b-bestuurlijke-samenvatting-gemeente-purmerend-doe-mee-onderzoek-energiebesparingsplicht

Doe Mee onderzoek 2024 Energiebesparingsplicht en informatieplichtenergiebesparing

Bestuurlijke samenvatting Registratienummer 1608134

Reactie college Ingekomen op 12-3-2025 en toegevoegd als bijlage. Nawoord rekenkamer Wij hebben uw reactie ontvangen op de bestuurlijke samenvatting over het onderzoek energiebesparingsplicht en informatieplicht energiebesparing en zijn verheugd dat u kunt instemmen met onze conclusies en aanbevelingen. Wij willen u er wel op wijzen dat in het derde kwartaal van 2024 de bestuurlijke samenvatting met bijlagen al is aangeboden voor ambtelijk wederhoor. De wijzigingen die daaruit kwamen hebben we verwerkt. Wij vinden het waardevol dat u als college onze bevindingen, conclusies en aanbevelingen met een kritische blik heeft beoordeeld. We zullen uw opmerkingen zorgvuldig overwegen en hierop reageren. Daartoe hebben we de jaarstukken over 2024 opgevraagd, zoals die worden aangeboden aan de raad. Het klopt dat in de jaarstukken aandacht wordt besteed aan de energiebesparingsplicht, maar de enige concrete informatie die we hebben kunnen vinden is het feit dat het 67 bedrijven betreft. Er is geen informatie over de kosten, de resultaten, het naleefgedrag enz. We zullen onze aanbeveling hierop iets aanpassen, maar de essentie blijft dat de informatie die de raad ontvangt niet adequaat is met betrekking tot de bereikte resultaten in termen van besparing.

Inleiding, achtergrond en doel van het onderzoek De Vereniging van Rekenkamers organiseert jaarlijks een DoeMee onderzoek waarvoor rekenkamers zich kunnen aanmelden. In 2024 heeft Ecorys in opdracht van de Vereniging van Rekenkamers een onderzoek gedaan naar de energiebesparingsplicht en de informatieplicht energiebesparing. Aan dit onderzoek deden 109 rekenkamers mee. Ook de rekenkamer van Purmerend heeft meegedaan. Met deze bestuurlijke samenvatting willen wij u de uitkomsten van dit onderzoek kenbaar maken. De uitkomsten van dit DoeMee-onderzoek bieden inzicht in de manier waarop gemeenten, provincies en omgevingsdiensten toezicht en handhaving op deze plichten hebben georganiseerd en wat de resultaten hiervan zijn. De rekenkamer van Purmerend heeft naar aanleiding van de bevindingen conclusies getrokken en een aanbeveling geformuleerd voor de gemeenteraad. Als bijlagen treft u aan: 1. Benchmark gemeenten 2. Benchmark omgevingsdiensten 3. Factsheet gemeente Purmerend. De dikgedrukte blauwe tekst in de factsheet geeft het antwoord op de enquête en eventuele toevoegingen/ wijzigingen vanuit de schriftelijke validatie weer. De factsheet is gevalideerd door de gemeente Purmerend (ambtelijk wederhoor). De omgevingsdienst is ook gevraagd voor een validatie maar daarop is (na herhaling) geen reactie gekomen 4. Eindrapport voor de Vereniging van Rekenkamers 5.

Bestuurlijke reactie college ingekomen op 12-3-2025

Bezoekadres

Postadres

Telefoon & e-mail

Purmersteenweg 42 1441 DM Purmerend

Postbus 15 1440 AA Purmerend

0299 452 452 rekenkamer@purmerend.nl

raad.purmerend.nl

Samenvatting rapport ten aanzien van gemeenten De energiebesparingsplicht en de informatieplicht energiebesparing in het kort Om de uitkomsten van het onderzoek goed te kunnen duiden, is inzicht in de werking en organisatie van de energiebesparingsplicht en de informatieplicht energiebesparing nodig. Hieronder is dit kort weergegeven: • Energiebesparingsplicht: bedrijven en instellingen die jaarlijks meer dan 50.000 kWh stroom of 25.000 m3 aardgas gebruiken, zijn verplicht energiebesparende maatregelen te nemen. Het gaat hierbij specifiek om investeringen die zij binnen vijf jaar kunnen terugverdienen. • Informatieplicht energiebesparing: bedrijven en instellingen zijn verplicht eens in de 4 jaar actief informatie te verstrekken aan hun omgevingsdienst over de energiebesparende maatregelen die zij hebben genomen. De Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (RVO) beheert het digitale loket waarmee bedrijven dit aan hun omgevingsdienst laten weten. Het is de omgevingsdienst die het toezicht op de energiebesparingsplicht en de informatieplicht energiebesparing uitvoert in opdracht van het bevoegd gezag. Daarnaast voert ongeveer een kwart van de gemeentes zelf nog taken uit op dit gebied.

Uitkomsten van het onderzoek en koppeling resultaten gemeente Purmerend De onderzoeksvragen zijn uitgezet bij gemeenten, provincies en omgevingsdiensten. De uitkomsten van de antwoorden op de vragen met betrekking tot de gemeenten zijn hieronder samengevat. De uitkomsten van de provincie en omgevingsdiensten treft u in het rapport aan dat als bijlage is meegestuurd. De belangrijkste uitkomsten van het onderzoek onder de gemeenten zijn: • Bij meer dan driekwart van de gemeenten (77%) is de opdracht op toezicht en handhaving van de energiebesparingsplicht aan de omgevingsdienst in de begroting opgenomen, meestal onder het overkoepelende onderwerp ‘omgevingsdiensten’. Hierbij is dus niet specifiek onderscheid gemaakt naar de energiebesparingsplicht en de informatieplicht energiebesparing, maar is die taak onder één noemer samengebracht met andere taken die bij de omgevingsdienst belegd zijn. Purmerend: De opdracht op toezicht en handhaving is wel in de begroting opgenomen maar er is geen aparte opdracht geformuleerd m.b.t. energiebesparingsplicht en informatieplicht voor de omgevingsdienst omdat aangegeven is dat de werkzaamheden vallen onder het reguliere takenpakket van de omgevingsdienst. • In 70% van de gemeenten is er een opdracht richting de omgevingsdiensten geformuleerd met betrekking tot de energiebesparingsplicht en de informatieplicht energiebesparing.

Aan de opdracht wordt in de meeste gevallen (92%) ook voldaan. Er zijn uiteenlopende redenen waarom er geen opdracht vanuit de gemeente richting de omgevingsdiensten geformuleerd is. Een aantal gemeenten geeft aan dat dit onderdeel is van de basistaak van de omgevingsdienst en het daardoor niet nodig is een aanvullende opdracht te formuleren. De gemeente Purmerend heeft geen aparte opdracht geformuleerd m.b.t. energiebesparingsplicht en informatieplicht aan de omgevingsdienst. Purmerend geeft aan dat deze taken vallen onder de basistaken. Voor de bedrijven die niet onder de basistaken van de omgevingsdienst vallen, gaf de gemeente Purmerend zelf uitvoering aan het toezicht. Per 1-1-2024 controleert alleen de omgevingsdienst IJmond bedrijven op de energiebesparingsplicht en informatieplicht energiebesparing. • Er wordt door 80% van de gemeenten gestuurd op de taken van de omgevingsdienst. Dit gebeurt meestal door voortgangsrapportages, periodieke overleggen over, of evaluatie van, de voortgang. Bij 61% van de gemeenten zijn er ook formeel afspraken gemaakt over de monitorings- en verantwoordingsinformatie met betrekking tot de energiebesparingsplicht. In 46% van de gemeenten zijn hier ook kritische prestatie indicatoren (KPI’s) aan verbonden, zoals het aantal

Pagina 2 van 6

•

•

controles. In een even groot deel (46%) van de gemeenten gebeurt dit niet. De gemeente Purmerend wordt door de omgevingsdienst geïnformeerd via het jaarverslag. Ook heeft de gemeente Purmerend met de omgevingsdienst KPI’s afgesproken, namelijk het aantal te controleren bedrijven die meldings- en vergunningsplichtig zijn, het aantal controles en hercontroles, het aantal inventarisaties en communicatie. Maar er wordt geen onderscheid gemaakt voor controles m.b.t. energiebesparingsplicht en informatieplicht energiebesparing. De rapportages die de gemeenten ontvangen, worden door 38% van de gemeenten van goede kwaliteit bevonden. In 39% van de gevallen bevatten de rapportages geen of niet voldoende adequate informatie. In het geval rapportages geen adequate informatie leveren, geven gemeenten in de toelichting aan dat er bijvoorbeeld geen specifieke gemeentelijke kengetallen geleverd worden en/of de informatie globaal is. Daarnaast geven meerdere gemeenten aan dat de rapportages geen inzicht geven in de behaalde resultaten, zoals de hoeveelheid gerealiseerde energiebesparing en de toegevoegde waarde van handhaving. De gemeente Purmerend geeft aan dat de rapportages van de omgevingsdienst op sommige punten adequate informatie bevatten. De gemeente Purmerend wil daarnaast graag inzicht op wat het toezicht oplevert in termen van besparing in kWh elektriciteit en m3 aardgas.

De rapportages geven volgens de gemeente Purmerend geen adequate informatie over de bereikte resultaten. Ongeveer een kwart (26%) van de gemeenten vervult zelf ook nog taken. Drie gemeenten geven bijvoorbeeld aan dat zij eigen toezichthouders hebben die toezien op de niet-basistaakbedrijven. Een van de gemeenten geeft hierbij aan dat zij energiegegevens opvraagt die de omgevingsdienst kan gebruiken voor toezicht en handhaving op de verplichtingen. Een aantal gemeenten geeft aan het toezicht op kantoorgebouwen die over minimaal energielabel C dienen te beschikken, zelf uit te voeren. Daarnaast zijn er twee gemeenten die toezicht en handhaving op de verplichtingen ook na 1 juli 2023 nog zelf uitvoeren. De gemeente Purmerend vervulde zelf ook taken in het kader van de energiebesparingsplicht en informatieplicht. Dit betrof het toezicht op de bedrijven en instellingen die niet onder de basistaken van de omgevingsdienst vallen. Per 1-12024 controleert alleen de omgevingsdienst IJmond bedrijven op de energiebesparingsplicht en informatieplicht energiebesparing.

De belangrijkste uitkomsten van het onderzoek met betrekking tot de verantwoording zijn: • Ruim een kwart van de gemeenten (27%) geeft aan dat er wel eens vragen of opmerkingen vanuit de gemeenteraad zijn geweest. Vragen gingen bijvoorbeeld over de werkwijze, de voortgang van de uitvoering van de werkzaamheden (aantal controles, naleefgedrag) en de bereikte resultaten. De meeste van de vragen over de bereikte resultaten gingen over de gerealiseerde CO2 reductie, over de hoeveelheid controles en naleefgedrag en het type uitgevoerde maatregelen. De gemeente Purmerend geeft aan dat er vanuit de gemeenteraad nooit opmerkingen zijn gekomen over de uitvoering en het toezicht en handhaving op de energiebesparingsplicht door de omgevingsdienst. Duiding van de uitkomsten De uitkomsten, zoals hierboven beschreven, zijn op basis van de deskstudie en focusgroepen (in het onderzoek zijn 3 focusgroepen, te weten: de gemeenten, de provincies en de omgevingsdiensten) geduid. De belangrijkste duiding van de resultaten is hieronder weergegeven. • Uit de analyse van toegestuurde begrotingen blijkt dat het rijk middels subsidieregelingen in deze periode fors heeft ingezet op de organisatie van het toezicht en de handhaving van de energiebesparingsplicht en informatieplicht.

Deelnemende overheden hebben in de focusgroepen aangegeven dat de SPUK-regelingen (Specifieke Uitkering Toezicht en Handhaving Energiebesparingsplicht) en subsidies vanuit provinciale akkoorden van de afgelopen jaren

Pagina 3 van 6

opschaling in de uitvoering mogelijk hebben gemaakt. Dit is ook terug te zien in de uitkomsten, waarin het aantal controles tussen 2019 en 2023 fors is toegenomen. Omgevingsdiensten hebben door aanvullende financiering bijvoorbeeld energieteams kunnen oprichten en het aantal controles kunnen opschalen. De toegekende middelen vanuit het Rijk en de aanvullende subsidies vanuit een aantal provincies hebben echter tot nu toe altijd een tijdelijk karakter gekend. In de focusgroepen is door alle deelnemende overheden aangegeven dat het hierdoor moeilijk is om continuïteit te behouden in de uitvoering, om vaste medewerkers aan te trekken en om te versnellen in de uitvoering. Er is onvoldoende zicht op welke bedrijven aan de verplichtingen moeten voldoen en deze verplichtingen kosten veel capaciteit, geven omgevingsdiensten aan tijdens de focusgroep . Sommige omgevingsdiensten hebben daarom extra capaciteit ingezet op het in beeld krijgen van deze bedrijven, naast informatie die beschikbaar is via RVO of bijvoorbeeld via reguliere milieucontroles. Omgevingsdiensten hebben in de focusgroep aangegeven dat het inzichtelijk krijgen van energieverbruik van bedrijven en instellingen via netbeheerders een belangrijke oplossing is om alle bedrijven die aan de verplichtingen moeten voldoen in beeld te krijgen en het mogelijk te maken om energiebesparing structureel te monitoren.

De omgevingsdienst van de gemeente Purmerend geeft aan dat er gedeeltelijk zicht is op het aantal bedrijven en instellingen dat valt onder de energiebesparings- en informatieplicht. De omgevingsdienst heeft voor Purmerend wel acties ondernomen om dit volledige inzicht te krijgen maar dat is nog niet gelukt. Een belangrijk knelpunt in toezicht en handhaving is de complexe wet- en regelgeving, waardoor het veel tijd kost de juiste mensen bij omgevingsdiensten te vinden en op te leiden. Energiecontroles zijn een meer technische variant van toezicht dan de gemiddelde toezichthouder gewend is uit te voeren. Bovendien zijn de gesprekspartners (bedrijven) vaak ook niet in staat technische vragen te beantwoorden. De huidige krapte op de arbeidsmarkt maakt het extra moeilijk de juiste mensen bij omgevingsdiensten te vinden en te behouden. In de gemeente Purmerend wordt het aantal bedrijven dat per jaar gecontroleerd wordt door de omgevingsdienst IJmond, bepaald door het aantal beschikbare uren en het beschikbare budget om externen in te huren. Een aantal omgevingsdiensten gaf tijdens de focusgroep aan dat er veel energie verloren gaat in de papieren werkelijkheid van de informatieplicht: het voldoen aan de informatieplicht betekent niet dat er ook daadwerkelijk energiebesparende maatregelen worden genomen.

Eén omgevingsdienst geeft daarom aan niet meer actief op de informatieplicht te handhaven, maar prioriteit te geven aan het controleren op het daadwerkelijk treffen van energiebesparende maatregelen. Zowel in de focusgroepen als de enquête is door gemeenten en provincies aangegeven dat informatie over het energiebesparingspotentieel en de totaal gerealiseerde energiebesparing in veel gevallen ontbreekt, maar wel relevant is om te bepalen wat de inspanningen op toezicht en handhaving uiteindelijk opleveren. In sommige gevallen is wel een indicatie van de (potentiële) energiebesparing mogelijk, op basis van bijvoorbeeld informatie uit de informatieplicht en energiecontroles. De gemeente Purmerend wil graag geïnformeerd worden over de daadwerkelijke besparingen maar die informatie heeft de omgevingsdienst niet verstrekt aan de gemeente Purmerend.

•

•

•

•

Bevindingen onderzoek Algemene Rekenkamer De Algemene Rekenkamer onderzoekt, parallel aan het DoeMee-onderzoek, de sturing van de minister voor Klimaat en Energie op de energiebesparingsplicht en de resultaten van de verplichting op landelijk niveau. De belangrijkste conclusies uit dit onderzoek voor het DoeMee-onderzoek zijn: •

De opbrengsten van toezicht en handhaving op de energiebesparingsplicht blijven achter bij de doelstellingen of streefwaarden van het kabinet, gebaseerd op prognoses van TNO en PBL. De doelstelling was in 2013 – 2014 (vanuit het Energieakkoord) dat de plicht ca. 35 PJ energiereductie

Pagina 4 van 6

•

•

•

•

zou opleveren. In de Klimaat en Energie Verkenning van 2020 wordt echter ingeschat dat ca. 7 PJ energie is bespaard in 2020. Voor zover hier zicht op is, voldoen bedrijven sinds 2008 structureel niet (volledig) aan de energiebesparingsplicht en informatieplicht. Het doel van de minister dat er 100% naleving is onder bedrijven die onder de energiebesparingsplicht vallen wordt dus niet behaald. Doelen die het kabinet heeft gesteld op het gebied van toezicht en handhaving van de energiebesparingsplicht lijken ook niet gehaald. Een Interdepartementaal Beleidsonderzoek (IBO) uit 2016 stelt dat afgesproken is dat bedrijven eens per 4 jaar worden bezocht en gecontroleerd. Echter blijft, op basis van dit uitgangspunt, het jaarlijks aantal uitgevoerde controles sterk achter. Uit verschillende evaluaties blijkt dat omgevingsdiensten onvoldoende functioneren en niet goed geëquipeerd zijn hun taken uit te voeren. Financieel zijn er daarnaast onvoldoende middelen beschikbaar om de door het kabinet en minister aangegeven aantal jaarlijkse controles uit te voeren. De Algemene Rekenkamer stelt vast dat zij niet ex post de kosteneffectiviteit van de plicht kan nagaan. Wel stelt zij vast dat de baten (mogelijk) zijn overschat (hoeveelheid gerealiseerde energiebesparing) en de omvang van de ingeschatte kostenposten (bijvoorbeeld middelen voor toezicht en handhaving) zeker zijn onderschat.

Conclusies voor de gemeente Purmerend • De rollen en taakverdeling tussen de gemeente en de omgevingsdienst zijn op dit moment helder. • Niet alle ondernemingen en instellingen die vallen onder de energiebesparings- en informatieplicht zijn in beeld bij de omgevingsdienst IJmond en daarmee ook niet bij de gemeente Purmerend. • Het aantal door de omgevingsdienst IJmond gecontroleerde bedrijven of instellingen per jaar hangt af van de beschikbare uren of het budget om externen in te huren. • De rapportages die de gemeente ontvangt van de omgevingsdienst IJmond bevatten geen informatie over wat het toezicht van de omgevingsdienst oplevert. En de rapportages van de omgevingsdienst IJmond geven geen informatie over de bereikte resultaten/ behaalde besparingen. De gemeente Purmerend geeft aan dat zij graag hier zicht in wil hebben. • De Omgevingsdienst IJmond heeft geen inzicht in het energiebesparingspotentieel bij de bedrijven en instellingen in de gemeente Purmerend. • De gemeenteraad heeft geen aanknopingspunten om vragen te stellen onder andere vanwege de wijze waarop door de omgevingsdienst IJmond gerapporteerd wordt aan de gemeente Purmerend.

Overkoepelend conclusies: Purmerend heeft als opdrachtgever geen zicht op: - Welk deel van de begroting, onder de kop Omgevingsdienst, wordt besteed aan deze verplichting; - Er is geen adequate informatie/ verantwoording over de hoeveelheid bespaarde energie; - De raad stelt geen vragen, maar dat is ook lastig als je onvoldoende informatie krijgt. Aanbeveling voor gemeenteraad De conclusies leiden tot de volgende aanbevelingen aan de raad: Vraag het college om in overleg met de omgevingsdienst IJmond afspraken te maken over de jaarlijkse monitoring- en verantwoordingsinformatie met betrekking tot de energiebesparings- en informatieplicht waarbij specifiek aandacht is voor: - Het aantal te controleren bedrijven of instellingen door de omgevingsdienst IJmond per jaar; - Hoeveel energie is bespaard; - Wat deze controles de gemeente Purmerend kosten per jaar; - Op welke wijze de verantwoording door de omgevingsdienst IJmond aangepast kan worden zodat deze beter aansluit bij de behoeften van de gemeente(raad) Purmerend;

Pagina 5 van 6

-

Op welke wijze de raad (beter) geïnformeerd kan worden.

Tot slot De rekenkamer gaat de uitkomsten van het onderzoek energiebesparings- en informatieplicht op 25 maart in een bijeenkomst presenteren aan de gemeenteraad waarna behandeling in de commissie Ruimte en de gemeenteraad in april zal plaatsvinden. Indien u vragen heeft over de brief dan kunt u contact opnemen met de secretaris/onderzoeker C. Rijkhoff. Zij is bereikbaar via ccm.rijkhoff@purmerend of via telefoonnummer 06-25573948 Met vriendelijke groet, de rekenkamer gemeente Purmerend, De voorzitter

De secretaris

Drs. mevr. B. IJsselmuiden

C. Rijkhoff

Pagina 6 van 6