Bijlage 4 - Werkboek Oostland

Werkboek Oostland KANSEN VOOR DE GLASTUINBOUW IN DE GEMEENTEN PIJNACKER-NOOTDORP, LANSINGERLAND, ZUIDPLAS EN WADDINXVEEN 3 februari 2020

Inhoudsopgave Samenvatting

5

3.3

Kansen voor bereikbaarheid

35

Inleiding

7

1.  Blik op het glastuinbouwcluster Oostland

9

3.3.1 Verbeteren wegen 3.3.2 Optimaliseren en reduceren van vers logistieke bewegingen 3.3.3 Verbeteren van het OV en fietsnetwerk

1.1

Glastuinbouw indeling deelgebieden

9

3.4

Kansen voor water

37

1.2

Historie

11

1.3

Verkaveling

13

1.4

Teeltsoorten

15

3.4.1 3.4.2 3.4.3

Kansen om wateroverlast te voorkomen Kansen om voldoende gietwater te houden Kansen voor waterkwaliteit

37 37 37

1.5

Bedrijfsgrootte

17

3.5

Kansen voor energie

39

1.6

Leeftijden

19

1.7

Bedrijfsgebouw versteend

21

1.8

Wonen in glasgebied

23

1.9

Totaalbeeld

25

2. Ambities van het glastuinbouwcluster in het Oostland

26

2.1

Opstellen van ambities als start van het proces

26

2.2

Van ambities naar kansen

27

3.5.1 Verduurzaming van de warmtevoorziening 3.5.2 Beschikbaarheid en verduurzaming elektriciteitsvoorziening 3.5.3 Beschikbaarheid van externe CO2

35 35 35

39 41

4. Kansen voor Modernisering & Herstructurering en Functieverandering 43 4.1

Inleiding

43

4.2 Inventarisatie en analysekaart ‘Bestemd maar niet gerealiseerd glas’

43

4.2.1 4.2.2

Bestemmingen Ruimte voor ontwikkeling

43 43

4.3

Optelkaart Glas

45

4.4

Kansenkaart herstructurering en functieverandering

47

4 categorieën Goede gebieden met aandacht voor modernisering Herstructureringsgebieden Functieveranderingsgebieden Gebieden op langere termijn niet duurzaam

47 47 47 47 49

5.

Kansen in de deelgebieden

51

29

3.1

Kansen voor innovatie

29

3.1.1 3.1.2 3.1.3 3.1.4 3.1.5 3.1.6 3.1.7 3.1.8

Ketenintegratie Productinnovaties Vertical Farming Digitalisering en kunstmatige Intelligentie Onderwijs Onderzoek Arbeid Stimuleringsmaatregelen

29 29 29 30 30 30 31 31

4.4.1 4.4.2 4.4.3 4.4.4 4.4.5

5.1

Inleiding

51

3.2

Kansen voor verstening

33

5.2

Kansen voor de deelgebieden

53

WERKBOEK OOSTLAND

33 33 33

bijlage is apart opvraagbaar via zuidholland@pzh.nl

39

3. Kansen voor het Glastuinbouwcluster Oostland

3.2.1 Flexibiliteit in de definitie van glastuinbouw 3.2.2 Bieden van flexibiliteit in bestemmingsplannen om versteningspercentage te vergroten 3.2.3 Circulariteit van kasopstanden en gebouwen

Bijlage 1: Achtergrondinformatie en inventarisatie van het Glastuinbouwcluster Oostland

Colofon

56

3

WERKBOEK OOSTLAND

Boskoop

Kansenkaart deelgebieden Van Bergen Kolpa Architecten REBEL Group | Wageningen UR | Sweco

Zoetermeer

12.

in opdracht van: Provincie Zuid-Holland, Gemeentes Pijnacker-Nootdorp, Lansingerland, Waddinxveen, Zuidplas

3.

Nootdorp

Moerkapelle

12.

2.

Schaal 1 : 75.000 Formaat: A3

Waddinxveen

3.

15.

Status: definitief Datum: 30 september 2019 Bronnen: - Inventarisatie Oostland, Grootscholten Consultancy, 2018 - Innovatiepact GPWH - Hillenraad SUB40, 2018 - Kiesmbo.nl, geraadpleegd op 19 februari 2019 - Verkeersmodel Metropoolregio Rotterdam Den Haag 2.0, 2018 - Verkenning Duurzame Warmte Oostland, Warmte Samenwerking Oostland, 2019 - Hoogheemraadschappen- Delf land, -Schieland Krimpenerwaard, -Rijnland, 2019

5.

4. 1.

4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16

15.

Anjerweg/ Albert van ’t Hartweg

16.

11.

Pijnacker

Gouda

13.

9.

A.H. Verweijweg

Delft

Zevenhuizen

Bleiswijk Delfgauw

13.

13.

8. 6.

Berkel en Roderijs

Deelgebieden glas

1 2 3

15.

Bergschenhoek

Pijnacker West Nootdorp Dwarskade Noukoop Balijade (incl. noordzijde Katwijkerlaan) FES Oostland Noordpolder Warmoeziersweg Oosteindse Polder Overbuurtse Polder Zuid (scheiding Anthuriumweg) Overbuurse Polder Noord (scheiding Anthuriumweg) Wilgenlei Chrystantenweg Wilde Veenen Knibbelweg (Noordwesten van N219) Nieuwerkerk (Zuidoosten van N219) Bredeweg incl. Glasparel+ Van Dort Kroonweg/Plasweg

10. 14.

7.

Moordrecht

Nieuwerkerk aan den IJssel

Rotterdam

Capelle aan den IJssel

Legenda kansen herstructurering en functieverandering groot bedrijf 5 >10ha. middelgroot bedrijf 2 > 5ha. klein bedrijf < 2ha.

kernen (inter) nationale wegen (A/E-wegen) regionale wegen (N-wegen)

kansen energie

innovatie, kennis en onderwijs zone Horti Science Park Oostland kansen bereikbaarheid

verbetering A/E -wegen verbetering N -wegen

herstructurering glas

lightrail

HRT (Holland Rail Terminal)

functieverandering

gemeentegrens

HOV knooppunt

op lange termijn niet duurzaam

4

kansen innovatie

verbetering interne ontsluiting optimaliseren bushaltebereikbaarheid upgrade ZoRo-lijn

rotonde/kruispunten capaciteiten verbeteren

potentiële duurzame bron bestaande geothermie bron warmtehubs leiding over oost (LOO) + uitbreidingen

TERUG NAAR INHOUDSOPGAVE

geplande OCAP distributienet bestaand tuinbouwwarmtenet

potentiële deelgebieden voor warmtenet bestaande warmtenetten stadsverwarming kansen water

zoekgebied collectieve gietwater voorziening i.k.v. herstructurering ondergrondse berging (collectief) hergebruik restproducten in waterfabriek

WERKBOEK OOSTLAND

Samenvatting Voor u ligt het Werkboek Oostland, het resultaat van de Verkenning Oostland. Aan de hand van een nadere analyse van het glastuinbouwcluster in Oostland en de ontwikkelingen in de glastuinbouwsector is dit werkboek tot stand gekomen. Dit document legt de basis voor het ontwikkelen van een strategie die de ruimtelijk-economische structuur van het gebied versterkt, in lijn met de toekomstmogelijkheden van het glastuinbouwcluster. Het Werkboek Oostland is een gezamenlijk product van de projectgroep Oostland, waarin de gemeenten Pijnacker-Nootdorp, Lansingerland, Zuidplas en Waddinxveen en Provincie Zuid-Holland hebben samengewerkt. Door het ophalen van kennis uit beschikbare data en van diverse stakeholders zijn de kansen van het glastuinbouwcluster in kaart gebracht. Met dit Werkboek is er voor het eerst op Oostland schaal een integraal totaalbeeld gepresenteerd vanuit het perspectief van de glastuinbouw, gecombineerd met de ontwikkelingsopties voor het cluster. De toekomst van het glastuinbouwcluster Oostland is gedefinieerd in een aantal ambities en daaruit voortvloeiende kansen. Dit is concreet uitgewerkt langs de thema’s innovatie, verstening, bereikbaarheid, water en energie. Vervolgens zijn, gericht op de ruimtelijk-economische structuur, per deelgebied de kansen voor modernisering, herstructurering of functieverandering beschreven.

Hier is met speciale aandacht naar gekeken, vanuit de verwachting dat veel glastuinbouwlocaties vernieuwing of doorontwikkeling nodig hebben om aan de toekomstige eisen te voldoen. Ook zijn er enkele glastuinbouwgebieden die (op termijn) de functie van glastuinbouw niet zullen houden, vanwege gebrek aan perspectief en druk van andere gebruiksfuncties.

Versterking van innovatiekracht: Het Oostland kenmerkt zich door de aanwezigheid van veel innovatieve bedrijven. Zowel bij de teeltbedrijven als bij de toeleverende en verwerkende bedrijven. Ook is er een uniek onderzoekscluster aanwezig. Het fysiek en beleidsmatig bieden van ruimte voor innovatie in de glastuinbouw is een belangrijke voorwaarde voor doorontwikkeling van het Oostland. Dat geeft het cluster de kans om een belangrijke rol te spelen in diverse innovatieve ontwikkelingen zoals Vertical Farming, Digitalisering en Kunstmatige intelligentie. Waterbeheer: Als de glastuinbouw in Oostland op lange termijn wil functioneren in een duurzaam en robuust watersysteem is nauwe samenwerking nodig tussen waterschappen, belangenbehartigers, kennisinstellingen en tuinbouwbedrijfsleven. Er liggen tal van kansen om gezamenlijk te werken aan de drie hoofdtaken in waterbeheer. Energie: Om het gebied toekomstbestendig te houden is beschikbaarheid van meerdere duurzame energiebronnen van vitaal belang. Geothermie en restwarmte behoren onder andere tot de mogelijkheden om tot een gebiedsdekkende warmtesysteem te komen (SMART Grid). Van belang dat overheid en bedrijfsleven gemeente overstijgend intensief samenwerken om het duurzaamheidsvraagstuk op te lossen.

Herstructurering: Herstructurering verloopt in de praktijk moeizaam omdat individuele belangen van eigenaren niet op elkaar aansluiten. De inzet van bijvoorbeeld een ontwikkelingsbedrijf kan de herstructurering stimuleren.

AANBEVELINGEN

Eenduidigheid: Zorg voor een ander, eenduidige ruimtelijke vertaling van het begrip glastuinbouw. De huidige begripsomschrijving biedt geen ruimte voor ketenintegratie in glastuinbouwbedrijven. Dit remt de innovatie en de economische kracht van het glastuinbouwcluster en de andere sectoren.

WERKBOEK OOSTLAND

Poldermanagement: Poldermanagement kan een bijdrage leveren aan verbetering van tuinbouwpolders. Het gaat hierbij om gezamenlijke plannen van tuinders in gebieden. De productieondernemer in de tuinbouw heeft zijn prioriteit en kwaliteit doorgaans niet liggen bij samenwerken en het maken van plannen van aanpak; een poldermanager, of gebiedsregisseur, helpt hier bij. Hij kan op die manier ook maatwerk faciliteren: of het nu gaat om gezamenlijke inkoop of betere ontsluiting, energie of arbeid: al naar gelang de wensen en behoeften in specifieke tuinbouwpolders kan poldermanagement helpen.

Planologische zekerheid: Voor ondernemers is het van groot belang dat de gemeenten duidelijkheid geven over de toekomstbestendigheid van hun glastuinbouwgebieden. Dit geeft de ondernemers en financiers zekerheid over de financierbaarheid en haalbaarheid van voorgestane investeringen.

In het werkboek zijn diverse kaarten opgenomen die de huidige situatie op alle thema’s in beeld brengt, daarnaast zijn er kaarten die kansen per deelgebied visualiseren, zowel per thema, als gecombineerd.

De Verkenning Oostland heeft tal van kansen opgeleverd die vragen om nadere uitwerking, in samenspraak met het tuinbouwbedrijfsleven en andere partners. ‘De projectgroep doet daarbij in willekeurige volgorde de volgende aanbevelingen:

Regelluwe zones: Door het instellen van ‘experimenteerruimte’ in de vorm van regelluwe zones krijgen bedrijven de mogelijkheid om nieuwe innovaties te ontwikkelen in de richting van ketenintegratie en cross-overs. In het Oostland zijn diverse bedrijven en/ of gebieden aan te wijzen die deze ruimte zouden kunnen benutten.

TERUG NAAR INHOUDSOPGAVE

5

6

TERUG NAAR INHOUDSOPGAVE

WERKBOEK OOSTLAND

Inleiding Het glastuinbouwcluster in het Oostland (de gemeenten PijnackerNootdorp, Lansingerland, Waddinxveen en Zuidplas) maakt onderdeel uit van het meest innovatieve en toonaangevende glascluster ter wereld. Het ‘Oostland’ is van groot belang voor de regionale, provinciale en nationale economie. In Oostland zorgt het glastuinbouwcluster niet alleen voor veel werkgelegenheid, zij levert ook een belangrijk aandeel aan de economische toegevoegde waarde (BBP). Het gebied herbergt met circa 1630 hectare glas zo’n 18 procent van het nationale glastuinbouwareaal en vormt de thuisbasis van een aantal kennisinstituten en innovatieve toeleveringsbedrijven die een (inter-)nationale rol spelen in de glastuinbouw. Het cluster in Oostland is onderdeel van de Greenport WestHolland, dat verder bestaat uit het Westland, het foodcluster Barendrecht en de glastuinbouw op Voorne Putten. Het glastuinbouwcluster Oostland bestaat naast uit primaire productiekassen voor een aanzienlijk aandeel uit toeleverende, verwerkende en handelsbedrijven. De hoge concentratie van bedrijven uit de tuinbouwketen werkt versterkend naar elkaar en is van belang voor de kracht van het cluster. De glastuinbouwsector is continu in beweging, door (technische) ontwikkelingen binnen de sector en door ontwikkelingen op de wereldmarkt voor voedsel, bloemen en groen.

Daarbij heeft het glastuinbouwcluster ook te maken met andere ontwikkelingen in Oostland. Gelegen in de zuidelijke Randstad vormt de regio een woon-, werk- en leefgebied waar de druk op de ruimte door snelle bevolkingsgroei flink is toegenomen. Deze druk door verstedelijking zal de komende decennia doorzetten. De verwachte bevolkingsontwikkeling tot 2030 laat forse groei zien in het Oostland.

Werkboek Oostland Om de positie van internationaal concurrerend en toonaangevend glastuinbouwcluster te handhaven zal het Oostland voortdurend moeten blijven bewegen en ontwikkelen. Daarvoor is het van cruciaal belang voor de betrokken overheden om het glastuinbouwcluster binnen de regio de ruimte te geven. Maar welke ruimte heeft de sector nodig en hoe kunnen overheden faciliteren in het bieden van die ruimte? Het gaat dan niet alleen om fysieke ruimte maar ook om ‘beleidsruimte’: het scheppen van een tuinbouwvriendelijk klimaat dat het tuinbouwbedrijfsleven stimuleert en faciliteert om zich te ontwikkelen, te innoveren en in staat stelt de duurzaamheidsdoelstellingen van de sector te realiseren.

WERKBOEK OOSTLAND

De provincie Zuid-Holland en de vier gemeenten hebben in 2017 besloten om gezamenlijk te werken aan een duurzame toekomst van het glastuinbouwcluster in het Oostland. Het voorliggende Werkboek Oostland is hiervan het eerste resultaat. Het werkboek bevat een inventarisatie van het glastuinbouwcluster en verwoordt de kansen voor het cluster. Het Werkboek Oostland is nog geen visie of beleidsdocument. Het beschrijft de kansen die er liggen voor een toekomstbestendig glastuinbouwcluster. Het is een bouwsteen voor toekomstig beleid. De bal ligt nu bij de betrokken overheden en de sector. Samen staan zij voor beleidskeuzes die van het Oostland ook op langere termijn een vitaal glastuinbouwcluster maken. Al eerder werd in het Westland het Werkboek Westland opgesteld. Het Werkboek Oostland is op onderdelen vergelijkbaar met het Werkboek Westland maar kent ook haar eigen accenten. In het Werkboek Oostland is veel aandacht besteed aan de kansen die de verschillende deelgebieden hebben. Ook geeft deze aanpak aan de lezer snel overzicht in de kansen en uitdagingen per glastuinbouwlocatie. Aan de realisatie van Werkboek Oostland ging een proces van samenwerking tussen overheid en tuinbouwbedrijfsleven vooraf. Daarin was een rol weggelegd voor een stuurgroep (bestuur), projectgroep (ambtelijk) en klankbordgroep (bedrijfsleven).

De stuurgroep, gevormd door gedeputeerde en wethouders, werd geadviseerd door een klankbordgroep van tuinbouwondernemers. De projectgroep formuleerde verschillende ambities, die vervolgens zijn aangescherpt in gesprekken met ondernemers. Er is een eerste inventarisatie van het bestaande glastuinbouwcluster gemaakt door Grootscholten Consultancy. Vervolgens heeft een consortium van adviseurs bestaande uit Van Bergen Kolpa architecten, Wageningen Economic Research, Rebel en Sweco de projectgroep ondersteund met een nadere inventarisatie. Daarnaast zorgde het consortium voor het aanscherpen van ambities en benoemen van kansen, het maken van kaarten en teksten en het ondersteunen van de processen met de diverse stakeholders in het cluster. Workshops met zowel andere overheden (waaronder ook de waterschappen) als ondernemers brachten beter inzicht in de kansen voor de verschillende deelgebieden. Er is een avond georganiseerd met de Tuinbouw Jongeren Oostland (TJO) om te horen welke kansen de aankomende generatie ziet voor de glastuinbouw in het Oostland. Ook is er een aparte bijeenkomst over het onderwerp verstening in glastuinbouwgebieden geweest.

TERUG NAAR INHOUDSOPGAVE

De gehele periode hebben alle betrokken partijen veelvuldig met elkaar van gedachten gewisseld en ieder vanuit de eigen deskundigheid input geleverd voor dit document. Het Werkboek Oostland omvat eerst een beschrijving van de verschillende ambities (Hoofdstuk 2) die bij de start zijn geformuleerd voor de toekomst van het glastuinbouwcluster. Vanuit de ambities zijn kansen voor de sector uitgewerkt (Hoofdstuk 3,4 en 5). Hoofdstuk 3 betreft de thema’s innovatie, verstening, bereikbaarheid, water en energie. Hoofdstuk 4 gaat in op de kansen voor het moderniseren en herstructureren van het cluster. In hoofdstuk 5 worden de kansen uit hoofdstuk 3 en 4 toegespitst op de deelgebieden van het Oostland. In bijlage 1 van het werkboek wordt het glastuinbouwcluster Oostland nader omschreven. De inhoud van deze bijlage is gebaseerd op een uitvoerige (data-) inventarisatie en diverse analyses. Deze gegevens zijn gebruikt bij het benoemen van de diverse kansen. Omwille van de leesbaarheid is dit hoofdstuk naar achteren geplaatst, maar het biedt veel informatie over de verschillende aspecten van het tuinbouwcluster Oostland. We hopen dat dit Werkboek bijdraagt aan een mooie en gezonde toekomst voor het glastuinbouwcluster Oostland en wensen allen die zich daarvoor inzetten veel succes!

7

WERKBOEK OOSTLAND

Boskoop

Gemeente Waddinxveen

Glastuinbouw indeling deelgebieden Van Bergen Kolpa Architecten | REBEL Group | Wageningen UR | Sweco

Zoetermeer

17

in opdracht van: Provincie Zuid-Holland, Gemeentes Pijnacker-Nootdorp, Lansingerland, Waddinxveen, Zuidplas

39

18

Nootdorp

12 26

3

15

Moerkapelle

24

12

38

27

15

2

Schaal 1 : 75.000 Formaat: A3

15

24 Gemeente Pijnacker-Nootdorp

Status: definitief Datum: 16 september 2019

25

19

Bronnen: Bestemmingsplannen, geraadpleegd op 19 februari 2019

4 1

11

5

Pijnacker

15 13 13

23

4

Delft

Bleiswijk

Zevenhuizen

28 13

Delfgauw

Gemeente Lansingerland

kernen

36 34 35

13

Gemeente Zuidplas

10

Bergschenhoek

14 Moordrecht

7 (inter) nationale wegen (A/E-wegen) regionale wegen (N-wegen)

Gouda

31

8 6

Berkel en Roderijs

20

leefbaarheid, recreatie en natuur

16 33

9

glas agrologistiek en overige bedrijvigheid

37

3 4

Legenda

Waddinxveen

32

29 22 21

gemeentegrens

30

Rotterdam

Deelgebieden glas

Capelle aan den IJssel

Deelgebieden agrologistiek en overige bedrijvigheid

ROTTERDAM 17

Bedrijventerrein Oost Ambacht

23

Hoefslag

29

Hoogeveenen

35

Distripark A12

14

Knibbelweg (Noordwesten van N219) Nieuwerkerk (Zuidoosten van N219)

18

Heron

24

Bleizo

30

Kleine Vink

36

Bedrijvenpark Coenecoop

15

Bredeweg incl. Glasparel+

19

De Boezem West en Oost

25

Greenparc Bleiswijk / Klappolder

31

Gouwe Park

37

Zuid I en II

16

Van Dort Kroonweg/Plasweg

20

Bedrijvenpark Ruyven/Emerald

26

Prisma Bedrijvenpark

32

Businesspark Vredenburgh (Glasparel+)

38

Brugweg

Chrystantenweg

21

Bedrijventerrein Oudeland

27

Bedrijventerrein Moerkapelle

33

LogistiekPark A12

39

Industrieterrein Noord

Wilde Veenen

22

Bedrijventerrein Weg en Land

28

Nijverheidscentrum

34

(Ecopark) A12 Noord

1

Pijnacker West

7

Oosteindse Polder

13

2

Nootdorp Dwarskade

8

3

Noukoop Balijade (incl. noordzijde Katwijkerlaan)

9

Overbuurtse Polder Zuid (scheiding Anthuriumweg) Overbuurse Polder Noord (scheiding Anthuriumweg)

4

FES Oostland

10

Wilgenlei

5

Noordpolder

11

6

Warmoeziersweg

12

8

Nieuwerkerk aan den IJssel

TERUG NAAR INHOUDSOPGAVE

WERKBOEK OOSTLAND

1. Blik op het glastuinbouwcluster Oostland 1.1

GLASTUINBOUW INDELING DEELGEBIEDEN

Het glastuinbouwgebied Oostland omvat bedrijven uit het glastuinbouwcluster (teeltbedrijven, toelevering, handel en kennisinstellingen) in de gemeenten Pijnacker-Nootdorp, Lansingerland, Waddinxveen en Zuidplas. Het Oostland ligt grotendeels binnen de driehoek A13, A20 en de A12. Ook ten noorden van de A12 ligt een deel van het Oostland en een klein deel valt ten zuiden van de A20. Binnen het Oostland worden 16 deelgebieden voor de primaire productie (teelt, opkweek en veredeling) onderscheiden, waarvan 4 in Pijnacker-Nootdorp, 8 in Lansingerland, 4 in Zuidplas en 2 in Waddinxveen. Daarnaast telt het Oostland 23 deelgebieden voor agrologistiek en overige bedrijvigheid.

WERKBOEK OOSTLAND

TERUG NAAR INHOUDSOPGAVE

9

WERKBOEK OOSTLAND Analysekaart historie Van Bergen Kolpa Architecten | REBEL Group | Wageningen UR | Sweco in opdracht van: Provincie Zuid-Holland, Gemeentes Pijnacker-Nootdorp, Lansingerland, Waddinxveen, Zuidplas Schaal 1 : 75.000 Formaat: A3 Status: definitief Datum: 16 september 2019 Bronnen: Kadaster: topotijdreis.nl, geraadpleegd op 3 september 2019

10

voor 1900: Verkavelingsstructuur, droogmakerijen en landscheiding

1900-1945: Glas op en langs dijken van vaarten

na 1945: Aanleg tuinbouwstraten

na 1990: Schaalvergroting en nieuwe ontsluitingswegen

TERUG NAAR INHOUDSOPGAVE

WERKBOEK OOSTLAND

1.2

HISTORIE

De tuinbouw in het Oostland heeft apart van het landelijk veel bekendere Westland een eigen autonome ontwikkeling doorgemaakt. Aan de randen van Rotterdam en de dorpen daaromheen ontstond eind 19e eeuw de eerste tuinbouw onder glas. Aanvankelijk bestaand uit éénruiters, en intensieve vollegrondstuinbouw.

1900-1945: Onder invloed van de groeiende exportmogelijkheden (via Rotterdam met haven en spoor) en de snelgroeiende thuismarkt rond 1900 raakte de teelt van groenten onder glas in een stroomversnelling. Vooral in het Westland, op kleinere schaal ook rond Rotterdam. De ontwikkeling krijgt nog een extra zet door buitenlandse vraag tijdens WOI, met Nederland (m.n. Zuid-Holland) als groenteleverancier voor de omliggende oorlogvoerende landen. De groei van de tuinbouw in 1910-1920 zorgt aansluitend ook voor het eerste staande glas (warenhuizen), al dan niet verwarmd, in het gebied. Het eerste glas in het Oostland is vooral geconcentreerd op en langs de dijken van de vaarten, vanwege de lichtere grond, betere waterhuishouding en transportmogelijkheden per veilingschuit. De samenwerking van de kleine tuinders in veilingcoöperaties versterkt de rendementen en de mogelijkheid tot verdere ontwikkeling van hun glastuinbouwbedrijven. Als voorloper van de naam Oostland kwam in 1917 de regionaam ‘De Kring’ in gebruik als tegenhanger van ‘Bond [van veilingen] Westland’. De naam is herleid van de kring van veilingen rondom het Westland gelegen, aanvankelijk worden ook Loosduinen en Katwijk ertoe gerekend. De naam krijgt hoofdzakelijk betekenis in tuinbouwverband. Na 1945: Na de Tweede Wereldoorlog krijgt de tuinbouw in de dorpen ten noorden van Rotterdam een volgende groeispurt.

Mede gevoed door uitwijkende tuinders die moeten wijken voor stadsuitbreiding in o.a. Kralingen, Hillegersberg, Capelle a/d IJssel en de Alexanderpolder, waar tot de jaren zestig nog glastuinbouw van betekenis aanwezig is. Het overgrote deel van het glas blijft zich concentreren langs dijken en hoofdwegen, met hier en daar uitleg richting de polders. De oudste concentraties zijn te vinden rond Pijnacker, Nootdorp en Berkel en Rodenrijs en naar het oosten toe is het tuinbouwgebied jonger. Dat de regio al een tuinbouwgebied van zekere omvang was blijkt uit het feit dat Veiling Rotterdam de grootste groenteveiling van Nederland was tussen ca. 1930-1960. Naast Veiling Rotterdam waren Veiling Berkel en Veiling Pijnacker van betekenis. Een opvallend verschil met het Westland was in deze tijd dat er veel eerder al sprake is van monoculturen; met een of twee teelten per bedrijf en het ontbreken van de voor het Westland traditionele fruitteelt en koude teelten.

WERKBOEK OOSTLAND

Vanaf de jaren zestig worden de eerste tuinbouwstraten aangelegd in de polders van het Oostland, zoals de Korenmolenweg, Albert van ‘t Hartweg en de A.H. Verweyweg. Door het opkopen en herverkavelen van boerenbedrijven tot kavels van 1 a 2 hectare konden zich hier tientallen tuinbouwbedrijven vestigen. Zo kreeg de regio langzaamaan het karakter van een meer aaneengesloten tuinbouwgebied, met goede ontsluitingswegen. De naam De Kring kreeg rond 1970 betekenis als naamgever van een grote fusieveiling in Bleiswijk, voor de tuinders in de drie Bdorpen. Daarnaast werden Pijnacker, Nootdorp, Zevenhuizen, Moerkapelle en Nieuwerkerk a/d IJssel tot het gebied gerekend.

mede veroorzaakt doordat er in Delfland in vroeger eeuwen andere, strengere regels golden voor de vervening waardoor hier minder is afgegraven voor turfwinning, waar Schieland door vervening in de achttiende eeuw grotendeels nog bestond uit plassen. Die zijn drooggemalen en de grootschalige droogmakerijen met een zeekleibodem zijn daar de getuigen van. Dit proces tekent het landschap en de huidige verkaveling nog altijd. De Landscheiding tussen Berkel en Bleiswijk/Bergschenhoek vormt de grens en deelt het Oostland dwars door midden.

Na de Tweede Wereldoorlog hebben diverse ontwikkelingen voor een snelle en ongekend succesvolle groeiperiode in de glastuinbouw gezorgd. De eenwording van de Europese markt droeg bij aan sterke welvaartsgroei en liet de specialiseerde glastuinbouw (monoteelten) optimaal profiteren, extra versterkt door het blokveilen vanaf de jaren zestig. Daarnaast zorgde sterke uitbouw van de kennisinfra ervoor dat veel (teelt-)technische vernieuwingen zich snel konden verspreiden. Mede door de werking van centrumvorming liepen het Westland en De Kring voorop, door het beschikbare cluster aan gespecialiseerde toeleveringsbedrijven (en kennisinstellingen) en uitwisseling. Voorbeelden van innovaties die veel impact hadden op productieverhoging en verbetering waren de mechanisatie en automatisering van watergift, luchtramen, specialisatie van opkweekmateriaal, betere cv-installaties en rond 1980 de introductie van steenwol in de groententeelt.

Na 1990: Rond 1990 was het Oostland (De Kring) uitgegroeid tot 2e glastuinbouwgebied van Nederland na het Westland, met een oppervlakte van circa 1200 hectare glas. Ondanks perioden van economische tegenslag en sterk verminderde rendementen op tuinbouwproducten blijft het areaal in Oostland na 1990 sterk groeien en verdichten, met name in gemeente Lansingerland (ontstaan in 2005). Verouderde kassen in het westelijke deel van Berkel en in Bergschenhoek wijken in deze periode voor woningbouw, concentratie vindt plaats in de Noordpolder en Overbuurtse polder met benutting van goede nieuwe ontsluitingswegen. Na 2000 zorgde ontwikkelingen in de sector voor sterke schaalvergroting van bedrijven (m.n. groenten). Tot die tijd meet het merendeel van de bedrijven maximaal 2 hectare. Bedrijven die na 2000 zijn gebouwd belopen veelal eenheden van minimaal 2 oplopend tot 10 hectare. Historische landschapsontwikkeling: Oostland valt landschappelijk (en geomorfologisch) uiteen in de delen behorende tot de waterschappen van Delfland (west) en Schieland (oost). De verkavelingstructuur per deelgebied verschilt,

TERUG NAAR INHOUDSOPGAVE

11

WERKBOEK OOSTLAND

Boskoop

Gemeente Waddinxveen

Analysekaart glas verkaveling Van Bergen Kolpa Architecten | REBEL Group | Wageningen UR | Sweco

Zoetermeer

12

in opdracht van: Provincie Zuid-Holland, Gemeentes Pijnacker-Nootdorp, Lansingerland, Waddinxveen, Zuidplas

Nootdorp

3

Moerkapelle

12

15

2

Schaal 1 : 75.000 Formaat: A3

15 4

Bronnen: MUST, Gebiedsfoto Westland-Oostland, 2015

11

5 1

Legenda

Waddinxveen

3

Gemeente Pijnacker-Nootdorp

Status: definitief Datum: 16 september 2019

15

Pijnacker

16

13 Gouda

9 13

4

Delft

Bleiswijk

grootschalige verkaveling

Zevenhuizen

13

13

Delfgauw

kleinschalige verkaveling

Gemeente Lansingerland

Berkel en Roderijs

glas

Gemeente Zuidplas

8 6

10

Bergschenhoek

kernen

14 Moordrecht

7

(inter) nationale wegen (A/E-wegen) regionale wegen (N-wegen) gemeentegrens

Nieuwerkerk aan den IJssel

Rotterdam

Capelle aan den IJssel

Deelgebieden glas

12

1

Pijnacker West

7

Oosteindse Polder

13

2

Nootdorp Dwarskade

8

14

3

Noukoop Balijade (incl. noordzijde Katwijkerlaan)

9

Overbuurtse Polder Zuid (scheiding Anthuriumweg) Overbuurse Polder Noord (scheiding Anthuriumweg)

Knibbelweg (Noordwesten van N219) Nieuwerkerk (Zuidoosten van N219)

15

Bredeweg incl. Glasparel+

4

FES Oostland

10

Wilgenlei

16

Van Dort Kroonweg/Plasweg

5

Noordpolder

11

Chrystantenweg

6

Warmoeziersweg

12

Wilde Veenen

TERUG NAAR INHOUDSOPGAVE

WERKBOEK OOSTLAND

1.3

VERKAVELING

De verkaveling is in belangrijke mate gekoppeld aan de historie als glastuinbouwgebied, maar wordt ook bepaald door de reconstructie die in bepaalde gebieden in de afgelopen jaren is uitgevoerd. Hierbij wordt onderscheid gemaakt naar kleinschalige en grootschalige verkaveling. De verkaveling van ‘ jongere’ gebieden is grootschaliger en meer toegerust op de wensen en eisen van de moderne glastuinbouw. Dit betekent grotere en rechthoekige kavels, die te koppelen zijn voor bedrijven met de wens tot schaalvergroting.

WERKBOEK OOSTLAND

TERUG NAAR INHOUDSOPGAVE

13

WERKBOEK OOSTLAND

Boskoop

Gemeente Waddinxveen

Analysekaart teeltsoorten Van Bergen Kolpa Architecten | REBEL Group | Wageningen UR | Sweco

Zoetermeer

17

in opdracht van: Provincie Zuid-Holland, Gemeentes Pijnacker-Nootdorp, Lansingerland, Waddinxveen, Zuidplas

39

18

Nootdorp

12 26

3

Moerkapelle

24

12

38

27

15

2

Schaal 1 : 75.000 Formaat: A3

15

24 Gemeente Pijnacker-Nootdorp

Status: definitief Datum: 16 september 2019

25

19

Bronnen: Inventarisatie Oostland, Grootscholten Consultancy, 2018

11

5 1

Pijnacker

15 13 13

23

4

Delft

Bleiswijk

Zevenhuizen

28 13

Delfgauw

planten

Gemeente Lansingerland

opkweek

36 34 35

13

Gouda

31

Gemeente Zuidplas

8 6

Berkel en Roderijs

20

16 33

9

groente

bloemen

37

3 4

Legenda

Waddinxveen

32

10

Bergschenhoek

veredeling

14 Moordrecht

7 29

onderzoek

22

onbekend

21

agrologistiek en overige bedrijvigheid

30

kernen

Nieuwerkerk aan den IJssel

(inter) nationale wegen (A/E-wegen) regionale wegen (N-wegen) gemeentegrens Rotterdam

Deelgebieden glas

Deelgebieden agrologistiek en overige bedrijvigheid

17

Bedrijventerrein Oost Ambacht

23

Hoefslag

29

Hoogeveenen

35

Distripark A12

14

Knibbelweg (Noordwesten van N219) Nieuwerkerk (Zuidoosten van N219)

18

Heron

24

Bleizo

30

Kleine Vink

36

Bedrijvenpark Coenecoop

15

Bredeweg incl. Glasparel+

19

De Boezem West en Oost

25

Greenparc Bleiswijk / Klappolder

31

Gouwe Park

37

Zuid I en II

16

Van Dort Kroonweg/Plasweg

20

Bedrijvenpark Ruyven/Emerald

26

Prisma Bedrijvenpark

32

Businesspark Vredenburgh (Glasparel+)

38

Brugweg

Chrystantenweg

21

Bedrijventerrein Oudeland

27

Bedrijventerrein Moerkapelle

33

LogistiekPark A12

39

Industrieterrein Noord

Wilde Veenen

22

Bedrijventerrein Weg en Land

28

Nijverheidscentrum

34

(Ecopark) A12 Noord

1

Pijnacker West

7

Oosteindse Polder

13

2

Nootdorp Dwarskade

8

3

Noukoop Balijade (incl. noordzijde Katwijkerlaan)

9

Overbuurtse Polder Zuid (scheiding Anthuriumweg) Overbuurse Polder Noord (scheiding Anthuriumweg)

4

FES Oostland

10

Wilgenlei

5

Noordpolder

11

6

Warmoeziersweg

12

14

Capelle aan den IJssel

TERUG NAAR INHOUDSOPGAVE

WERKBOEK OOSTLAND

1.4

TEELTSOORTEN

De teeltsoorten komen in alle deelgebieden voor met enkele accentverschillen per gebied. Zo herbergt de Overbuurtse Polder Noord (9), Overbuurtse Polder Zuid (8) en Warmoeziersweg (6) naast teeltbedrijven met groenten, bloemen of planten ook opkweekbedrijven. Veredelingsbedrijven zien we hoofdzakelijk in de Overbuurtse Polder Zuid (8) en in Hoekse Kade (7).

WERKBOEK OOSTLAND

TERUG NAAR INHOUDSOPGAVE

15

WERKBOEK OOSTLAND

Boskoop

Gemeente Waddinxveen

Analysekaart glas bedrijfsgrootte Van Bergen Kolpa Architecten | REBEL Group | Wageningen UR | Sweco

Zoetermeer

17

in opdracht van: Provincie Zuid-Holland, Gemeentes Pijnacker-Nootdorp, Lansingerland, Waddinxveen, Zuidplas

39

18

Nootdorp

12 26

3

Moerkapelle

24

12

38

27

15

2

Schaal 1 : 75.000 Formaat: A3

15

24 Gemeente Pijnacker-Nootdorp

Status: definitief Datum: 16 september 2019

25

19

Bronnen: Inventarisatie Oostland, Grootscholten Consultancy, 2018

11

5 1

Pijnacker

15 13 13

23

4

Delft

Bleiswijk

Zevenhuizen

28 13

Delfgauw

groot bedrijf 5 > 10ha.

Gemeente Lansingerland

klein bedrijf < 2ha.

36 34 35

13

Gemeente Zuidplas

10

Bergschenhoek

14 Moordrecht

7 agrologistiek en overige bedrijvigheid

Gouda

31

8 6

Berkel en Roderijs

20

16 33

9

zeer groot bedrijf > 10ha.

middelgroot bedrijf 2 > 5ha.

37

3 4

Legenda

Waddinxveen

32

29 22

kernen

21

(inter) nationale wegen (A/E-wegen) regionale wegen (N-wegen)

30

gemeentegrens

Rotterdam

Deelgebieden glas

Capelle aan den IJssel

Deelgebieden agrologistiek en overige bedrijvigheid

17

Bedrijventerrein Oost Ambacht

23

Hoefslag

29

Hoogeveenen

35

Distripark A12

14

Knibbelweg (Noordwesten van N219) Nieuwerkerk (Zuidoosten van N219)

18

Heron

24

Bleizo

30

Kleine Vink

36

Bedrijvenpark Coenecoop

15

Bredeweg incl. Glasparel+

19

De Boezem West en Oost

25

Greenparc Bleiswijk / Klappolder

31

Gouwe Park

37

Zuid I en II

16

Van Dort Kroonweg/Plasweg

20

Bedrijvenpark Ruyven/Emerald

26

Prisma Bedrijvenpark

32

Businesspark Vredenburgh (Glasparel+)

38

Brugweg

Chrystantenweg

21

Bedrijventerrein Oudeland

27

Bedrijventerrein Moerkapelle

33

LogistiekPark A12

39

Industrieterrein Noord

Wilde Veenen

22

Bedrijventerrein Weg en Land

28

Nijverheidscentrum

34

(Ecopark) A12 Noord

1

Pijnacker West

7

Oosteindse Polder

13

2

Nootdorp Dwarskade

8

3

Noukoop Balijade (incl. noordzijde Katwijkerlaan)

9

Overbuurtse Polder Zuid (scheiding Anthuriumweg) Overbuurse Polder Noord (scheiding Anthuriumweg)

4

FES Oostland

10

Wilgenlei

5

Noordpolder

11

6

Warmoeziersweg

12

16

Nieuwerkerk aan den IJssel

TERUG NAAR INHOUDSOPGAVE

WERKBOEK OOSTLAND

1.5

BEDRIJFSGROOTTE

Grofweg neemt de schaalomvang van de glastuinbouwbedrijven in het Oostland met enkele uitzonderingen toe van west naar oost. Niettemin zijn ook in de deelgebieden Pijnacker-West (1), de Noordpolder (5) en de Overbuurtse Polder Noord (9) bedrijven van meer dan 10 ha te vinden. In de deelgebieden Dwarskade (2), FES Oostland (4) en Nieuwerkerk (14) zijn meer kleinschalige bedrijven gesitueerd. In bepaalde deelgebieden, zoals de Noordpolder (5) en Overbuurtse Polder Noord (9), zijn de bedrijven aan de buitenrand relatief grootschaliger dan midden in het gebied. Op de analysekaart is ook te zien dat er nog open plekken zijn waar kassen gebouwd kunnen worden. Dit betreft onder andere Pijnacker-West (1), Noordpolder (5), FES-Oostland (4), Overbuurtse Polder (8+9), Knibbelweg Oost (13) en Glasparel (15).

WERKBOEK OOSTLAND

TERUG NAAR INHOUDSOPGAVE

17

WERKBOEK OOSTLAND

Boskoop

Gemeente Waddinxveen

Analysekaart leeftijd Van Bergen Kolpa Architecten | REBEL Group | Wageningen UR | Sweco

Zoetermeer

17

in opdracht van: Provincie Zuid-Holland, Gemeentes Pijnacker-Nootdorp, Lansingerland, Waddinxveen, Zuidplas

39

18

Nootdorp

12 26

3

Moerkapelle

24

12

38

27

15

2

Schaal 1 : 75.000 Formaat: A3

15

24 Gemeente Pijnacker-Nootdorp

Status: definitief Datum: 16 september 2019

25

19

Bronnen: Inventarisatie Oostland, Grootscholten Consultancy, 2018

11

5 1

Pijnacker

15 13 13

23

4

Delft

Bleiswijk

Zevenhuizen

28 13

Delfgauw

glasopstanden van 1990 - 2000

Gemeente Lansingerland

glasopstanden na 2010

36 34 35

13

Gemeente Zuidplas

10

Bergschenhoek

14 Moordrecht

7

(inter) nationale wegen (A/E-wegen)

Gouda

31

8 6

Berkel en Roderijs

20

16 33

9

glasopstanden ouder dan 1990

glasopstanden van 2000 - 2010

37

3 4

Legenda

Waddinxveen

32

29 22

regionale wegen (N-wegen)

21

gemeentegrens

30

Rotterdam

Deelgebieden glas

Capelle aan den IJssel

Deelgebieden agrologistiek en overige bedrijvigheid

17

Bedrijventerrein Oost Ambacht

23

Hoefslag

29

Hoogeveenen

35

Distripark A12

14

Knibbelweg (Noordwesten van N219) Nieuwerkerk (Zuidoosten van N219)

18

Heron

24

Bleizo

30

Kleine Vink

36

Bedrijvenpark Coenecoop

15

Bredeweg incl. Glasparel+

19

De Boezem West en Oost

25

Greenparc Bleiswijk / Klappolder

31

Gouwe Park

37

Zuid I en II

16

Van Dort Kroonweg/Plasweg

20

Bedrijvenpark Ruyven/Emerald

26

Prisma Bedrijvenpark

32

Businesspark Vredenburgh (Glasparel+)

38

Brugweg

Chrystantenweg

21

Bedrijventerrein Oudeland

27

Bedrijventerrein Moerkapelle

33

LogistiekPark A12

39

Industrieterrein Noord

Wilde Veenen

22

Bedrijventerrein Weg en Land

28

Nijverheidscentrum

34

(Ecopark) A12 Noord

1

Pijnacker West

7

Oosteindse Polder

13

2

Nootdorp Dwarskade

8

3

Noukoop Balijade (incl. noordzijde Katwijkerlaan)

9

Overbuurtse Polder Zuid (scheiding Anthuriumweg) Overbuurse Polder Noord (scheiding Anthuriumweg)

4

FES Oostland

10

Wilgenlei

5

Noordpolder

11

6

Warmoeziersweg

12

18

Nieuwerkerk aan den IJssel

TERUG NAAR INHOUDSOPGAVE

WERKBOEK OOSTLAND

1.6

LEEFTIJDEN

In de oudere gebieden komen relatief meer kassen voor, die voor 2000 zijn gebouwd. In jongere gebieden, zoals Bredeweg incl. Glasparel (15) staan meer kassen van jongere leeftijd. Oudere kassen zien we vooral midden in de gebieden Pijnacker-West (1), Noordpolder (5), Overbuurtse Polder Noord (9) en Overbuurtse Polder Zuid (8) en FES-Oostland (4). Dit zijn vaak ook de relatief kleinere bedrijven. Overigens is het percentage oude bedrijven in bijvoorbeeld de Overbuurtse Polder beperkt.

Inventarisatie en Analyse Oostland Oppervlakteoverzicht Leeftijd Glas 1-08-2019 Procent

9

3

2000-2010

174

51

1990-2000

118

34

<1990

43

13

totaal

344

>2010

0

0

40

2000-2010

62

73

6

41

1990-2000

16

19

<1990

3

21

<1990

7

8

totaal

14,5

totaal

85

Leeftijd

1 Pijnacker West

2 Nootdorp Dwarskade

3 Noukoop Balijade (incl. Noordzijde Katwijkerlaan)

4 FES Oostland

5 Noordpolder

6 Warmoeziersweg

7 Oosteindse Polder

8O  verbuurtse Polder Zuid (scheiding Anthuriumweg)

WERKBOEK OOSTLAND

Afmetingen (HA)

Deelgebied

Afmetingen (HA)

Procent

>2010

10

5

2000-2010

85

43

1990-2000

63

32

<1990

42

21

totaal

200

>2010

0

0

2000-2010

5,5

1990-2000

Deelgebied

Leeftijd

9 Overbuurtse Polder Noord (scheiding Anthuriumweg)

>2010

10 Wilgenlei

>2010

0

0

>2010

0

0

2000-2010

36

37

11 Chrystanenweg

2000-2010

16

62

1990-2000

44

45

1990-2000

0

0

<1990

18

18

<1990

10

38

totaal

98

totaal

26

>2010

0

0

>2010

0

0

2000-2010

38

30

2000-2010

0

0

1990-2000

42

33

1990-2000

9

64

<1990

46

37

<1990

5

36

totaal

126

totaal

14

>2010

5

3

12 Wilde Veenen

13 Knibbelweg (Noordwesten van N219)

>2010

0

0

2000-2010

29

58

1990-2000

17

34

<1990

4

8

totaal

50

>2010

0

0

2000-2010

110

61

1990-2000

46

26

<1990

18

10

totaal

179

>2010

0

0

2000-2010

8,5

18

2000-2010

12

36

1990-2000

15

32

1990-2000

17

52

<1990

23

49

<1990

4

12

totaal

46,5

totaal

33

>2010

4

3

>2010

32

13

2000-2010

64

53

2000-2010

163

64

23

9 14

14 Nieuwerkerk (Zuidoosten van N219)

15 Bredeweg incl. Glasparel+

1990-2000

33

27

1990-2000

<1990

20

17

<1990

36

totaal

121

totaal

254

>2010

1,5

3

>2010

0

2000-2010

17

33

2000-2010

0

0

5

28 72

16 van Dort Kroonweg/ Plasweg

1990-2000

13

25

1990-2000

<1990

20

39

<1990

13

totaal

51,5

totaal

18

TERUG NAAR INHOUDSOPGAVE

0

19

WERKBOEK OOSTLAND

Boskoop

Gemeente Waddinxveen

Analysekaart bedrijfsgebouw (versteend) Van Bergen Kolpa Architecten | REBEL Group | Wageningen UR | Sweco

Zoetermeer

17

in opdracht van: Provincie Zuid-Holland, Gemeentes Pijnacker-Nootdorp, Lansingerland, Waddinxveen, Zuidplas

39

18

Nootdorp

12 26

3

Moerkapelle

24

12

38

27

15

2

Schaal 1 : 75.000 Formaat: A3

15

24 Gemeente Pijnacker-Nootdorp

Status: definitief Datum: 16 september 2019

25

19

Bronnen: Inventarisatie Oostland, Grootscholten Consultancy, 2018

11

5 1

Pijnacker

15 13 13

23

4

Delft

Bleiswijk

Zevenhuizen

28 13

Delfgauw

glastuinbouwgebied

Gemeente Lansingerland

36 34 35

13

Gemeente Zuidplas

10

Bergschenhoek

kernen

14 Moordrecht

7

(inter) nationale wegen (A/E-wegen)

Gouda

31

8 6

Berkel en Roderijs

20

16 33

9

bedrijfsgebouw (versteend)

agrologistiek en overige bedrijvigheid

37

3 4

Legenda

Waddinxveen

32

29 22

regionale wegen (N-wegen)

21

gemeentegrens

30

Rotterdam

Deelgebieden glas

Capelle aan den IJssel

Deelgebieden agrologistiek en overige bedrijvigheid

17

Bedrijventerrein Oost Ambacht

23

Hoefslag

29

Hoogeveenen

35

Distripark A12

14

Knibbelweg (Noordwesten van N219) Nieuwerkerk (Zuidoosten van N219)

18

Heron

24

Bleizo

30

Kleine Vink

36

Bedrijvenpark Coenecoop

15

Bredeweg incl. Glasparel+

19

De Boezem West en Oost

25

Greenparc Bleiswijk / Klappolder

31

Gouwe Park

37

Zuid I en II

16

Van Dort Kroonweg/Plasweg

20

Bedrijvenpark Ruyven/Emerald

26

Prisma Bedrijvenpark

32

Businesspark Vredenburgh (Glasparel+)

38

Brugweg

Chrystantenweg

21

Bedrijventerrein Oudeland

27

Bedrijventerrein Moerkapelle

33

LogistiekPark A12

39

Industrieterrein Noord

Wilde Veenen

22

Bedrijventerrein Weg en Land

28

Nijverheidscentrum

34

(Ecopark) A12 Noord

1

Pijnacker West

7

Oosteindse Polder

13

2

Nootdorp Dwarskade

8

3

Noukoop Balijade (incl. noordzijde Katwijkerlaan)

9

Overbuurtse Polder Zuid (scheiding Anthuriumweg) Overbuurse Polder Noord (scheiding Anthuriumweg)

4

FES Oostland

10

Wilgenlei

5

Noordpolder

11

6

Warmoeziersweg

12

20

Nieuwerkerk aan den IJssel

TERUG NAAR INHOUDSOPGAVE

WERKBOEK OOSTLAND

1.7

BEDRIJFSGEBOUW VERSTEEND

Op deze kaart zijn de bedrijfsgebouwen aangegeven, waarin overwegend het sorteren en verpakken voorkomt. Deze verstening volgt de weginfrastructuur in de gebieden. In de oudere glastuinbouwgebieden, is de verstening kleinschaliger aanwezig dan in de jongere gebieden. Op opkweekbedrijven is de versteende oppervlakte wat groter dan op teeltbedrijven met groenten en bloemen (zie ook analysekaart Teeltsoort).

WERKBOEK OOSTLAND

TERUG NAAR INHOUDSOPGAVE

21

WERKBOEK OOSTLAND

Boskoop

Gemeente Waddinxveen

Analysekaart wonen in glasgebied Van Bergen Kolpa Architecten | REBEL Group | Wageningen UR | Sweco

Zoetermeer

17

in opdracht van: Provincie Zuid-Holland, Gemeentes Pijnacker-Nootdorp, Lansingerland, Waddinxveen, Zuidplas

39

18

Nootdorp

12 26

3

Moerkapelle

24

12

38

27

15

2

Schaal 1 : 75.000 Formaat: A3

15

24 Gemeente Pijnacker-Nootdorp

Status: definitief Datum: 16 september 2019

25

19

Bronnen: Inventarisatie Oostland, Grootscholten Consultancy, 2018

11

5 1

Pijnacker

15 13 13

23

4

Delft

Bleiswijk

Zevenhuizen

28 13

Delfgauw

glastuinbouwgebied

Gemeente Lansingerland

36 34 35

13

Gemeente Zuidplas

10

Bergschenhoek

kernen

14 Moordrecht

7

(inter) nationale wegen (A/E-wegen)

Gouda

31

8 6

Berkel en Roderijs

20

16 33

9

woonbebouwing

agrologistiek en overige bedrijvigheid

37

3 4

Legenda

Waddinxveen

32

29 22

regionale wegen (N-wegen)

21

gemeentegrens

30

Rotterdam

Deelgebieden glas

Capelle aan den IJssel

Deelgebieden agrologistiek en overige bedrijvigheid

17

Bedrijventerrein Oost Ambacht

23

Hoefslag

29

Hoogeveenen

35

Distripark A12

14

Knibbelweg (Noordwesten van N219) Nieuwerkerk (Zuidoosten van N219)

18

Heron

24

Bleizo

30

Kleine Vink

36

Bedrijvenpark Coenecoop

15

Bredeweg incl. Glasparel+

19

De Boezem West en Oost

25

Greenparc Bleiswijk / Klappolder

31

Gouwe Park

37

Zuid I en II

16

Van Dort Kroonweg/Plasweg

20

Bedrijvenpark Ruyven/Emerald

26

Prisma Bedrijvenpark

32

Businesspark Vredenburgh (Glasparel+)

38

Brugweg

Chrystantenweg

21

Bedrijventerrein Oudeland

27

Bedrijventerrein Moerkapelle

33

LogistiekPark A12

39

Industrieterrein Noord

Wilde Veenen

22

Bedrijventerrein Weg en Land

28

Nijverheidscentrum

34

(Ecopark) A12 Noord

1

Pijnacker West

7

Oosteindse Polder

13

2

Nootdorp Dwarskade

8

3

Noukoop Balijade (incl. noordzijde Katwijkerlaan)

9

Overbuurtse Polder Zuid (scheiding Anthuriumweg) Overbuurse Polder Noord (scheiding Anthuriumweg)

4

FES Oostland

10

Wilgenlei

5

Noordpolder

11

6

Warmoeziersweg

12

22

Nieuwerkerk aan den IJssel

TERUG NAAR INHOUDSOPGAVE

WERKBOEK OOSTLAND

1.8

WONEN IN GLASGEBIED

Op de analysekaart staat de woonbebouwing in het glastuinbouwgebied van Oostland ingetekend. De woningen staan van oudsher voornamelijk langs de linten en dijken. Later zijn daar de woningen aan de tuinbouwstraten bijgekomen. Maar een deel van de woningen staat ook verspreid in het glastuinbouwgebied; met name in het westelijk- en middendeel van het Oostland. Volgens gemeentelijk beleid staan glastuinbouwgebieden primair ten dienste van glastuinbouwbedrijven en is wonen daaraan ondergeschikt. Aandachtspunt bij deelgebieden waar herstructurering aan de orde komt zijn de woningen die fysiek of vanwege milieunormen in de weg staan. Dat kan leiden tot de vraag naar uitplaatsing.

WERKBOEK OOSTLAND

TERUG NAAR INHOUDSOPGAVE

23

WERKBOEK OOSTLAND

Boskoop

Gemeente Waddinxveen

Optelkaart glas Van Bergen Kolpa Architecten | REBEL Group | Wageningen UR | Sweco

Zoetermeer

in opdracht van: Provincie Zuid-Holland, Gemeentes Pijnacker-Nootdorp, Lansingerland, Waddinxveen, Zuidplas

30 K M SG

Nootdorp

2

20 K K SG

30+ K K SG

20 G M SG

Pijnacker

20

2000-2010

30

1990-2000

30+

< 1990

20 G G SG

20 G G SG

11

Gouda

13

Bleiswijk

Zevenhuizen

20 G M SG 13 13

Gemeente Lansingerland

30+ G 30+ G 8 M S G S

10 30 G K SG

Bergschenhoek

20 G M SG

Gemeente Zuidplas

14 20 G G SG

6

16 30+ G K S

13

4

Berkel en Roderijs

> 2010

20 K K G

20 G M SG

15 Waddinxveen

Delfgauw

leeftijd

10

9

5

4

Delft

verkaveling KG teeltsoort SG

15

15

3

1

Bronnen: Inventarisatie Oostland, Grootscholten Consultancy, 2018

Legenda

15 20 G G SG

12

30 K Gemeente Pijnacker-Nootdorp M SG

Status: definitief Datum: 16 september 2019

12

Moerkapelle

30 K M SG

Schaal 1 : 75.000 Formaat: A3

leeftijd 10/30+ bedrijfsgrootte GMK

30 G K S

3

Moordrecht

7

bedrijfsgrootte Nieuwerkerk aan den IJssel

groot bedrijf 5 >10ha. (G) middelgroot bedrijf 2 > 5ha. (M) klein bedrijf < 2ha. (K) verkaveling

K

kleinschalige verkaveling

G

grootschalige verkaveling

Rotterdam

Capelle aan den IJssel

teeltsoort

S

sierteelt

G

groente

24

Deelgebieden glas

1

Pijnacker West

7

Oosteindse Polder

13

2

Nootdorp Dwarskade

8

14

kernen

3

9

15

Bredeweg incl. Glasparel+

(inter) nationale wegen (A/E-wegen)

Noukoop Balijade (incl. noordzijde Katwijkerlaan)

Overbuurtse Polder Zuid (scheiding Anthuriumweg) Overbuurse Polder Noord (scheiding Anthuriumweg)

Knibbelweg (Noordwesten van N219) Nieuwerkerk (Zuidoosten van N219)

4

FES Oostland

10

Wilgenlei

16

Van Dort Kroonweg/Plasweg

regionale wegen (N-wegen)

5

Noordpolder

11

Chrystantenweg

gemeentegrens

6

Warmoeziersweg

12

Wilde Veenen

TERUG NAAR INHOUDSOPGAVE

WERKBOEK OOSTLAND

1.9

TOTAALBEELD

De Optelkaart glas combineert de analysekaarten over leeftijd, verkaveling, schaalgrootte en teeltsoort. Deze aspecten zeggen allemaal iets over de ruimtelijke staat en de kenmerken van de verschillende gebieden voor de glastuinbouw. Per deelgebied zijn de analyse kenmerken samengebracht in een assenkruis: Ten aanzien van de leeftijd zijn de gebieden in vier leeftijdscategorieën ingedeeld. De gebieden met kassen van overwegend jongere leeftijd (>2010) zijn met een 10-jr aangeduid tot de gebieden met overwegend oudere kassen (<1990) die met 30+jr aangeduid. Ten aanzien van de verkaveling zijn de gebieden met een grootschalige verkaveling met een G aangeduid en kleinschalige verkaveling met een K aangeduid. Ten aanzien van de schaalgrootte zijn de gebieden met een overwegend grootte kassen (5>10ha en groter) met een donkergroene kleur aangeduid. De gebieden met overwegend middelgrootte kassen (2>5ha) met een middelgroene kleur aangeduid gebieden met overwegend kleine kassen (<2ha) met een lichtgroene kleur aangeduid. Tenslotte zijn de gebieden waar overwegend sierteelt voorkomt met een S aangeduid en gebieden waar overwegend groenteelt voorkomt aangeduid met een G. Gebieden waar beide teeltsoorten in ongeveer gelijke mate voorkomen aangeduid met een SG. Gebieden met oud glas en kleinere bedrijven, biedt voor die bedrijven zeer waarschijnlijk geen toekomstperspectief.

Wel kunnen die gebieden interessant zijn voor andere (naburige) bedrijven om uitbreiding- of schuifruimte te creëren.

WERKBOEK OOSTLAND

TERUG NAAR INHOUDSOPGAVE

25

2. Ambities van het glastuinbouwcluster in het Oostland 2.1

AMBITIES ALS BASIS VOOR DE TOEKOMST

Het Werkboek Oostland beschrijft de kansen voor een duurzaam en gezond glastuinbouwcluster op langere termijn. Het is de ambitie van de vier Oostland-gemeenten en Provincie Zuid-Holland om de regio verder te ontwikkelen als een sterk, duurzaam en internationaal concurrerend glastuinbouwcluster. Om de verschillende kansen te kunnen benoemen zijn eerst de belangrijkste ambities benoemd. In nauw overleg met het tuinbouwbedrijfsleven en andere stakeholders - zoals waterschappen, projectontwikkelaars en brancheorganisaties - zijn uiteindelijk de volgende zeven ambities benoemd.

Ambitie 1: Het faciliteren van modernisering en herstructurering van het glastuinbouwgebied. Voor een goed toekomstperspectief in de sector is het nodig dat sommige deelgebieden gemoderniseerd of geherstructureerd worden. Bij modernisering gaat het om het creëren van (beleids-) ruimte om bijvoorbeeld te innoveren of bredere bedrijfsactiviteiten (ketenintegratie) op te zetten. Bij herstructurering wordt gewerkt aan het verbeteren van de kavelstructuur en benodigde infrastructuur en het wegnemen van obstakels zoals voormalige bedrijfs- of burgerwoningen. Centraal in deze ambitie staan de verdienmodellen van de productiebedrijven en de voorwaarden die ondernemers stellen aan de (toekomstige) gebiedsinrichting. Daarnaast is de betekenis en versterking van het glastuinbouwcluster als economische motor van het Oostland van belang. Ambitie 2: Het bieden van ruimte voor innovatie. De glastuinbouwsector heeft ruimte nodig, fysiek en organisatorisch, om te kunnen innoveren. Deze ambitie richt zich op twee sporen. Enerzijds het bieden van ‘beleidsruimte’ aan de glastuinbouwsector om te kunnen innoveren en anderzijds om het bevorderen van innovatie door middel van het verstevigen van samenwerkingsverbanden tussen ondernemers, overheid en onderzoeks- en kennisinstellingen.

Hoewel de glastuinbouw in het Oostland in relatief gunstig economisch vaarwater verkeert, is er te allen tijde aandacht nodig voor de toekomst. De opbrengsten van tuinbouwproducten zijn onvoorspelbaar en vaak laag ten opzichte van de kostprijs. Het concurrerend vermogen op de internationale markt is veelal beperkt, waardoor gangbare verdienmodellen onder druk staan. Voor een gezonde ontwikkeling van de sector is het wenselijk om in te spelen op nieuwe ontwikkelingen en trends die nieuwe verdienmodellen kunnen opleveren.

26

Ambitie 3: Het bieden van duidelijkheid hoe om te gaan met verstening van glastuinbouwbedrijven. Met verstening wordt bedoeld dat glastuinbouwbedrijven niet alleen gebruikt worden voor de teelt van planten maar ook voor aan de productie gerelateerde functies als veredeling, be- en verwerking en verpakking. Deze zogenaamde ketenintegratie (naast teelt ook andere bedrijfsactiviteiten) op productiebedrijven is in toenemende mate belangrijk voor een goed verdienmodel in de glastuinbouw. Het gevolg is dat glastuinbouwbedrijven steeds minder louter uit kassen met een transparant kasdek bestaan, maar in toenemende mate uit andere vormen van kas- en schuurbedekking. De vraag is welke kaders nodig zijn voor de trend van ‘verstening’ van glas. Tot welk niveau krijgen bedrijven ruimte voor verstening en wanneer zijn de gerelateerde activiteiten van dusdanige aard en/of omvang dat ze thuis horen op een bedrijventerrein?

Ambitie 4: Het scheppen van planologische ruimte voor functieverandering van gebieden die niet langer doelmatig zijn voor glastuinbouw. Hoewel de glastuinbouw sinds 2015/2016 een goede periode doormaakt, geldt dat niet voor alle glastuinbouwbedrijven en alle gebieden. De bedrijfsontwikkeling (en gebiedsontwikkeling) kan door verschillende factoren belemmerd worden, zoals een langdurige slechte vermogenspositie met geringe mogelijkheid en bereidheid tot investeren, sterk verouderde opstallen (glas van 25 jaar of ouder), geringe mogelijkheid voor bedrijfsontwikkeling (vooral schaalvergroting), een gedateerde bedrijfsvoering en het ontbreken van bedrijfsopvolging. Op gebiedsniveau kan sprake zijn van slechte verkaveling en koppelbaarheid van kavels, onvoldoende mogelijkheden voor verbeterde ontsluiting en geringe mogelijkheden van noodzakelijke randvoorwaarden zoals collectieve voorzieningen en/of samenwerkingsverbanden op het terrein van energie (warmte en elektriciteit), CO2 en water.

vanaf het tuinbouwbedrijf aan de klant. Wat betekent dat voor de bereikbaarheid?

Ambitie 6: Het realiseren van een duurzame waterhuishouding en waterzuivering. Een sterk glastuinbouwcluster heeft een duurzaam klimaatbestendig watersysteem nodig. Voor de glastuinbouw in het Oostland draait dit om het voorkomen van wateroverlast en watertekort, een goede waterkwaliteit, faciliteiten voor waterzuivering en de beschikbaarheid van gietwater. Welke kansen zijn er om voor het cluster de waterhuishouding te optimaliseren, zowel in kwantiteit als kwaliteit? Ambitie 7: Het faciliteren van de energietransitie naar een fossielvrije energievoorziening. De glastuinbouwsector heeft zichzelf tot doel gesteld om in 2040 klimaatneutraal te zijn, waarbij geen aardgas meer gebruikt wordt voor het verwarmen en belichten van kassen. Wat heeft de glastuinbouwsector in het Oostland nodig bij het realiseren van die energietransitie? Deze ambitie richt zich op de vraag welke infrastructuur en voorzieningen (warmte, elektriciteit, CO2) nodig zijn om de glastuinbouw in Oostland in de toekomst van fossielvrije energie te voorzien. Bijzondere aandacht is nodig voor de beschikbaarheid van externe CO2 (niet door de tuinder zelf gemaakt) om het gebruik van duurzame bronnen mogelijk te maken.

Ambitie 5: Het optimaliseren van de bereikbaarheid van het gebied en de doorstroming voor het verkeer. Hoe kan de overheid de bereikbaarheid van het glastuinbouwcluster optimaliseren? Het gaat hierbij zowel om de agro-logistieke ontsluiting van glastuinbouwgebieden als de doorstroming van het verkeer in de hele regio (licht en zwaar vervoer, werk gerelateerd en lokaal). Het transport van tuinbouwproducten is veranderd van individuele levering aan de veiling naar vaker en meer directe levering

TERUG NAAR INHOUDSOPGAVE

WERKBOEK OOSTLAND

2.2

VAN AMBITIES NAAR KANSEN

Parallel aan het formuleren van de zeven ambities is een inventarisatie uitgevoerd in het glastuinbouwcluster Oostland. Deze inventarisatie geeft antwoord op vragen als: hoeveel bedrijven zijn er, hoe groot zijn ze, wat wordt er geteeld, wat is de leeftijd en kavelstructuur, hoe vindt de energievoorziening plaats etc. Deze data zijn geanalyseerd en beschreven in Hoofdstuk 6. Samen met de ambities vormt deze inventarisatie de basis voor de kansen die in dit Werkboek zijn beschreven voor het glastuinbouwcluster in het Oostland. De samenhang tussen de zeven ambities is in het schema hiernaast weergegeven. Het schema laat zien dat de ambities modernisering & herstructurering en functieverandering een overkoepelend karakter hebben en de meer thematische ambities (innovatie, verstening, bereikbaarheid, water en energie) omsluiten. Daarmee bepalen ze ook de kansen in de deelgebieden van Oostland.

Schema: Samenhang van de ambities voor glastuinbouwgebieden Oostland

M

od

ng & herstruct ure iseri n r ri e

Duurzame waterhuishouding

ng

Ruimte voor innovatie

Kaders voor verstening

Fossielvrije energievoorziening

Optimaliseren bereikbaarheid

Func tie

WERKBOEK OOSTLAND

TERUG NAAR INHOUDSOPGAVE

g veranderin

27

WERKBOEK OOSTLAND MBO ROC Mondriaan -Economie en juridische beroepen

HBO De Haagse Hogeschool Kansenkaart Innovatie -Technologie, innovatie Van Bergen Kolpa Architecten | en samenleving REBEL Group | Wageningen UR | Sweco -Gezondheid, voeding en in opdracht van: sportGemeentes Provincie Zuid-Holland, Pijnacker-Nootdorp, Lansingerland, Waddinxveen, Zuidplas Schaal 1 : 75.000 Formaat: A3

MBO Rijnland -Economie

MBO Rijnland -Horeca, voeding en voedingsindustrie -Logistiek -Verkoop/Retail

Zoetermeer

Boskoop

Gemeente Waddinxveen

Dutch Innovation Factory 12

Nootdorp

DSM

Horti Science Parc Oostland Moerkapelle -WUR Glastuinbouw 12 -Delphy

3

2 Gemeente Pijnacker-Nootdorp

Status: definitief Datum: 30 september 2019

MBO ROC Mondriaan -Retail en logistiek -ICT HBO De Haagse Delft Hogeschool

Bronnen: Innovatiepact GPWH Hillenraad SUB40, 2018 Kiesmbo.nl, geraadpleegd op 19 februari 2019

Legenda innovatie, kennis en onderwijs zone Horti Science Park Oostland bedrijf met innovatie/ R&D afdeling

Delfgauw

Pijnacker

HOV knooppunt

HBO Inholland -Tuinbouwmanagement -Food Commerce and Technology -Tuinbouw en Agribusiness

onderwijs glas kernen (inter) nationale wegen (A/E-wegen) regionale wegen (N-wegen)

Waddinxveen

Bunnik Plants

11

Royal Brinkman

9

16

13 Gouda

13

Anthura BV

Zevenhuizen

Bleiswijk

Gemeente Lansingerland

8 6

Berkel en Roderijs

10

Bergschenhoek

Koppert Biological Systems Nederland MBO Melanchthon Berkroden

MBO Wellantcollege -Green Tec

15

Royal Lemkes BV

4

Duijvestijn Tomaten

Delft Research Group BV

upgrade ZoRo-lijn

Delphy

Ammerlaan the 4 Green Innovator

TU Delft

verbeteren bereikbaarheid kennis

15

3

5 1

15

7

13

13

Gemeente Zuidplas

MBO Melanchthon Business School MBO Lentiz Oostland -Agrohandel en Logistiek -Bloem & Design 14 -Hovenier -Business & Logistiek -Teelttechnologie en management

MBO Hoornbeeck College -Economie -Techniek & ICT Moordrecht

Bayer-Monsanto Vegestable Seeds Division

Nieuwerkerk aan den IJssel

spoor Rotterdam

Capelle aan den IJssel

lightrail gemeentegrens

Deelgebieden glas

28

1

Pijnacker West

7

Oosteindse Polder

13

2

Nootdorp Dwarskade

8

14

3

Noukoop Balijade (incl. noordzijde Katwijkerlaan)

9

Overbuurtse Polder Zuid (scheiding Anthuriumweg) Overbuurse Polder Noord (scheiding Anthuriumweg)

Knibbelweg (Noordwesten van N219) Nieuwerkerk (Zuidoosten van N219)

15

Bredeweg incl. Glasparel+

4

FES Oostland

10

Wilgenlei

16

Van Dort Kroonweg/Plasweg

5

Noordpolder

11

Chrystantenweg

6

Warmoeziersweg

12

Wilde Veenen

TERUG NAAR INHOUDSOPGAVE

WERKBOEK OOSTLAND

3. Kansen voor het Glastuinbouwcluster Oostland 3.1

KANSEN VOOR INNOVATIE

Ruimte voor innovatie is een belangrijke voorwaarde voor het Oostland om als glastuinbouwcluster economisch gezond te blijven en de concurrentie aan te kunnen met andere (internationale) glastuinbouwbedrijven en -regio’s. De glastuinbouw is een innovatieve sector waar vernieuwing van bedrijfsprocessen en (economische en technische) systeeminnovaties veelal aan de basis staan voor de stapsgewijze ontwikkeling van bedrijven. De glastuinbouwsector heeft innovatie nodig om beter, efficiënter, duurzamer en toekomstbestendiger te kunnen produceren; altijd met zicht op een hoger rendement als motivatie. Door innovatie op clusterniveau te benaderen liggen er voor tuinbouwbedrijven in Oostland meer kansen in het vinden, ontwikkelen en implementeren van innovaties. Oostland kan zich daarmee onderscheiden als innovatieve glastuinbouwregio. Innoveren krijgt een extra impuls als Oostland en Westland gezamenlijk de innovatie oppakken. Samenwerking en kruisbestuiving zijn waardevolle componenten van een vruchtbare voedingsbodem voor innovatie.

Samenwerking Om innovaties in het Oostland te realiseren is het belangrijk dat er efficiënt en doelmatig wordt samengewerkt tussen het tuinbouwbedrijfsleven (onderling), de lokale, regionale en landelijke overheden en tuinbouwkennis- en onderwijsinstellingen. Hiervoor kan het nodig zijn om op polderniveau de samenwerking te managen. Daarnaast tonen de reeds gestarte samenwerkingsverbanden met omliggende, complementaire organisaties, bedrijven en kennisinstellingen in ICT, logistiek, de water- en energiesector de kracht aan van intersectorale samenwerking. De transitie naar een duurzame en innovatieve glastuinbouw kan door deze cross-overs worden versneld. In dit Werkboek worden de volgende innovatiekansen onderscheiden: - Ketenintegratie en marktontwikkeling - Productinnovaties - Vertical Farming - Digitalisering en kunstmatige intelligentie - Onderwijs - Onderzoek - Arbeid

WERKBOEK OOSTLAND

In onderstaande subparagrafen worden deze kansen verder uitgewerkt. Een afsluitende subparagraaf beschrijft de stimuleringsmaatregelen om innovaties te initiëren of te versnellen met aangepaste wet- en regelgeving, ruimtelijke ontwikkeling, procesondersteuning, subsidie(s) en financiële middelen.

3.1.1

Ketenintegratie

De glastuinbouwketen bestaat naast de teelt van groenten, bloemen en planten uit meerdere schakels zoals veredeling en vermeerdering, opkweek, sorteren en verpakken, ver- en bewerking. Waar productiebedrijven zich traditioneel toeleggen op telen, oogsten, sorteren en verpakken is - mede onder invloed van schaalvergroting - verdere ketenintegratie een trend in de sector. De trend van rechtstreekse afzet aan één of enkele afnemers draagt bij aan ketenintegratie. Deze vorm van ketenintegratie is voor glastuinbouwondernemers aantrekkelijk omdat hiermee een groter deel van de ketenmarge verdiend kan worden, de kostprijs verlaagd wordt door stroomlijning van processen en de kwaliteit (en leveringscondities) van de verse producten verhoogd door tijdwinst tussen verschillende schakels. De ketenmarge is de totale marge van alle schakels in de keten vanaf veredeling tot en met de retail. Het is bekend dat de marges aan het begin (veredeling) en aan het eind (retail) van de keten hoger zijn dan in de tussenliggende schakels. Naast ketenintegratie binnen bedrijven is er vaker sprake van nauwe samenwerking tussen een aantal partners binnen afgebakende productketens, van veredeling, via de teler tot aan de retailer. Door zich een plaats te verwerven in zo’n keten kan een teeltbedrijf zich door de exclusiviteit op zijn teelt een meerwaarde verschaffen.

De innovatie zit hier in het verregaand doorvoeren van vraag (consument-)gestuurd produceren voor een specifiek marktsegment (veelal specialties). Er liggen genoeg kansen voor ketenintegratie zowel binnen bedrijven als tussen bedrijven, vanwege de aanwezigheid van grote productiebedrijven, handels- en logistiekbedrijven en de nabijheid van kennis- en onderwijscentra.

3.1.2

Productinnovaties

Van tijd tot tijd brengt de tuinbouw nieuwe productvarianten op de markt, die het assortiment van de glastuinder verrijken en de

TERUG NAAR INHOUDSOPGAVE

kans bieden om nieuw marktaandeel te veroveren. Ooit was de paprika zo’n noviteit, van recenter data zijn de trostomaat en de snoeptomaat. De sector heeft die nieuwe producten nodig, enerzijds omdat bestaande markten verzadigd (kunnen) raken en anderzijds omdat noviteiten zicht geven op nieuwe verdienmodellen (marktsegmenten). Binnen de glasgroenten is de teelt van specialties een trend. Voorbeelden zijn snackgroenten als snoeptomaatjes en smaaktomaten in diverse maten, kleuren en vormen. Ook in opkomst is de teelt van zachtfruit (bramen, bessen etc.). In snijbloemen en snijgroen breidt het assortiment zich voortdurend uit en is er veel exclusiviteit voor telers te vinden. De teelt van specialties kan ook voor bedrijven met een beperkte schaalgrootte aantrekkelijk en rendabel zijn. Een andere trend is de opkomst van biobased producten (producten gemaakt uit reststromen en/of gewassen uit de tuinbouw zoals papier en verpakkingsmateriaal), topsegmentproducten als zwarte peper en medicinale cannabis. Weer een ander segment dat in de toekomst mogelijk voet aan de grond krijgt is de teelt van inhoudsstoffen uit planten voor medicinale doelen of als kleur-, verf- of smaakstof. Voor de teelt van allerhande productinnovaties zijn in Oostland voldoende bedrijven te vinden, zowel in omvang als in innovatief ondernemerschap.