conform de constructie eisen van het Bouwbesluit, op een hogere draagkracht worden ontworpen.

Eigen kavels - Eisen voor natuurinclusief bouwen kunnen worden opgelegd via kavelpaspoorten en in tenders. In de uitvoering heeft het college besloten gebruik te maken van het puntensysteem dat Amsterdam heeft ontwikkeld. Het Puntensysteem Natuurinclusief Bouwen is gebaseerd op een aantal verschillende thema’s die belangrijk zijn voor een toekomstbestendige, bio-diverse, duurzame en kwalitatieve leefomgeving van mens en dier en toepasbaar is voor bebouwing en inrichting van de aan de bebouwing aangrenzende (groene) ruimte. In de tender worden voorwaarden opgenomen voor het aantal te scoren punten. Uiteraard wordt het puntensysteem aan de Purmerendse situatie aangepast. Er wordt nog nader uitgewerkt hoe dit bij verschillende projecten ingezet kan worden. https://openresearch.amsterdam/nl/page/49666/puntensysteem-natuur-inclusief-bouwen - Actief grondbeleid is een mogelijkheid om natuurinclusief bouwen en ontwerpen op te leggen. Particuliere kavels - Natuurinclusief bouwen en ontwerpen kan niet worden afgedwongen via de huidige weten regelgeving; - Met het klimaatadaptatieplan zijn er mogelijkheden om eisen voor waterberging af te dwingen via de basisveiligheidsniveaus. Deze eisen geven kaders aan voor de hoeveelheid water dat vertraagd afgevoerd moet worden op een kavel.

In gesprekken met ontwikkelaars biedt dit kansen om te sturen dat er voor het vertraagd afvoeren van het regenwater op de kavel gekozen wordt voor groen op en rond de gebouwen. - De nadruk ligt op inspireren en stimuleren: door gesprekken met de initiatiefnemers (zowel inwoners als ontwikkelaars) door subsidies, legeskortingen en voorbeeldprojecten, maar ook door de mogelijkheid te bieden in gesprek te kunnen gaan met de stadsecoloog en adviseur klimaatadaptatie. - Minister Schouten onderzoekt wat nodig is om natuurinclusief bouwen tot de landelijke norm te verheffen. - De Omgevingswet (2022) biedt naar verwachting ruimere mogelijkheden om te sturen op natuurinclusief bouwen dan de huidige wet –en regelgeving. Deze wet biedt gemeenten nieuwe mogelijkheden om de ruimtelijke ordening af te stemmen op een groene en gezonde leefomgeving. De Omgevingswet verplicht het Rijk, provincies en gemeenten om een Omgevingsvisie op te stellen. Een goede balans tussen het benutten en beschermen van de fysieke leefomgeving is daarbij van belang, evenals een gezonde leefomgeving. Voor gemeenten biedt de wet ruimte tot lokaal maatwerk. Zo ontstaan

5

Notitie ‘Natuurinclusief bouwen en ontwerpen’ – mei 2021 nieuwe kansen om tot krachtige besluitvorming te komen rondom bouwen, infrastructuur en gebiedsinrichting. Wat hebben we al?  klimaatadaptatieplan met MRA basisveiligheidsniveaus klimaatbestendige nieuwbouw voor hitte, droogte, wateroverlast en overstromingen;  Handreiking vanuit ministerie beschikbaar voor publiekrechtelijk borgen (hitte, droogte, wateroverlast en overstromingen);  Stadsecoloog en adviseur klimaatadaptatie;  Legeskorting groene daken;  Subsidie groene daken;  Natuurinclusieve stad is opgenomen in de nota Grondbeleid. Wat krijgen we nog?  Er is een zogenaamd Soortenmanagementplan (SMP) in de maak voor Purmerend en Beemster. Hierin worden maatregelen, gedragsregels en afspraken opgesteld om ruimtelijke ontwikkeling, beheer en bescherming van de Gierzwaluw, Huismus en Gewone dwergvleermuis mogelijk te maken. Voordeel SMP: Levert tijdwinst op voor projectontwikkelaars Het voorkomt een hoop losse onderzoeken en procedures in het kader van de Wet natuurbescherming;  Parkenplan in juni naar de raad.  Omgevingswet in 2022 Wat willen we nog?  Handboek natuurinclusief bouwen en ontwerpen Om ontwikkelaars te inspireren en enthousiasmeren heeft het college besloten een handboek natuurinclusief bouwen en ontwerpen op te stellen.

In dit handboek staan concrete voorbeelden, die worden gebruikt in gesprekken met ontwikkelaars om op projectniveau, in samenspraak met de stadsecoloog, te kijken welke natuurinclusieve ambities gerealiseerd kunnen worden. Het college mag daarbij het Amsterdamse handboek als voorbeeld gebruiken, zodat het met minimale inspanning aan te passen is voor Purmerend.



https://issuu.com/gemeenteamsterdam/docs/brochure_nibeo-definitief-web02_1_ Ambitiedocument ‘Natuurinclusief bouwen en ontwerpen’

6

Notitie ‘Natuurinclusief bouwen en ontwerpen’ – mei 2021 In de visie Leefbare Stad 2040 is de totale ambitie voor natuur in de stad aangegeven. Wat ontbreekt is de concrete uitwerking van deze ambitie op het gebied van natuurinclusief bouwen. Wat dat voor de stad betekent in de verschillende gebieden (centrum, woonwijken, bedrijventerreinen, stadsranden, etc.). Een document dat kan dienen als bouwsteen voor de omgevingsvisie waarin een van de kernpijlers een gezonde leefomgeving is. En mocht er vanuit het Rijk een aanpassing komen op het bouwbesluit en natuurinclusief wordt daarin opgenomen, is het goed daar al op voorbereid te zijn en zelf de ambities daarvoor te hebben geformuleerd. Aan de raad wordt voorgesteld om het college opdracht te geven dit ambitiedocument ’Natuurinclusief bouwen en ontwerpen' op te stellen en deze naar verwachting ter vaststelling in het najaar 2022 aan de raad aan te bieden.

Wat betekent het voor bewoners? - Een fijnere leefomgeving om in te wonen. - Gestimuleerd om eigen tuin te vergroenen. - Subsidie groene daken Wat betekent het voor projectontwikkelaars? - Vooraf duidelijkheid wat de verwachtingen zijn voor natuurinclusief bouwen en ontwerpen. - Zoveel mogelijk groen op, aan en rond het gebouw realiseren. - Soortenmanagementplan zorgt voor tijdbesparing. - Legeskorting groene daken. Wat betekent het voor de raad? - Natuurinclusief is onderdeel geworden van het bouwen en ontwerpen in de stad. - Op drie sporen (openbaar gebied, bestaande bebouwing en nieuwe bebouwing) wordt natuurinclusief geïntegreerd. - Steen en groen in balans.

7