Concept-accountantsverslag jaarrekening 2022 tbv definitieve vaststelling

YvK19

Accountantsverslag Gemeente Pijnacker-Nootdorp Boekjaar 2022

Dia 1 YvK19

Bevindingen IT-beveiliging Yuri van Kesteren; 19-06-2023

Aan de gemeenteraad van de gemeente Pijnacker-Nootdorp

ONDERWERP: Accountantsverslag 2022 KENMERK: Concept versie 20 juni 2023

Geachte leden van de gemeenteraad,

In overeenstemming met de opdracht tot de controle van de jaarrekening 2022 van gemeente Pijnacker-Nootdorp, zoals overeengekomen in onze opdrachtbevestiging d.d. 7 september 2022, bieden wij u hierbij het accountantsverslag aan. Het accountantsverslag bevat bevindingen en conclusies die naar aanleiding van onze werkzaamheden naar voren zijn gekomen. De bevindingen in dit verslag zijn besproken met de portefeuillehouder financiën en een afvaardiging van de ambtelijke organisatie.

Wij vertrouwen erop u hiermee voldoende te hebben geïnformeerd en zijn graag bereid de inhoud van deze rapportage nader toe te lichten. Hoogachtend, Baker Tilly (Netherlands) N.V.

Ondertekening alleen in definitieve versie drs. S. Turenhout RA

Wij zijn voornemens om u op 6 juli 2023 te machtigen om onze goedkeurende controleverklaring op te nemen in uw jaarrekening 2022.

2

Inhoudsopgave

Bestuurlijke samenvatting

Opdracht, scope en uitkomsten

Belangrijkste bevindingen

Financiële positie

Bevindingen interne beheersing

Bevindingen IT-beheersing

Overige onderwerpen

Bijlagen

3

Bestuurlijke samenvatting

Bestuurlijke samenvatting Financiële kengetallen en signaleringwaarden

5

Bestuurlijke samenvatting Wij zijn voornemens bij de jaarrekening 2022 een goedkeurende verklaring te verstrekken voor zowel getrouwheid als rechtmatigheid. De ongecorrigeerde verschillen blijven onder de goedkeuringstoleranties.

Het jaarverslag is cf. NV COS 720 verenigbaar met de jaarrekening en voldoet aan de laatste actuele voorschriften.

Het Besluit Begroting en Verantwoording is in alle opzichten nageleefd in 2022.

Uit onze controle met betrekking tot ons oordeel ten aanzien van de getrouwheid blijken geen ongecorrigeerde fouten/onzekerheden. Wij hebben ten aanzien van de financiële rechtmatigheidscontrole voor € 470.000 aan onrechtmatigheden geconstateerd.

Wij hebben vastgesteld dat de bezoldigingen over 2022 in overeenstemming is met de Wet normering topinkomens (WNT) en dat de jaarrekening 2022 van de gemeente Pijnacker-Nootdorp voldoet aan de publicatieverplichtingen van de WNT.

Wij hebben geen controleverschillen (fouten en/of onzekerheden) in de verantwoorde informatie in de SiSa-bijlage geconstateerd.

6

Bestuurlijke samenvatting Het boekjaar 2022 sluit met een financieel resultaat van € 19,3 miljoen (voordelig). De totale vermogenspositie van de gemeente PijnackerNootdorp bedraagt € 197,4 miljoen (2021: € 176,7 miljoen) met een solvabiliteitsratio van 61,2% (2021: 57,6%). De vermogenspositie is dan ook zeer goed te noemen. Het college concludeert in de paragraaf weerstandvermogen en risicobeheersing dat de weerstandscapaciteit met € 66,5 miljoen toereikend is. Gevolgen oorlog Oekraïne: Inflatie en energiecrisis heeft voor 2022 een belangrijke invloed op uw gemeente. De energiecrisis en daarmee samenhangend de (kosten)inflatieontwikkeling in Nederland was dit controlejaar buitengewoon hoog. Wij hebben bij de controle vastgesteld dat deze kostenstijgingen gedurende het boekjaar adequaat zijn begroot en dit niet heeft geleid tot begrotingsoverschrijdingen. De gevolgen van de opvang van Oekraïners en energietoeslag leidt tot een flinke aanvullende belasting voor de ambtelijke organisatie ten opzichte van voorgaand jaar. Op 1 januari 2023 is het boekjaar gestart waarop de gemeente voor het eerst dient te rapporteren in het kader van de Rechtmatigheidsverantwoording. Wij hebben in diverse vergaderingen dit onder de aandacht gebracht van de auditcommissie.

Wij constateren dat de gemeente Pijnacker-Nootdorp voldoende voorbereidingen heeft getroffen in voorbereiding op de rechtmatigheidsverantwoording. Covid-19 heeft ook voor de jaarrekeningcontrole 2022 nog invloed gehad. Zo werd er in het begin van het boekjaar nog veel op afstand gewerkt en op financieel gebied zijn er nog specifieke transacties (o.a. Tozo-regeling) verantwoord hetgeen aanvullende werkzaamheden met zich heeft meegebracht. De informatiebeveiliging van de gemeente Pijnacker-Nootdorp is toereikend ingericht op basis van de werkzaamheden die wij hebben uitgevoerd in het kader van de jaarrekeningcontrole. De samenwerking met de gemeente Pijnacker-Nootdorp verloopt op een effectieve wijze. Wij willen namens het hele team de organisatie bedanken voor de fijne samenwerking in de afgelopen jaren.

7

Opdracht, scope en uitkomsten

Opdracht, scope en uitkomsten Reikwijdte van de controle De jaarstukken van uw gemeente bestaan uit: - Het jaarverslag (programmaverantwoording + paragrafen). - De jaarrekening. - Bijlagen. Met de opdrachtbevestiging van d.d. 7 september 2022 heeft u ons opdracht gegeven tot het controleren van de jaarrekening 2022. De reikwijdte van onze controle staat omschreven in deze opdrachtbevestiging. Er is gedurende het verloop van de controle wel sprake geweest van een beperking in de reikwijdte van onze controle. Voor een nadere toelichting verwijzen wij tevens naar het door ons uitgebrachte controleplan. Overzicht toleranties De materialiteit bij de uitvoering van onze controle is € 1.770.000. Deze materialiteit sluit aan op het door de gemeenteraad vastgestelde controleprotocol. Grondslag

Bedrag

1% lasten inclusief toevoegingen reserves

€ 1.770.000

Goedkeuringstolerantie onzekerheden 3% lasten inclusief toevoegingen reserves

€ 5.310.000

Rapporteringstolerantie

€ 88.500

Goedkeuringstolerantie fouten

5% van de goedkeuringstolerantie

Kernpunten en significante risico’s in de controle Wij hebben voldoende en geschikte controle-informatie verkregen, onder andere met betrekking tot de volgende kernpunten van de controle:  Schattingen en toelichtingen in de jaarrekening.  Waardering van de grondexploitaties.  Nauwkeurigheid van de voorzieningen.  Rechtmatigheid van de Europese aanbestedingen.  WNT-verantwoording.  Onrechtmatige en/of onnauwkeurige betalingen inkopen en uitkeringen. Uitkomsten Bij de jaarrekening 2022 van de gemeente Pijnacker-Nootdorp verstrekken wij een goedkeurende controleverklaring voor zowel getrouwheid als rechtmatigheid. Uit onze controle blijken geen ongecorrigeerde getrouwheidsfouten. Daarnaast zijn er onzekerheden naar voren gekomen die betrekking hebben op de decentralisaties in het sociaal domein van in totaal € 2.052.000. Tot slot zijn er rechtmatigheidsfouten geconstateerd van in totaal € 470.000 als gevolg van het niet naleven van de richtlijnen met betrekking tot Europees aanbesteden.

9

Opdracht, scope en uitkomsten Fraude risico’s en continuïteit Onze controleverklaring over boekjaar 2022 bevat voor het eerst een verplichte paragraaf over onze werkzaamheden met betrekking tot fraude en een met betrekking tot continuïteit. Dit op basis van de gewijzigde beroepsregels voor accountants (NV-COS 700). Hieronder wordt uiteengezet hoe de accountant bij de controle-aanpak inspeelt op risico’s ten aanzien van fraude en continuïteit en worden de uitgevoerde werkzaamheden toegelicht. De mate van detail en de omvang van de rapportage over fraude en continuïteit in de controleverklaring hangen onder meer af van de onderkende risico’s, de omvang en aard van de organisatie alsmede de bevindingen naar aanleiding van de werkzaamheden.

Continuïteit Als onderdeel van de vereisten voor de nieuwe controleverklaring hebben wij ook de continuïteitsveronderstelling getoetst. Wij hebben vastgesteld dat de gemeente PijnackerNootdorp geen sluitende meerjarenbegroting heeft.

In de controle betrokken werkzaamheden omtrent frauderisico’s

Samenvattend geven de financiële kengetallen geen aanleiding om de continuïteitsveronderstelling in twijfel te trekken.

-

Risico op doorbreking van de AO/IB door de leiding: Vanuit onze accountantsregelgeving geldt een specifiek risico op doorbreking van de AO/IB door de leiding. Het college of management bevindt zich in organisaties in een unieke positie om fraude te plegen, doordat het in staat is de administratieve vastleggingen te manipuleren en frauduleuze financiële overzichten op te stellen door interne beheersingsmaatregelen te doorbreken, die anderszins effectief lijken te werken. Een incentive van het college of management zou hierbij kunnen zijn om op die wijze een betere financiële situatie of prestatie te presenteren.

-

Risico op corrupt handelen: Voor gemeenten hebben wij een corruptierisico en ondermijningsrisico onderkend, aangezien een gemeente in een verhoogd risico sector (overheid) werkzaam is en er grote transacties door de gemeente lopen. Op basis hiervan hebben wij dit risico geïdentificeerd, dit is in lijn met NBA-praktijkhandreiking 1137. Binnen Baker Tilly is de consistente gedragslijn dat een geïdentificeerd corruptierisico als frauderisico worden gekwalificeerd.

Op basis van de financiële kengetallen stellen wij vast dat het eigen vermogen van de gemeente echter toereikend is om financiële tegenvallers op te vangen. Wij stellen hierbij op basis van het weerstandvermogen vast dat deze fors is versterkt. Hierbij valt daarnaast op dat de algehele financiële positie van de gemeente verder is verbeterd.

In onze frauderisicoanalyse hebben wij geconcludeerd dat wij geen frauderisico zien ten aanzien van de opbrengstverantwoording. Dit vloeit voort uit het feit dat een opbrengstenstroom vast kan zijn, waarop de gemeente geen invloed heeft (zoals de rijksbijdrage en specifieke uitkeringen vanuit het rijk) of dat een opbrengststroom geen materiële omvang heeft of dat een opbrengstenstroom bestaat uit een grote hoeveelheid kleine, routinematige, niet materiële transacties waardoor de kans op een materiële fraude laag is. 10

Belangrijkste bevindingen

Grondexploitaties (1/3) Algemeen Voor de jaarrekening 2021 was de oorlog in de Oekraïne een zogenoemde ‘gebeurtenis na balansdatum’. In de jaarrekening over boekjaar 2022 moet voor het eerst rekening gehouden worden met de effecten hiervan. Zowel de directe als indirecte gevolgen (stijgende energieprijzen en inflatie) kunnen grote gevolgen hebben.

Grafiek ontwikkeling grondexploitaties (x € 1.000)

De waardering van de grondexploitaties is gebaseerd op diverse schattingen en aannames. De schattingsonzekerheid is door alle externe ontwikkelingen in 2022 fors toegenomen en vormt daarom een significant risico in onze controleaanpak. De complexiteit in de projectontwikkeling omvat de volgende risico’s: De vraag naar (betaalbare) woningen is fors hoger dan het aanbod. Stijgende energie- en grondstofprijzen. Krapte op de arbeidsmarkt. Stikstofproblematiek. Verduurzamingsopgave. Stijgende rente. Macro-economische factoren zijn minder stabiel.

10.000

50.000

2019

40.000

2020

30.000

2021

20.000

2022

0 -10.000 Bruto boekwaarde Verliesvoorziening Netto boekwaarde

Winstname

Ten opzichte van 31 december 2022 is de boekwaarde van de post grondexploitatie gestegen met € 8,2, miljoen. De toename van de boekwaarde per 31 december 2022 is als volgt samen te vatten: (x € 1.000)

2022

2021

De hogere onzekerheid en volatiliteit in de gehanteerde aannames kan doorwerken in het verwachte eindresultaat en de waardering van uw grondexploitaties. Deze hogere mate van onzekerheid maakt het belangrijker om een adequate toelichting op te nemen in de jaarrekening.

Boekwaarde per 1 januari

2.601

18.245

Investeringen

11.190

11.880

Grondverkopen

-8.660

-31.780

Wij hebben het proces rondom de totstandkoming van de waardering in opzet en bestaan getoetst en aanvullend gegevensgerichte werkzaamheden uitgevoerd. Wij achten de waardering en de toelichting op de schattingsonzekerheden aanvaardbaar en vinden de veronderstellingen redelijk.

Tussentijdse winstneming

6.544

4.256

Bruto boekwaarde per 31 december

11.675

2.601

Verliesvoorziening per 31 december

8.289

7.377

Netto boekwaarde per 31 december

3.386

-4.776

12

Grondexploitaties (2/3) Waardering inclusief specifieke projectrisico’s Uit het voorgaande overzicht blijkt dat de financiële positie van de grondexploitaties ondanks de toegenomen verliesvoorziening verbeterd is. De boekwaarde van de grondexploitaties is toegenomen met circa € 9,1 miljoen. De resultaten van de verschillende grondexploitaties kunnen als volgt worden weergegeven: Verliesvoorziening De verliesvoorziening is met circa € 0,9 miljoen toegenomen, dit verlies heeft volledig betrekking op de grondexploitatie Hart van Nootdorp. Deze grondexploitatie heeft een negatieve eindwaarde van € 1,8 miljoen. De verliesvoorziening op de grondexploitatie Ackerswoude is ten opzichte van voorgaand boekjaar nagenoeg constant gebleven. Tussentijdse winstneming Voor de overige vier projecten van de gemeente: Heron, Boezem-Oost, Tuindershof en Pijnacker-Zuid geldt dat voor deze projecten positieve eindresultaten worden verwacht. In 2022 zijn de winsten op de projecten als volgt: Grondexploitatie (x € 1.000)

Verwachte totale winst

Voortgang tot en met 31/12

Winstname 2022

Winstname cumulatief

Pijnacker-Zuid

34.806

86%

5.935

29.850

Boezem-Oost

7.658

57%

336

4.397

Heron

2.400

83%

-99

1.982

Tuindershof

3.508

19%

372

662

Grondexploitatie Uw gemeente kent een in omvang beperkte balanspost met betrekking tot onderhanden projecten, dit betreft de voorraden (grondexploitatie). Door de invloed van de parameters (zoals kostenstijgingen, fasering, ontwikkeling verkoopprijzen, rente-effecten) die bepalend zijn voor de in de toekomst te realiseren opbrengsten en daarmee de waardering, hebben wij bij onze controle de grondexploitaties diepgaand gecontroleerd. Om te schatten wat de waarde van een complex is, is een aantal risico’s c.q. schattingen van belang. De schattingsfactoren in de waardering van de grondexploitaties zijn in essentie terug te brengen tot vijf P’s:  Planning: is de tijdsplanning van de projecten afgestemd op de (on)mogelijkheden in de markt?  Programmering: Is er een kritische analyse van de ‘mix’ van woningen (huur, koop, vrije kavel appartementen, etc.) in de projecten in relatie tot de huidige marktvraag in de gemeente?  Prijs: Is afgewogen en adequaat onderbouwd welke prijzen kunnen worden gevraagd?  Parameters. Welke ontwikkeling van rente, kostenstijgingen en opbrengstenstijgingen verwacht de gemeente in de komende jaren?  Plankosten: Wat zijn de kosten die gemeente moet maken om een complex te kunnen ontwikkelen? Het college heeft op grond van de keuzes van de raad de grondexploitatie geactualiseerd en de calculaties opnieuw berekend.

Het college heeft beoordeeld of het onderhanden werk in de jaarrekening op een juiste wijze is gewaardeerd en of er mogelijk een verliesvoorziening moet worden getroffen of er tussentijds winst moet worden genomen.

13

Grondexploitaties (3/3) Planning De planning van de grondexploitaties is door de gemeente plausibel ingeschat. Risico’s zijn met name aanwezig als gevolg van de huidige marktomstandigheden, die voor een onzekere afzetmarkt zorgen. Doordat de huidige grondexploitaties ver in de uitvoering/afronding zijn, speelt dit voor uw gemeente in mindere mate. Programmering De programmering van de grondexploitaties wordt actief gemonitord door de gemeente. De ingerekende programmering ligt in lijn met vorig jaar en is onder andere gebaseerd op interne en externe onderzoeken. Verkoopprijzen De verkoopprijzen voor zowel woningen als bedrijven zijn niet significant gewijzigd. Gedurende 2022 hebben voor zowel woningen als bedrijven verkopen plaatsgevonden waarbij de ingerekende prijs is gerealiseerd. Er is sprake van één bijzondere verkooptransactie. De gemeente heeft bij deze transactie in het aanbestedingsproces de mogelijkheid gegeven aan de inschrijvende partijen om een grondbod te doen, waarin de op dat moment geldende (volatile) marktrisico's voor maximaal het totale grondbod bij de gemeente worden gelegd. Uit voorzichtigheid heeft de gemeente voor deze verkoopovereenkomst vooralsnog de opbrengst van het grondbod (ad € 2,87 m) niet verwerkt in de grondexploitatie. Plankosten De plankosten zijn ultimo 2022 opnieuw bepaald door een uitgebreide raming van uren * tarief.

Door diverse factoren zijn de prijzen de afgelopen periode gestegen, dit is meegenomen in de actualisatie van de grondexploitaties.

Parameters De waardering van uw grondexploitaties is voor een groot deel afhankelijk van de gemaakte schattingen. Om inzicht te krijgen in de financiële risico’s stelt de gemeente exploitatieoverzichten op waarin schattingen zijn opgenomen. Aan deze schattingen liggen diverse parameters en uitgangspunten ten grondslag. Wij hebben de door gemeente Pijnacker-Nootdorp gehanteerde uitgangspunten en parameters getoetst. Kostenstijging De gehanteerde parameter voor de kostenstijging ligt in lijn met de landelijke prijsindexcijfers volgens Metafoor. Opbrengstenstijging De gehanteerde parameter voor de opbrengstenstijging ligt in lijn met de landelijke prijsindexcijfers volgens Metafoor. Schattingsonzekerheden grondexploitaties De huidige situatie en de onzekerheid over de toekomstige ontwikkelingen betekent een grote schattingsonzekerheid op de verwachte realisatie van uw complexen. Bij een hoge mate van schattingsonzekerheid is het passend om in de jaarrekening hierover een nadere toelichting op te nemen. Belangrijke elementen hierbij zijn: Het toelichten van de gehanteerde veronderstellingen. Een toelichting (impact / scenario’s) over de schattingsonzekerheid. Wij hebben vastgesteld dat de toelichting in de jaarrekening vanaf pagina 219 in voldoende mate deze onzekerheden weergeeft.

14

Sociaal domein (1/3) Algemeen De gemeente Pijnacker-Nootdorp voert diverse regelingen uit in het sociaal domein waarbij taken veelal zijn ondergebracht bij derde partijen. Hieronder hebben wij een overzicht opgenomen van de belangrijkste onderdelen en door wie deze werkzaamheden uitgevoerd worden: Onderdeel

Uitvoerder

Wijze van uitbesteding

Bepaling last boekjaar

Uitkeringen (Participatiewet)

Zelfstandig

n.v.t.

Werkelijke lasten

Servicebureau Jeugdzorg Haaglanden

Mandatering

Afrekening op basis van werkelijke lasten

Wmo

Zelfstandig

n.v.t.

Werkelijke lasten

PGB’s

Sociale verzekeringsbank

Mandatering

Afrekening op basis van werkelijke lasten

Jeugdwet

In de jaarrekening zijn diverse posten en geldstromen inzake het sociale domein verantwoord. De totale omvang van de uitgaven en de ontwikkeling vanaf 2019 kan als volgt worden weergegeven:

14.000

2019

12.000

2020

10.000 8.000

2021

6.000

2022

4.000 2.000 0 Uitkeringen

Jeugdwet

Wmo

PGB

Uitkeringen (Participatiewet) Wij hebben een proceduretest uitgevoerd op de verstrekte PW uitkeringen 2022. Hierbij hebben wij vastgesteld dat de interne controles van de gemeente in voldoende mate werken. In onze management letter zijn een aantal aandachtspunten opgenomen ter optimalisatie van dit proces. Energietoeslag In 2022 is de nieuwe regeling Energietoeslag ingevoerd. Met deze regeling is geld beschikbaar gesteld als tegemoetkoming voor de hoge energielasten. De gemeente heeft in 2022 € 1,5 miljoen besteed aan deze regeling. Vanuit het Rijk heeft de gemeente een extra bijdrage ontvangen voor de Energietoeslag als onderdeel van de algemene uitkering, dit bedrag is als bate in de jaarrekening verwerkt. Wij hebben aanvullende werkzaamheden verricht als gevolg van deze nieuwe regeling en vastgesteld dat de bestede middelen correct zijn verwerkt. Tijdelijke overbruggingsregeling zelfstandig ondernemers Het kabinet heeft de Tijdelijke overbruggingsregeling zelfstandig ondernemers (hierna: Tozo) in 2022 verlengd tot 31 maart om ondernemers te ondersteunen tijdens de coronacrisis. Op basis van de Tozo kunnen zelfstandigen een beroep doen op twee soorten voorzieningen: een aanvullende uitkering voor levensonderhoud en een lening voor bedrijfskapitaal. Uw gemeente heeft in 2022 geen verstrekkingen gedaan in het kader van de Tozo.

Belangrijke voorwaarde in de uitvoering van de Tozo is het hebben van beleid aangaande Misbruik en Oneigenlijk gebruik (M&O-beleid). Om te waarborgen dat er geen misbruik wordt gemaakt van de faciliteiten heeft uw gemeente, overeenkomstig aan de gestelde eisen, dit specifieke M&O-beleid geformuleerd voor de Tozo. Wij hebben opzet, bestaan en werking van dit beleid heeft gecontroleerd. Met dit beleid, dat onder meer bestaat uit een controleplan, wordt naast controles op het aanvraagproces, achteraf vastgesteld dat er geen misbruik is gemaakt van de regeling. Het belangrijkste onderdeel van dit controleplan is welke signalen van het Inlichtingenbureau worden onderzocht, in welke diepgang deze signalen worden onderzocht en binnen welke periode deze signalen worden onderzocht. Waar geconstateerd wordt dat de aanvrager geen of een lager recht op vergoeding had volgen terugvorderingen.

15

Sociaal domein (2/3) Jeugd en Wmo ZIN De toekenning van voorzieningen in het kader van Wmo en Jeugd ZIN vindt plaats vanuit de gemeente. Voor de uitvoering van de zorg heeft de gemeente voor Jeugdwet uitbesteed aan Servicebureau Jeugdhulp Haaglanden. Voor de uitvoering van Wmo heeft de gemeente zorginstellingen gecontracteerd. Voor de financiële stromen maakt de gemeente gebruik van productieverantwoordingen van zorgleveranciers.

Wmo Op basis van het door de gemeente opgestelde overzicht van de ontvangen productieverantwoordingen hebben wij een controle uitgevoerd op de gecontroleerde productieverantwoordingen van de zorgverleners. De bevindingen hieruit kunnen als volgt worden gespecificeerd: Bedrag

Jeugdwet In 2022 is de jeugdwet uitbesteed aan Servicebureau Jeugdhulp Haaglanden. Zij voeren de inkopen uit en controleren de declaraties. De gecontroleerde verantwoording van Servicebureau Jeugdhulp Haaglanden is ontvangen. Onze collega’s hebben een dossierreview uitgevoerd op de werkzaamheden van de GAD. Wij hebben kennis genomen van de uitkomsten van de dossierreview. De impact van de controle en hieruit voortvloeiende onzekerheden is bepaald op basis van het rapport van bevindingen van de GAD: Bedrag Geen controleverklaring ontvangen (RTA)

545.000

Geen controleverklaring ontvangen (LTA)

189.000

Totale onzekerheid Jeugdwet

734.000

Geen controleverklaring ontvangen Controleverklaring met afwijkende strekking Totale onzekerheid Wmo

480.000 0 480.000

De totale onzekerheid ad € 480.000 wordt veroorzaakt door een aantal grotere partijen waarvoor tot op heden geen controleverklaring is ontvangen. Daarnaast is voor een aantal kleinere partijen geen zekerheid verkregen omdat deze niet controleplichtig zijn op basis van de omvang van de zorginstelling (kleiner dan € 250.000 omzet). De gemeente voert wel andere activiteiten uit om enige zekerheid te verkrijgen bij de levering van deze zorg. Dit is nader uitgewerkt op de volgende pagina.

16

Sociaal domein (3/3) PGB’s De belangrijkste onzekerheid zit op de Sociale Verzekeringsbank (hierna: SVB). De SVB heeft zelf over 2022 geen goedkeurende verklaring bij de verantwoording PGB-stromen Jeugdwet en Wmo ontvangen. Hierdoor is vanuit de SVB geen 100% zekerheid over de nauwkeurigheid en rechtmatigheid van de persoonsgebonden budgetten. De impact van de geconstateerde fouten/onzekerheden vanuit de SVB bedragen op basis van de zogenaamde projectiebrief voor gemeente PijnackerNootdorp € 838.000. Daarnaast blijft het de verantwoordelijkheid van de gemeente zelf om de prestatielevering ten aanzien van de PGB-bestedingen vast te stellen. Derhalve heeft de gemeente Pijnacker-Nootdorp aanvullend onderzocht of de kosten nauwkeurig en rechtmatig verantwoord zijn. Wij kunnen hier voor de controle echter niet voldoende zekerheid uit verkrijgen om deze lasten niet als onzeker mee te nemen. Eigen bijdrage Wmo Een aanvrager van een voorziening, hulp in de huishouding, zorg in natura of een financiële tegemoetkoming (persoonsgebonden budget) is op grond van de Wmo een eigen bijdrage verschuldigd. De wetgever heeft bepaald dat de berekening, oplegging en incasso van deze eigen bijdrage wordt uitgevoerd door het CAK.

De informatie van het CAK (om privacy redenen beperkt) is ontoereikend om als gemeente de juistheid op persoonsniveau en volledigheid van de eigen bijdragen als geheel te kunnen vaststellen. Door de systematiek te kiezen van het vaststellen van de eigen bijdragen door het CAK, heeft de wetgever in feite bepaald, dat de verantwoordelijkheid voor de juistheid en volledigheid van de eigen bijdragen op grond van de Wmo geen gemeentelijke verantwoordelijkheid is. Dit betekent dat door de gemeenten geen zekerheden omtrent omvang en hoogte van de eigen bijdragen kunnen worden verkregen. De gemeente Pijnacker-Nootdorp heeft deze onzekerheid ter hoogte van € 182.000 in de jaarrekening 2022 toegelicht.

17

Rechtmatigheid Begrotingsrechtmatigheid Naast de controle op de rechtmatige totstandkoming van de baten, lasten en balansmutaties in de jaarrekening 2022, hebben wij de begrotingsrechtmatigheid gecontroleerd. Het systeem van budgetbeheer en -bewaking moet waarborgen dat de baten en lasten binnen de begroting blijven en dat belangrijke wijzigingen of dreigende overschrijdingen tijdig worden gemeld aan de gemeenteraad, zodat deze tijdig (binnen het begrotingsjaar) een besluit kan nemen. Een systeem met onvoldoende waarborgen voor tijdige melding aan de gemeenteraad van budgetoverschrijdingen heeft het risico in zich dat inbreuk wordt gemaakt op het budgetrecht van de raad. Het begrotingscriterium is verder verfijnd en uitgewerkt in de Kadernota 2018 en addendum Kadernota rechtmatigheid 2021 en 2022 van de Commissie BBV. In de toelichting op de staat van baten en lasten is door het college een analyse van de overschrijdingen opgenomen. De overschrijdingen zijn toereikend toegelicht en passen binnen het bestaande beleid of worden gecompenseerd door hogere baten binnen het programma. Het college stelt uw gemeenteraad voor genoemde overschrijdingen te autoriseren in het kader van de vaststelling van de jaarrekening 2022. Vooruitlopend hierop zijn wij hiervan reeds uitgegaan bij het vormen van ons oordeel over de (begrotings)rechtmatigheid.

Financiering In 2022 heeft uw gemeente geen nieuwe langlopende leningen afgesloten. Ten aanzien van de naleving van de renterisiconorm, het kasgeldlimiet en de naleving schatkistbankieren merken wij op dat de gemeente Pijnacker-Nootdorp zich aan de wettelijke normen heeft gehouden, zoals ook toereikend is toegelicht in de paragraaf financiering respectievelijk de jaarrekening.

Investeringsbudgetten Wij zijn nagegaan of de investeringen tot stand zijn gekomen binnen de grenzen van de door de gemeenteraad geautoriseerde investeringsbudgetten. Mutaties in de reserves Wij hebben de mutaties in reserves gecontroleerd aan de hand van de achterliggende raadsbesluiten. Uit onze controle inzake de mutaties in de reserves zijn geen bevindingen voortgekomen. De afwijkingen tussen de begrote mutaties en de gerealiseerde mutaties zijn met name gelegen in de afwikkeling van de resultaten op de grondexploitaties. Europese aanbestedingsrichtlijnen In het kader van de rechtmatigheid van de jaarrekening 2022 is een controle uitgevoerd op de naleving van de (Europese) aanbestedingsrichtlijnen. Uit onze controle op de rechtmatigheid van de inkopen blijkt dat voor enkele gemeentelijk inkooptrajecten met een inkoopwaarde van in totaal € 470.000 niet de juiste procedure is gevolgd en hebben dit bedrag daarom als rechtmatigheidsfout aangemerkt. Dit wordt veroorzaakt doordat bij overschrijdingen van het drempelbedrag er ten onrechte niet conform het Europees regime is aanbesteed of doordat er sprake is van een uitzondering op de aanbestedingsregels zonder dat daar een adequate juridisch pleitbaar standpunt is ingenomen. Wij adviseren het college om de interne beheersing op de aanbestedingen aan te scherpen.

In het kader van de rechtmatigheidsverantwoording worden aanbestedingsonrechtmatigheden vanaf volgend jaar niet meer in het oordeel van de accountant meegewogen.

18

Jaarverslag Jaarverslag In het jaarverslag worden de beleidsuitgangspunten en beleidsevaluaties zichtbaar. De paragrafen maken deel uit van het jaarverslag en vallen dus niet onder de controle van de jaarrekening. Primair object van de accountantscontrole (op grond van Artikel 213 van de Gemeentewet) is de jaarrekening, waaronder het overzicht van baten en lasten met toelichting en de balans met toelichting, zoals in de jaarstukken 2022 is opgenomen. Voor de accountantscontrole onderzoeken wij het jaarverslag om vast te stellen of het jaarverslag verenigbaar is met de jaarrekening en geen materiële afwijkingen bevat en of het jaarverslag alle informatie bevat die op grond van de Gemeentewet en de Nederlandse Standaard 720 is vereist. Deze werkzaamheden hebben niet dezelfde diepgang als onze controlewerkzaamheden bij de jaarrekening. Wij hebben geen strijdigheden geconstateerd tussen de in het jaarverslag opgenomen informatie en het beeld van de jaarrekening en geen materiele afwijkingen gesignaleerd.

Hieronder zijn onze conclusies inzake het jaarverslag opgenomen: Element jaarverslag

Vereisten BBV Verenigbaar

Uw jaarverslag bevat de vereiste informatie op basis van artikel 24 lid 2, artikel 25 en 26 BBV. Uw jaarverslag is verenigbaar met de jaarrekening. Wij hebben vastgesteld dat de informatie in het jaarverslag

Overeenstemming

overeenstemmen met de resultaten van de door ons uitgevoerde controlewerkzaamheden.

Paragrafen

Alle verplichte paragrafen zijn opgenomen en zijn kwalitatief van voldoende niveau. De toelichtingen zijn goed leesbaar en geven een adequate

Informatiewaarde

Verbonden partijen Tijdens onze controle besteden wij specifieke aandacht aan de transacties met verbonden partijen van gemeente Pijnacker-Nootdorp. In het kader van onze controle hebben wij vastgesteld dat: − De (significante transacties met) verbonden partijen toereikend zijn toegelicht in de jaarrekening en paragraaf verbonden partijen. − Geen sprake is van indicaties voor ongeautoriseerde significante transacties met verbonden partijen, welke indicaties geven voor fraude. − Geen sprake is van indicaties dat de van toepassing zijnde wet- en regelgeving niet is nageleefd.

Onze waarneming

analyse tussen het uitgevoerde beleid en de financiële gevolgen.

Incidentele baten en lasten

De toelichting op de incidentele baten en lasten voldoet aan de daaraan te stellen eisen.

19

SiSa-bijlage en WNT SiSa-bijlage Wij hebben de in de SiSa-bijlage van de jaarrekening genoemde specifieke uitkeringen gecontroleerd met inachtneming van de Nota verwachtingen accountantscontrole 2022. De hierbij geconstateerde fouten en onzekerheden dienen op grond van het Bado in het verslag van bevindingen te worden opgenomen indien de navolgende rapporteringstolerantie per specifieke uitkering wordt overschreden: − € 12.500 indien de omvangbasis kleiner dan of gelijk aan € 125.000 is. − 10% indien de omvangbasis groter dan € 125.000 en kleiner dan of gelijk aan € 1.000.000 is. − € 125.000 indien de omvangbasis groter dan € 1.000.000 is. Op grond van ons onderzoek hebben wij bij de specifieke uitkeringen geen fouten en/of onzekerheden geconstateerd die de voor SiSa geldende rapporteringstolerantie overschrijden. De SiSa-bijlage dient door uw gemeente samen met een aantal andere verplicht voorgeschreven verantwoordingsstukken voor 15 juli aanstaande elektronisch bij het CBS te worden aangeleverd. Door middel van een voorgeschreven tabel dienen wij te rapporteren over onze bevindingen ten aanzien van de in de jaarrekening opgenomen SiSa-bijlage. In bijlage A bij dit rapport zijn deze bevindingen in de voorgeschreven tabel opgenomen. U kunt deze tabel hanteren ten behoeve van verzending naar het CBS.

WNT verantwoording Als onderdeel van onze controle hebben wij de naleving van de Wet normering topinkomens (WNT) gecontroleerd. Op basis van deze wet zijn de bezoldiging van topfunctionarissen in de publieke en semipublieke sector en de uitkeringen wegens beëindiging dienstverband aan topfunctionarissen wettelijk gemaximeerd. Voor gemeenten geldt dat de gemeentesecretaris en de griffier als topfunctionaris worden aangemerkt. Beide topfunctionarissen zijn in loondienst en er heeft zich gedurende 2022 één wijziging plaatsgevonden. Voor topfunctionarissen geldt naast de maximering van de bezoldiging en eventuele uitkering wegens beëindiging van het dienstverband een publicatieverplichting in de jaarrekening. Deze publicatieverplichtingen geldt eveneens voor bezoldiging van niet-topfunctionarissen met een dienstbetrekking, indien hun bezoldiging het algemene bezoldigingsmaximum (naar rato van de omvang van het dienstverband) overschrijdt. Wij hebben vastgesteld dat de bezoldigingen over 2022 niet strijdig zijn met de WNT en dat de jaarrekening voldoet aan de publicatieverplichtingen van de WNT. Wij willen benadrukken dat de naleving van de anticumulatiebepaling (het nagaan of topfunctionarissen van uw gemeente betrokken zijn bij andere organisatie c.q. nevenactiviteiten hebben welke onder de WNT vallen) overigens geen onderdeel uitmaakt van de controle van de accountant.

De WNT-toezichthouders kunnen hier wel zelfstandig onderzoek naar doen en zo nodig handhavend optreden.

20

Financiële positie

Ontwikkelingen in de jaarcijfers Verloop van het eigen vermogen van uw gemeente Het eigen vermogen, inclusief het gerealiseerde resultaat, bedraagt per 31 december 2022 volgens de jaarrekening € 197,4 miljoen en heeft zich de afgelopen jaren als volgt ontwikkeld:

Analyse van het resultaat Het resultaat voor mutaties in de reserves laat een positief saldo zien. Het gerealiseerde totaal saldo van baten en lasten bedraagt afgerond € 15 miljoen positief. In de begroting na wijziging was rekening gehouden met een positief resultaat van € 6,4 miljoen.

Grafiek ontwikkeling eigen vermogen (x € 1.000)

In de toelichting op het overzicht van baten en lasten in de jaarrekening wordt vanaf pagina 198 in hoofdlijnen een verklaring gegeven voor de afwijkingen ten opzichte van de begroting na wijziging. Als onderdeel van de toelichting op het overzicht van baten en lasten in de jaarrekening 2022 wordt overzichtelijk aangegeven welke baten en lasten als incidenteel zijn aan te merken. Voor een nader gedetailleerd inzicht van de afwijkingen en de verklarende toelichting hierop verwijzen wij u naar de toelichtingen per programma, zoals opgenomen in de toelichting op het overzicht van baten en lasten in uw jaarrekening.

250.000 200.000 150.000 100.000

De grootste verschillen t.o.v. de begroting worden met name veroorzaakt door de volgende ontwikkelingen in het boekjaar:

50.000

Omschrijving afwijking

0 2019

2020

2021

2022

Algemene reserve Bestemmingsreserve Gerealiseerd resultaat

Van de totale reserves ter hoogte van € 197,4 miljoen is € 47,2 miljoen opgenomen als algemene reserve. Het saldo van deze reserve is ten opzichte van voorgaand jaar gedaald met € 3,5 miljoen. Per saldo is gedurende 2022 € 4,3 miljoen gedoteerd aan de reserves. Deze dotaties (ten laste van het resultaat) vormen samen met het totaal saldo van baten en lasten (€ 19,3 miljoen voordelig) het gerealiseerde resultaat van € 15,0 miljoen voordelig.

Bedrag

V/N

Grondexploitaties (P1): betreft een hogere winstuitname op de grondexploitaties.

3.354

V

Grondexploitaties (P1): Als gevolg herwaardering van strategisch vastgoed zijn diverse gronden lager gewaardeerd.

1.840

N

Grondexploitaties (bedrijventerreinen): Realisatie wijkt af van de actualisatie per 1 juli 2022.

1.122

N

Voorziening metropolitane fietsroute: De voorziening is ten onrechte gevormd.

2.615

V

Uitkomst decembercirculaire 2022.

1.085

V

Er is voornamelijk sprake van incidentele positieve resultaten. Een beperkt deel van deze resultaten had de gemeente in de najaarsnota reeds kunnen verwerken. Wij adviseren u het monitoringsproces te beoordelen en waar mogelijk te optimaliseren, zodat ook onderbestedingen tijdig kunnen worden gesignaleerd.

22

Financiële positie (1/2) Weerstandsvermogen en financiële kengetallen De analyse van het weerstandsvermogen en de financiële kengetallen is een onderdeel van het jaarverslag en de paragraaf weerstandsvermogen en risicobeheersing. Vanuit onze controlerende rol dienen wij vast te stellen of het jaarverslag (en dus deze paragraaf) niet strijdig is met de jaarrekening en geen materiële onjuistheden bevat. De kengetallen moeten altijd in relatie tot elkaar worden bezien. Uit de combinatie van de kengetallen kan een beeld worden gemaakt van de financiële positie van de gemeente. Daarbij kan ook inzichtelijk worden gemaakt wat de oorzaak is van een sterke of zwakke financiële positie. De financiële kengetallen geven, met de inherente beperkingen hierbij, inzicht in (de ontwikkeling) uw financiële positie, mede in relatie tot de landelijke benchmark. Hieronder hebben wij de ontwikkelingen in uw kengetallen en een relatie naar de landelijke ontwikkelingen weergegeven: Kengetallen

Gemeente

Landelijk

2022

2021

2022

2021

Netto schuldquote

-15

-4

74

72,6

Netto schuldquote gecorrigeerd

-15

-4

68

67

Solvabiliteit

61

58

30

31

Grondexploitaties

2,2

-3,1

7,1

8,5

Belastingcapaciteit

105

116

105

105

Structurele exploitatieruimte

4,8

1,7

0,2

0,2

Het kengetal schuldquote is sterk verbeterd in 2022 (van -3,9 % naar -14,9%). Hiermee wordt ruim binnen de gestelde signaalwaarde van de VNG (100%) gebleven. De solvabiliteit is licht gestegen van 57,6% naar 61,2% in 2022. De VNG hanteert een signaalwaarde als de solvabiliteit onder de 20% komt. Zodoende bent u binnen de gestelde signaalwaarde gebleven. Belastingcapaciteit: de lastendruk in de gemeente Pijnacker-Nootdorp ten opzichte van het landelijk gemiddelde bedraagt 105,2%. De woonlasten in Pijnacker-Nootdorp liggen hiermee iets hoger dan het landelijk gemiddelde. Woonlasten onder het landelijk gemiddelde waardeert VNG als 'voldoende', woonlasten tussen het landelijk gemiddelde en 120% hiervan als 'matig' en woonlasten hoger dan 120% als 'onvoldoende’. Op basis van het kengetal “structurele exploitatieruimte” blijkt dat er een structurele begrotingsruimte is om tekorten of extra lasten binnen de huidige begroting op te vangen. Op basis van bovenstaande kan worden gesteld dat de financiële positie van de gemeente gezond is.

23

Financiële positie (2/2) Weerstandsvermogen en risicobeheersing In de paragraaf "Weerstandsvermogen en risicobeheersing" in het jaarverslag is een toelichting opgenomen op de weerstandscapaciteit van de gemeente. Op basis van de inventarisatie van de geïdentificeerde risico’s, waarbij rekening wordt gehouden met kans op voordoen en financiële impact, wordt berekend welk bedrag benodigd is ter dekking van de geïdentificeerde risico's. Hierbij wordt verondersteld dat alle risico's zich nooit tegelijk voordoen. Wij kunnen ons vinden in dit uitgangspunt. Hieronder is het verloop over de afgelopen 3 jaar weergegeven inclusief een kwalificatie van de weerstandsratio. De weerstandscapaciteit is voornamelijk opgebouwd vanuit de algemene reserve. De weerstandsratio kwalificeert als “uitstekend”. In het jaarverslag wordt op pagina 147 een overzicht gegeven van de grootste risico’s voor de gemeente. De grootste door uw gemeente geïdentificeerde risico zijn: − Nieuwe verdeelsleutel gemeentefonds; − Opvang vluchtelingen op de lange termijn; − Invoering stelselwijziging Omgevingswet en Wet Kwaliteitsborging Bouw.

2022

2021

2020

Weerstandscapaciteit

€ 66,5

€ 63,3

€ 109,4

Risico’s

€ 9,8

€ 7,2

€ 10,9

6,8

8,75

10,4

Weerstandsratio

Weerstandsratio

Betekenis

>= 2.0

Uitstekend

1.4 < 2.0

Ruim voldoende

1.0 < 1.4

Voldoende

0.8 < 1.0

Matig

0.6 < 0.8

Onvoldoende

< 0.6

Ruim onvoldoende

24

Bevindingen interne beheersing

Bevindingen interne beheersing (1/2) Algemeen Naar aanleiding van onze tussentijdse controle over 2022 hebben wij op 19 januari jl. een management letter uitgebracht. Onze doelstelling van deze controle is om een beeld te krijgen of de interne beheersingsomgeving en de daarin opgenomen maatregelen van interne controle toereikend zijn in het kader van onze opdracht tot de controle van de jaarrekening van uw gemeente. Dit beeld is in belangrijke mate bepalend voor onze risico-inschatting en hiermee voor de omvang en diepgang van onze werkzaamheden die wij bij de jaarrekeningcontrole moeten uitvoeren teneinde de gewenste zekerheid te verkrijgen dat de jaarrekening géén materiële fouten bevat. Geautomatiseerde gegevensverwerking Wij rapporteren onze bevindingen met betrekking tot de betrouwbaarheid en continuïteit van de geautomatiseerde gegevensverwerking in dit verslag. Hierbij dient opgemerkt te worden dat de accountantscontrole van de jaarrekening niet specifiek is gericht op de betrouwbaarheid en continuïteit van de geautomatiseerde gegevensverwerking. De jaarrekeningcontrole heeft geen tekortkomingen in de continuïteit en betrouwbaarheid van de geautomatiseerde gegevensverwerking aan het licht gebracht.

Ten behoeve van onze jaarrekeningcontrole identificeren wij de risico’s met betrekking tot fraude en overtreding van wet- en regelgeving en beoordelen wij de interne beheersings-maatregelen die gericht zijn op het voorkomen en signaleren van (materiële) fraude en niet-naleving van wet- en regelgeving. Voor zover relevant voor onze controle voeren wij gegevensgerichte controlewerkzaamheden uit. Onze controle is echter niet specifiek gericht op het signaleren van fraude en niet-naleving van wet- en regelgeving. Wij hebben als onderdeel van de jaarrekeningcontrole 2022 uw inschatting inzake frauderisico’s met betrekking tot uw organisatie besproken. Deze bespreking komt ook voort uit onze verplichte rapportage van de accountant over de uitkomsten van onze werkzaamheden met betrekking tot de ingeschatte frauderisico’s in de controleverklaring. Fraudebeheersing en onze observaties Om bestuurders en toezichthouders houvast te bieden heeft het NBA in februari 2022 de brochure “Frauderisicobeheersing” uitgebracht. Wij adviseren u om kennis te nemen van de 11 aanbevelingen die hierin zijn gedaan.

Fraude en naleving wet- en regelgeving Het college is primair verantwoordelijk voor het voorkomen van fraude, het naleven van wet- en regelgeving en voor een cultuur van eerlijkheid en integriteit en dient zowel preventieve als repressieve beheersingsmaatregelen te nemen om de kans op fraude en overtreding van wet- en regelgeving zo veel mogelijk te beperken. De Raad is verantwoordelijk voor het toezicht op het college in de uitvoering van deze taken.

Onderzoek laat zien dat het grootste deel van de fraudegevallen door middel van een ‘tip’ aan het licht komt. Dit maakt het belang van een fraudemeldpunt en klokkenluidersregeling groot.

Voor het uitoefenen van deze verantwoordelijkheid maakt het management gebruik van diverse beheersingsmaatregelen, zoals interne richtlijnen en gedragscodes, controle technische functiescheiding en periodieke rapportages over financiën.

In de paragraaf ‘Overige bevindingen’ geven wij een nadere toelichting over de verplichting om in onze controleverklaring te rapporteren over fraude.

In het kader van onze controle hebben wij geen bevindingen te melden met betrekking tot de naleving van wet- en regelgeving.

26

Bevindingen interne beheersing (2/2) Naleving wet- en regelgeving en overige Wij informeren de gemeenteraad over illegale handelingen waarbij het hoger kader is betrokken en over fraude en illegale handelingen (of deze nu door het hoger kader of door andere werknemers zijn veroorzaakt) die een onjuistheid van materieel belang in de jaarrekening tot gevolg hebben. Gedurende de controle zijn geen significante punten gesignaleerd ten aanzien van feitelijke of vermoedelijke niet-nakoming van wet- en regelgeving, voor zover deze van belang worden geacht voor de mate waarin de gemeenteraad in staat is haar taken te vervullen. Corruptie en omkopingsrisico’s Uw gemeente maakt onderdeel uit van de overheidssector waarin corruptie vaker dan bij andere sectoren voorkomt. Dit komt onder andere omdat veel transacties met een relatief grote omvang plaatsvinden, de transparantie over marktprijzen niet in alle gevallen voldoende is om te beoordelen en frequent zaken gedaan wordt met andere corruptiegevoelige sectoren (vastgoed, constructie, infrastructuur et cetera). Hierdoor hebben wij dit als aandachtspunt in onze controle meegenomen.

Wij hebben de volgende werkzaamheden verricht om eventuele effecten van dit risico ten behoeve van onze controle van de jaarrekening te mitigeren: − Detailcontrole op de inkopen en aanbestedingen om vast te stellen dat alle inkopen conform de geldende Europese aanbestedingsregels en de Aanbestedingswet 2012 zijn aanbesteed. − Door middel van een steekproef vaststellen of voor alle inkopen welke in rekening zijn gebracht aan de gemeente ook een prestatie is geleverd door de tegenpartij. − Door middel van een steekproef vaststellen of bij alle materiële grondaankopen en –verkopen door de gemeente vastgestelde procedures in materiële zin zijn gevolgd. − Door middel van een steekproef vaststellen of alle verstrekte subsidies in overeenstemming met de geldende interne wet- en regelgeving zijn verstrekt. Uit bovenstaande werkzaamheden zijn geen bevindingen voortgekomen.

Corruptie is een wereldwijd probleem waarbij het uw verantwoordelijkheid is om corruptie binnen uw gemeente te voorkomen. Onze beroepsregels zijn in de praktijkhandreiking “Corruptie, werkzaamheden van de accountant” verder aangescherpt, hetgeen tot aanvullende werkzaamheden heeft geleid. Gemeente Pijnacker-Nootdorp beschikt over beschreven procedures ten aanzien van de samenwerking met derden en een intern inkoop- en aanbestedingsbeleid aangevuld met trainingen voor de juiste mindset van de medewerkers. Zichtbare monitoring op de werking en naleving van dit beleid, is een aandachtspunt voor uw organisatie.

27

Bevindingen IT- beheersing

Bevindingen IT-beheersing Algemeen IT General Controls Veel handelingen die binnen organisaties plaatsvinden, worden geregistreerd door middel van automatisering. Daarbij zijn diverse interne beheersingsmaatregelen steeds vaker geautomatiseerd in softwarepakketten. Wij onderzoeken daarom de beheersing van uw IT omgeving en rapporteren daarover in deze management letter. Op basis van de door ons uitgevoerde werkzaamheden hebben wij onze inschatting van de kwaliteit van uw IT systeem en/of applicaties opgenomen. Hierbij hebben wij de volgende onderverdeling gemaakt om de kwaliteit weer te geven: Verbetering benodigd op (korte) termijn Adviespunt, verdere aanscherping mogelijk Op dit moment voldoende

Bij het uitvoeren van onze werkzaamheden hebben wij gekeken naar de algemene onderwerpen rondom de beheersing van uw IT omgeving zoals in de tabel rechts opgenomen. Op de navolgende pagina’s zullen wij onze bevindingen rapporteren.

Onderwerp Toegangsbeveiliging Bij het toetsen van ‘toegangsbeveiliging’ wordt onderzocht of de inrichting van de IT-omgeving de authenticiteit van de gebruiker van een gebruikersaccount borgt. Vervolgens onderzoeken wij de mogelijkheden voor het ‘steunen’ op autorisaties en de processen rondom het verstrekken, muteren en ontnemen van autorisaties binnen de omgeving. Wanneer de randvoorwaarden hiervoor voldoende aanwezig zijn, kunnen wij in de controle gebruik maken van ingerichte functiescheiding in het systeem. Wijzigingsbeheer (Change management) Bij het doorvoeren van wijzigingen in software-omgevingen kunnen ontstaan risico’s voor de bedrijfsvoering van uw organisatie. Wij verwachten daarom dat er een vaste werkwijze is ingericht voor het doorvoeren van wijzigingen in de functionaliteiten van de applicatie. Daarnaast verwachten wij dat er gebruik wordt gemaakt van een test- en productie omgeving. Continuïteitsmaatregelen en beveiliging Onder de noemer continuïteit en beveiliging krijgen wij inzicht in uw beheersing van risico’s gericht op continuïteit van uw bedrijfsvoering. Hierbij kan discontinuïteit worden veroorzaakt door menselijk of technisch falen, maar ook door interne of externe kwaadwillenden.

Voor continuïteit zijn met name het punt in de tijd tot waar u gegevens bij discontinuïteit kunt herstellen en de tijd die het kost om tot een normale bedrijfsvoering te komen bij discontinuïteit van belang. Adviespunten zonder directe impact Gegeven de omvang van uw organisatie en de mate waarin de IT-beheersingsomgeving invloed heeft op de bedrijfsvoering binnen de organisatie, zijn wij met u overeengekomen dat wij over de volgende onderwerpen wel analyseren in kader van onze controle, maar niet rapporteren:  IT-beleid;  Procedure beheersing van incidenten;  Uitvoering procedures beheersingsmaatregelen IT (reproduceerbare beheersing van o.a. toegangsbeveiliging en wijzigingsbeheer) Overigens hebben wij omtrent deze onderwerpen geen bevindingen geconstateerd die significante impact hebben voor de jaarrekeningcontrole. 29

Bevindingen IT-beheersing Toegangsbeveiliging en wijzigingsbeheer De conclusies die wij op basis van onze werkzaamheden trekken over de algemene inrichting van IT bij uw organisatie, delen wij op deze pagina met u. Authenticatie Door middel van authenticatie wordt geborgd dat een gebruiker zichzelf kan identificeren binnen een geautomatiseerde omgeving. Kort gezegd: de gebruiker toont aan dat hij/zij inlogt met een eigen persoonsgebonden account en daarmee is wie hij/zij claimt te zijn. Wij scharen onder dit onderwerp m.n. de wachtwoordvereisten. Autorisatie Op het gebied van autorisatie zijn verschillende vormen van diepgang te definiëren. Wat wij onderzoeken en aan u rapporteren als het gaat om de randvoorwaarden rondom autorisatie, zijn de rechten die de mogelijkheid bieden om autorisatiestructuren te wijzigen en of deze rechten belegd zijn bij functionarissen met een onafhankelijke positie ten opzichte van de jaarrekening. Dit geldt voor zowel voor rechten op applicatie- als databaseniveau voor applicaties in scope van onze controle. Daarnaast is een effectieve vaste werkwijze voor het toekennen van rechten noodzakelijk om gedurende een periode te kunnen steunen op het feit dat rechten adequaat beperkt zijn. Wijzigingsbeheer (Change management) Bij het doorvoeren van wijzigingen in softwareomgevingen ontstaan risico’s voor de bedrijfsvoering van uw organisatie.

Wij verwachten daarom dat het proces voor wijzigingen een proces doorloopt, waarmee de risico’s die gelopen worden, zijn ingeschat, worden geadresseerd en dat hierop maatregelen genomen worden.

Authenticatie

Civision SAM

Centric Key2Financen

Autorisatie

Wijzigingsbeheer

Omgeving Authenticatie De ingestelde wachtwoordeisen van Civision SAM en Key2Financiën zijn van voldoende niveau, gebaseerd op basis van de Baker Tilly best practice door middel van single-sign on van het netwerk. Het verhoogde risico op onrechtmatige toegang via deze accounts is daarmee afdoende beperkt. Autorisatie Er is een werkwijze ingericht in het kader van autorisatiebeheer. De administrator rechten zijn voornamelijk toebedeeld aan functionele beheerders en er is een werkwijze voor gestructureerd wijzigen van toegangsrechten. Echter raden wij aan om de werkwijze te formaliseren en te beschrijven. In de beschreven procedure verwachten wij dat uitgangspunten worden opgenomen ten aanzien van de rechten die een medewerker moet krijgen, gebaseerd op een voorgedefinieerd profiel. Dit kan door middel van het opstellen van een functie-autorisatie-matrix. Wij raden aan om de beschreven procedure jaarlijks te herzien met zichtbare accordering van de proceseigenaar. Wijzigingsbeheer Wij hebben voor beide applicaties middels interview vernomen dat er geen formele procedure aanwezig is waarbij wijzingen worden vastgelegd. Wij raden aan om een vastlegging te maken van de wijzigingen en een zichtbare accordering uit te voeren op de ontvangen releasenotes. Hiermee wordt een reproduceerbaar proces gecreëerd waarmee er grip op de interne beheersing wordt gehouden.

De resultaten van doorgevoerde wijzigingen zijn vastgelegd in releasenotes. Dankzij beoordeling van de releasenotes hebben wij de impact van wijzigingen kunnen bepalen en geconcludeerd dat er geen wijzigingen hebben plaatsgevonden met significante impact op de controle.

30

Bevindingen IT-beheersing Regiefunctie, continuïteitsmaatregelen en beveiliging Let op: de onderwerpen volgen uit interviews en hierop zijn door ons over het algemeen geen testwerkzaamheden uitgevoerd om vast te stellen dat de IT-omgeving is ingericht zoals ons voorgesteld is. Dit beperkt de zekerheid die u kunt ontlenen aan de door ons beschreven aandachtspunten.

Verantwoordelijkheden en regiefunctie Wij hebben vernomen dat binnen de gemeente Pijnacker-Nootdorp afspraken zijn gemaakt ten aanzien van verantwoordelijkheden over uitvoering en strategie op het gebied van IT en beschikt over een formeel informatie beleidsplan. Binnen uw organisatie is een uitgewerkt IT beleidsplan aanwezig dat de uitgangspunten met betrekking tot de informatiebeveiliging van de gemeenten Pijnacker-Nootdorp beschrijft. Wij raden aan om het document jaarlijks te herzien en er een zichtbare accordering op plaats te laten vinden om de actualiteit te waarborgen. Verder raden wij aan om de toegepaste werkwijzen binnen de organisatie zoals het wijzigingsbeheer te beschrijven en te formaliseren en op te nemen in de beleidsdocumenten.

Continuïteitsmaatregelen Recovery Point Objective (RPO): De RPO is het punt in de tijd tot waar men minimaal de gegevens moet kunnen herstellen. Het is dus de acceptabele hoeveelheid aan dataverlies uitgedrukt in tijd. Back-ups: De start van de wekelijkse en maandelijkse back-ups vinden plaats op de eerste zondag van de respectievelijke tijdsperiode. Er vinden ook dagelijks incrementele back-ups plaats.

Recovery Time Objective (RTO): Een RTO is de tijd waarna een proces/middel na een onderbreking moet teruggebracht zijn op een aanvaardbaar niveau, om een onacceptabele impact op de organisatie te vermijden. Recovery: Met regelmaat worden er bestanden van servers terug gezet, waarmee zeker wordt gesteld dat het herstellen van bestanden succesvol plaats kan vinden en vindt er een controle op juistheid en volledigheid plaats. Uitwijk: Minimaal één keer per jaar wordt een uitwijk-test uitgevoerd. Dit was voor het laatst op 06-07-2022, tijdens het controlejaar.

Beveiliging Beveiliging De beveiliging van de IT-omgeving delen wij op in verschillende aspecten, welke wij hieronder hebben weergegeven. Fysieke beveiliging: De serverruimtes zijn afgeschermd en er zijn maatregelen genomen voor een continue stroomvoorziening. Remote access: Voor het extern inloggen wordt gebruik gemaakt van extra beveiligingsmaatregelen zoals two-factor authenticatie. Preventie: Er wordt gebruik gemaakt van actieve firewalls, virusscanners en er actief wordt gemonitord op netwerk niveau. Monitoring: Periodiek worden penetratietesten uitgevoerd. Eveneens worden ook vulnerability testen uitgevoerd. Dit vindt afwisselend plaats met de penetratietest. Daarnaast is vernomen dat Pink Roccade ook voldoende maatregelen heeft genomen ten aanzien van cyber aanvullen. Conclusie: Ons inziens is de informatiebeveiliging toereikend ingericht op basis van de werkzaamheden die wij hebben uitgevoerd in het kader van de jaarrekeningcontrole. 31

Overige onderwerpen

Overige onderwerpen (1/2) Sustainability De Europese Unie heeft één doel, en dat is de gezondheid en het welzijn van de mens verbeteren, door Europa klimaatneutraal te maken en onze natuurlijke habitat te beschermen. Met een pakket aan maatregelen, de actieplannen die voortvloeien uit de EU Green Deal, beoogt Europa een transitie naar een duurzame en klimaat-neutrale economie. Onder het motto ‘No one will be left behind’ raken deze maatregelen alle sectoren. Dit vereist integrale verankering van sustainability in bedrijfsvoering en besluitvorming. Europa vaart een andere koers: vrijblijvendheid is voorbij Na ruim twee jaar werk en onderhandelingen heeft het Europese Parlement in november 2022 de Corporate Sustainability Reporting Directive (CSRD) aangenomen en inmiddels is deze goedgekeurd door de Europese Raad. De CSRD-rapportage bevat ten minste de volgende informatie: • Business model en de integratie van sustainability daarin. • Borging van sustainability in bedrijfsvoering en besluitvorming. • Strategie en langetermijndoelstellingen die bijdragen aan een duurzame en klimaat neutrale economie. • Impacts (positief en negatief) van uw organisatie op de maatschappij. • Risico’s en kansen gerelateerd aan klimaat verandering voor uw business model en uw waardeketen. • Zorgplicht waardeketen (o.a. mensenrechten en milieueffecten).

Publieke Managementletter ‘Scherp op fraude’ In december 2022 heeft de NBA de Publieke Managementletter ‘Scherp op fraude’ uitgebracht. Het voorkomen, opsporen en bestrijden van fraude in organisaties is een gezamenlijke verantwoordelijkheid van alle betrokkenen. In de PML ‘Scherp op Fraude’ staan vijf signalen, ieder voorzien van aanbevelingen voor de diverse spelers in de keten, zoals bestuurders, toezichthouders en accountants. Deze signalen zijn: − Slecht voorbeeld doet slecht volgen. − Frauderisicoanalyse door het bestuur of directie ontbreekt. − Meldingen van misstanden verdienen aandacht. − Fraude overvalt organisaties. − De accountant is onvoldoende professioneel-kritisch. De PML is daarmee ook voor u relevant en het is nuttig om hier kennis van te nemen. Fraude is en blijft een belangrijk onderwerp voor ondernemingen en voor onze controle. Op de website van de NBA is de PML te downloaden. https://www.nba.nl/globalassets/documenten/bijlagen-nieuwsberichten/2022/scherpop-fraude.pdf Eerder verschenen PML’s zijn beschikbaar op: https://www.nba.nl/themas/kennisdelen-en-pml/publieke-managementletters/

De CSRD-rapportage verantwoording zijn vereist voor elke grote onderneming vanaf boekjaar 2025. De verwachting is dat deze richtlijnen niet verplicht zullen zijn voor lokale overheden. Op basis van een voortrekkersrol / voorbeeldfunctie van overheidsorganisatie inzake sustainability wordt echter wel verwacht dat er in de komende jaren steeds meer vrijwillig over dit onderwerp zal worden gerapporteerd. Wij adviseren u om dit onderwerp met uw raad te bespreken en de reikwijdte en informatieverschaffing inzake sustainability rapportage af te stemmen en uw registratie hierop voor te bereiden.

33

Overige onderwerpen (2/2) Wet versterking decentrale rekenkamers Met ingang van 1 januari 2023 is voor gemeenten en provincies de wet versterking decentrale rekenkamers in werking getreden. Deze wet is op 31 mei 2022 met een ruime meerderheid in de Tweede Kamer aangenomen en op 27 september 2022 door de Eerste Kamer als hamerstuk aanvaard. Als gevolg van de inwerkingtreding per 1 januari 2023 behoudt een verordening die een rekenkamerfunctie regelt (en de benoemingen op die basis) nog slechts gedurende een jaar haar rechtskracht, tot 1 januari 2024. Daarvoor is in de wet versterking decentrale rekenkamers overgangsrecht getroffen. Dit geeft de gemeenteraad gedurende een jaar de gelegenheid om op basis van de nieuwe wet een onafhankelijke rekenkamer (zelfstandig of gemeenschappelijk) in te stellen, de leden te benoemen en de oude verordening in te trekken. Uiterlijk op 1 januari 2024 zal dus in alle gemeenten een onafhankelijke rekenkamer moeten zijn ingesteld, inclusief de benoeming van leden. Raadsleden die de rekenkamerfunctie uitoefenen, verliezen na intrekking van de verordening dan wel uiterlijk een jaar na de inwerkingtreding van het wetsvoorstel van rechtswege het lidmaatschap van de rekenkamerfunctie. Ook de externe commissieleden van de rekenkamerfunctie houden dan van rechtswege op lid van de rekenkamerfunctie te zijn.

Zij kunnen dan -desgewenst- conform de wet voor 6 jaar benoemd worden in de onafhankelijke rekenkamer.

34

Bijlagen

Bijlage A – SiSa-bijlage (1/2) Het is volgens de Nota verwachtingen accountantscontrole 2022 voorgeschreven dat wij de geconstateerde fouten en onzekerheden per regeling rapporteren door middel van onderstaande verplichte tabel. Deze tabel dient door uw gemeente samen met een aantal andere verplicht voorgeschreven verantwoordingsstukken voor 15 juli 2023 elektronisch bij het CBS te worden aangeleverd. Fout, onzekerheid of formele onrechtmatigheid

Financiële omvang in euro’s

Toelichting fout/onzekerheid

Incidentele bijdrage ondersteuning naleving controle op coronatoegangsbewijzen (SiSa tussen medeoverheden).

-

-

n.v.t.

A13

Regeling specifieke uitkering naleving controle coronatoegangsbewijzen.

-

-

n.v.t.

A16

Bekostigingsregeling opvang ontheemden Oekraïne.

-

-

n.v.t.

B2

Regeling specifieke uitkering gemeentelijke hulp aan gedupeerden kinderopvangtoeslagproblematiek 2021.