CConstaterende datPijnacker Nootdorp
Koppel je AI →
Document · PDF

Bijlage 1. Jaarstukken 2025

Raad Besluitvorming 9 juli 2026, gemeente Pijnacker NootdorpBij agendapunt: 166978742.496 woorden

Open het PDF bij iBabs ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 2 van 5

Niet gevonden in dit document.

2023

2024

2025

2026

Gemeente Pijnacker-Nootdorp

4,41

5,21

5,11

6,91

8,56

MRDH

10,84

9,22

8,21

9,24

9,34

Ontwikkeling leegstaande verkooppunten 2022

2023

2024

2025

2026

Gemeente Pijnacker-Nootdorp

6,32

8,05

10,47

11,05

12,28

MRDH

14,38

13,30

13,01

14,39

15,96

Winkelcentrum Parade Voor Winkelcentrum Parade is de samenwerking begin 2025 geformaliseerd in een samenwerkingsovereenkomst, inclusief afspraken over de Right to Challenge. Ook op het gebied van veiligheid werd nauw samengewerkt; in goede afstemming met de winkeliers van het winkelcentrum is jeugdoverlast effectief aangepakt. De leegstand in Winkelcentrum Parade bedraagt 4,87%, oftewel 625 m² WVO van een totaal van 12.835 m². Hiervan betreft 260 m² WVO frictieleegstand (tijdelijke leegstand tijdens renovatiewerkzaamheden of door een onderbroken huurcontract) in vier panden die korter dan één jaar leegstaan. Daarnaast is sprake van langdurige leegstand in één pand van 365 m² WVO (bron: Locatus). In 2025 is onderzocht hoe enkele ondernemers kunnen uitbreiden door inzet van leegstaande panden. In 2026 vinden naar verwachting enkele uitbreidingen plaats, waarmee de leegstand weer daalt.

24

Winkelcentrum Pijnacker Centrum Begin 2025 is de samenwerkingsovereenkomst voor het centrummanagement verlengd. Er vindt maandelijks ambtelijk overleg plaats en twee tot drie keer per jaar bestuurlijk overleg. In 2025 zijn in het kernwinkelgebied (Ackershof 1 en 2) enkele panden leeggekomen, terwijl andere panden opnieuw zijn ingevuld door inzet van vastgoedeigenaren. Voor de aanloopstraten is functiewijziging mogelijk in het bestemmingsplan. In 2025 zijn hiervoor enkele initiatieven ontstaan die op de langere termijn kunnen bijdragen aan het verminderen van leegstand. In het kernwinkelgebied (Ackershof 1 en Ackershof 2) van Pijnacker bedraagt de leegstand 5,52%, wat neerkomt op 570 m² WVO van een totaal van 10.329 m² (bron: Locatus). Deze leegstand betreft grotendeels frictieleegstand.

Wat hebben we daarvoor gedaan? Om de beoogde maatschappelijke effecten te bereiken, hebben we ingezet op vijf prestatievelden (zie de hoofdactiviteiten in onderstaande doelenboom). Per prestatie geven we de activiteiten, het beoogde resultaat en de feitelijke realisatie in 2025 weer. Activiteit

Resultaat

Toelichting status

Programma: 02 Economie en glastuinbouw Hoofdactiviteit (rol): 1. Kwaliteit verbeteren van de bestaande economische gebieden Uitvoering geven aan het uitvoeringsplan gebiedsgericht omgevingsprogramma Bedrijventerrein de Boezem

Herziening omgevingsplan, vervolgonderzoek Boezemvaart en plan van aanpak strijdig gebruik.

In 2025 is uitvoering gegeven aan de verkenning Boezemvaart, waarbij onderzocht is hoe de beschikbare (milieu)ruimte optimaal benut kan worden. Het plan van aanpak voor strijdig gebruik op bedrijventerrein de Boezem is ambtelijk voorbereid. Echter gelet op de bestuurlijke, maatschappelijke en financiele impact is gekozen om de beschikbare capaciteit in te zetten op ondermijning, illegale bewoning en situaties waarin formele handhavingsverzoeken zijn ingediend. Hierdoor is er geen integrale uitvoering gegeven aan het initiële plan van aanpak strijdig gebruikt. In 2025 hebben integrale controles plaatsgevonden op bedrijventerrein de Boezem waaruit enkele handhavingsacties zijn gekomen gericht op het strijdig gebruik (illegale bewoning).

Via Businesspark Haaglanden de juiste bedrijven, kennis en expertise naar onze bedrijventerreinen halen

Jaarplan 2025 en jaarverslag 2024 Businesspark Haaglanden.

In 2025 is de expertise en het netwerk van Businesspark Haaglanden ingezet bij de verkenning Boezemvaart en de verkenning van de mogelijkheden van een circulaire hub op de Boezem. Daarnaast hebben er meerdere expertiseen netwerkbijeenkomsten plaatsgevonden.

Hoofdactiviteit (rol): 2. Verduurzamen en vergroenen bedrijventerreinen Aanjagen, stimuleren en faciliteren van groene bedrijfskavels en gevels

Afspraken bij verkoop van bedrijfskavels, kennisdeling in regionaal en provinciaal verband.

In 2025 zijn nieuwe reserveringsovereenkomsten gesloten. Bij de openbare selecties zijn in de selectieleidraad voorwaarden gesteld en inschrijvers gestimuleerd om te vergroenen. In 2025 is samen met het bestuur van de Boezem een initiatief gestart om te vergroenen op het bedrijvenpark.

Faciliteren en participeren in (gezamenlijke) verduurzamingsprojecten. Waaronder het project ‘Smart Grid’ Boezem en de ‘Energie Dashboards’

Inzet bedrijvencoach Energie, opstellen van een duurzaamheidsdashboard.

In 2025 heeft de gemeentelijke energiecoach 25 ondernemers ondersteund bij hun energie- en verduurzamingsvraagstukken. Het smart grid project is gestagneerd door de

25

Activiteit

Resultaat

Toelichting status afgeroepen energiecongestie door Tennet.

Hoofdactiviteit (rol): 3. Herstructurering en innovatie glastuinbouw Het ontwikkelen van gebiedsgerichte Gebiedsgericht omgevingsprogramma omgevingsprogramma voor de glastuinbouw vitale glastuinbouw (inclusief in Pijnacker-Nootdorp handelingsperspectief wonen in glas).

In mei 2025 heeft de gemeenteraad besloten de conceptkaders voor wonen in de glastuinbouwgebieden op basis van scenario twee nader uit te werken en in te brengen bij de provincie Zuid-Holland voor het ontwikkelen van nieuw provinciaal beleid. Hiertoe hebben meerdere gesprekken op verschillende niveaus met de provincie plaatsgevonden. In 2025 is aan deze conceptkaders gewerkt en zijn drie van vier aangenomen moties en toezeggingen bij de conceptkaders nader uitgewerkt. In december is de raad hierover geinformeerd. Verder heeft in december de eerste informatieavond plaatsgevonden voor bewoners van de glastuinbouwgebieden.

Hoofdactiviteit (rol): 4. Meer menging van functies in de centra Samen met vastgoedeigenaren, ondernemers en stakeholders werken aan bruisende vitale centra, met meer ruimte voor menging van functies

Opstellen en uitvoeren samenwerkingsovereenkomsten tussen gemeente, ondernemers en vastgoedeigenaren.

In Pijnacker Centrum is de samenwerkingsovereenkomst voor het jaar 2025 verlengd. In 2025 is de samenwerking tussen ondernemersvereniging, vastgoedeigenaren en gemeente bij winkelcentrum Parade geformaliseerd.

Hoofdactiviteit (rol): 5. Versterken economische vernieuwing Betrekken van nieuwe inwoners bij de lokale Tas voor nieuwe inwoners met daarin gemeenschap en bekendheid generen voor vouchers voor het lokale bedrijfsleven lokaal bedrijfsleven via citymarketing

Het Natuurlijk Pijnacker Nootdorp voordeelmagazine is ook in 2025 verstrekt aan nieuwe inwoners

Citymarketing koppelen aan actuele thema’s Nieuwe inwoners zijn bekend met de lokale De citymarketingwebsite is in 2025 volledig en evenementen gemeenschap, winkelcentra, lokale winkels, gemigreerd naar de gemeentelijke website culturele organisaties en sportverenigingen. en vormt een integraal onderdeel hiervan. Daarbij zijn voornamelijk lokale activiteiten onder de aandacht gebracht. Opstellen omgevingsprogramma Aantrekkelijk Economisch Vestigingsklimaat

Omgevingsprogramma Aantrekkelijk Economisch Vestigingsklimaat

De planning en oplevering van het omgevingsprogramma Aantrekkelijk Economisch Vestigingsklimaat is bijgesteld naar 2026 (voorheen Q4 2025).

Participeren in de regionale projecten van de MRDH op het gebied van economische vernieuwing

Overzicht van inspanningen en resultaten via Het in de programmabegroting genoemde het jaarverslag Economie jaarverslag economie wordt niet meer opgesteld. In de voorliggende jaarrekening 2025 zijn de regionale inspanningen verantwoord. Uw raad heeft in oktober de zienswijze voor de ontwerpvisie Economisch Vestigingsklimaat MRDH 2050 vastgesteld.

Samen met ondernemers en stakeholders onze economische visie actualiseren

Evaluatie economische visie en uitgevoerde peiling ondernemersklimaat.

De evaluatie van de economische visie is gekoppeld aan het vertraagde Omgevingsprogramma Aantrekkelijk Economisch Vestigingsklimaat. Daarom is ook de actualisatie van de economische visie getemporiseerd, totdat er een besluit is genomen over de toekomstige inzet van de omgevingsprogramma’s.

Wat heeft het gekost ? In onderstaande overzichten verantwoorden we de gerealiseerde lasten en baten (voor exploitatie- en investeringsbudgetten) binnen dit programma.

26

Specificatie van de lasten en baten van het programma Economie en glastuinbouw (bedragen x €1.000)

Prim. begroting 2025

Begroting na wijziging 2025

Rekening 2024

Lasten

-11.672

-3.901

-3.918

Baten

10.639

2.780

2.710

Totaal

-1.033

-1.121

-1.207

Rekening 2025

Afwijking tov. begroting na wijziging 2025

Afwijking tov. rekening 2024

-2.881

1.020

1.037

2.124

-656

-587

-757

364

450

Afwijking tov. begroting na wijziging 2025

Afwijking tov. rekening 2024

Specificatie van de lasten en baten per taakveld Economie en glastuinbouw (bedragen x €1.000)

Prim. begroting 2025

Begroting na wijziging 2025

Rekening 2024

Rekening 2025

310 - Economische ontwikkeling

-955

-1.042

-1.169

-1.216

-174

-48

320 - Fysieke bedrijfsinfrastructuur

-8.586

-1.980

-1.975

-794

1.186

1.181

-319

-319

-312

-312

7

-0

Lasten per taakveld

330 - Bedrijvenloket en bedrijfsregelingen 340 - Economische promotie Totaal

-28

-28

-37

-26

2

10

-9.887

-3.369

-3.493

-2.349

1.020

1.144

Baten per taakveld 310 - Economische ontwikkeling 320 - Fysieke bedrijfsinfrastructuur 330 - Bedrijvenloket en bedrijfsregelingen 340 - Economische promotie

0

0

12

17

17

5

10.371

2.512

2.400

1.857

-655

-543

48

48

42

46

-3

4

219

219

256

203

-16

-53

10.639

2.780

2.710

2.124

-656

-587

752

-589

-782

-225

364

557

320 - Fysieke bedrijfsinfrastructuur

-1.785

-532

-425

-532

0

-107

Totaal

-1.785

-532

-425

-532

0

-107

Toevoegingen en onttrekkingen reserves

-1.785

-532

-425

-532

0

-107

Resultaat

-1.033

-1.121

-1.207

-757

364

450

Totaal Totaal saldo van baten en lasten Toevoeging aan reserves

Analyse afwijkingen tussen de begroting 2025 na wijziging en de Jaarrekening 2025 02 Economie en glastuinbouw (bedragen × € 1.000)

Baten

Lasten

Bijdrage ondernemersfonds /ozb: De bijdrage ondernemersfonds is gekoppeld aan de extra heffing op de OZB niet-woningen. De definitieve bijdrage die aan het ondernemersfonds betaald moet worden voor de jaren 2023, 2024 en 2025 is € 145.000 hoger dan geraamd. Deze hogere bijdrage is ook als hogere inkomsten op taakveld 062 OZB niet- woningen zichtbaar.

-

-145

Overig

17

-29

Hogere winstneming grex bedrijventerreinen: In totaal is in 2025 een voordeel op de grondexploitaties gerealiseerd van €1.063.000. Van dit voordeel is €532.000 gestort in de Algemene Reserve conform begroting. Het overige ad €531.000 is onderdeel van het jaarresultaat.

531

-

Lagere inkomsten verkopen gronden: De inkomsten uit verkopen van gronden vallen lager uit dan begroot. De realisatie van deze inkomsten schuift door naar 2026. Een nadere toelichting per grondexploitatieproject is opgenomen in de paragraaf grondbeleid.

-853

-

Lagere kosten grondexploitatie: Diverse werkzaamheden voor de grondexploitaties bedrijventerreinen hebben nog niet plaatsgevonden in 2025. Deze staan gepland voor 2026 en later gepland. In de paragraaf grondbeleid is een uitgebreide toelichting per project opgenomen.

-

1.174

Overig

-333

12

Overig

-3

7

310 Economische ontwikkeling

320 Fysieke bedrijfsinfrastructuur

330 Bedrijvenloket en bedrijfsregelingen 340 Economische promotie

27

02 Economie en glastuinbouw (bedragen × € 1.000)

Baten Overig

Totaal 02 Economie en glastuinbouw

Investeringen Niet van toepassing voor programma Economie & Glastuinbouw.

28

Lasten

-16

2

-656

1.020

3. Mobiliteit Pijnacker-Nootdorp is een verkeersveilige gemeente, met goede bereikbare voorzieningen en efficiënt openbaar vervoer. Bovendien wordt er ingezet op duurzaam en schoon vervoer.

Algemene omschrijving Het programma Mobiliteit bestaat uit drie onderdelen: 1. Verkeer en wegen; 2. Parkeren; 3. Openbaar vervoer. Met de uitwerking van deze onderdelen werken we aan de voorwaarden om mobiliteit van onze huidige bewoners en ondernemers mogelijk te maken en kijken we tevens hoe we dit voor de toekomstige inwoners kunnen waarborgen.

Wat wilden we bereiken?

Doelstelling

Lokaal en regionaal sterk verbonden gericht op duurzame mobiliteit

Wat wilden we bereiken

Een bereikbare gemeente

Wat hebben we daarvoor gedaan 1. Infrastructuur duurzaam veilig (her)inrichten en stimuleren verkeersveilig gedrag

Een verkeersveilige gemeente Toegankelijk en bruikbaar OV Keuze voor schoon vervoer

2. Stimuleren van duurzamere vormen van mobiliteit 3. Duurzaam en doelmatig beheren van de Openbare Ruimte 4. Samen met de MRDH werken aan de instandhouding van een dekkend netwerk aan ov-voorzieningen 5. Faciliteren van de keuze voor schoon vervoer

Met de uitvoering van dit programma streven we ernaar dat Pijnacker-Nootdorp verkeersveilig en goed bereikbaar is, waarbij er wordt ingezet op het gebruik van duurzaam vervoer. Deze doelstellingen zijn in lijn met de Omgevingsvisie Pijnacker-Nootdorp 2050, de Visie op Duurzame Mobiliteit en het Raadsakkoord op hoofdlijnen 2022-2026. De gemeente bestaat uit drie kernen, verschillende buurtschappen en heeft een relatief groot grondoppervlak. Dat betekent dat voorzieningen verspreid door de gemeente liggen. Goed openbaar vervoer en een efficiënt wegennet zijn essentieel om snel bij voorzieningen en werkplekken te komen. Daarnaast zijn voldoende parkeerfaciliteiten voor zowel auto’s als fietsen noodzakelijk. Het is voor de veiligheid en de bereikbaarheid van groot belang dat de bestaande infrastructuur goed wordt beheerd. Onze plannen hiervoor leggen we vast in beheerplannen.

29

Een bereikbare gemeente Verkeerscirculatie Om zicht te houden op de verkeersdruk monitoren we het verkeer op de belangrijkste wegen. In 2025 is op enkele wegen een toename van het verkeer gemeten. De stijging op de Noordweg hangt samen met de tijdelijke afsluiting van de Nieuwkoopseweg gedurende een deel van het jaar. Ook op de Tuindersweg en de Klapwijkseweg is het verkeer toegenomen. Dit is te verklaren door de afsluiting van de Katwijkerlaan, een groter gebruik van de Van Buysenlaan als ontsluitingsroute van Keijzershof en de oplevering van nieuwe woningen in Tuindershof. Op de overige wegen is het verkeersaanbod ten opzichte van 2024 stabiel gebleven of licht gedaald. Over het algemeen kunnen de wegen de groei verwerken. In de ochtendspits ontstaat met name vertraging op de Hofweg richting de A12 en op de Klapwijkseweg/ Oostlaan richting het centrum. In de avondspits geldt dit voor de Noordweg richting Pijnacker en bij de rotonde Westlaan/ Europalaan.

Ontwikkeling verkeersintensiteiten PijnackerNootdorp 20.000

La

an

Ho f

we g va M n… ol en w Br eg as No laan or d Ka we tw g ij Kl ker… ap w ij Tu ks… in de Zu rs… id po De ld… lft se De st… lft se st …

0

2021 2024

2022 2025

2023

Parkeren De gemeenteraad heeft in september 2025 de parkeervisie Pijnacker-Nootdorp 2040 vastgesteld. In november 2025 is een gemeentebreed parkeeronderzoek uitgevoerd in woongebieden, bedrijventerreinen, centrumgebieden, P+R-locaties en sportterreinen. De resultaten worden in het eerste kwartaal van 2026 verwacht en geven inzicht in de parkeerdruk op maatgevende momenten en het parkeergedrag. Deze resultaten worden in 2026 meegenomen bij het opstellen van een nieuwe parkeernota.

Openbaar Vervoer De verwachting is dat meer reizigers in 2025 gebruik hebben gemaakt van het openbaar vervoer, maar cijfers van HTM, RET en EBS moeten hierover nog uitsluitsel geven. Het aantal reizigers bij de buurtbus is in 2025 met ca. 15.000 reizigers stabiel gebleven.

Een verkeersveilige gemeente

In Pijnacker-Nootdorp is een duidelijke afname te zien van het aantal verkeersongevallen per inwoner. Nadat dit tot 2025 nog licht was gestegen tot 4,5 ongevallen per 1.000 inwoners, is het in 2025 gedaald tot 3,5 per 1.000 inwoners. Die trend is ook zichtbaar in het aantal verkeersslachtoffers dat in 2025 is gezakt van 131 naar 103. De daling is vooral te zien bij fietsers, e-bikers en scooterrijders in de leeftijdsgroepen tot 25 jaar en 50+. Een duidelijke verklaring daarvoor is er niet. Hoewel de wegen drukker zijn geworden, lijken weggebruikers voorzichtiger te zijn in het verkeer. De aandacht voor educatie en campagnes zou daarin een rol kunnen spelen.

30

Geregistreerde verkeersongevallen per 1.000 inwoners 10

7,5

5

2,5

0 Pijnacker-Nootdorp 2021

2022

2023

Nederland 2024

2025

verkeersslachtoffers gemeentewegen Pijnacker-Nootdorp 150

100

50

0 Aantal gewonden 2021

2022

Aantal doden 2023

2024

2025

Verkeersveilige infrastructuur We richten onze infrastructuur duurzaam veilig in volgens de richtlijnen van het landelijk kennisinstituut CROW. In 2025 is het voorlopig ontwerp voor het verkeersveiligheidsproject Kerkweg/Veenweg aan de omwonenden voorgelegd. De raad heeft in de voorjaarsnota 2025 budget beschikbaar gesteld voor verkeersveiligheidsmaatregelen op de Zijdeweg. Helaas konden de werkzaamheden door slecht weer niet meer in 2025 worden uitgevoerd en zijn ze uitgesteld naar het tweede kwartaal 2026. In 2025 zijn twee verkeersveiligheidsonderzoeken uitgevoerd. Het eerste onderzoek richtte zich op de rotonde bij de Noordweg en de omliggende wegen. Het tweede op de veiligheid van schoolroutes. Uit beide onderzoeken blijkt dat de verkeersveiligheid over het algemeen op orde is. Tegelijkertijd zijn er mogelijkheden om de verkeersveiligheid verder te verbeteren en er zijn daarom voor beide thema’s aanbevelingen opgesteld voor de korte, middellange en lange termijn. In 2025 is een aantal kortetermijnmaatregelen uitgevoerd. Zo is de bebording bij de rotonde Noordweg aangepast en zijn drempels op de Sportlaan aangebracht. De noodzaak en financiële haalbaarheid van de middellange en langetermijnmaatregelen worden in 2026 en 2027 nader onderzocht. In 2025 heeft de rekenkamer Pijnacker-Nootdorp de verkeersveiligheid in de gemeente

31

onderzocht. Dit onderzoek heeft geleid tot een aantal aanbevelingen, zoals voor een betere monitoring van maatregelen en resultaten. Het college gaat hiermee aan de slag.

Verlengde Komkommerweg In juni 2023 heeft de raad ingestemd met de realisatie van de Verlengde Komkommerweg. Deze weg moet de verkeersveiligheid op de Noordeindseweg en Rijskade voor met name fietsers verbeteren. In 2025 heeft overleg plaatsgevonden over de verwerving van de benodigde percelen. Dit traject vraagt zorgvuldigheid en kost meer tijd dan vooraf voorzien. Op dit moment is nog niet duidelijk of en wanneer de noodzakelijke gronden kunnen worden verworven.

Verkeerseducatie en gedragscampagnes We werken continu aan verkeerseducatie en gedragscampagnes. De campagne ‘Wij fietsen veilig op de rotonde’ hebben we in 2025 in een nieuw jasje gestoken met nieuwe ambassadeurs op de campagneposters en in de folders. De campagne is in 2025 onder andere ingezet bij het Stanislascollege en op de goed bezochte 112-Veiligheidsdag.

Duurzaam en doelmatig beheer van de openbare ruimte Wij onderhouden de wegen, fietspaden, bruggen, viaducten en de openbare verlichting om de verkeersveiligheid en bereikbaarheid te waarborgen. Het beheer en onderhoud worden uitgevoerd volgens de door de raad vastgestelde beheerplannen. In 2025 liep een aantal onderhoudscontracten af. Tegelijkertijd werd de gemeente geconfronteerd met aanzienlijke prijsstijgingen, die niet binnen het reguliere onderhoudsbudget konden worden opgevangen. Bij de Voorjaarsnota 2025 / Kadernota 2026 heeft de gemeenteraad daarom extra middelen beschikbaar gesteld. Hierdoor kon het bestaande kwaliteitsniveau van de straatreiniging in 2025 worden gehandhaafd.

Schoon vervoer

Om de bereikbaarheid van de gemeente zo optimaal mogelijk te houden, stimuleren wij onze inwoners en ondernemingen om zoveel mogelijk gebruik te maken van de fiets en het openbaar vervoer. Wanneer autogebruik noodzakelijk is, gaat de voorkeur uit naar emissieloos (elektrisch) vervoer.

Laadinfrastructuur In 2022 heeft de raad de Laadvisie ‘Opgeladen naar 2030’ vastgesteld. Daarin staat hoe de gemeente zorgt voor een goed en toegankelijk netwerk van openbare laadpalen. Dit doen we via een concessie met Equans. In 2025 zijn er 29 nieuwe laadpalen geplaatst. In totaal staan er nu 300 openbare laadpalen in de gemeente.

openbare laadpalen in Pijnacker-Nootdorp 320

25 20

3 20 24

22

20 2

21

20

20

20 20

20 19

5

17 20 18

20

20

20 1

16

0

Aantal openbare laadpa…

In 2025 zijn de gemeenten binnen de RAL-regio Zuidwest gestart met een aanbesteding voor een nieuwe concessie voor laadpalen. Onze gemeente doet hieraan mee. Vanaf 2026 worden laadpalen geplaatst binnen deze nieuwe concessie. Nieuwe laadpalen worden dan niet langer op aanvraag van inwoners geplaatst, maar op basis van gebruiksgegevens. In 2025 zijn hiervoor bijna 500 mogelijke locaties voor nieuwe laadpalen bekend gemaakt. Naar aanleiding van reacties van inwoners zijn sommige locaties geschrapt. Begin 2026 worden de definitieve locaties vastgelegd in een verkeersbesluit.

32

Het college heeft op 15 september 2025 besloten dat inwoners met een elektrische auto een openbare parkeerplaats mogen gebruiken om hun voertuig op te laden via een verlengde private laadaansluiting. De voorwaarden worden in 2026 verder uitgewerkt.

Metropolitane snelfietsroutes In februari 2024 heeft de raad ingestemd met het tracé en de (financiële) voorwaarden voor de metropolitane fietsroute Delft-Rotterdam Alexander. In 2025 zijn de delen die in onze gemeente liggen verder uitgewerkt en is samen met de gemeente Delft een projectorganisatie opgericht voor de realisatie van het fietsecoduct over de A13. Voor de metropolitane fietsroute Den Haag-Pijnacker is de Nieuwe Tolbrug over de Vliet een essentiële schakel. In 2025 hebben de gemeenten Den Haag, Leidschendam-Voorburg, Rijswijk en de provincie overlegd over deze verbinding. In 2026 overleggen de partijen over hoe nu verder met de aanleg van deze route.

Wat hebben we daarvoor gedaan? Om de beoogde maatschappelijke effecten te bereiken, hebben we ingezet op vijf prestatievelden (zie de hoofdactiviteiten in onderstaande doelenboom). Per prestatie geven we de activiteiten, het beoogde resultaat en de feitelijke realisatie in 2025 weer. Activiteit

Resultaat

Toelichting status

Programma: 03 Mobiliteit Hoofdactiviteit (rol): 1. Infrastructuur duurzaam veilig (her)inrichten en stimuleren verkeersveilig gedrag Opstellen Omgevingsprogramma Duurzame mobiliteit

Kaderstellende notitie voor Omgevingsprogramma Duurzame Mobiliteit (waaronder analyse toekomstige verkeersstromen)

Uitvoeren projectenagenda Planologische procedure verkeersveiligheid & Verlengde Komkommerweg verkeersveiligheidsacties Fietsplan 'Gelukkig op de Fiets'

De kaderstellende notitie voor het Omgevingsprogramma Duurzame Mobiliteit is verschoven en wordt in het derde kwartaal van 2026 aan de raad ter besluitvorming voorgelegd. In 2025 heeft overleg plaatsgevonden over de verwerving van de benodigde percelen. Dit traject vraagt zorgvuldigheid en kost meer tijd dan vooraf voorzien. Op dit moment is nog niet duidelijk of en wanneer de noodzakelijke gronden kunnen worden verworven. De planologische procedure hangt samen met de verwerving van de gronden.

Start planvorming voor herinrichting Bij de voorjaarsnota heeft de raad ingestemd Emmastraat ((tussen de Van Brachtstraat en om de onderhoudswerkzaamheden aan de het Oranjeplein) Emmastraat uit te stellen in verband met beschikbare capaciteit. De staat van de riolering en de bestrating laten dit uitstel ook toe. Uitvoering verkeersveiligheidsplan voor de Kerkweg en Veenweg in Nootdorp.

In 2025 is het ontwerp voor de herinrichting verder uitgewerkt.

Verbetering verkeersveiligheid kruispunten Katwijkerlaan / Nieuwkoopseweg en Katwijkerlaan / Reesloot

in 2025 hebben we de maatregelen technisch uitgewerkt. De uitvoering start in 2026.

Hoofdactiviteit (rol): 2. Stimuleren van duurzamere vormen van mobiliteit Faciliteren deelmobiliteit

Uitgewerkt deelmobiliteitbeleid in regionaal verband

In 2025 is de haalbaarheid van een pilot voor een regionaal deelfietsensysteem voor de Haaglanden-regio onderzocht. In 2026 neemt het college een besluit over het al dan niet deelnemen aan deze pilot.

Herijken parkeerbeleid

Nota parkeernormen

In het najaar van 2025 is een parkeeronderzoek in onder meer de woonwijken uitgevoerd. De uitkomsten worden betrokken bij de nota parkeernormen die in 2026 wordt opgesteld.

Parkeervisie

De raad heeft in september 2025 de parkeervisie vastgesteld.

Raadsvoorstel MFR Den Haag-Pijnacker

In 2025 hebben Den Haag, LeidschendamVoorburg, Rijswijk en de provincie overleg gevoerd over de voor deze route essentiële

Uitvoeren Fietsplan 'Gelukkig op de Fiets'

33

Activiteit

Uitwerken MRDH-Handreiking 'Ketenmobiliteit op OV-knooppunten'

Resultaat

Toelichting status verbinding over de Vliet. In 2026 wordt een besluit genomen over hoe nu verder met deze route.

Uitwerking metropolitane fietsroutes

In 2025 zijn voorbereidingen getroffen voor de aanleg van de delen van de MFR Delft-Rotterdam Alexander die binnen onze gemeente liggen. In 2025 is geen verdere uitwerking gegeven aan onze delen van de MFR Den HaagPijnacker omdat de gemeenten Den Haag, Rijswijk, Leidschendam-Voorburg en de provincie eerst een besluit moeten nemen over een essentiële schakel in de route, de Nieuwe Tolbrug over de Vliet.

Inrichtingsplannen stationsgebieden Nootdorp en Pijnacker-Zuid bij ontwikkeling bedrijvenpark Heron en woningbouw Centrumlijn

Pijnacker Zuid: In 2025 is de inrichting van het stationsgebied (Wijck) verder uitgewerkt. De nieuwe inrichting loopt parallel met de oplevering van de woningen eind 2026. Nootdorp: Hieraan is in 2025 geen vervolg gegeven, omdat In 2025 eerst overleg gevoerd moest worden over een Bestuursovereenkomst metronet met daarin waarin afspraken over de samenwerking bij de realisatie van de frequentieverhoging van de E-lijn in 2033. In 2026 volgt besluitvorming hierover. In dat kader moet bekeken worden of verdere verbetering van het stationsgebied (financieel) haalbaar is. In de tussenliggende periode wordt de stationsomgeving rondom Heron ingericht op een niveau dat volstaat voor de komende jaren.

Hoofdactiviteit (rol): 3. Duurzaam en doelmatig beheren van de Openbare Ruimte Uitvoeren van het beheer op basis van de Beheerplannen voor wegen, civiele kunstwerken en openbare verlichting &verkeersregelinstallaties.

Actualisatie Beheerplan Wegen

In de informatienota van september 2025 hebben we de raad geïnformeerd over de financiële tekorten bij het beheer. .

Uitgevoerd beheer op basis van de Beheerplannen

In 2025 hebben we groot onderhoud uitgevoerd op diverse wegen, onder andere de Hofweg, Molenaar Blonkweg, Hoogseweg en een deel van de Wilgenweg. Daarnaast hebben we groot onderhoud uitgevoerd aan 4 rotondes op de Klapwijkseweg en aan diverse voet- en fietspaden zoals de Rijksstraatweg en het Stuiverpad. We hebben verschillende steigers en bruggen vervangen en bij 2 bruggen hebben we de constructie versterkt. In 2025 zijn 3300 armaturen vervangen in de wijken Vrouwtjeslant/Nieuwveen, De Venen, Tolhek, Keijzershof en Emerald en op de bedrijventerreinen Ruyven en de Boezem.

Hoofdactiviteit (rol): 4. Samen met de MRDH werken aan de instandhouding van een dekkend netwerk aan ov-voorzieningen Deelnemen aan de gemeenschappelijke regeling MRDH

Bestuursovereenkomst metronet

In 2025 is over de inhoud van de Bestuursovereenkomst metronet overleg gevoerd. Dit leidt tot ondertekening van de overeenkomst in 2026.

Deelname aan MRDH-project voor uitbreiding van metro-capaciteit E-lijn richting Den Haag

De frequentieverhoging gaat naar verwachting in 2033 in. In 2025 is overleg gevoerd over veiligheids-en geluidsaspecten die hiermee samenhangen.

Voorstel voor weekendmetro

Er is geen capaciteit bij de RET voor eventuele uitbreiding van de weekendmetro, waardoor in 2025 hierover geen overleg is gevoerd.

Hoofdactiviteit (rol): 5. Faciliteren van de keuze voor schoon vervoer Uitvoeren Laadvisie 'Opgeladen naar 2030'

34

Faciliteren plaatsing van laadpalen

In 2025 liep de concessie met Equans voor het plaatsen van publieke laadpalen af. In september 2025 is gestart met de regionale aanbesteding voor een nieuwe concessie die van 2026 tot en met 2030 loopt.

Activiteit

Resultaat

Toelichting status

Locatieplan laadpalen

In 2025 is een concept plankaart met ruim 500 oplaadlocaties voorgelegd aan bewoners. Deze worden vastgelegd in een ontwerp-verkeersbesluit voor 2026–2030, dat in oktober ter inzage is gegaan. Het definitieve verkeersbesluit voor toekomstige oplaadlocaties wordt in het eerste kwartaal van 2026 genomen.

Wat heeft het gekost? In onderstaande overzichten verantwoorden we de gerealiseerde lasten en baten (voor exploitatie- en investeringsbudgetten) binnen dit programma.

Specificatie van de lasten en baten van het programma Mobiliteit (bedragen x €1.000)

Prim. begroting 2025

Begroting na wijziging 2025

Rekening 2024

Rekening 2025

Lasten

-8.100

-8.330

-7.690

Baten

746

999

788

Totaal

-7.354

-7.331

-6.902

Afwijking tov. begroting na wijziging 2025

Afwijking tov. rekening 2024

-8.796

-466

-1.106

1.484

485

696

-7.312

19

-409

Afwijking tov. begroting na wijziging 2025

Afwijking tov. rekening 2024

-729

Specificatie van de lasten en baten per taakveld Mobiliteit (bedragen x €1.000)

Prim. begroting 2025

Begroting na wijziging 2025

Rekening 2024

Rekening 2025

-8.060

-8.316

-7.680

-8.408

-92

-40

-14

-11

-8

6

3

-8.100

-8.330

-7.690

-8.416

-86

-726

210 - Verkeer en vervoer

217

217

332

703

485

370

Totaal

217

217

332

703

485

370

-7.883

-8.113

-7.358

-7.713

399

-356

210 - Verkeer en vervoer

0

0

0

-380

-380

-380

Totaal

0

0

0

-380

-380

-380

210 - Verkeer en vervoer

528

782

455

782

0

326

Totaal

528

782

455

782

0

326

Toevoegingen en onttrekkingen reserves

528

782

455

402

-380

-54

-7.354

-7.331

-6.902

-7.312

19

-409

Lasten per taakveld 210 - Verkeer en vervoer 220 - Parkeren Totaal Baten per taakveld

Totaal saldo van baten en lasten Toevoeging aan reserves

Onttrekking aan reserves

Resultaat

Analyse afwijkingen tussen de begroting 2025 na wijziging en de Jaarrekening 2025 03 Mobiliteit (bedragen × € 1.000)

Baten

Lasten

Degeneratievegoedingen: In 2025 zijn verschillende degeneratievergoedingen ontvangen van netbeheerders, welke niet begroot waren. Deze degeneratievergoedingen zijn vergoedingen die netbeheerders en telecombedrijven aan gemeente betalen voor de levensduurverkorting van o.a. verhardingen en groen na graafwerkzaamheden. De ontvangen degeneratievergoedingen worden in de reserve gestort, zodat de toekomstige lasten hieruit gedekt kunnen worden.

-

-380

Degeneratievergoeding / reserve: In 2025 zijn verschillende degeneratievergoedingen ontvangen van netbeheerders, welke niet begroot waren. Deze degeneratievergoedingen zijn vergoedingen die

380

-

210 Verkeer en vervoer

35

03 Mobiliteit (bedragen × € 1.000) netbeheerders en telecombedrijven aan gemeente betalen voor de levensduurverkorting van o.a. verhardingen en groen na graafwerkzaamheden. De ontvangen degeneratievergoedingen worden in de reserve gestort, zodat de toekomstige kosten hieruit gedekt kunnen worden.

Baten

Lasten

Gladheidsbestrijding: De gemeente is verantwoordelijk voor de gladheidsbestrijding op haar eigen wegennet om de veiligheid te garanderen. Als gevolg van een zeer koude start en eind van het jaar met significante sneeuwval, zijn de lasten bij gladheidsbestrijding hoger uitgevallen.

-

-127

Kunstwerken: De werkelijke afschrijvingslasten bij civiele kunstwerken blijven achter ten opzichte van begroot. Geplande investeringen worden goedkoper uitgevoerd en/of worden later opgeleverd dan gepland waardoor de afschrijvingslasten nog tijdelijk uitblijven.

-

28

Mobiliteit: De kaderstellende notitie voor het Omgevingsprogramma Duurzame Mobiliteit is verschoven en wordt in het derde kwartaal van 2026 aan de raad ter besluitvorming voorgelegd. Voor gemeentebreed verkeersonderzoek incidenteel € 35.000 beschikbaar gesteld uit de stelpost Enecogelden. Het onderzoek is in 2025 nog niet uitgevoerd, het budget is in 2026 benodigd.

-

35

Ontvangen schadevergoedingen: In 2025 is een bedrag van € 125.000 ontvangen voor incidentele schades in de openbare ruimte, bestaande uit € 75.000 voor wegen en € 50.000 voor openbare verlichting.

125

-

Openbare verlichting: In 2025 zijn we verder gegaan met het verduurzamen van de openbare verlichting. Het overstappen naar ledverlichting, heeft geleid tot vermindering van het energieverbruik en lagere beheerskosten.

-

77

Personele inzet: Binnen het programma hebben we te maken met hogere personeelslasten dan begroot. Deze afwijking wordt voornamelijk veroorzaakt door meer gemaakte uren aan het project Klapwijk in het kader van mobiliteit.

-

-164

Straatmeubilair: De uitgaven bij straatmeubilair en bewegwijzering zijn lager uitgevallen, als gevolg van minder herstelwerkzaamheden en het ontbreken van noodzaak van vervanging van duurzame aanschaffingen zoals abri's.

-

77

Straatreiniging: Ondanks het extra beschikbaar gestelde budget (voorjaarsnota 2025), om de kwaliteit van de straatreiniging op peil te houden zijn de lasten toch nog hoger uitgevallen. Dit wordt veroorzaakt door hogere prijzen van de onderhoudsbestekken en hogere verwerkingskosten van het opgehaalde straatafval (toename volume).

-

-74

Wegen onderhoud: Op wegen onderhoud is in totaliteit minder uitgegeven onder andere als gevolg van het niet volledig uitvoeren van verschillende taken onder kleine verkeersmaatregelen. Middels een budgetoverheveling bij de jaarrekening wordt het resterende budget voor de verkeersmaatregelen Zijdeweg € 23.800 (beschikbaar gesteld uit de stelpost Enecogelden) en de uitvoering van kleine verkeersmaatregelen om meldingen over verkeersmaatregelen uit te voeren overgeheveld (€ 47.100). Deze maatregelen zijn in 2025 nog niet geheel tot uitvoeringen realisatie gekomen in 2026.

-

86

Overig

-20

-30

220 Parkeren Overig Totaal 03 Mobiliteit

-

6

485

-466

Investeringen Investeringsbudget Beschikbaar na bijstelling Najaarsnota 2025

Werkelijke uitgaven 2025

VRI Laan v Nootdorp-Veenweg (2019)

0

35.421

-35.421

Afsluiten

VRI Delftsestraatweg-Laan der 7 Linden (2018)

0

23.614

-23.614

Afsluiten

Brug t.b.v. Hospice Koningshove

69.381

25.589

43.792

Afsluiten

Geluidschermen Spui woningen en houtzagerij (2024)

32.506

34.915

-2.409

Afsluiten

BHP CKW 23-26 Houten brug Monnikenweg (2023)

25.200

0

25.200

Afsluiten

BHP CKW 23-26 26 steigers in Nootdorp (2026)

140.000

104.311

35.689

Afsluiten

BPH OV 23-26 Armaturen kleine projecten (2023)

29.361

39.019

-9.658

Afsluiten

Mobiliteit

Restant

afsluiten / handhaven

296.448

262.870

33.578

Totaal af te sluiten

Vervangen brug Reesloot/Katwijkerlaan (2021)

108.673

16.187

92.486

Handhaven

MFR Hazepadbrug (2022)

16.000

1.943

14.057

Handhaven

BHP Wegen 22-25 Fietspad Delftsestraatweg (2022)

50.000

0

50.000

Handhaven

BHP Wegen 17-20/ 22-25 Koningshof fase 8

622.474

567.636

54.838

Handhaven

0

4.419

-4.419

Handhaven

50.000

0

50.000

Handhaven

3.981.971

2.482.482

1.499.489

Handhaven

BHP Wegen 22-25 Emmastraat (2023) BHP Wegen 22-25 Nieuwkoopseweg (2023) BHP Wegen 22-25 Klapwijk (2024-2025)

36

Investeringsbudget BHP Wegen 22-25 Oude Leedeweg (2028)

50.000

19.806

30.194

Handhaven

Aanleg MFR - algemeen Plankosten (2031)

0

19.122

-19.122

Handhaven

-103.950

108.076

-212.026

Handhaven

0

41.042

-41.042 *

Handhaven

Herinrichting Raadhuisplein (2019)

186.308

0

186.308

Handhaven

BHP OV 19-22: Klapwijk: masten & netwerk (2022)

92.803

0

92.803

Handhaven

BHP OV 19-22: Klapwijk:vervanging armaturen (2022)

225.662

293.425

-67.763

Handhaven

BHP CKW 23-26 Betonnen bruggen

682.682

182.822

499.860

Handhaven

BPH OV 23-26 Lichtmasten& Netwerk overige (2023)

40.466

29.435

11.031

Handhaven

BPH OV 23-26Verkeerspollers Zonne- Windlusthof2023

88.671

812

87.859

Handhaven

BPH OV 23-26 Vervanging stroomkasten (2023)

101.710

6.620

95.090

Handhaven

3.455.722

2.466.911

988.811

Handhaven

0

2.646

-2.646 *

Handhaven

BHP OV 19-22: Masten & Netwerk Koningshof (2023)

42.194

30.359

11.835

Handhaven

BHP CKW 23-26 Steiger Ridderspoor (2023)

11.900

0

11.900

Handhaven

Bushalte Floralaan (2025)

90.000

22.841

67.159

Handhaven

Tijdelijke parkeervoorzieningen Mariaschool (2020)

25.000

0

25.000

Handhaven

Damwand zuidzijde Katwijkerlaan (2018)

772.987

0

772.987

Handhaven

Herstructurering Katwijkerlaan fase 1 (2021)

990.192

1.061.166

-70.974

Handhaven

0

3.117

-3.117 *

Handhaven

366.186

60.314

305.872

Handhaven

11.947.651

7.421.180

4.526.472

Totaal te handhaven

12.244.099

7.684.050

4.560.049

Aanleg MFR - deel 9 - 12 Herinrichting Kerkweg (2025)

BPH OV 23-26 Armaturen BHP OV 23-26 Lichtmasten Klapwijk (2024)

Aansch. gronden en kassen Verl. Komkommerweg(2023) Aanl.aansluitingsweg rotonde Delfsestr/Komk.(2023)

Totaal Mobiliteit

* Voor deze investering geldt dat het negatieve bedrag in jaarschijf 2025 gecompenseerd wordt in jaarschijf 2026. Aangezien het totaalbedrag van de investering niet wordt overschreden, wordt de overbesteding in 2025 als rechtmatig bestempeld.

Toelichtingen De kapitaalgoederen waaronder wegen, civiel technische kunstwerken en openbare verlichting worden door de gemeente in stand gehouden. Deze kapitaalgoederen worden beheerd op basis van de geldende beheerplannen. Daarnaast maken deze kapitaalgoederen vaak onderdeel uit van een veel groter geheel, zoals de projecten herinrichting Klapwijk, Koningshof, Katwijkerlaan, MFR, enz. Veel werkzaamheden zijn inmiddels al opgestart en lopen door in 2026. Belangrijke afwijkingen en verschillende af te sluiten investeringskredieten worden hieronder nader toegelicht:

VRI Laan v Nootdorp-Veenweg (2019) Bij de jaarrekening 2024 is per abuis aangegeven dat het investeringskrediet ten behoeve van de VRI Laan v Nootdorp-Veenweg (2019) met een restantsaldo van € 143.761 afgesloten kon worden. Echter zijn er in 2025 toch nog kosten gemaakt omtrent deze investering.

VRI Delftsestraatweg-Laan der 7 Linden (2018) Bij de jaarrekening 2024 is per abuis aangegeven dat het investeringskrediet ten behoeve van de VRI Delfsestraatweg-Laan der 7 Linden (2018) met een restantsaldo van € 114.617 afgesloten kon worden. Echter zijn er in 2025 toch nog kosten gemaakt omtrent deze investering.

BHP CKW 23-26 Houten brug Monnikenweg (2023) Bij nieuwbouw Hospice is een relatief nieuwe brug vrijgekomen. Deze is verplaatst ten laste van de exploitatie naar Monnikenweg.

BHP CKW 23-26 Houten brug Wagenmaker (2025) Ten laste van het exploitatiebudget civieltechnische kunstwerken is er levensduurverlengend onderhoud uitgevoerd.

37

BHP CKW 23-26 26 steigers in Nootdorp (2026) Aan de steigers is groot, levensduurverlengend onderhoud uitgevoerd. De steigers gaat hierdoor weer minimaal 20 jaar mee.

Vervangen brug Reesloot/Katwijkerlaan (2021) Tijdelijke dam aangelegd in afwachting van nieuwe brug. Investering aanhouden.

BHP Wegen 22-25 Emmastraat (2023) Bij de voorjaarsnota heeft de raad ingestemd om de onderhoudswerkzaamheden aan de Emmastraat uit te stellen in verband met de beschikbare capaciteit.

BHP OV 23-26 Vervanging stroomkasten (2023) In 2025 is een aantal stroomkasten ten behoeve van standplaatsen en evenementen vervangen. In 2026 worden er meerdere kasten vervangen.

Aanleg MFR Het project aanleg MFR bestaat uit diverse MFR-deelprojecten en bevindt zich in de voorbereidende fase, waaronder het maken van plankosten (deel 11) en het bouwrijp maken van locaties (deel 12). Voor deze investering op totaalniveau geldt dat het negatieve bedrag in jaarschijf 2025 gecompenseerd wordt door ramingen in toekomstige jaren. Het project aanleg MFR gaat tenslotte gepaard met een doorlooptijd tot en met 2028. Aangezien het totaalbedrag van de investering niet wordt overschreden, wordt de overbesteding in 2025 als rechtmatig bestempeld.

38

4. Groen en recreatie Pijnacker-Nootdorp is aantrekkelijke gemeente die een groene woon- en leefomgeving heeft en houdt, die zich richt op recreatie en biodiversiteit, zowel in de kernen als in het buitengebied.

Algemene omschrijving Het programma Groen en Recreatie bestaat uit drie onderdelen: 1. het ontwikkelen, beheren en onderhouden van openbaar groen, speelvoorzieningen, water en oevers; 2. natuur(bescherming); 3. recreatieve voorzieningen. Met de uitwerking van deze onderdelen zorgen we ervoor dat Pijnacker-Nootdorp een aantrekkelijke gemeente met een groene woon- en leefomgeving is en blijft.

Wat wilden we bereiken ?

Doelstelling

Een aantrekkelijke, groene woonen leefomgeving

Wat hebben we daarvoor gedaan

Wat wilden we bereiken

Behoud en ontwikkeling van (openbaar) groen in de kernen Behoud en versterken van natuur en biodiversiteit Behoud en ontwikkeling van (openbaar) groen, natuur & recreatie in het buitengebied

1. Bepalen beheer en onderhoud van groen, water, oevers en speelvoorzieningen in de kernen 2. Regisseren ontwikkeling van een samenhangend, ecologisch netwerk 3. Regisseren aanleg en beheer van natuuren recreatiegebied

Klimaatbestendige gemeente 4. Regisseren verbetering van de gebruikskwaliteit van het groene buitengebied 5. Bepalen en regisseren uitvoeringsplannen gericht op het realiseren van een klimaatbestendige gemeente

Inzet van dit programma is het behoud en de ontwikkeling van groen, recreatie en biodiversiteit, zowel in de kernen als in het buitengebied. Daarnaast willen wij een klimaatbestendige gemeente zijn.

Behoud en ontwikkeling van (openbaar) groen in de kernen

De gemeente beheert het openbaar groen om de openbare ruimte veilig, leefbaar en toegankelijk te houden. De hoeveelheid openbaar groen neemt langzaam toe door ontwikkeling van nieuwe wijken in onze gemeente. Het beheer en onderhoud worden uitgevoerd volgens de door de raad vastgestelde beheerplannen. Voor openbaar groen zijn dat het Beheerplan Groen 2023-2026 en het Beheerplan Spelen 2023-2026. In 2025 liep een aantal onderhoudscontracten af. Tegelijkertijd werd de gemeente geconfronteerd met aanzienlijke prijsstijgingen, die niet binnen het reguliere onderhoudsbudget konden worden opgevangen. Bij de Voorjaarsnota 2025/ Kadernota 2026 heeft de gemeenteraad daarom extra middelen beschikbaar gesteld. Hierdoor kon het bestaande kwaliteitsniveau van het groenbeheer in 2025 (en 2026) worden gehandhaafd.

39

Waardering leefomgeving

Rapportscore

9 8 7 6 2015

2017

2019

Totaaloordeel Speelvoorzieningen

2021

2023

2025

Groenvoorzieningen

Figuur 4.1 In 2025 is de laatste leefbaarheidsmonitor uitgevoerd. De Leefbaarheidsmonitor laat vanaf 2009 een stijgende waardering zien van de inwoners van onze gemeente voor hun woon- en leefomgeving (zie figuur 4.1). Dat geldt specifiek ook voor het aanbod en het onderhoud van de speelvoorzieningen en de groenvoorzieningen. De laatste jaren is de waardering voor de groenvoorzieningen verder gestegen.

Behoud van biodiversiteit

In 2025 is het Omgevingsprogramma Groen in en om de Kernen voorlopig vastgesteld. Dit is het nieuwe beleidskader voor natuur en biodiversiteit. Nadat de raad hiervan heeft kennisgenomen, stelt het college het Omgevingsprogramma definitief vast. Het programma wordt onder andere toegepast bij de aanleg van nieuwe woon- en werkgebieden en nieuwe infrastructuur. Door de uitvoering van maatregelen en door in de bestaande wijken meer groen ecologisch te beheren, wordt de biodiversiteit bevorderd. Onderdeel van het Omgevingsprogramma Groen in en om de Kernen is een uitvoeringsprogramma met maatregelen voor de komende vier jaar. Sinds 2022 werken wij samen met de provincie Zuid-Holland, Staatsbosbeheer en het Hoogheemraadschap van Delfland aan het project realisatie weidevogelkerngebied in de Zuidpolder van Delfgauw. Er is een succesvolle kavelruil uitgevoerd met meer dan twintig grondeigenaren. Hierdoor is een aaneengesloten kerngebied ontstaan met drie eigenaren (gemeente, Staatsbosbeheer en provincie). In 2025 is de uitvoering van het inrichtingsplan afgerond. Met de lokale agrariërs hebben wij meerjarige afspraken gemaakt over het beheer en de pacht van het kerngebied.

Dierenwelzijn Het beleid voor dierenwelzijn is in 2025 opgenomen in het Omgevingsprogramma Groen in en om de Kernen (zie onder biodiversiteit). In 2025 hebben wij financiële ondersteuning geboden aan de dierenambulance en diverse organisaties voor opvang van dieren. Ook hebben wij subisidie verstrekt aan de Papaver voor natuureducatie. In 2026 stopt deze subsidie.

Behoud en ontwikkeling van (openbaar) groen & recreatie in het buitengebied

Om de kernen ligt ruim 2.200 hectare buitengebied. Dat is ruim meer dan de helft van het totale gemeentelijk grondgebied. Daarvan is ongeveer 1.030 hectare natuur- en recreatiegebied, ruim 26% van het grondgebied van onze gemeente (bron: CBS). Als gemeente zijn wij verantwoordelijk voor het beheer van enkele gebieden. •

•

40

In 2025 hebben wij met Staatsbosbeheer uitvoering gegeven aan de Samenwerkingsovereenkomst voor het beheer van het Wandelbos (De Balij), de Dobbeplas en de Groene Keijzer. De provincie heeft in 2025 een nieuw subsidiekader vastgesteld voor de provinciale bijdrage aan recreatiegebieden. Hierdoor ontvangt de gemeente vanaf 2026 stapsgewijs substantieel minder subsidie voor de Dobbeplas. Voor de Groenzoom geldt dat we in 2025 verder hebben gewerkt aan de afronding van het project de Groenzoom, met de realisatie van de ecologisch-recreatieve verbindingen bij de Groenzoom-De Balij en de Molenlaan. In 2025 is fase 1 van de ecologische -recreatieve verbinding Groenzoom/Balij

•

de fietsstraat tussen de Reesloot en Katwijkerlaan aangebracht en in gebruik genomen. Voor de ecologische-recreatieve verbinding Groenzoom/Molenlaan zijn in 2025 diverse kabels en leidingen omgelegd en is het 'asfalterings'-bestek afgerond. Tot slot zijn wij onderdeel van de Landschapstafel Bijzonder Provinciaal Landschap Midden-Delfland. Bij deze samenwerking werken wij samen met buurgemeenten, de provincie en maatschappelijke organisaties aan de doelen van een aantrekkelijk landschap. De Groenzoom, de Zuidpolder van Delfgauw en de Ackerdijkse Plassen liggen binnen dit beschermde landschap. In 2025 is het uitvoeringsprogramma van de Landschapstafel geactualiseerd.

Klimaatbestendige gemeente

Het klimaat verandert. Daarom moeten op allerlei gebieden maatregelen worden genomen, die zorgen dat we in natte perioden droge voeten houden of voorkomen dat in drogere periodes verdroging optreedt. Daarvoor werken wij nauw samen met het Hoogheemraadschap van Delfland. In 2025 hebben wij bij nieuwe ruimtelijke ontwikkelingen zoals Tuindershof en de Scheg klimaatmaatregelen zoals wadi’s en waterdoorlatende verharding bij parkeervakken getroffen. Bij renovatieprojecten in de wijken Koningshof en Klapwijk is ook waterdoorlatende verharding bij parkeervakken toegepast. Daarnaast hebben we deelgenomen aan het NK tegelwippen. Door inwoners zijn ruim 12.000 tegels verwijderd en vervangen door groen. Zelf hebben we bijna 5.500 tegels uit de openbare ruimte verwijderd. In 2026 starten we met het Omgevingsprogramma Klimaatbestendige gemeente.

Wat hebben we daarvoor gedaan? Om de beoogde maatschappelijke effecten te bereiken, hebben we ingezet op vijf prestatievelden (zie de hoofdactiviteiten in onderstaande doelenboom). Per prestatie geven we de activiteiten, het beoogde resultaat en de feitelijke realisatie in 2024 weer. Activiteit

Resultaat

Toelichting status

Programma: 04 Groen en recreatie Hoofdactiviteit (rol): 1. Het uitvoeren van regulier beheer en onderhoud van groen, water, oevers en speelvoorzieningen in de openbare ruimte. Uitvoeren van het regulier Onderhoudsplan Groen in de Kernen

Uitgevoerd onderhoud groen, water, oevers en speelvoorzieningen in de openbare ruimte

Het beheer en onderhoud worden uitgevoerd volgens de door de raad vastgestelde beheerplannen. In 2025 liep een aantal onderhoudscontracten af. Tegelijkertijd werd de gemeente geconfronteerd met aanzienlijke prijsstijgingen, die niet binnen het reguliere onderhoudsbudget konden worden opgevangen. Bij de Voorjaarsnota 2025 / Kadernota 2026 heeft de gemeenteraad daarom extra middelen beschikbaar gesteld. Hierdoor kon het bestaande kwaliteitsniveau van het groenbeheer in 2025 en 2026 worden gehandhaafd. Voor het boomonderhoud en het dagelijks onderhoud van Pijnacker-West zijn nieuwe opdrachten op de markt gezet en zijn nieuwe aannemers geselecteerd. De aannemer voor Pijnacker-West is begin derde kwartaal begonnen en voor het boomonderhoud is de aannemer eind 2025 gestart.

Hoofdactiviteit (rol): 2. Het opstellen en uitvoeren van beleid en maatregelen ter bevordering van de biodiversiteit en dierenwelzijn Uitvoeren Omgevingsprogramma Groen in en om de Kernen

41

Omgevingsprogramma Groen in en om de Kernen in uitvoering

Het Omgevingsprogramma Groen in en om de Kernen is het beleidskader voor natuur, recreatie, spelen, de groene openbare ruimte in de kernen en dierenwelzijn. In 2025 is het ontwerp omgevingsprogramma ter inzage gelegd. De binnengekomen zienswijzen zijn verwerkt in de Nota van Beantwoording. Eind 2025 heeft het college het omgevingsprogramma voorlopig vastgesteld, en de raad hierover geïnformeerd. De planning is om het

Activiteit

Resultaat

Toelichting status omgevingsprogramma in het eerste kwartaal 2026 definitief vast te stellen.

Hoofdactiviteit (rol): 3. Het opstellen en uitvoeren van beleid en maatregelen ter bevordering van ontmoeten, recreëren, bewegen en spelen in de kernen Realiseren project Weidevogelkerngebied Zuidpolder van Delfgauw

Gerealiseerd Weidevogelkerngebied Zuidpolder van Delfgauw van minimaal 110 hectare

Het project voeren we uit met de provincie Zuid-Holland, Staatsbosbeheer en het Hoogheemraadschap van Delfland. In 2025 zijn de inrichtingsmaatregelen afgerond. Voor het beheer vanaf 2026 is in 2025 een samenwerkingsovereenkomst gesloten met Staatsbosbeheer. Voor het beheer zijn tot en met 2027 pachtovereenkomsten gesloten met lokale agrarische bedrijven voor het weidevogelbeheer.

Hoofdactiviteit (rol): 4. Het opstellen en uitvoeren van beleid en maatregelen ter bevordering van natuur en landschap, en recreëren in het buitengebied Realiseren ecologische en recreatieve Gerealiseerde ecologische en recreatieve verbinding Groen-Zoom-De Balij (onderdeel verbinding Groenzoom-De Balij van reconstructie Reesloot-Katwijkerlaan)

Dit is een deelproject van het project Katwijkerlaan (totale herinrichting). Het deelproject wordt gefaseerd aangelegd. Fase 1 betreft de inrichting van de fietsverbinding Reesloot tot de Katwijkerlaan als een nieuwe fietsstraat. Verder omvat deze fase de aanleg van de ecologische zone (deel Reesloot tot Katwijkerlaan). De oplevering van fase 1 is eind 2025 afgerond. Fase 2 betreft het aanbrengen van de definitieve brug over de Reesloot /Katwijkerlaan en een veilige verbinding over de kruising. Deze fase loopt mee met de werkzaamheden aan de Katwijkerlaan zelf. De start is voorzien voor medio 2027.

Hoofdactiviteit (rol): 5. Het opstellen en uitvoeren van maatregelen om de gevolgen van klimaatverandering te ondervangen Opstellen en uitvoeren Omgevingsprogramma Klimaatbestendige gemeente

Omgevingsprogramma Klimaatbestendige gemeente in uitvoering

De kaderstellende notitie voor het Omgevingsprogramma Klimaatbestendige gemeente is door gebrek aan capaciteit verschoven en wordt in de tweede helft van 2026 aan de raad ter besluitvorming voorgelegd. Verder hebben wij in 2025 meegedaan aan het NK Tegelwippen.

Realiseren recreatieve verbinding GroenzoomMolenlaan

Gerealiseerde recreatieve verbinding Groenzoom Molenlaan

Voor dit project is in 2025 de voorbelasting van de grond aangebracht en de watergang grotendeels gegraven. Ook is het bestek afgerond voor de asfalteringswerkzaamheden.

Wat heeft het gekost? In onderstaande overzichten verantwoorden we de gerealiseerde lasten en baten (voor exploitatie- en investeringsbudgetten) binnen dit programma.

Specificatie van de lasten en baten van het programma Groen en recreatie (bedragen x €1.000)

Prim. begroting 2025

Begroting na wijziging 2025

Lasten

-7.561

-7.710

-6.910

Baten

468

652

691

Totaal

-7.092

-7.058

-6.219

42

Rekening 2024

Rekening 2025

Afwijking tov. begroting na wijziging 2025

Afwijking tov. rekening 2024

-7.584

126

-674

687

35

-5

-6.897

161

-679

Specificatie van de lasten en baten per taakveld Groen en recreatie (bedragen x €1.000)

Prim. begroting 2025

Begroting na wijziging 2025

Rekening 2024

Rekening 2025

Afwijking tov. begroting na wijziging 2025

Afwijking tov. rekening 2024

570 - Openbaar groen en (openlucht)recreatie

-7.561

-7.710

-6.910

-7.584

126

-674

Totaal

-7.561

-7.710

-6.910

-7.584

126

-674

349

349

601

383

35

-218

Lasten per taakveld

Baten per taakveld 570 - Openbaar groen en (openlucht)recreatie Totaal

349

349

601

383

35

-218

-7.212

-7.362

-6.309

-7.201

161

-892

570 - Openbaar groen en (openlucht)recreatie

0

0

0

0

0

0

Totaal

0

0

0

0

0

0

570 - Openbaar groen en (openlucht)recreatie

120

303

90

303

0

213

Totaal

120

303

90

303

0

213

Toevoegingen en onttrekkingen reserves

120

303

90

303

0

213

-7.092

-7.058

-6.219

-6.897

161

-679

Totaal saldo van baten en lasten Toevoeging aan reserves

Onttrekking aan reserves

Resultaat

Analyse afwijkingen tussen de begroting 2025 na wijziging en de Jaarrekening 2025 04 Groen en recreatie (bedragen × € 1.000)

Baten

Lasten

Natuur en recratie: De werkelijk lasten met betrekking tot Kwaliteitsimpuls Dobbeplas zijn hoger uitgevallen dan geraamd. Hiertegenover staan aan de batenkant ook hogere opbrengsten. Al deze boekingen zijn in de exploitatie geboekt. Via resultaatbestemming gaat bij de jaarrekening 2025 verrekening met de reserve beheer Dobbeplas plaatsvinden.

-

-130

Natuur en recratie: De werkelijk ontvangen baten met betrekking tot Kwaliteitsimpuls Dobbeplas zijn hoger uitgevallen dan geraamd. Hiertegenover staan aan de lastenkant ook hogere uitgaven. Al deze boekingen zijn in de exploitatie geboekt. Via resultaatbestemming gaat bij de jaarrekening 2025 verrekening met de reserve beheer Dobbeplas plaatsvinden.

37

-

Onderhoud openbaar groen: In totaliteit zijn de onderhoudsuitgaven bij het onderdeel onderhoud openbaar groen lager uitgevallen, als gevolg van het tijdelijk uitblijven / later opleveren van de geplande areaaluitbreiding.

-

98

Onderhoud speelplaatsen: Bij het algemeen onderhoud speelplaatsen zijn hogere uitgaven te melden als gevolg van meer reparatiewerkzaamheden en autonome kostenstijgingen.

-

-42

Personele inzet: Op het gehele programma is € 200.000 minder aan personeelslasten uitgegeven. Dit heeft te maken met de onderbezetting binnen het team, waardoor er minder tijd is besteed aan het het product en er minder projecten uit het beheerplan zijn uitgevoerd.

-

200

570 Openbaar groen en (openlucht)recreatie

Overig Totaal 04 Groen en recreatie

-2

0

35

126

Investeringen Investeringsbudget Beschikbaar na bijstelling Najaarsnota 2025

Werkelijke uitgaven 2025

Water & Klimaat vergroen versteende wijken 2(2024)

35.131

25.000

10.131

Afsluiten

Speelruimteplan2019-2022: Delfgauw skatebaan(2022)

10.395

10.300

95

Afsluiten

Groen en recreatie

43

afsluiten / handhaven

Restant

Investeringsbudget BHP spelen 23-26 Speelplek Pijnackercentrum(2023)

30.000

30.791

-791

Afsluiten

BHP spelen 23-26 Speelplek de Venen oost (2023)

35.000

41.255

-6.255

Afsluiten

BHP spelen 23-26 Speelplekkn Pijnacker (2024)

147.133

153.301

-6.168

Afsluiten

BHP spelen 23-26 Speelplekken Nootdorp (2025)

127.500

267.900

-140.400

Afsluiten

BHP spelen 23-26 Speelplekken Nootdorp (2024)

25.692

24.564

1.128

Afsluiten

410.851

553.112

-142.261

Totaal af te sluiten

BPH Oev.22-26 Wilh.Sgl/Goudenreg.sgl/ Nieuwk (2023)

4.898

593

4.306

Handhaven

BPH Oevers 22-26 Katwijkerl.vanaf Sbocht F1(2025)

175.000

0

175.000

Handhaven

Herstel beschoeiingen DS. C. Spoorlaan (2023)

245.830

122.884

122.946

Handhaven

Verbinding Reesloot met Balijbos (2016)

-124.527

15.030

-139.557

Handhaven

Inrichting kavels/waterverband Molenlaan (2016)

131.017

146.932

-15.915

Handhaven

BHP groen 19-22: herinr.Koningshof fase 7+8

91.788

12.376

79.412

Handhaven

BHP groen 19-22: herinr. Klapwijk (2023+2024)

199.989

110.994

88.995

Handhaven

BHP spelen 23-26 Speelplek Koningshof (2023)

44.650

0

44.650

Handhaven

BHP spelen 23-26 Speelplekken Pijnacker (2025)

35.000

34.995

5

Handhaven

BHP spelen 23-26 Speelplekken Delfgauw (2024+2025)

94.559

89.230

5.329

Handhaven

Speelplek 's-Gravenhout (2025)

25.000

25.000

0

Handhaven

0

52.745

-52.745

Handhaven

923.204

610.778

312.426

Totaal te handhaven

1.334.055

1.163.890

170.165

Groenstrook Boezemweg West, grondkosten

Totaal Groen en recreatie

* Voor deze investering geldt dat het negatieve bedrag in jaarschijf 2025 gecompenseerd wordt in jaarschijf 2026. Aangezien het totaalbedrag van de investering niet wordt overschreden, wordt de overbesteding in 2025 als rechtmatig bestempeld.

Toelichting BHP spelen 23-26 Speelplekken Nootdorp Bij speelplek Nootdorp is een overschrijding zichtbaar van € 140.000, doordat de geplande werkzaamheden van 2026 in 2025 zijn uitgevoerd. Het negatieve bedrag in jaarschijf 2025 wordt grotendeels gecompenseerd met het beschikbaar gestelde budget in jaarschijf 2026 (€ 127.500).

BHP Oevers 22-26 Katwijkerl.vanaf S-bocht F1 Dit maakt onderdeel uit van de reconstructie S-bocht. De werkzaamheden zijn in uitvoering, maar nog niet afgerond.

Herstel beschoeiingen DS. C. Spoorlaan In 2026 wordt de overige 50% van kosten verwacht, die verband houden met de afronding van het project.

Verbinding Reesloot met Balijbos Het project Reesloot met Balijbos is een deelproject en maakt onderdeel uit van het project Katwijkerlaan (totale herinrichting). Het realiseren van de verbinding loopt mee met de werkzaamheden aan de Katwijkerlaan en is voorzien medio 2027.

BHP groen 19-22: herinr. Koningshof fase 7 & 8 De herinrichting van Koningshof betreft een grootschalig project welke is opgedeeld in verschillende fases. Fases 7 en 8 vormen de laatste twee fases van de herinrichting van de wijk, waarbij de wijk integraal wordt aangepakt. Binnen deze integrale aanpak worden de verschillende onderdelen zoals riolering, gemalen, groen,

44

speelvoorzieningen en verharding aangepakt. De planning is om de werkzaamheden in 2026 uit te voeren en passen binnen het beschikbaar gestelde budget.

BHP groen 19-22: herinr. Klapwijk Het herinrichten van het groen volgt pas in het laatste stand van het project. Eerst dienen de fysieke maatregelen met betrekking tot het herinrichten van de openbare ruimte zoals het aanbrengen van klimaatbestendige maatregelen en het vervangen van de riolering plaats te vinden. De groenwerkzaamheden worden in 2026 verder opgepakt.

BHP groen 23-26 Speelplek Koningshof Zie de eerdere toelichting bij de integrale herinrichting Koningshof.

BHP spelen 23-26 Speelplekken Delfgauw (2024) De werkzaamheden zijn in 2025 opgestart en lopen door in 2026. De resterende middelen zijn nodig om de kosten in 2026 te dekken.

BHP spelen 23-26 Speelplekken Delfgauw (2025) Voor deze investeringen geldt dat het negatieve bedrag in jaarschijf 2025 gecompenseerd wordt in jaarschijf 2026. Aangezien het totaalbedrag van de investering niet wordt overschreden, is de overbesteding in 2025 rechtmatig.

Groenstrook Boezemweg West, grondkosten De planning is om de werkzaamheden in 2026 uit te voeren.

45

5. Onderwijs en kinderopvang Inwoners kunnen zich ontwikkelen tot volwaardig en verantwoordelijk lid van de samenleving

Algemene omschrijving Het programma Onderwijs en kinderopvang bestaat uit drie onderdelen: 1. Openbaar basisonderwijs; 2. Huisvesting onderwijs en opvang in kindcentra; 3. Onderwijsbeleid en leerlingzaken, inclusief volwasseneneducatie. Met de uitwerking van deze onderdelen willen we dat inwoners zich kunnen ontwikkelen tot volwaardig en verantwoordelijk lid van de samenleving.

Wat wilden we bereiken ?

Doelstelling

Alle inwoners kunnen zich ontwikkelen tot volwaardig en verantwoordelijk lid van onze samenleving

Wat wilden we bereiken

Wat hebben we daarvoor gedaan

Jongeren gaan naar school

1. Regisseren basisvoorzieningen onderwijs

Jongeren behalen minimaal een startkwalificatie

2. Regisseren voorschools aanbod van goede kwaliteit voor de jeugd tot 4 jaar

Volwassen inwoners kunnen zich verder ontwikkelen

3. Uitvoering van een lokaal educatieve agenda 4. Regisseren samenwerking passend onderwijs en zorg voor jeugd 5. Een actieve en samenhangende aanpak van schooluitval 6. Faciliteren samenwerking onderwijsbedrijfsleven 7. Regisseren aanbod volwasseneneducatie

Met dit programma streven we naar een stevig fundament van basisvoorzieningen, zodat jongeren zich optimaal kunnen ontwikkelen in hun eigen woon- en leefomgeving. Scholen en maatschappelijke (netwerk)organisaties ondersteunen ouders en jongeren bij vragen over opvoeden en opgroeien. Onze eerste doelstelling is dat jongeren onderwijs volgen, ingeschreven staan op een school en – waar nodig – passende begeleiding en zorg ontvangen. Daarnaast willen we dat jongeren een startkwalificatie behalen (havo, vwo of mbo-niveau 2) en dat eventuele onderwijsachterstanden tijdens de schoolloopbaan kunnen worden ingelopen. Ook volwassenen zonder startkwalificatie moeten de mogelijkheid hebben zich verder te ontwikkelen, onder meer via het aanbod van volwasseneneducatie.

46

Jongeren gaan naar school

In Pijnacker-Nootdorp wonen relatief veel jongeren. Met 15.456 jongeren van 5 tot 23 jaar in het schooljaar 2024-2025 is Pijnacker-Nootdorp een gemeente met een relatief jonge bevolking. Aantal leerlingen

2023-2024

In beeld bij Percentage team leerplicht of doorstroompunt

Leerplichtigen basisonderwijs 5-12

5.673

137

2,4%

Leerplichtigen en kwalificatieplichtigen 13-17

5.084

501

9,9%

Doelgroep doorstroompunt 18-23

4.699

448

9,5%

Totaal

15.456

1.086

7,0%

6.000

4.000

20 23 20 25 20 27 20 29 20 31 20 33 20 35 20 37 20 39 20 41 20 43

Aantal leerlingen

Demografische leerlinggegevens

Doelgroep basisonderw… Doelgroep Voortgezet o…

Grafiek 5.1 geeft een beeld van het (verwachte) aantal leerlingen in Pijnacker-Nootdorp dat naar het basis- en het voortgezet onderwijs gaat.

Onderwijshuisvesting Met het uitvoeren van wettelijke taken op het gebied van onderwijshuisvesting, faciliteren wij het onderwijs aan onze jeugd en jongeren in de gemeente. Wij doen dat op basis van de Visie op de samenwerking onderwijs en opvang en het Integraal Huisvestingsplan Kindcentra 2023. In Nootdorp is in december de nieuwbouw van kindcentrum Regenboog (Hart van Nootdorp) opgeleverd. Schoolbestuur Laurentius Stichting heeft bij de gemeente een verzoek ingediend om de leegstaande ruimten in de Sint Jozefschool te onttrekken aan de onderwijsbestemming. Hierop is besloten dat de onttrekking per 1 januari 2026 plaatsvindt. In Pijnacker zijn de voorbereidingen voor renovatie van het scholencomplex Koningshof gestart. Na renovatie verhuist SBO Prinsenhof met alle leerlingen naar dit scholencomplex. Voor de Tweemaster, onderdeel van het Dalton kindcentrum Pijnacker, wordt een permanente uitbreiding voorbereid. In Pijnacker-Centrum is de uitbreiding van kindcentrum Beatrix afgerond. Medio 2025 is deze uitbreiding in gebruik genomen. In Delfgauw is sprake van een teruglopend aantal leerlingen. De aanwezige onderwijsvoorzieningen voorzien in de huidige behoefte. In 2025 is de uitbreiding van Stanislas Pijnacker afgerond en in gebruik genomen.

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij iBabs is leidend. Bron: https://api.notubiz.nl/document/16975136/1