RV Nota risicomanagement 2026 GETEKEND.pdf

Raadsvergadering Papendrecht Vergadering van 29 januari 2026 Zaaknummer: 2024-0079408

Voorstel Openbaar

Nota risicomanagement 2026 Bevoegde portefeuillehouder:

Wendy Renzen-van Leeuwen

Gevraagd besluit 1. De beleidsnota risicomanagement 2026 vast te stellen.

Inhoud Inleiding In een steeds complexere en dynamischere maatschappelijke context is het voor gemeenten essentieel om proactief om te gaan met risico's. Een beleidsnota risicomanagement biedt een gestructureerde kader om risico's tijdig te signaleren, te beoordelen en beheersmaatregelen te treffen en helpt bij het aantoonbaar maken van een zorgvuldige en integere bedrijfsvoering. Tevens maakt het inzichtelijk hoe de gemeente omgaat met risico's en wie waarvoor verantwoordelijk is. Dit bevordert de transparantie en verstrekt het vertrouwen van bestuur, raad en inwoners in het gemeentelijke handelen. De raad stelt, conform de Financiële verordening 2023, de Nota risicomanagement vast. Het college rapporteert overeenkomstig de kaders over de stand van het weerstandsvermogen ten opzichte van de door de raad vastgestelde norm. Deze beleidsnota legt vast hoe in Papendrecht dagelijks uitvoering wordt gegeven aan risicomanagement en schetst tevens het ontwikkelingsperspectief. Beoogd effect Het doorontwikkelen van risicomanagement in de gemeente Papendrecht door een duidelijk kader voor de toepassing van risicomanagement vast te stellen. Argumenten 1.1.

Risicobewustzijn is cruciaal voor een goede besluitvorming Bij het opstellen van het beleid om te komen tot groei en onze ambities waar te kunnen maken, is het belangrijk om de risico’s die daarmee gepaard gaan te benoemen en aan te geven hoe met de risico’s wordt omgegaan. Door risico's systematisch in kaart te brengen, kunnen beleidskeuzes beter worden onderbouwd. Dit voorkomt verrassingen en maakt het mogelijk om weloverwogen beslissingen te nemen, ook onder onzekerheid. 1.2. Met het vaststellen van de nota risicomanagement geeft uw raad uitvoering aan het BBV Het Besluit begroting en verantwoording provincies en gemeenten (BBV) kent een aantal verplichte paragrafen die in de begroting en jaarstukken dienen te worden opgenomen. Een van de paragrafen is de paragraaf weerstandsvermogen en risicobeheersing. Een van de vereiste van deze paragraaf is dat beleid aanwezig is over het weerstandscapaciteit, de wijze waarop risico's tijdig worden gesignaleerd, beoordeeld en wanneer noodzakelijk is om beheersmaatregelen te treffen. Een beleidsnota risicomanagement en weerstandsvermogen helpt bij het aantoonbaar maken van een zorgvuldige en integere bedrijfsvoering. Tevens biedt het kaders op basis waarvan de raad zijn controlerende taken kan uitvoeren.

1.3. De beleidsnota is een vertaling van hoe risicomanagement in Papendrecht is vormgegeven De nota risicomanagement gaat in op de manier waarop binnen de gemeente Papendrecht risico’s worden geïnventariseerd, gewogen en beheerst. De nota omvat geen kaderstellende wijzigingen en legt alleen vast hoe het risicomanagement binnen Papendrecht is vormgegeven en op welke manier de doorontwikkeling wordt opgepakt. De auditcommissie is in 2024 meegenomen in de opzet van risicomanagement en is meegegeven dat dit zal worden vertaald naar een beleidsnota. Op 18 november 2025 is de auditcommissie geïnformeerd dat de nota Risicomanagement in Q1-2026 ter vaststelling aan de raad zal worden aangeboden. 1.4. Risico's, kansen en onzekerheden beschouwen als een fundamenteel onderdeel van onze manier van denken Het doel is om risicomanagement onderdeel te laten zijn van het integraal managementproces. Door de lijn (het management) verantwoordelijk te laten zijn voor het inzichtelijk maken van de risico’s en het beheersen van deze risico’s maakt risicomanagement onderdeel uit van de managementprocessen. Het nadenken over mogelijke risico’s is een onderdeel van de dagelijkse praktijk. Daarbij wordt het management ondersteund door de adviseurs bedrijfsvoering en beoordeelt interne controle de opzet en effectiviteit van de interne beheersing en risicomanagement.

De organisatie is hierdoor zich nog sterker bewust van de risico's en kansen in relatie tot het behalen van de doelstellingen. De raad wordt via de programma’s en de paragraaf weerstandsvermogen en risicobeheersing van de begroting en jaarstukken jaarlijks geïnformeerd. 1.5. Goede balans tussen het durven nemen van risico's en behouden van een gezonde financiële positie Als onderdeel van deze nota wordt voorgesteld om minimaal een voldoende niveau (> 1,0) van het weerstandsvermogen te blijven aanhouden. Bij een weerstandsratio van 1 is het beschikbare weerstandsvermogen gelijk aan het benodigde (ingeschatte) weerstandsvermogen op basis van verwachte risico's. Statistisch gezien doen alle risico's zich nooit tegelijk in hun maximale omvang voor. Dit maakt dat het hanteren van een weerstandsratio van hoger dan 1 niet alleen niet nodig is maar juist ten koste kan gaan van ruimte voor nieuw beleid of uitbreiding van bestaand beleid. 1.6. In de beleidsnota risicomanagement zijn geen kaders opgenomen voor de kengetallen. In de beleidsnota zijn geen normen opgenomen voor de kengetallen (netto-schuldquote, solvabiliteit etc.). Vanuit het Gemeenschappelijk Financieel Toezichtkader (GTK) van de Provincie liggen de kaders (signaleringswaarden) al vast. Er is gekozen om geen normering voor deze kengetallen op te nemen om te voorkomen dat risico's te kwantitatief worden benaderd.

Het doel is tijdig in kaart te hebben welke signalen/risico's er zijn en hier het gesprek met elkaar over te hebben. De signaleringswaarden van het Provinciaal Toezichtkader worden als afdoende beschouwd. 1.7. De doorontwikkeling in beleidsambitie vraagt om een tussenevaluatie. Het beleidsniveau van risicomanagement schommelt rond niveau 2 (ontwikkeld en onderzoekend). De ambitie is om deze door te ontwikkelen naar niveau 4. Dit betekent concreet dat op het instrumentele vlak gezorgd wordt voor meer integratie van het werken met risico`s binnen de processen op basis van eenduidig beleid. De grootste veranderingen en stappen is omvat een gedragscomponent. Om de risicobewustzijn te vergroten is het essentieel om in dialoog het open gesprek te voeren over wat ons risicobereidheid is in het behalen van onze (maatschappelijke) doelstellingen. Van belang is om eerst niveau 3 als basis verder in de organisatie te laten inbedden door een duidelijk structuur en bewustzijn te creëren. Vervolgens zal de komende jaren worden toegewerkt naar het ambitieniveau 4 (integratie en beheersing). Na 2 jaar zal een tussenevaluatie plaats vinden waarin getoetst wordt of bijstelling en/of intensivering van de beleidsambitie wenselijk is. Kanttekeningen 1.1. Risicomanagement is nooit af.

Risicomanagement is een dynamisch gebeuren, omdat omstandigheden veranderen en daardoor doelstellingen kunnen wijzigen en nieuwe risico's of belemmeringen kunnen opkomen. Risicomanagement vraagt daarom om constante aandacht en onderhoud.

2/24

1.2. Risicomanagement geeft inzicht in risico's en bij besluitvorming maar leidt niet tot het uitbannen van risico's. Risicomanagement geeft inzicht door het identificeren, analyseren en evalueren van risico's, en ondersteunt besluitvorming door de impact van risico's op doelstellingen in kaart te brengen. Het doel is echter niet om alle risico's uit te bannen, maar om de impact ervan te minimaliseren of om bewust de keuze te maken risico's te accepteren en kansen te benutten die voortkomen uit onzekerheid. 1.3. Tijdig informeren als het benodigd weerstandsvermogen hoger is dan het beschikbare weerstandsvermogen Zolang het beschikbare weerstandsvermogen hoger is dan het benodigde weerstandsvermogen (<1,0) is er sprake van voldoende weerstandsvermogen. In de paragraaf weerstandsvermogen en risicobeheersing van de begroting en de jaarstukken wordt de raad geïnformeerd over de hoogte van het beschikbare – en benodigde weerstandsvermogen. Waar ontwikkelingen ertoe kunnen leiden dat het weerstandsvermogen onder druk komt te staan (onder het voldoende niveau < 1,0), wordt de raad tijdig meegenomen hoe hiermee om te gaan Financiën Voor de aanschaf van een digitaal risicoregister is in 2026 een eenmalig implementatiebudget van circa € 25.000 nodig.

Van deze middelen worden de begeleidingskosten voor de inrichting van het digitaal risicoregister bekostigd en de betrokken medewerkers opgeleid. De licentiekosten bedraagt circa € 11.000 per jaar. Het ICT-budget laat voldoende ruimte zien om zowel de eenmalige als de structurele kosten te kunnen dekken. Uitvoering Na vaststelling van de beleidsnota Risicomanagement zal met communicatie en HRM de bevordering van risicobewustzijn en open communicatie worden vormgegeven. Het (aanbestedings-)traject tot aanschaf van een (regionale) digitale risicoregister zal in Q1-Q2 2026 verder worden opgepakt. Communicatie & participatie Verder doorgroei naar 'integraal' risicomanagement vraagt om heldere communicatie van het beleid naar de organisatie en het aanbieden van workshops/e-learning om het risicobewustzijn te vergroten. Hiermee kunnen misverstanden en onjuiste uitvoering worden beperkt. Het verder uitlijnen van deze doorontwikkeling zal opgenomen worden in het organisatiebrede opleidingsplan. ICT Voor professionalisering van risicomanagement is het wenselijk een digitaal risicomanagementregister aan te schaffen. Er zijn verkennende gesprekken gevoerd met leveranciers van deze applicaties. Voordat tot aanschaf overgegaan kan worden, zal eerst een (regionale) aanbestedingstraject doorlopen moeten worden. Alle relevante stukken zijn voor u ter inzage gelegd.

secretaris

burgemeester

Bijlagen 1. Nota Risicomanagement 2026 (24-11-2025).pdf

Niet digitale bijlagen 3/24

4/24

Risico's en weerstandsvermogen

Nota Risicomanagement 2026 Nota Risicomanagement 2026 – Gemeente Papendrecht Pagina5/24 1 van 19

Inhoud 1. Inleiding ............................................................................................................................................... 3 1.1 Aanleiding ...................................................................................................................................... 3 1.2 Doel van deze nota ........................................................................................................................ 3 1.3 Kanttekeningen .............................................................................................................................. 3 1.4 Leeswijzer ...................................................................................................................................... 4 2. Ambitieniveau ..................................................................................................................................... 5 2.1 Volwassenheidsmodel risicomanagement .................................................................................... 5 2.2 Huidig niveau (2025) ..................................................................................................................... 5 2.3 Ambitie .......................................................................................................................................... 5 3.

Proces risicomanagement ................................................................................................................... 6 3.1 Risicobereidheid ............................................................................................................................ 6 3.2 Risico-inventarisatie....................................................................................................................... 6 3.2.1 Definitie en soorten risico ...................................................................................................... 6 3.2.2 Inventarisatie .......................................................................................................................... 7 3.2.3 Vastlegging risico's .................................................................................................................. 9 3.3. Beheersing .................................................................................................................................... 9 3.4 Rapportage .................................................................................................................................. 10 3.4.1 Planning en Controlcyclus .................................................................................................... 10 3.4.2.

Accountant .......................................................................................................................... 10 4. Weerstandsvermogen........................................................................................................................ 11 4.1 Paragraaf Weerstandsvermogen en Risicobeheersing ................................................................ 11 4.2 Weerstandsvermogen ................................................................................................................. 11 4.2.1 Weerstandscapaciteit ........................................................................................................... 12 4.2.2 Financiële risico's .................................................................................................................. 13 5.

Rollen en verantwoordelijkheden ................................................................................................. 14

6.

Doorontwikkeling naar risico gestuurd werken ............................................................................. 15

Bijlage 1 – Wettelijke kaders .................................................................................................................. 17 Bijlage 2 – Niveaus volwassenheidsmodel ............................................................................................ 18

Nota Risicomanagement 2026 – Gemeente Papendrecht Pagina6/24 2 van 19

1. Inleiding 1.1 Aanleiding Ambities formuleren, beleid maken en uitvoeren, het brengt altijd risico's met zich mee en ook niets doen kan leiden tot risico's. De gemeente Papendrecht beschouwt risico's daarom niet uitsluitend als iets negatiefs of iets dat zoveel mogelijk moet worden vermeden. Risicomanagement gaat niet alleen om het wegnemen van gevaren, maar ook om het benutten van kansen. Als risico's goed in kaart worden gebracht, beheersmaatregelen worden getroffen en bij de uitvoering daarvan goed de vinger aan de pols wordt gehouden, worden risico's op een juiste wijze beheerst. Daarbij kan ook bewust gekozen worden om bepaalde risico's te accepteren. De nota risicomanagement draagt bij aan de realisatie van de doelen van gemeente Papendrecht via beleidsuitgangspunten voor de inventarisatie van risico's en het weerstandsvermogen. Een risicoinventarisatie is nooit volledig. Wel is risicomanagement een buitengewoon nuttig instrument dat ingezet kan worden om risico's efficiënter en effectiever te beheersen en organisatiedoelen te realiseren.

De volgende argumenten benadrukken het belang van goed werkend risicomanagement: • we kunnen weloverwogen keuzes maken; • het stelt ons in staat om prioriteiten toe te kennen aan onderkende risico's en daardoor gestructureerde keuzes en acties te ondernemen; • Het biedt mogelijkheden om bij besluitvorming een betere financiële afweging te maken en indien noodzakelijk beheersmaatregelen te treffen; • het maakt het mogelijk om genomen beslissingen aangaande risico's transparant te verantwoorden; • het geeft meer inzicht in wat er kan gebeuren.

1.2 Doel van deze nota Als gemeente willen we risicobewust werken door op een gestructureerde wijze risico`s te inventariseren, te accepteren of te beheersen en te rapporteren. De voorliggende nota draagt hieraan bij door helderheid te verschaffen over de beleidsregels en de verantwoordelijkheden om risicobewust te kunnen werken. Bij de keuzen in deze nota zijn de volgende (bestuurlijke) overwegingen meegenomen: • De nota moet borgen dat de raad zijn kaderstellende en controlerende rol goed, maar ook efficiënt kan uitvoeren. • Er moet evenwicht zijn tussen de informatieverplichtingen de administratieve inspanning die hiervoor nodig is. Het creëren van een actief en doelmatig risicomanagement is het criterium, met een realistisch ambitieniveau. • Er moet evenwicht zijn tussen risico denken en kans denken. Aandacht voor risico's is goed, maar moet niet ten koste gaan van het denken in mogelijkheden en kansen. De gekozen methodieken moeten praktisch toepasbaar zijn en niet resulteren in ingewikkelde administratieve handelingen. Daarnaast wordt er in deze nota ook aandacht besteed aan de verplichte onderdelen in de paragraaf ‘Weerstandsvermogen en risicobeheersing’ die onderdeel is van de begroting en de jaarstukken. In deze paragraaf worden niet alleen de (financiële) risico`s in beeld gebracht, maar worden deze ook afgezet tegen de beschikbare middelen.

In deze nota stellen we de kaders voor de opzet en inhoud van de paragraaf en gaan hierbij in op de presentatie van de risico`s, de berekeningen en normen voor het weerstandsvermogen.

1.3 Kanttekeningen Is risicomanagement nu de oplossing voor het voorkomen van incidenten? Het antwoord is: nee. Een risico-inventarisatie is nooit volledig. De organisatie en het bestuur kunnen namelijk nooit alle risico’s in kaart brengen die zich in een bepaalde periode zouden kunnen voordoen. Simpelweg omdat risicomanagement geen exacte wetenschap is. Het betekent echter wel dat risicomanagement bijdraagt aan de bewustwording van het werken met risico’s en het helpt de organisatie en het bestuur in het maken van bewuste keuzes.

Nota Risicomanagement 2026 – Gemeente Papendrecht Pagina7/24 3 van 19

Breed risicomanagement behoort voornamelijk in de 'haarvaten' van de organisatie te zitten en is daardoor een cultuur en organisatieaspect. Om dit risicobewustzijn in de organisatie te stimuleren worden bijvoorbeeld periodiek de risico's geïnventariseerd, worden de raads- en collegebesluiten getoetst op deze aspecten en vindt monitoring van de risico's plaats via de P&C-cyclus. Genoemde voorbeelden betreffen voornamelijk de organisatorische kant van het risicomanagement. Deze nota richt zich vooral op het 'financiële risicomanagement' en is dan ook vooral gericht op het in beeld brengen van de benodigde financiële buffers voor risico's in de vorm van weerstandsvermogen en flexibiliteit in de begroting.

1.4 Leeswijzer • • • • •

In hoofdstuk 2 wordt het ambitieniveau voor risicomanagement van de gemeente Papendrecht beschreven. Hierbij wordt gebruik gemaakt van het volwassenheidsmodel. Vervolgens wordt in hoofdstuk 3 ingegaan op de beschrijving van het proces risicomanagement, waarin duidelijk wordt hoe risico's worden geïnventariseerd, afgewogen, beheerst en gerapporteerd. In hoofdstuk 4 komt het beleid voor de beoordeling van het weerstandsvermogen aan bod. De rollen en verantwoordelijkheden worden beschreven in hoofdstuk 5. Tot slot wordt in hoofdstuk 6 de doorontwikkeling in risico gestuurd werken uiteen gezet.

Nota Risicomanagement 2026 – Gemeente Papendrecht Pagina8/24 4 van 19

2. Ambitieniveau In dit hoofdstuk wordt bepaald welk ambitieniveau de gemeente Papendrecht nastreeft ten aanzien van risicomanagement.

2.1 Volwassenheidsmodel risicomanagement Risicomanagement kan op vele verschillende manieren worden ingericht. Om een beeld te vormen van het huidige niveau gebruiken we een volwassenheidsmodel dat uitgaat van 5 niveaus van risicomanagement. Het volwassenheidsmodel maakt het mogelijk om de huidige inrichting en werking van het risicomanagement af te zetten tegenover het ambitieniveau. In Bijlage 2 worden de verschillende niveaus toegelicht aan de hand van de kenmerken op het gebied van het proces (instrumenteel) en de organisatiecultuur (gedrag).

2.2 Huidig niveau (2025) Op het instrumentele vlak zien we bij de gemeente Papendrecht kenmerken uit niveau 2. Het risicomanagement wordt volop doorontwikkeld waarin er gewerkt is aan een standaard risicoformulieren en -register. Hierdoor worden risico's op een eenduidig en overzichtelijk manier geïnventariseerd. Er is steeds meer aandacht gegeven over het creëren van bewustwording en eigenaarschap. Er vinden periodiek gesprekken plaats tussen de controllers en risico-eigenaren om de risico's en de beheersing daarvan te actualiseren. Hiermee maken we de eerste stappen naar niveau 3. Volgens het Nederlands Adviesbureau voor Risicomanagement (NAR) blijkt dat veel gemeenten zich rond niveau 3 bevinden. Wanneer dit niveau in de praktijk volledig wordt nageleefd biedt dit een goede basis. Gezien de grootte van onze gemeentelijke organisatie en de steeds complexer wordende vraagstukken vraagt professionalisering van het risicomanagement blijvend aandacht.

2.3 Ambitie De gemeente Papendrecht wil de risicobewustzijn verbeteren en verder professionaliseren. De ambitie is om de komende jaren niveau 3 verder in te bedden in de organisatie en toe te werken naar niveau 4 van het volwassenheidsmodel: ➢ Er is open en transparante communicatie over risico's via dialoog. De onderkende risico's worden gewogen en beheerst en de organisatie kent een goede balans tussen risico's nemen en beheersen (risicobereidheid). Door iedereen bewust te maken van de meerwaarde en het werken met risico's te integreren in de processen, zal het meer en meer vanzelfsprekend worden. Door meer aandacht te hebben voor het bepalen van de risicobereidheid ontstaat er meer duidelijkheid over de wijze waarop we (maatschappelijke) doelstellingen willen behalen en of we risico`s juist willen nemen of beheersen. Dit zorgt voor duidelijkheid en efficiency. De risicobereidheid zal met name door de raad en college worden bepaald bij de programmabegroting, beleidsnota`s, collegevoorstellen en raadsvoorstellen.

Huidig

Integratie en beheerst

Niveau 5

Structuur en bewust

Niveau 4

Ontwikkeling en onderzoekend

Niveau 3

Ad hoc en conservatief

Niveau 2

Niveau 1

Door het vergroten van open en transparante communicatie over risico’s kunnen college en raad op basis van volledige informatie weloverwogen keuzes maken. Door het stimuleren van de dialoog over risico`s en risicobereidheid tussen medewerkers, teamleiders, bestuurders en raadsleden, is de verwachting dat het risicobewust werken meer in het DNA van de organisatie komt en dus ook meer vanzelfsprekend wordt in plaats van een ‘moetje’. Optimalisatie en toekomstgericht

Ambitie

Figuur 1: Volwassenheidsmodel met huidige en ambitieniveau Om van niveau 2 naar niveau 4 te gaan betekent dit concreet dat we op het instrumentele vlak zullen zorgen voor meer integratie van het werken met risico`s binnen de processen op basis van eenduidig

Nota Risicomanagement 2026 – Gemeente Papendrecht Pagina9/24 5 van 19

beleid. De grootste veranderingen en stappen hebben een gedragscomponent. Om de risicobewustzijn te vergroten is het essentieel om in dialoog open het gesprek te voeren over wat onze risicobereidheid is in het behalen van onze (maatschappelijke) doelstellingen. Van belang is om eerst niveau 3 als basis verder in de organisatie te laten inbedden door een duidelijk structuur en bewustzijn te creëren. Vervolgens zal de komende jaren worden toegewerkt naar het ambitieniveau 4. Uitgangspunt 1 Het ambitieniveau voor risicomanagement, volgens het volwassenheidsmodel, is niveau 4.

3. Proces risicomanagement Dit hoofdstuk gaat vooral in op de instrumentele kant van het risicomanagement. Dit gebeurt aan de hand van de processtappen binnen het risicomanagement: Monitoren en rapporteren (3.4)

Doelstellingen

Ja Risico-inventarisatie (3.2) en bepalen risicobereidheid (3.1)

Beheersmaatregelen o.b.v. risicobereidheid (3.3)

Acceptabel? Nee Stoppen of aanpassen doelstelling / risicobereidheid

Figuur 2: Processtappen risicomanagement

3.1 Risicobereidheid In het nastreven van het vastgestelde maatschappelijke effecten door de raad en het college kunnen zich risico’s voordoen. Afgewogen wordt in welke mate de bereidheid aanwezig is om een risico te willen nemen. Dit wordt ook wel risicobereidheid of ‘risk appetite’ genoemd. Deze risicobereidheid kan voor verschillende onderdelen, zoals per programma, doelstelling, project, proces worden bepaald. Het werkt kaderstellend voor het college en de organisatie om vooraf goed te weten welke bereidheid voor het nemen van risico`s bij de uitvoering van beleid er zijn. Bij het bepalen van de mate van risicobereidheid is het bijvoorbeeld ook mogelijk een (meetbare) grens te bepalen waarbinnen de risico’s worden geaccepteerd. Dit wordt de risicotolerantie genoemd. De voordelen van het bepalen van de risicobereidheid vooraf zijn: ➢ Gemeenschappelijk beeld creëren van de hoeveelheid risico de gemeente bereid is te nemen voor het behalen van haar doelstellingen. ➢ Leidraad voor het management en medewerkers bij het nemen van beslissingen omtrent risico en de inzet van schaarse middelen.

3.2 Risico-inventarisatie 3.2.1 Definitie en soorten risico Wij definiëren een risico als een onzekere gebeurtenis die een (nadelig) effect 1 heeft op het behalen van de doelstelling. Voorbeelden van doelstellingen bij de gemeente: beleidsdoelstellingen in de programma`s bij de begroting; binnen de afgesproken budgetten blijven; realiseren van projecten; 1 Binnen de definitie die in deze nota gehanteerd gaat worden gaan we uit van risico's waarbij er een

negatief effect is op een doelstelling. Een positief effect op de doelstelling is een kans, maar kan op dezelfde manier behandeld worden als risico.

Nota Risicomanagement 2026 – Gemeente Papendrecht Pagina 6 van 19 10/24

rechtmatig handelen bij de uitvoering van beleid; etc. Zonder een duidelijke doelstelling is het moeilijk om risico`s te bepalen. De meest voorkomende en herkenbare risico`s zijn de financiële risico`s. Daarnaast zijn er ook andere categorieën van risico`s te onderscheiden. In deze nota wordt met risico`s alle categorieën bedoeld, tenzij er expliciet wordt gesproken over financiële risico`s. Te onderscheiden categorieën risico`s: A. Politiek/bestuurlijk/imago B. Financieel/economisch C. Juridisch/wettelijk D. Technisch E. Organisatorisch F. Geografisch/ruimtelijk G. Maatschappelijk Naast de verschillende risicocategorieën zijn risico's ook in te delen in drie soorten: Te voorkomen risico's, strategische risico's en externe risico's. Te voorkomen risico's Voorbeelden: Fouten in (geautomatiseerde) processen, ongeautoriseerde toegang tot systemen, onrechtmatig handelen en fraude. Kenmerken: Dit zijn risico's die betrekking hebben op de interne processen van de gemeente en zijn sterk te beïnvloeden met maatregelen.

Beheersing: Deze risico’s moeten proactief gemanaged worden door (het regelmatig) checken van processen via interne controles en regels rondom gedrag en besluitvorming.

Strategische risico's

Externe risico's

Nieuwe activiteiten, samenwerkingen, subsidies en investeringen.

Uitwerking gemeentefonds, nieuwe wetgeving, economische en demografische ontwikkelingen, natuurrampen en epidemieën.

Dit zijn risico’s die afhankelijk zijn van de gestelde doelen in de Programmabegroting en bij projecten. Deze zijn goed te inventariseren en er kan een afweging plaatsvinden tussen acceptatie of beheersing van de risico`s.

Dit zijn risico`s die van buiten de gemeente/organisatie komen en waar weinig grip op is vanuit de gemeente.

Bij deze risico’s dient de kans van optreden dan wel de mogelijke impact te worden verkleind. Bij deze risico’s dient een terugkerende dialoog te worden georganiseerd over de risicobereidheid en de gewenste maatregelen.

Monitoring van signalen, flexibiliteit van de organisatie vergroten, scenario analyses, voldoende reservemiddelen.

Tabel 1: Soorten risico's 3.2.2 Inventarisatie Het inventariseren van risico`s is geen exacte wetenschap. Het is ook geen doel op zich om alle risico`s die er zijn te inventariseren. Het belangrijkste is om de grootste risico`s in beeld te hebben en te accepteren of te beheersen. Om een beeld te krijgen van dergelijke risico’s is het wenselijk om het proces aangaande het inventariseren van risico’s met verschillende disciplines/personen in te kleden. Op deze manier ontstaat er een breed beeld van verschillende categorieën en soorten risico`s en kan er een dialoog plaatsvinden over hoe ieder vanuit zijn eigen discipline aankijkt tegen de mogelijke kans en impact. Voor de inventarisaties van risico`s maakt de gemeente Papendrecht gebruik van een format in de vorm van een risicoformulier (par. 3.2.3.). Deze wijze van vastleggen van risico’s wordt sinds 2024 binnen de organisatie toegepast en werkt in de praktijk goed voor het archiveren en raadplegen van

Nota Risicomanagement 2026 – Gemeente Papendrecht Pagina 7 van 19 11/24

risico's en het opmaken van de paragraaf Weerstandsvermogen en Risicobeheersing in de planningen controlcyclus. Bij het inventariseren zijn er een aantal basisgegevens nodig om een goed beeld te krijgen van het risico en de wijze waarop het risico al dan niet wordt beheerst. Een risico wordt beschreven aan de hand van de oorzaak, de gebeurtenis/risico en het gevolg. Vervolgens wordt de kans van voordoen en de hoogte van de (financiële) impact bepaald. Aan de hand van de risicobereidheid wordt aangegeven of en hoe beheersing plaatsvindt. Tot slot is het verplicht om ook een risico-eigenaar te benoemen, te koppelen met een financieel adviseur en de status van de maatregel aan te geven. De risico-eigenaar is verantwoordelijk voor het monitoren, beheersen en bijsturen van het risico. De status van de maatregel is van belang om te weten of en in welke mate er rekening gehouden kan worden met een kleiner negatief effect van het risico. De gegevens worden ingevuld in een risicoformulier en -register. Uitgangspunt 2 Per risico wordt in het risicoformulier in ieder geval aangegeven: oorzaak, risico/gebeurtenis, gevolg, kans, (financieel) impact, eigenaar, financieel adviseur en beheersmaatregel. Voor financiële risico`s geldt dat er rekening gehouden moet worden met de mogelijke financiële gevolgen.

Zodra er voor financiële risico`s expliciet budget of een voorziening is opgenomen in de begroting komt het risico te vervallen, zolang de verwachting is dat het budget of de voorziening toereikend is. Uitgangspunt 3 Een financieel risico wordt geïnventariseerd in het risicoregister in euro`s en wordt meegenomen in de rapportages via de netto methode2. Kans, impact en risicoscore Nadat de oorzaak, gebeurtenis en het gevolg is beschreven kan de kans en impact worden bepaald. Als hulpmiddel wordt de kans en impact ingedeeld in klassen van 1 t/m 5 van zeer klein tot zeer groot. Het bepalen van de klasse is niet eenvoudig. Het is daarom goed om de kans en impact met meerdere personen te bepalen om ze zo goed mogelijk in te schatten. Om de financiële impact te bepalen zijn de klassen ingedeeld op basis van bedragen. Alle overige categorieën van risico`s, bijvoorbeeld imago of juridisch geldt een algemenere indeling van zeer klein tot zeer groot. De klassen van financiële impact ziet als volgt uit: 1. Schade kleiner dan € 50.000 2. Schade van € 50.000 tot € 100.000 3. Schade van € 100.000 tot € 500.000 4. Schade van € 500.000 tot € 1.000.000 5. Schade groter dan € 1.000.000 Bij de kans klassen kunnen de volgende referentiebeelden worden gehanteerd: Kans klasse Referentiebeeld 1.

Zeer klein (<1%) < of 1x per 10 jaar Risico’s waarvan het onwaarschijnlijk is dat ze zich in het komende jaar daadwerkelijk voor zullen doen en op basis van ervaring ook minder dan 1x per 10 jaar voordoet. Voorbeeld: Epidemie 2. Klein (10%)

1x per 5-10 jaar

Risico’s waarvan het onwaarschijnlijk is dat ze zich in het komende jaar daadwerkelijk voor zullen doen en op basis van ervaring ongeveer 1x per 8 jaar voordoet. Voorbeeld: Economische recessie

2 Netto methode: Bij de kwantificering van de risico’s worden de geschatte financiële gevolgen (brutorisico) minus de genomen beheersmaatregelen om een financieel risico te beperken of te vermijden als netto risicobedrag meegenomen in de berekening van de benodigde weerstandsvermogen.

Nota Risicomanagement 2026 – Gemeente Papendrecht Pagina 8 van 19 12/24

3. Matig (25%)

1x per 2-5 jaar

Risico’s waarvan het onwaarschijnlijk is dat ze zich in het komende jaar daadwerkelijk voor zullen doen en op basis van ervaring ongeveer 1x per 4 jaar voordoet. Voorbeeld: Grote brand

4. Groot (50%)

1x per 1-2 jaar

Risico’s die nog beide kanten op kunnen. Het kan zijn dat ze zich komend jaar voordoen, het kan ook zijn van niet. Voorbeeld: Hevige wateroverlast

5. Zeer groot (>75%)

1x per jaar of >

Risico’s waarvan het waarschijnlijk is dat ze zich voor zullen doen in het komende jaar. Voorbeeld: Lagere inkomsten uit gemeentefonds in tijden van landelijke bezuinigingen

Tabel 2: Klassering kansen met referentiebeeld Met behulp van de risicoscore kunnen risico’s worden geprioriteerd en wordt inzichtelijk welke risico’s de grootste invloed kunnen hebben op het realiseren van de doelstellingen. Op basis van een risicomatrix wordt een percentage gekoppeld om de op te nemen risicobedrag voor het benodigde weerstandsvermogen te kunnen bepalen. Dit ziet er als volgt uit: Matrix 1. Schade kleiner dan € 50.000 2. Schade van € 50.000 tot € 100.000 3. Schade van € 100.000 tot € 500.000 4. Schade van € 500.000 tot € 1.000.000 5. Schade groter dan € 1.000.000

1. Zeer klein (1%) 0% 25% 25% 25% 50%

2. Klein (10%) 25% 25% 50% 50% 75%

3. Matig (25%) 25% 50% 50% 75% 75%

4. Groot (50%) 25% 50% 75% 75% 75%

5. Zeer groot (75%) 50% 75% 75% 75% 100%

Tabel 3: Risicomatrix bepalen benodigde weerstandscapaciteit per risico Uitgangspunt 4 Per risico wordt voor het bepalen van de benodigde weerstandscapaciteit de volgende risicomatrix gehanteerd: Matrix 1. Schade kleiner dan € 50.000 2. Schade van € 50.000 tot € 100.000 3. Schade van € 100.000 tot € 500.000 4. Schade van € 500.000 tot € 1.000.000 5. Schade groter dan € 1.000.000

1. Zeer klein (1%) 0% 25% 25% 25% 50%

2. Klein (10%) 25% 25% 50% 50% 75%

3. Matig (25%) 25% 50% 50% 75% 75%

4. Groot (50%) 25% 50% 75% 75% 75%

5. Zeer groot (75%) 50% 75% 75% 75% 100%

3.2.3 Vastlegging risico's Om te voldoen aan de voorgestelde ambitie en richtlijnen voor risicomanagement binnen de gemeente Papendrecht, zijn daar de juiste instrumenten voor nodig. Een van de belangrijkste instrumenten is het risicoregister. In een dergelijk register worden de geïnventariseerde risico`s opgenomen, gemonitord en bijgesteld. De huidige werkwijze is dat risico's worden geïnventariseerd door het invullen van risicoformulieren in Excel. Dit register wordt beheerd door Concern Control. Voor de verdere doorontwikkeling van risicomanagement wordt gekeken naar de aanschaf van een risicomanagementsysteem.

3.3. Beheersing Na de inventarisatie van de risico`s kan aan de hand van de risicobereidheid worden aangegeven of en hoe het risico beheerst wordt. Als de risicobereidheid laag is, dan is het nodig om beheersmaatregelen te treffen. Dit is een maatregel die de kans van het optreden of de gevolgen van het optreden van een risico verkleint. Ook is hierbij van belang dat de maatregelen proportioneel zijn. Dit houdt in dat de kosten van de maatregel in verhouding staan tot de vermindering van de kans of de gevolgen en dat er niet onnodig veel maatregelen voor één risico genomen worden. Er zijn vier mogelijkheden om te bepalen wat er met het risico moet gebeuren:

Nota Risicomanagement 2026 – Gemeente Papendrecht Pagina 9 van 19 13/24

1. Accepteren: Op basis van risicobereidheid kan een risico acceptabel zijn zonder beheersmaatregelen. Hierbij kan het zijn dat de kans en/of impact van het risico wel groot is. 2. Reduceren: De risico’s worden beheerst met als doel de kans op voorkomen van een risico of de impact ervan te verminderen. Dit kan bijvoorbeeld door processen aan te passen. 3. Verleggen: Men kan het risico verzekeren, uitbesteden of contracten sluiten. 4. Vermijden: Dit kan door het stoppen van een activiteit of door de doelstelling te veranderen Naast het benoemen van maatregelen is het noodzakelijk om hieraan ook een risico-eigenaar en financieel adviseur te koppelen en de status te bepalen. De risico-eigenaar is verantwoordelijk voor het monitoren, beheersen en bijsturen van het risico. De status van de beheersmaatregel is van belang om te weten of en in welke mate er rekening gehouden kan worden met een kleiner negatief effect van het risico. Uitgangspunt 5 Na inventarisatie van de risico's wordt, in ieder geval, voor alle risico's op basis van de risicomatrix met een risicoscore 50% en hoger aangegeven of en hoe het risico wordt beheerst. Het kan voorkomen dat een risico niet op het gewenste niveau beheerst kan worden, omdat er onvoldoende maatregelen mogelijk zijn. De kosten voor de maatregelen zijn bijvoorbeeld veel te hoog of de gemeente heeft te weinig invloed op de beheersing.

In dat geval moet er worden aangegeven of het optie is om te stoppen met de activiteit of dat er opnieuw gekeken wordt naar de oorspronkelijke doelstelling en/of de bepaalde risicobereidheid (4.1). Door deze aan te passen kunnen risico`s en/of de beheersmaatregelen mogelijk wel worden geaccepteerd.

3.4 Rapportage 3.4.1 Planning en Controlcyclus Met de paragraaf Weerstandsvermogen en risicobeheersing in de begroting en jaarstukken worden de grootste financiële risico’s periodiek in beeld gebracht. Het weerstandsvermogen geeft aan of de gemeente in staat is negatieve financiële consequenties van risico’s zelfstandig op te vangen. Achterliggend doel hiervan is dat we maatschappelijke effecten willen bereiken, hierbij een bepaalde risicobereidheid past en er financiële risico`s overblijven waarna helder is hoe hoog het weerstandsvermogen zou moeten zijn. Het sturen op risico`s is een verantwoordelijkheid die ligt bij het college. Dit betekent dat het van belang is dat naast de stand van zaken ook de ontwikkeling terugkomt in de verschillende producten van de P&C-cyclus en, indien relevant, onderdeel uitmaakt van alle besluitvorming. In de begroting en jaarstukken wordt een zo actueel mogelijk beeld gepresenteerd van de aanwezige risico’s. De samenvatting van alle risico’s binnen de gemeente Papendrecht zijn in deze stukken terug te vinden in de paragraaf Weerstandsvermogen en Risicobeheersing. Ook worden in enkele andere paragrafen nog expliciet aandacht besteed aan risico’s specifieke onderwerpen, zoals grondbeleid en verbonden partijen. In de paragraaf weerstandsvermogen worden de top 5 grootste risico’s binnen Papendrecht gepresenteerd.

Indien mogelijk worden deze risico’s met bijbehorende beheersmaatregelen toegelicht. Uitgangspunt 6 In de paragraaf Weerstandsvermogen en risicobeheersing worden de actuele top 5 financiële risico`s inclusief beheersmaatregelen toegelicht. 3.4.2. Accountant Het rapporteren over procesrisico`s binnen financiële processen is een vast onderdeel bij de ‘Managementletter’, die de accountant afgeeft aan het college na de interim controle. Bij de controle van de jaarstukken brengt de accountant ook een ‘Verslag van bevindingen’ uit aan de raad. Hierbij wordt er onder andere ingegaan op grote (financiële) risico`s die de gemeente loopt waarvoor (nog) geen beheersmaatregelen zijn getroffen.

Nota Risicomanagement 2026 – Gemeente Papendrecht Pagina14/24 10 van 19

4. Weerstandsvermogen In dit hoofdstuk wordt er dieper ingegaan op de voorgeschreven onderdelen van de paragraaf Weerstandsvermogen en Risicobeheersing. Dit zijn met name wettelijk bepaalde onderdelen, maar ook enkele door de gemeente zelf vast te stellen normen en berekeningswijze.

4.1 Paragraaf Weerstandsvermogen en Risicobeheersing De paragraaf Weerstandsvermogen en risicobeheersing is een vast onderdeel bij de begroting en jaarstukken. In de paragraaf is het verplicht om een beeld te geven van de beschikbare weerstandscapaciteit, de gekwantificeerde financiële risico`s (benodigde weerstandscapaciteit) en het beleid. Het beleid richt zich met name op de wijze van berekening en beoordeling van beide onderdelen en de beoordeling van de verhouding. Deze verhouding wordt ook wel het weerstandsvermogen genoemd. Daarnaast is het voorgeschreven om kengetallen op te nemen en hier een beoordeling over te geven. De paragraaf betreffende het weerstandsvermogen en risicobeheersing bevat ten minste (BBV Art.11 lid 2): a. een inventarisatie van de weerstandscapaciteit; b. een inventarisatie van de risico's; c. het beleid omtrent de weerstandscapaciteit en de risico's; d. een kengetal voor de: 1a. netto schuldquote; 1b. netto schuldquote gecorrigeerd voor alle verstrekte leningen; 2. solvabiliteitsratio; 3. grondexploitatie; 4. structurele exploitatieruimte; en 5. belastingcapaciteit. e.

een beoordeling van de onderlinge verhouding tussen de kengetallen in relatie tot de financiële positie Relatie met de financiële positie Minimaal twee keer per jaar, bij de begrotingsbehandeling en bij de vaststelling van de jaarrekening, heeft de gemeenteraad vanuit haar controlerende taak, aandacht voor de (ontwikkeling) van de financiële positie van de gemeente. De financiële positie is te beoordelen op basis van een aantal indicatoren. De belangrijkste zijn het meerjarig overzicht van baten en lasten en de balans, waarbij het realiseren van structureel en reëel evenwicht het primaire doel is (sluitende begroting). Daarnaast zijn ook de kengetallen en het weerstandsvermogen in de paragraaf Weerstandsvermogen en risicobeheersing belangrijke graadmeters voor de beoordeling van de financiële positie.

Figuur 3: Onderdelen beoordeling financiële positie van een gemeente

4.2 Weerstandsvermogen Het weerstandsvermogen geeft aan of de gemeente in staat is negatieve financiële consequenties van risico’s zelfstandig op te vangen. Achterliggend doel hiervan is dat er gestuurd wordt op een weerstandsvermogen dat voldoende dekking geeft voor de risico’s zonder de bestedingsruimte onnodig te beklemmen. Het weerstandsvermogen bestaat uit de relatie tussen (BBV Art. 11 lid 1):

Nota Risicomanagement 2026 – Gemeente Papendrecht Pagina15/24 11 van 19

a. de weerstandscapaciteit, zijnde de middelen en mogelijkheden waarover de provincie onderscheidenlijk gemeente beschikt of kan beschikken om niet begrote kosten te dekken; b. alle risico's waarvoor geen maatregelen zijn getroffen en die van materiële betekenis kunnen zijn in relatie tot de financiële positie. De relatie/ratio wordt bepaald door de berekende beschikbare weerstandscapaciteit te delen door de berekende benodigde weerstandscapaciteit (financiële risico`s). De meeste gemeenten hanteren onderstaande waarderingstabel om een oordeel te kunnen geven over de ratio. Wanneer de ratio minder is dan 1 (waarderingscijfer D), dan zijn er theoretisch niet genoeg middelen beschikbaar om de risico`s af te dekken. De raad heeft vastgesteld dat de weerstandsratio minimaal 1 (waarderingscijfer C) dient te zijn. Indien de ratio lager uitvalt dan C, dan dient er een plan te volgen voor het vergroten van de beschikbare weerstandscapaciteit (bijvoorbeeld aanvullen van reserves) en/of het verlagen van de benodigde weerstandscapaciteit (bijvoorbeeld het niet aangaan van risico`s door activiteiten te stoppen). Waarderingscijfer Ratio weerstandsvermogen A > 2,0 B 1,4 < X < 2,0 C 1,0 < X < 1,4 D 0,8 < X < 1,0 E 0,6 < X < 0,8 F < 0,6 Tabel 4: Waarderingstabel weerstandsvermogen

Betekenis Uitstekend Ruim voldoende Voldoende Matig Onvoldoende Ruim onvoldoende

Uitgangspunt 7 De ratio van het weerstandsvermogen dient minimaal uit te komen op waarderingscijfer C (voldoende) volgens de waarderingstabel. Indien de ratio lager uitvalt dan C, wordt een plan aan de raad voorgelegd om de beschikbare weerstandscapaciteit te vergroten en/of de benodigde weerstandscapaciteit te verlagen. 4.2.1 Weerstandscapaciteit De beschikbare weerstandscapaciteit bestaat uit de middelen en mogelijkheden waarover de gemeente beschikt of kan beschikken om niet begrote kosten te dekken. Hieronder worden de mogelijke middelen toegelicht en wordt er aangegeven of wij het wel of niet meerekenen in onze weerstandscapaciteit. Algemene reserve De algemene reserve is onderdeel van het eigen vermogen. Deze reserve is gevormd uit overschotten uit de exploitatie en is in principe vrij aanwendbaar. De algemene reserve is een buffer die kan worden ingezet om incidentele en niet voorziene financiële tegenvallers en risico’s op te vangen. Bestemmingsreserves Een bestemmingsreserve wordt ingesteld met een bepaald doel en is gebaseerd op een bestuurlijke beslissing. De bestemmingsreserve dient om middelen voor een langere termijn dan één jaar vast te houden ter financiering van dit doel.

Het feit dat de bestemmingsreserves tot het eigen vermogen behoren, houdt in dat dergelijke reserves bij een heroverweging van beleid een andere bestemming kunnen krijgen dan wel aan de algemene reserve kunnen worden toegevoegd. De bestemmingsreserves worden – conform aanbevelingen van de provincie - niet meegerekend als onderdeel van de weerstandscapaciteit, omdat deze voor een specifiek doel - en daarmee niet vrij aanwendbaar - in het leven geroepen zijn. Er geldt een uitzondering met de bestemmingsreserve Kapitaallasten toekomstige investeringen. Deze bestemmingsreserve is nog niet belast met een verplichting en wordt daarom aangeduid als vrij aanwendbaar, mits eerst de algemene reserve en risicoreserves uitgeput wordt. De bestemmingsreserve Kapitaallasten toekomstige investeringen worden wel meegenomen in de beschikbaar weerstandscapaciteit.

Nota Risicomanagement 2026 – Gemeente Papendrecht Pagina16/24 12 van 19

Stelpost onvoorzien Er is een vast jaarlijks bedrag opgenomen in de meerjarenbegroting voor onvoorziene, onvermijdelijk en onuitstelbare uitgaven. Dit bedrag kan incidenteel worden ingezet. (Structureel) begrotingsruimte De meerjarenbegroting van gemeenten moet in evenwicht zijn. Een groot deel van de uitgaven en inkomsten liggen vast, deels vanwege wettelijke taken, deels omdat de gemeente reeds financiële verplichtingen is aangegaan. Als de begroting en meerjarenraming sluit met een positief saldo is sprake van begrotingsruimte. Deze kan structureel worden ingezet voor financiële tegenvallers die zich voorgedaan hebben, en eerst incidenteel zijn afgedekt Onbenut belastingcapaciteit Voor het berekenen van de onbenutte belastingcapaciteit kan worden gekeken naar de drie belangrijkste inkomsten van de gemeente te weten: OZB, afvalstoffenheffing en rioolrechten. Omdat de afvalstoffenheffing en rioolheffing maximaal kostendekkend zijn, wordt bij de berekening van de onbenutte belastingcapaciteit alleen naar de OZB gekeken. De onbenutte belastingcapaciteit bij de OZB is zo groot als het verschil tussen het gehanteerde tarief en het tarief om tot een artikel 12 gemeente gerekend te worden. Let op: de onbenutte belastingcapaciteit is niet direct inzetbaar, maar het percentage laat wel zien welke ruimte er eventueel aanwezig is.

Er kan een onderscheid worden gemaakt in incidentele en structurele weerstandscapaciteit. Deze kennis is van belang, omdat een risico met structurele gevolgen niet structureel mag dekken met een incidentele middelen zoals de inzet van de algemene reserve. De vrij aanwendbare bestemmingsreserve Bestemmingsreserves zijn vrij aanwendbaar voor zover deze niet zijn belast met verplichtingen aan derden, respectievelijk wanneer zij niet de functie hebben van een egalisatiereserve. Indien een risicogebeurtenis zicht voordoet heeft de gemeenteraad de mogelijkheid de bestemming van de reserve te wijzigen ter dekking van het risico. Gezien de bestemmingsreserve toekomstige investeringen (nog) niet belast is met een verplichting wordt deze als vrij aanwendbaar aangeduid. Onderdelen weerstandscapaciteit Algemene reserve Onvoorzien Begrotingsruimte Onbenutte belastingcapaciteit Bestemmingsreserve toekomstige investeringen Tabel 5: Aard van onderdelen uit weerstandscapaciteit

Structureel

Incidenteel X X

X X X

Uitgangspunt 8 De volgende onderdelen worden tot de weerstandscapaciteit gerekend: • Algemene reserve (incidenteel) • Stelpost onvoorzien (incidenteel) • Begrotingsruimte (structureel) • Onbenutte belastingcapaciteit (structureel) • Bestemmingsreserve toekomstige investeringen (incidenteel)

4.2.2 Financiële risico's Voor de berekening van de benodigde weerstandscapaciteit moet er zicht zijn op de belangrijkste financiële risico’s in de organisatie. Deze risico’s worden gekwantificeerd in euro’s, waarbij gerekend worden met zekerheidspercentages. De zekerheidspercentage geeft aan hoe waarschijnlijk het is dat de financiële gevolgen van de opgetreden risico’s onder de berekende waarde in euro’s valt. Stelt dat er sprake is van een risico met een zekerheidspercentage van 90%, dan is dus de kans van 10% dat de schade hoger is dan het berekende bedrag. Vanwege de hoge mate van zekerheid, is het voldoende als het beschikbare weerstandsvermogen even groot is als het berekende bedrag. Hierbij

Nota Risicomanagement 2026 – Gemeente Papendrecht Pagina17/24 13 van 19

geldt ook dat financiële (netto) risico’s met een kans van optreden van 90% of meer geen risico meer is maar ‘werkelijkheid’ is en budgettaire raming in de meerjarenbegroting plaats moet vinden. Uitgangspunt 9 • Financiële (netto) risico’s met een kans percentage van 5% tot 90% worden meegenomen in de bepaling van de benodigde weerstandscapaciteit.

5. Rollen en verantwoordelijkheden In dit hoofdstuk worden de rollen en verantwoordelijkheden benoemd en vastgelegd voor de onderdelen van het risicomanagement, weerstandsvermogen en kengetallen. Hieronder is schematisch weergegeven welke rollen de raad, college en de organisatie hebben bij het risicomanagement binnen de gemeente Papendrecht. De raad en het college nemen voornamelijk besluiten waarbij risico`s worden afgewogen, bepalen de mate van risicobereidheid en monitoren via de planning en control cyclus de grootste risico`s en het weerstandvermogen. De gemeenteraad stelt de kaders waarbinnen het college en de organisatie de risico’s kunnen beheersen, mitigeren en/of accepteren. De organisatie heeft de grootste rol binnen het risicomanagement. Zij zorgt er met name voor dat het college en de raad risicobewuste keuzes kunnen maken. Het inventariseren, kwantificeren en beheersen ligt dan ook met name bij de organisatie. De medewerkers die verantwoordelijk zijn voor de uitvoering van doelen, projecten en processen zijn ook de risico-eigenaren van de hieraan gekoppelde risico`s.

Raad

• • •

Besluiten Monitoren Risicobereidheid bepalen

College Ambtelijke organisatie

• • • •

Besluiten Monitoren Risicobereidheid bepalen Voorstellen • Besluiten • Monitoren • Voorstellen • Beheersen • Inventariseren • Uitvoeren

Figuur 5: Overzicht rollen en verantwoordelijkheden Wie Gemeenteraad

Wat Vaststellen risicomanagement en weerstandsvermogen Vaststellen paragraaf Weerstandsvermogen en Risicobeheersing College Bespreken top 5 (financiële) risico's Informeren van de raad over de belangrijke risico's via reguliere P&C-cyclus Tabel 8: Rollen raad en college

Wanneer Bij Nota Risicomanagement Bij begroting en jaarstukken Bij begroting en jaarstukken

Uitgangspunt 10 De raad stelt de kaders vast voor het risicomanagement en weerstandsvermogen.

Nota Risicomanagement 2026 – Gemeente Papendrecht Pagina18/24 14 van 19

Uitgangspunt 11 Het college informeert de raad over risico's via reguliere Planning en Control cyclus. Wie Directie

Wat Verantwoordelijk voor inrichting risicomanagement Verantwoordelijk voor organisatie breed beeld van alle risico's (risicoprofielen)

Monitoren risicoprofielen Directe sturing en monitoring op team overstijgende risico's Rapporteren aan college over risico's als onderdeel van de college- en raadsvoorstellen en als onderdeel van de reguliere P&C-cyclus Zorgdragen voor vergroten risicobewustzijn Teamleiders Verantwoordelijk voor risico's die spelen binnen hun beleidsveld Zorgdragen voor vergroten risicobewustzijn, adequate training en begeleiding medewerkers. Medewerkers Doorlopen risicomanagementproces (inventarisatie en beoordeling risico). De inventarisatie worden besproken met de Concern Controller en Business Controllers. Als risico-eigenaar verantwoordelijk voor het monitoren, beheersen en bijsturen van hun risico Concern Verantwoordelijk voor het monitoren en toetsing Control werking risicomanagement Zorgdragen voor vergroten risicobewustzijn Tabel 9: Rollen interne organisatie

Wanneer Totaalbeeld als voorbereiding begroting en jaarstukken

Minimaal 2x per jaar (Begroting en jaarstukken)

Uitgangspunt 12 De medewerkers zijn als risico-eigenaar verantwoordelijk voor het monitoren en bijsturen van hun risico's. Uitgangspunt 13 Concern Control monitort en toetst de werking van het risicomanagement.

6. Doorontwikkeling naar risico gestuurd werken Een doorgroei in risicosturing is voor de gemeente een noodzakelijke stap. Bij meer risicogestuurd werken worden niet alleen de (wettelijke) kaders gevolgd, maar ook het risicobewustzijn (zowel hard controls als soft controls) gestimuleerd. Integraal risicomanagement leidt tot breed inzicht in risico's bij managementprocessen, programma’s en projecten binnen de gemeente. Hierdoor is de organisatie voorbereid op onverwachte zaken en is op tijd in beeld welke kansen zich voordoen, maar ook wat er misgaat, of dreigt te gaan. Risicomanagement is geen afzonderlijke activiteit en zorgt ervoor dat bewustwording en het beheersen van risico’s doorlopend aandacht heeft. De uitdaging is om deze doorontwikkeling gefaseerd op te pakken. Hierin worden vier kernfases gezien, namelijk bewustwording, inrichting, implementatie en borging. Stap 1 Bewustwording Verdere doorgroei naar ‘integraal’ risicomanagement vraagt om heldere communicatie van het beleid naar de organisatie en het aanbieden workshops/ e-learning om het risicobewustzijn te vergroten. Hiermee kunnen misverstanden en onjuiste uitvoering worden beperkt. Het verder uitlijnen van deze doorontwikkeling vraagt om een organisatie brede opleidingsplan waarin opleidingen/trainingen zijn opgenomen die bijdrage aan de benodigde kennis en vaardigheden van onze medewerkers om de

Nota Risicomanagement 2026 – Gemeente Papendrecht Pagina19/24 15 van 19

gemeentelijke doelstellingen te kunnen realiseren. Stap 2 Inrichting In de organisatie wordt gewerkt met risicoprofielen, waar gedurende het jaar in tussentijdse gesprekken de beheersing ervan worden besproken. In de P&C-cyclus, bij de begroting en jaarrekening, wordt een top 5 van de grootste risico geduid en indien mogelijk voorzien van de genomen beheersmaatregelen. Andersoortige strategische risico’s, als bijvoorbeeld politiek, maatschappelijke of imago zijn financieel lastiger te duiden. Een digitaal risicoregister in de vorm van een risicomanagementsysteem biedt deze mogelijkheden wel. Voor de verdere doorontwikkeling van risicomanagement zal gekeken worden of de aanschaf van een (digitaal) risicomanagementsysteem daar ondersteund in kan zijn. Stap 3 Implementatie In de huidige werkwijze worden risico’s gekoppeld aan een eigenaar. Dit is veelal een Business controller. Deze persoon is verantwoordelijk voor de monitoring en beheersing van deze risico’s. Door het risico-eigenaarschap strakker te organiseren en tevens te koppelen aan zowel een Business Controller als bijvoorbeeld een Beleidsmedewerker/projectleider wordt beoogd risicosturing zowel vanuit de financiële als beleidsmatige invalshoek beter te integreren in de organisatie. Risicobeheersing en -sturing wordt hiermee op een natuurlijker manier onderdeel van de beleidsontwikkeling – en uitvoering.

Stap 4 Borging In de P&C-cyclus zijn de risico’s vooralsnog niet rechtstreeks gekoppeld aan de doelstelling uit de begroting. Door aan iedere risico aan een programma te koppelen zal inzichtelijker worden wat de voornaamste uitdagingen zijn, maar geeft dit ook inkijk in waar de kansen liggen voor de realisatie van de beleidsdoelstellingen.

Nota Risicomanagement 2026 – Gemeente Papendrecht Pagina20/24 16 van 19

Bijlage 1 – Wettelijke kaders Voor het inrichten van het risicomanagement binnen de gemeente zijn er beperkte wettelijke kaders. Alleen in het BBV (Besluit begroting en verantwoording) staan een aantal kaders die nageleefd moeten worden. Verder zijn het vooral onze interne kaders waarin op een paar plekken iets beschreven staat over hoe te werken met risico`s. Besluit Begroting en Verantwoording – Artikel 11 1. Het weerstandsvermogen bestaat uit de relatie tussen: a. de weerstandscapaciteit, zijnde de middelen en mogelijkheden waarover de provincie onderscheidenlijk gemeente beschikt of kan beschikken om niet begrote kosten te dekken; b. alle risico's waarvoor geen maatregelen zijn getroffen en die van materiële betekenis kunnen zijn in relatie tot de financiële positie. 2. De paragraaf betreffende het weerstandsvermogen en risicobeheersing bevat ten minste: a. een inventarisatie van de weerstandscapaciteit; b. een inventarisatie van de risico's; c. het beleid omtrent de weerstandscapaciteit en de risico's; d. een kengetal voor de: 1a. netto schuldquote; 1b. netto schuldquote gecorrigeerd voor alle verstrekte leningen; 2. solvabiliteit; 3. grondexploitatie; 4. structurele exploitatieruimte; en 5. belastingcapaciteit e. een beoordeling van de onderlinge verhouding tussen de kengetallen in relatie tot de financiële positie Volgens de wettelijke kaders (BBV art.

11) is er ruimte voor de gemeente om een eigen invulling te geven aan hoe het risicomanagement wordt ingericht, hoe er geïnventariseerd wordt en de wijze van rapportage. Wel staat er duidelijk dat het hier alleen gaat om risico`s die niet al afgedekt zijn in de begroting en een effect kunnen hebben op de financiële positie. Het richt zich dus met name op de grote financiële risico`s. De kaders en normen vanuit de BBV (2019) zijn overgenomen in onze eigen Financiële Verordening (2023) en Nota Reserves en voorzieningen (2023).

Nota Risicomanagement 2026 – Gemeente Papendrecht Pagina21/24 17 van 19

Integratie en beheerst

Optimalisatie en toekomstgericht

Niveau 5

Structuur en bewust

Niveau 4

Ontwikkeling en onderzoekend

Niveau 3

Ad hoc en conservatief

Niveau 2

Niveau 1

Bijlage 2 – Niveaus volwassenheidsmodel

Niveau 1: Ad hoc en conservatief Veelal incidenteel, er is geen structuur en het wordt ook niet gestimuleerd. Op dit niveau is het erg persoonsafhankelijk of er gewerkt wordt met risico`s. Instrumenteel – / Gedrag – Niveau 2: Ontwikkeling en onderzoekend Er zijn standaard risicoregisters voorhanden om risico`s op een eenduidige wijze te inventariseren, beoordelen en monitoren, maar nog steeds persoonsafhankelijk en meestal alleen financieel ingestoken. Instrumenteel +- / Gedrag –

Nota Risicomanagement 2026 – Gemeente Papendrecht Pagina22/24 18 van 19

Niveau 3: Structuur en bewust Op dit niveau wordt het risicomanagement meer gestructureerd aangepakt en is het minder persoonsafhankelijk. Er is eenduidig beleid over het werken met risico`s en er kan gerapporteerd worden over het gemeente brede risicoprofiel. Risico`s worden beheerst door de risico-eigenaren. Instrumenteel + / Gedrag +Niveau 4: Integratie en beheerst Er is open en transparante communicatie over risico’s via dialoog. De onderkende risico’s worden gewogen en beheerst en de organisatie kent een goede balans tussen risico’s nemen en beheersen (risicobereidheid). Door iedereen bewust te maken van de meerwaarde en het werken met risico`s te integreren in de processen, zal het meer en meer vanzelfsprekend worden. Instrumenteel ++ / Gedrag + Niveau 5: Optimalisatie en toekomstgericht Uiteindelijk ontstaat een organisatie die leidend is in het omgaan met risico’s. De organisatie durft bewust risico’s aan te gaan en te groeien, maar op een gecontroleerde manier die integraal onderdeel is van de dagelijkse besluitvormingsprocessen. Er wordt gebruik gemaakt van meerdere databronnen om risico`s te monitoren en automatisch te identificeren. Scenario- analyses en de samenvallende risico`s worden betrokken in besluitvorming. Instrumenteel ++ / Gedrag ++

Nota Risicomanagement 2026 – Gemeente Papendrecht Pagina23/24 19 van 19

24/24