A46. 20250825 VNG ledenbrief - Weerbaarheid en veerkracht.pdf

Cf719) Aan de leden

Datum: 25 augustus 2025 Ons kenmerk : U202500509 Lbr. 25/039 Telefoon: 070-3738393

Onderwerp Weerbaarheid en veerkracht

Geachte leden van het college en de gemeenteraad, Met deze ledenbrief informeren wij u over de weerbaarheidsopgave en

aan om uw lokale en regionale bijdrage hieraan concreet vorm te gaan

reiken wij u handvatten

geven. Om u daarbij te ondersteunen, bieden wij gelijktijdig de 'Handreiking Weerbaarheid en veerkracht op lokaal niveau' aan. Zowel de ledenbrief als de handreiking zijn tot stand gekomen in nauwe

samenwerking met de veiligheidsregio's. Daarmee geven de VNG en het Veiligheidsberaad uitdrukking aan het uitgangspunt dat gemeenten en veiligheidsregio's gezamenlijk optrekken in de regionale en lokale weerbaarheidsopgave. Aanleiding Toenemende geopolitieke spanningen, hybride dreigingen en langdurige

integrale versterking van de maatschappelijke weerbaarheid en veerkracht.

crises vragen om een

De ministers van JenV en Defensie hebben op 6 december 2024 (pdf, 208 kB) aangegeven dat het kabinet inzet op het vergroten van de weerbaarheid van de maatschappij en de paraatheid van de krijgsmacht. Maar we hebben ook in toenemende mate te maken met dreigingen van andere aard zoals bosbranden, droogte, overstromingen, stroomuitval en cyberaanvallen. We moeten ons voorbereiden op langdurige en grootschalige uitval van kritieke voorzieningen zoals elektriciteit, water en telecommunicatie. Gemeenten hebben en willen hier hun rol en verantwoordelijkheid in nemen. Bekijk via YouTube het fragment uit Buitenhof waarin VNG-voorzitter Sharon Dijksma uitlegt waarom de rol van gemeenten cruciaal is voor een weerbare samenleving.

Vereniging van Nederlandse Gemeenten Nassaulaan 12 Den Haag l Postbus 30435 l 2500 GK Den Haag 070 - 373 83 93 l info@vng nl l vng.nl

1/6

hun inzet op dit thema. Na het kabinet formuleren momenteel het als Unie Europese de Zowel en Defensie over de kamerbrief van de ministers van JenV zomerreces verwachten we een nieuwe bijbehorende kaders en uitgangspunten, en kabinetsinzet. De eerste richtinggevende u over de inzet die deze ledenbrief informeren we investeringsagenda, krijgen vorm. Met op basis van wat nu bekend is. gemeenten in ieder geval kunnen plegen, 'AII hazard' en 'whole of society' en de 'whole-of-society' hanteren de 'all-hazar'-benadering De EU, het kabinet en de VNG van ontwdrichting voorbereiden, en dat hebben we benadering. We moeten ons op allerlei vormen veiligheidsdomein betreft. betekent dat dit niet alleen het Dat doen. te samenleving hele met de de het hele college. En niet alleen domeinen, en is dus een zorg voor Het raakt vele zo niet alle zelfredzamer worden, verantwoordelijkheid. Inwoners moeten overheid heeft hierin een ondernemers bijspringen in de burgerhulpverlening, kunnen organisaties maatschappelijke Gemeenten hebben een centrale ketens stil komen te vallen. kunnen helpen voorkomen dat op lokaal en regionaal niveau, weefsel, en kunnen als geen ander positie in het maatschappelijk deze zaken coërdineren.

samen met de veiligheidsregio's, Minder ondersteuning van Defensie van een militair Defensie laten weten dat in geval heeft oorlogsdreiging actuele Vanwege de dat gemeenten en eerste hoofdtaak. Dat betekent conflict de focus zal liggen op hun we dat lange tijd gewend op de bijstand van Defensie zoals veiligheidsregio's niet mogen rekenen actief is komt de krijgsmacht op een ander grondgebied Nederlandse de Wanneer zijn geweest. van civiele autoriteiten bij onder druk te staan: de ondersteuning Defensie van hoofdtaak derde veilighe id sreg humanitaire hulp. Gemeenten en rampenbestrijding, rechtshandhaving en krijgsmacht dan niet kan treffen om de taken die de zullen op lokaal niveau maatregelen moeten rekening houden met de vangen. Ook moeten gemeenten te op mogelijk zoveel uitvoeren en gemeee wanneer reservisten in dienst bij een mogelijkheid dat er capaciteit wegvalt worddit ing over nieuwe handreiknt Defensie wordt binnenkort een opgeroepen. In samenwerking met worden verspreid. De VNG via de bekende kanalen van de VNG zal Deze gepubliceerd. onderwerp voor gemeenten verder verkennen. zal met Defensie de implicaties Versterking lokaal en regionaal maatregelen voor die zowel paraatheid bereidt het kabinet Naast de prioritering op militaire energie, digitale voorzieningen - zoals drinkwater, gericht zijn op de bescherming van vitale en regionale niveau.

van weerbaarheid op het lokale versterking de op als zorg en communicatie vanaf 2027) vrijgemaakt, bestemd kabinet € 70 miljoen (structureel het heeft Voorjaarsnota de Via van lokale en regionale de veiligheidsregio's, het inrichten voor met name versterking van zelfredzaamheid en samenredzaamheid moet noodsteunpunten en een publiekscampagne die middelen dient echter nog over de toedeling van deze bevorderen. Definitieve besluitvorming laten weten deze middelen Veiligheidsberaad hebben het kabinet plaats te vinden. De VNG en het te kunnen om de brede weerbaarheidsopgave onvoldoende beschouwen: te als een startbudget start te kunnen maken. financieren, maar zeer welkom om een

2/6 Vereniging van Nederlandse Gemeenten

Noodsteunpunten Ditjaar nog starten er waarschijnlijk in

alle 25 veiligheidsregio's pilots

gericht op het inrichten van noodsteunpunten. Naast een hoofdstructuur zullen er ook op lokaal niveau (wijk- en buurtniveau) punten aangewezen moeten worden waar ten minste informatie verkregen kan worden, en mogelijk enkele noodvoorzieningen zoals drinkwater. Welke functies ondergebracht kunnen worden bij de noodsteunpunten binnen de financiële kaders wordt in de pilots onderzocht en medio 2026 geëvalueerd aan de bestuurlijke tafel weerbaarheid. De VNG adviseert u contact op te nemen met uw veiligheidsregio om actief bij te kunnen dragen. een landelijk netwerk van

De middelen bestemd voor het

inrichten van de noodsteunpunten (ca. € 35 miljoen structureel) zullen uitgekeerd worden aan de veiligheidsregio's, maar zijn uitdrukkelijk ook bedoeld voor lokale activiteiten. We roepen gemeenten op om via hun positie in het Algemeen Bestuur van hun regio daarop te sturen bij vaststelling van het uit te voeren beleid en financiële kaders. Naast de middelen voor de

noodsteunpunten wordt er tevens een bedrag van ca. € 25 miljoen structureel overgemaakt aan de veiligheidsregio's ter versterking van de lokale en regionale crisisstructuur. Vanuit het Veiligheidsberaad is aangegeven dat dit niet kan niet worden gezien als het terugdraaien van de korting op de Brede Doeluitkering Rampenbestrijding (BDUR). Daarover blijft het gesprek gevoerd worden. Publiekscampagne Het ministerie van JenV heeft de inwoners ditjaar opgeroepen een noodpakket samen te stellen en voldoende contant geld in huis te halen. Eind november zal een huis-aan-huis publicatie verspreid worden naar voorbeeld van de Baltische en Scandinavische landen. De belangrijkste boodschap is dat inwoners zichzelf voor ten minste 72 uur moeten kunnen redden in hun eigen woonomgeving. Daarnaast wordt het belang van samenredzaamheid benadrukt, en wordt er opgeroepen om met elkaar in gesprek te gaan. Op die manier zal er minder druk op de instanties ontstaan. Gemeenten kunnen het gesprek met en tussen hun inwoners stimuleren, zoals bijvoorbeeld in Haarlemmermeer gebeurt. Het ministerie zet diverse media in,

naast de website DenkVooruit.nl. Gemeenten krijgen van het ministerie een communicatie toolkit om ook lokaal op maat te kunnen bijdragen aan de campagne. Zodra deze toolkit beschikbaar komt, maken we dat via het VNG Forum Weerbare Samenleving en de digitale inloopsessies bekend. Preventie, crisis en nazorg Gemeenten hebben een brede

verantwoordelijkheid, die verder reikt dan de crisisbeheersing en bevolkingszorg. Preventie en nazorg is van even grote waarde voor de weerbaarheid en veerkracht. Het is dan ook in het belang van gemeenten dat er óók ingezet wordt op onder meer zelfredzaamheid en samenredzaamheid, het versterken van de democratie, het flexibeler maken van het energienetwerk, het verbeteren van de digitale weerbaarheid en het versterken van de infrastructuur. Hoe zorgen we ervoor dat we minder kwetsbaar zijn, en hoe bewegen we ook weer snel terug naar een 'normale situatie' na een incident of crisis? De VNG pleit voor een integrale

Vereniging van Nederlandse Gemeenten

3/6

tie een i nbreng ng e kainets kunnen aan niveauformazouden aanpak met meer nadruk op preventie. We bereiden richticen t raal b d de voor waarin we aangeven welke investeringen hier op idragen, aansluitend bij de weerbaarheidsdoelstellingen die in het kader van de verruimde bj geactualiseerd. NAVO-norm zullen worden de Wet wijziginen. Zo staat wetgeving sche juridi aantal vergt ook een een reactie op voor. g De weerbaarheidsaanpak VNG bereidt hier op de en wordt de Wet veiligheidsregio's momenteel open voor consultatie. staatsnoodrecht De het van actualisatie aan een Ook hier kijken we nauwgezet Ook wordt er gewerkt defensiegereedheid binnenkort behandeld in de Tweede Kamer. op mee.

ijdragen aan de en veror dednin en bde Preparedness De Europese Commissie zal ook met een aantal richtlijnen onder an eregaan Kader van de versterkingsopgave van alle Europese landen. Denk hierbij Meer jarig Financieeal Rearm Europe. ln het en Strategy investeringen Stockpiling Union Strategy, de defensie, onder andere vi Europese Unie na 202.7 is aandachtvoor weerbaarheid en Competitiveness Fund. via het European waken dat er verdringingseffecten in zowel democratische, financiële als De VNG wil ervoor ericht om de samenleving zo lang mogelijk maatschappelijke zin plaatsvinden. De inzet is erop g en bestuurlijke kaders. de reguliere democratische inclusief functioneren, normaal te laten rol gemeenteraad szorgtaak l . De bevolking Samenwerking en governance, veiligheidsregio's is cruciaa en z ijn belegd, tussen gemeenten bij de veiligheidsregio De samenwerking van een wordt bij gemeenten uitgevoerd terwijl de crisistaken regionaal Het Algemeen Bestuur versterken. en aanvullen elkaar natuurlijk wel Het uitgangspunt maar deze moeten alle inliggende gemeenten. veiligheidsregio bestaat uit de burgemeesters van besluitvorming met betrokken basis van gezamenlijke op plaatsvindt voorgeschreven inzet via de wettelijk is nadrukkelijk dat is bestuurlijk geborgd besluitvorming Hiermee worden de gemeenten. Deze veiligheidsre gio's.

oefenen op de taak in vloe d uit te be grotings- en verantwoordingssystematiek van de gemeent eraden in positie gesteld om naast hun controlerende van de veiligh sregio. Het activiteiten begroting en beoogde it de Wet eidanu de v d over besluitvorming hebben wordt gelever instrumentarium dat gemeenteraden hiervoor beschikbaar dat deze wet aan voeren regelingen (Wgr). ln 2022 is het instrumentarium taak od uit te gemeenschappelijke èn controleerene medebeslissende hun nden ovg erede Wgr. gemeenteraden biedt om alle informati tedvi verruimd. Op de Kennisbank 0 enbaar Bestuur is

van alle veiligheidsregio's waar de voorzitters Ygilih6c gN-, ~ het voor e uitvoering Naast de VNG is ook JenV en rantwoordelijk van minister de voor dolkingszorg, samenkomen, gesprekspartner vede portefeuilles bev Veiligheidsberaad kent van de Wet veiligheidsregio's. Het informatievoorziening en klimaat- en waterveiligheid. ledere bevolkingszorg. brandweer, GHOR, crisisbeheersing, bestuurlijk overleg governance, zoals het eigen haar portefeuille kent weer

4/6 verenlging van Nederlandse

Gemeenten

Aan de bestuurlijke tafel weerbare samenleving overlegt de VNG met de minister van JenV, de NCTV, het Veiligheidsberaad en Defensie. Dit is geen besluitvormend overleg. De voorzitter van de VNG-commissie Bestuur en Veiligheid (B&V) vertegenwoordigt de VNG. ledere VNGcommissie heeft een portefeuillehouder weerbaarheid aangewezen die met regelmaat wordt geconsulteerd en geffiformeerd door de voorzitter van de commissie B&V, en die verdere afstemming binnen de eigen commissie verzorgt. De VNG heeft het kabinet opgeroepen om ook aandacht te besteden aan de maatschappelijke gevolgen in het geval van langdurige en grootschalige ontwrichting. Hierin trekken we samen op met het ministerie van BZK. Gezamenlijk intensiveren we de gesprekken met onder meer de ministeries EZ, VWS, SZW en OCW. Ook verkennen we met BZK hoe gemeenten zoveel mogelijk ondersteund kunnen worden in het uitvoeren van hun taken en hun weerbaarheidsaanpak. We verwachten dat de governance op het brede thema weerbaarheid nog verder uitgewerkt gaat worden wanneer de verschillende deelthema's meer vorm en inhoud gaan krijgen. Daarbij zetten we in op het zoveel mogelijk benutten van al bestaande structuren en het bundelen van mensen en middelen. VNG handreiking weerbare samenleving De weerbaarheidsopgave kan behoorlijk omvangrijk en impactvol worden, ook voor gemeenten. Niet alles kan tegelijkertijd.

Om u enige houvast te bieden in deze eerste stappen richting een weerbaar Nederland heeft de VNG voor u de 'Handreiking weerbaarheid en veerkracht op lokaal niveau' opgesteld. Hierin is beschreven welke basis iedere gemeente minimaal op orde zou moeten hebben, daarbij is ook een prioritering aangebracht. De handreiking is in samenwerking met de veiligheidsregio's tot stand gekomen en geeft ook duidelijk aan waarmee gemeenten alleen of samen met hun regio aan de slag kunnen. We kunnen niet genoeg benadrukken dat we pas aan het begin staan van deze versterkingsopgave. De VNG verwacht van een volgend kabinet een stevige agenda, waarin ook zaken als netcongestie, digitale infrastructuur, democratie en sociale veerkracht aan de orde komen. We bepleiten ook een stevigere regierol van het investeringsagenda die meerdere doelen tegelijkertijd kan dienen.

kabinet

en

een

slimme

Financiën Vooralsnog heeft dit kabinet zoals aangegeven € 7o miljoen structureel geld vrijgemaakt voor de weerbaarheidsopgave. De VNG zal er ook bij een volgend kabinet op aandringen dat het dreigingsbeeld en de opgave waar we voor staan een grotere investering vergt, die haalbaar kan zijn wanneer de weerbaarheidsdoelen verbonden worden met de meer reguliere doelstellingen. Zo kan een investering in de netcongestie ook bijdragen aan het voorkomen van stroomuitval. De grootste urgentie aan de zijde van het rijk wordt ervaren ten aanzien van het op sterkte krijgen van onze defensie. De NAVO-bijdrage wordt zeer waarschijnlijk in de komende jaren verhoogd naar 5% van het BBP, waarvan 1,5% voor brede investeringen in maatschappelijke weerbaarheid

Vereniging van Nederlandse Gemeenten

5/6

de NAVO-middelen sectoren en met welke doelstellingen en vitale infrastructuur. ln welke loopt het gesprek ook maanden duidelijker worden. Daar ingezet gaan worden zal de komende deze 'extra' middelen De VNG houdt er rekening mee dat NAVO-verband. en Europees in nog over gaan worden. In de aanloop naar in andere sectoren opgebracht via herallocatie of bezuinigingen op decentraal niveau elk geval aangeven welke investeringen de kabinetsformatie zullen we in zoveel mogelijk binnenlandse weerbaarheid en veerkracht, de van vergroten het aan bijdragen geactualiseerd van de NAVO die op dit moment aansluitend bij de weerbaarheidsdoelstellingen worden. Hoe blijft u op de hoogte? voorbeelden faciliteren voor ervaringen, kennis en goede We blijven de uitwisseling van inloopsessies, waarin doen we via de maandelijkse digitale gemeenten en veiligheidsregio's. Dit besproken en gemeenten weerbaarheid en veerkracht worden rondom ontwikkelingen laatste de maandagmiddag van presenteren. Deze vinden plaats op en veiligheidsregio's hun ervaringen 27 oktober, 24 november en data: 25 augustus, 29 september, 16:oo tot 17:00 uur op de volgende voor burgemeesters, we ook bestuurlijke inloopsessies organiseren Daarnaast december. 15 worden van de laatste die op de hoogte gehouden willen wethouders en gemeentesecretarissen de volgende data: dinsdagavond van 19:30 tot 20:00 uur op ontwikkelingen.

Deze vinden plaats op Weerbare Samenleving worden december. Op het VNG-forum 9 en oktober 28 september, 9 kunnen gemeenten, en nieuws geplaatst, en relevante documenten, bijeenkomsten Daarnaast blijft u op de vragen stellen en ervaringen delen. veiligheidsregio's en andere partners platform WeerbaarNL. ontwikkelingen via de VNG-website en het hoogte van de belangrijkste Met vriendelijke groet, Vereniging Nederlandse Gemeenten

~L.K. Geluk Algemeen Directeur

6/6 Vereniging van Nederlandse Gemeenten

=

ErN: t

_~-

\ Handreiking weerbaarheid en veerkracht op lokaal niveau

.41

ste-it°,0— jr*.-

Voor het lokaal bestuur, beleidsadviseurs en samenwerkingspartners

Inhoud 3 4

1 lnleiding Leeswijzer lokaal en veerkracht op maatregelen weerbaarheid Gemeentelijke 2 Randvoorwaarden Maatregelen weerbaarheid en veerkracht op lokaal niveau Enkele maatregelen uitgelicht

16 16 16 16 16 17 17

en toolkit 3 Good practices vooruit-campagne Denk Platform WeerbaarNL Bondgenoten Gesprekstool NCTV Voorbeelden uit de praktijk Relevante literatuur

18 18 18

4 Geleerde lessen Geleerde lessen uit Oekraine Geleerde lessen coronacrisis

19

5 Contact

20 20 21

6 Bijlagen Definities Bestuurlijke opdracht VNG

stroomstoring omslagfoto: Een langdurige

niveau 5 5 7 14

vraagt om weerbaarheid

en veerkracht van alle

Bij de betrokkenen.

Vereniging van Nederlandse Gemeenten

2

1 Inleiding Toenemende geopolitieke spanningen, hybride dreigingen, klimaatverandering en het grotere risico op langdurige stroomuitval vragen om het integraal versterken van zowel de maatschappelijke weerbaarheid als de veerkracht van de samenleving. Deze dreigingen brengen nieuwe opgaven met zich mee voor de manier waarop we als samenleving omgaan met thema's als maatschappelijke weerbaarheid en veerkracht, openbare orde en crisisbeheersing. De gevolgen van een (langdurige) crisis worden uiteindelijk lokaal gevoeld, bij inwoners, bedrijven en instellingen en juist daarom spelen gemeenten een sleutelrol in het versterken van de maatschappelijke weerbaarheid en veerkracht'. Gemeenten hebben bovendien wettelijke taken tijdens crises, zoals op het gebied van bevolkingszorg waaronder crisiscommunicatie. Maar ook in de preventieve en nazorgfase spelen gemeenten een belangrijke rol. Een weerbare en veerkrachtige samenleving kan immers zowel de risico's op verstoringen beperken, als zich snel herstellen en aanpassen aan nieuwe omstandigheden. Met dit in gedachten heeft de Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG) deze handreiking opgesteld, in nauwe samenwerking met een aantal gemeenten en veiligheidsregio's. De handreiking vloeit voort uit de bestuurlijke opdracht van

de VNG (zie 'Een stap naar voren'. De handreiking biedt gemeenten en partners een praktische basis om lokaal aan de slag te gaan met het versterken van de maatschappelijke weerbaarheid en veerkracht. bijlage) en is in lijn met de ambitie van de Verenigingsstrategie,

De kern van de handreiking is de lijst met de uitwerking van de maatregelen op lokaal niveau. Deze is verrijkt met achtergrondinformatie, suggesties voor samenwerking en verwijzingen naar relevante instrumenten en good practices. De handreiking is bedoeld als een levend document: richtinggevend, modulair toepasbaar en aanpasbaar aan lokale omstandigheden. De beschreven maatregelen vormen een basisniveau dat gemeenten helpt hun voorbereiding en respons bij langdurige verstoringen op orde te brengen. Gemeenten kunnen deze basis vertalen naar hun eigen context en waar nodig aanvullen of prioriteren op basis van lokale behoeften. Uitgangspunt is dat elke gemeente, ongeacht omvang of ligging, toegang moet hebben tot concrete handvatten voor het versterken van de weerbaarheid en veerkracht. Dat geldt zowel intern, gericht op de eigen processen, als extern, richting de samenleving. De handreiking is opgesteld tegen de achtergrond van (inter)nationale afspraken, zoals de NAVO- weerbaarheidsdoelstellingen, de paraatheidsstrategie van de Europese Unie2 en nationale kabinetsbrieven over civiele weerbaarheid3. Gemeenten vormen hierin een cruciale schakel: zij staan het dichtst bij de inwoner en zijn bij uitstek in staat om lokale netwerken, bewonersinitiatieven en publieke voorzieningen te mobiliseren in tijden van crisis.

Tegelijkertijd zijn die gemeenschappen en inwoners zelf ook onderdeel van de versterking van een weerbare samenleving.

1 Voor de betekenis van deze begrippen zie bulage. 2 Paraatheidsstrategie van de EU, 26 maart 2025, Europese

Commissie. 3 Brief van de minister aan de Tweede Kamer, 6 december 2024. Brief van de minister aan de Tweede Kamer, 11 juli 2025. Vereniging van Nederlandse Gemeenten

3

Leeswijzer

document dat als een praktisch en modulair De handreiking is opgebouwd versterken van maatschappelijke gemeenten ondersteunt bij het inleiding volgt een overzicht van weerbaarheid en veerkracht. Na de naar zes pijlers en de verschillende gemeentelijke maatregelen, geordend de handreiking en maatregelen vormen het hart van fasen van een crisis. Deze Vervolgens worden en de betrokken partijen. zijn voorzien van een prioritering voorbeelden en practices en toolkit' inspirerende in het hoofdstuk 'Good benutten in die gemeenten kunnen ondersteunende instrumenten gedeeld worden inzichten hoofdstuk over geleerde lessen hun lokale aanpak. In het de coronacrisis. en Oekraine de oorlog in gedeeld uit eerdere crises, zoals gemeenten die voor contactmogelijkheden Daarna volgt een overzicht van uitwisselen. Tot willen willen en goede ideeën met de handreiking aan de slag de VNG van opdracht en de bestuurlijke slot zijn in de bijlagen definities richting dat document bedoeld als levend opgenomen. De handreiking is en samenwerking en uitnodigt tot geeft, ruimte laat voor lokale invulling doorontwikkeling.

Vereniging van Nederlandse

Gemeenten

4

2 Gemeentelijke maatregelen weerbaarheid en veerkracht op lokaal niveau De maatregelen die in dit hoofdstuk worden beschreven vormen de kern van deze handreiking. Ze geven gemeenten richting bij het versterken van de maatschappelijke weerbaarheid en veerkracht, met aandacht voor alle fasen van een crisis: van voorbereiding tot herstel. De lijst met maatregelen is opgesteld op basis van het vijf-pijlermodel van prof. dr. Michel Dlickers, te weten: crisisorganisatie, vitale voorzieningen, sociaal weefsel, zelfredzaamheid inwoners, bedrijven en maatschappelijke organisaties en samenleving als overkoepelend systeem. Wij hebben daar nog een zesde, centrale pijler aan toegevoegd: continuiteit van de eigen organisatie. De maatregelen zijn thematisch geclusterd per pijler en geordend conform de fasering van een crisis: de koude fase (voorbereiding), de warme fase <72 uur, de warme fase >72 uur en de nafase (herstel). Het uitgangspunt is dat weerbaarheid en veerkracht een collegebrede opgave is. Per pijler wordt daarom de bevoegdheidsverdeling tussen het college van burgemeester en wethouders benoemd. Per maatregel is de eerstverantwoordelijke partij benoemd, alsmede de relevante organisaties die een ondersteunende of faciliterende rol vervullen.

De nummering van de maatregelen is tot stand gekomen op basis van prioritering, mede ingegeven door de gezamenlijke input en duiding vanuit verschillende veiligheidsregio's en gemeenten. De maatregelen staan per pijler op volgorde van prioriteit, waarbij geldt dat de eerste twee genoemde maatregelen als meest cruciaal worden beschouwd. Randvoorwaarden Deze handreiking biedt gemeenten concrete handvatten om aan de slag te gaan met de lokale weerbaarheidsaanpak. Om uitvoering te geven aan deze maatregelen, is het van belang dat er aan een aantal randvoorwaarden wordt voldaan.

Maatschappelijke weerbaarheid en veerkracht

6. Samenleving als overkoepelend systeem

5. Zelfredzaamheid inwoners, bedrijven en . 1' maatschappelijke organisaties e

Crisisorganisa

1. Eige continuïteit

4. Sociaal weefs -

r Koude ftil~

Nafase

Naar het model van Duckers, NIPV

Vereniging van Nederlandse Gemeenten

5

De weerbaarheidsopgave vergt een maatschappijbrede aanpak. Het is dan ook van belang dat gemeenten maatschappelijke organisaties, inwoners, ondernemers en andere relevante partijen betrekken bij hun aanpak. Weerbaarheid en veerkracht zijn immers niet alleen veiligheidsvraagstukken, maar vergen betrokkenheid van alle domeinen in de samenleving. Deze 'whole-of-society'-benadering vraagt van gemeenten dat zij afspraken maken met medeoverheden, kennisinstellingen, maatschappelijke organisaties, inwoners en het bedrijfsleven over welke rol door eenieder wordt vervuld. Dit geldt voor de warme fase van een ramp of crisis, maar juist ook voor de koude fase: een vertrouwde en gestroomlijnde samenwerking in de koude fase legt tenslotte een goede basis voor samenwerking ten tijde van rampen en crises. Hierbij is het van belang dat deze samenwerking gelijkwaardig is, en dat iedere partij zich bewust is van de rol en verantwoordelijkheid die zij vervult ten opzichte van de andere partijen. Naast nauwe samenwerking met verschillende maatschappelijke partijen op lokaal niveau, verdient de samenwerking tussen veiligheidsregio's en gemeenten speciale aandacht. Om de weerbaarheid en veerkracht op lokaal niveau te versterken, dienen gemeenten en veiligheidsregio's duidelijke en concrete afspraken met elkaar te maken over de verantwoordelijkheden, rollen en taken die zij gezamenlijk vervullen.

Zij staan immers samen aan de lat in de lokale en regionale weerbaarheidsopgave. Bij elke maatregel staat benoemd welke partij eindverantwoordelijk is, en welke partij een ondersteunende rol vervult. Bij het merendeel van de maatregelen geldt echter dat de rolverdeling tussen gemeente en veiligheidsregio afhankelijk is van lokale afspraken die onderling tussen de beide partijen worden gemaakt. Het is van belang dat er voldoende ruimte wordt gelaten voor lokaal maatwerk; gemeenten en veiligheidsregio's weten immers zelf het beste welke rolverdeling het meest logisch is voor de lokale context. Een versterkte weerbaarheidsaanpak brengt ook een capaciteitsvraagstuk met zich mee. Het uitvoeren van de maatregelen vraagt niet alleen iets van de eigen gemeentelijke organisatie, maar ook van de partners op lokaal en regionaal niveau; denk hierbij aan politie, welzijnsorganisaties, vervoersbedrijven, et cetera. Met de huidige druk op het gemeentelijke bestand, krapte op de arbeidsmarkt en beperkte financiële middelen, vraagt een geintensiveerde inzet op maatschappelijke weerbaarheid om duidelijke (her)prioritering en bijbehorende afspraken over de verdeling van

verantwoordelijkheden en rollen, en de capaciteitsinzet in geval van crisis. in Bijkomend is het feit dat in het geval van een NAVO artikel-5 scenario, of opgeroepen. worden kunnen reservisten support, het kader van host nation Hiermee valt dus mogelijk een deel van de capaciteit weg. Het is daarom van belang dat gemeenten in kaart brengen welk personeelslid reservist is en wellicht in tijden van crisis niet kan worden ingezet voor andere doeleinden. waar Daarbij is het van belang dat er in de koude fase geïnventariseerd wordt crisis. of ramp een tijdens er al krapte is en waar er krapte kan ontstaan Oefenen met verschillende crisisscenario's, zowel met de eigen gemeentelijke organisatie als samen met veiligheidsregio's, maatschappelijke partners en inwoners, kan helpen met het verkrijgen van inzicht in de kwetsbaarheden en stelt gemeenten in staat hierop te anticiperen en passende maatregelen te nemen om de kwetsbaarheden te verkleinen. Deze versterkte inzet op maatschappelijke weerbaarheid en veerkracht heeft tevens financiële implicaties voor gemeenten. Er zijn vanuit het rijk middelen beschikbaar gesteld voor het inrichten van noodsteunpunten en burgerhulpverlening. Onder het kopje 'Financiën' staat een nadere toelichting van de financiële middelen waar gemeenten een beroep op kunnen doen. Weerbaarheid raakt alle domeinen van het gemeentelijk beleid.

Het is dan ook aan te raden om vanuit dat besef weerbaarheid expliciet onderdeel te maken van bredere afwegingen binnen het publieke domein. Daardoor raakt het verweven met bestaande taken en processen en krijgt het op efficiënte wijze een vaste plaats binnen het beleidsproces. De hiernavolgende lijst met maatregelen is geen vaststaand eindpunt maar een uitnodiging tot lokale vertaling en doorontwikkeling. Niet iedere maatregel is in de lokale context even urgent of haalbaar. Gemeenten wordt dan ook geadviseerd om de lijst met maatregelen te gebruiken als leidraad voor gesprekken met partners zoals de veiligheidsregio, maatschappelijke organisaties en inwoners over wat lokaal nodig en mogelijk is. Uitgangspunt is hierbij dat de maatregelen gelden als aanvulling op huidig beleid.

Vereniging van Nederlandse Gemeenten

6

Maatregelen weerbaarheid

en veerkracht op lokaal

niveau

-1111~~~

1. Eigen continuïteit Bevoegd gezag: wethouder/gemeentesecretaris Maatregel Fase

A

a

1.Gemeenten brengen de kritieke bedrijfsprocessen, zoals uitkeringen, betalingen van openbare orde en veiligheid in beeld en taken op het gebied en leggen duidelijke waarborgen vast voor de continuïteit ervan. 2. Gemeenten zorgen ervoor dat er in hun Business Continuity Management meest kritieke bedrijfsprocessen. een prioritering komt voor de

Eindverantwoordelijk Gemeenten

•

Gemeenten

3.Gemeenten zorgen ervoor dat de gemeentelijke informatievoorziening robuust en online als offline. Denk hierbij bereikbaar is, zowel aan combinaties van digitale en fysieke informatiekanalen. 4. Gemeenten versterken de digitale infrastructuur door afspraken met ICTaanbieders met aandacht voor: leveranciers en cloudbescherming tegen cyberaanvallen en hacks, inclusief detectieresponsprocedures; opslag van en gevoelige data op dataservers binnen Europees grondgebied, Europese privacy- en conform veiligheidsrichtlijnen. Gemeenten de hebben hiervoor een standaard Service Level Agreement (SLA) gemeentelijk met eisen rondom beschikbaarheid, herstelcapaciteit incidenten ontwikkeld. en communicatie bij

Gemeenten

5. Gemeenten oefenen op langdurige crises met organisatie (dus breder dan de veiligheidskolom een brede vertegenwoordiging uit de gemeentelijke en MT-niveau). 6. Gemeenten hebben afspraken over interne communicatie: wie is waarvoor aan weten? Daarbij is een inschatting gemaakt zet? Wie moet wat van de gevoeligheid van de informatie: gedetailleerde over voorbereidingshandelingen van de gemeente informatie• kan ook misbruikt worden. 7.Gemeenten hebben oog voor de continuïteit onder eigen personeel, waarbij betrokken zal zijn bij crises. een deel persoonlijk Denk bijvoorbeeld aan het samenstellen van een gemeentelijk inventariseren van reservisten en kernteam, het mantelzorgers binnen de gemeentelijke organisatie.

k •

Koude fase

Warme fase (<72 uur)

>

Warme fase (>72 uur)

Nafase

Samenwerkingspartner

Gemeenten

BZK, JenV (NCSC)

Gemeenten

Veiligheidsregio's

Gemeenten

Gemeenten

A Meest cruciale maatregel Vereniging van Nederlandse

Gemeenten

7

•

isisorganisatie bur emeester e • tt. .

© PO,

Fase

Eindverantwoordelijk

Maatregel

Gemeenten

ntwikkelen een duidelijk communicatieplan richting inwoners in tijden van crisis maar ook in 1. Gemeenten o de voor - en nafase. De noodsteunpunten

Gemeenten

Gemeenten

Gemeenten

beeld situationeel en actueel hoet geven van een te partners elevan r teunen de veiligheidsregio's bij tacten en ver bindingen met de 5.Gemeenten onders waar, wie etc.). C n (overzicht van wat er aan de hand is, in beeld komt. alle relevante informatie zijn op orde zodat

Veiligheidsregio's

ontwikkelen met hulpdiensten alternatieve en analoge (crisis)communicatiemiddelen, g 6. Veiligheidsreio's satellietcommunicatie. bijvoorbeeld DARES en

•

Koude fase

•

Warme fase (<72 uur)

>

Warme

Ai

Meest cruciale

Veiligheidsregio's, maatschappelijke

Veiligheidsregio's

Veiligheidsregio's

Gemeenten, GHOR, brandweer

Gemeenten

ten verkennen of bepaalde sleutelfiguren ook in een lijn van crisiscommunicatie kunnen worden 7. Gemeen noodsteunpunten. inzetten via opgenomen zoals het de planvorming en benutten indien een gecobrdineerde wijze. 8. Gemeenten en veiligheidsregio's integreren burgerhulpverlening in mogelijk burgerinitiatieven in de warme fase van een crisis op

Nafase

Veiligheidsregio's

Gemeenten

hebben afspraken gemaakt met veiligheidsregio's in het kader van bevolkingszorg, ook na 72

fase (>72 uur)

partner

partners

in, in samenwerking met verkend veiligheidsregio's. relevant zijn. in het kader noodstroom enEr 2. Gemeenten richten noodsteunpunten wijk hunvan ook worden de mogelijkheden noodsteunpunten voor welke voorzlen in informatieverstrekking, hulpdiensten. Sociale partners weten noodsteunpunten en maatschappelijke initiatieven. taakverdeling tussen de over gemaakt zijn afspraken Voorziening (NCV) en de crisisnoodlijn binnen de Nood Communicatie 3.Test en borg de werking van de noodstroomvoorziening. gemeente en sluit deze aan op de 4. Gemeenten uur.

Samenwerkings-

Gemeenten

Veiligheidsregio's

maatregel Vereniging van Nederlandse

Gemeenten

8

3. Vitale voorzieningen Bevoegd gezag: wethouder Maatregel Fase

Eindverantwoordelijk

1.Gemeenten hebben een back-up en/of alternatieven voor ten (en dan ook voor de stroomvoorziening zoals batterijen daarvoor benodigde diesel) en aggregaen weten waar die zich zijn voor bedrijfskritische bevinden en hoeveel er processen (onder meer nodig afvalverwerking en crisisvoorzieningen bevolkingszorg). in het kader van

I

A

Gemeenten

2. Gemeenten en veiligheidsregio's hebben een protocol in geval van uitval uitval van wat van de drinkwatervoorziening. erzuiveringsinstallaties zijn er Bij nood(drink)waterpunten samenwerking met ingericht om de watervoorziening drinkwaterbedrijven tijdelijk te in waarborgen. 3.Gemeenten hebben met de afvalketen afspraken gemaakt over continuering - verwerking. van afvalinzameling en 4. Gemeenten gaan in gesprek met hun corporaties over autonome corporatiewoningen. energievoorziening voor

en in

5. Gemeenten gaan in gesprek met maatschappelijke partijen over het borgen van kwetsbaren in tijden van crisis. voedselvoorziening

aan

6. Gemeenten hebben bij uitval van het rioolstelsel of waterdruk alternatieve beschikbaar en weten wat de sanitaire voorzieningen kwetsbaarheden zijn bij langdurige uitval. Gemeenten verantwoordelijke waterschap stemmen af met het op welke manier deze kwetsbaarheden weggenomen kunnen worden.

•

Koude fase

<

Warme fase (<72 uur)

>

Warme fase (>72 uur)

Nafase

Samenwerkingspartner

Gemeenten, drinkwaterbedrijven

Veiligheidsregio's, lenW

Gemeenten

Woningbouwcorporaties, energieleveranciers

Gemeenten

EU en rijk komen mogelijk met nationale voedselstrategie en kader voor voedseldistributie

Gemeenten

Waterschappen

A Meest cruciale maatregel Vereniging van Nederlandse

Gemeenten

9

3. Vitale voorzieningen wethoude Bevoegd gezag:

Fase

Maatregel met verkeersplannen rekening

voldoende noodsituaties waarbij (evacuatiemogelijkheden)

mobiliteits- en houden in hun Gemeenten 7. ruimte moet zijn voor aanrijroutes voor hulpdiensten en meerdere uitvalswegen

welke

per wijk voor inwoners.

rschappen De gemeente brengt in kaartom bruggen en dijken wordt versterkt. en wateof met Rijkswaterstaat samenwerking bov enmatige 8. Vitale infrastructuur zoals wegen, eroutes) of langdurige infrastructuur in eigen beheer is en zoekt de (evacuati bestand te zijn tegen extreme (weers)omstandigeden belasting in crisistijd.

partners om de continu.iteit

en vervoers werken samen met provincies 9. Gemeenten langdurige crisissituaties. vervoer te waarborgen tijdens

van het openbaar

Samenwerkings-

Eindverantwoordelijk

partner Nationale politie

Gemeenten

Gemeenten

9;111

ionaal niveau, voor crisisbestendige

Rijkswaterstaat, waterschappen, veiligheidsregids

Gemeenten

provinCies, vervoerspartners

Provincie en vervoers-

Gemeenten

bedrijven 10. Gemeenten maken afspraken met vervoersbedrijven op lokaal en reg voor personeelstekort, brandstofschaarste en verstoring van dienstregelingen. plannen, inclusief scenario's

•

Koude fase

*

Warme fase (<72

uur)

>

Warme

fase (>72 uur)

Nafase

A Meest cruciale maatregel Vereniging van

Nederlandse Gemeenten

10

~NW ' . Sociaal weefsel

Bevoegd gezag: wethouder

•

Maatregel

A

Fase

1. De gemeente brengt lokale maatschappelijke en (in)formele netwerken in kaart en versterkt de netwerken/ sociale infrastructuur in de wijken met extra aandacht voor verminderd zelfredzame doelgroepen zoals alleenstaande ouders, mindervaliden, ouderen, statushouders, vluchtelingen, etc.

2. Gemeenten faciliteren participatieprojecten/ burgerinitiatieven in de wijken en buurten (leer je buren A beter kennen/ samenredzaamheid). 3. In een crisissituatie mobiliseert de gemeente sleutelfiguren, (getrainde) vrijwilligers en netwerken, zoals Bondgenoten. 4. Gemeenten bieden dienstverlening om de bestaanszekerheid

van hun inwoners te versterken.

5. Gemeenten zorgen dat er in iedere wijk of buurt een wijkagent en een sociaal werker is die herkenbaar en bereikbaar is en/of zet sleutelfiguren in. Betrek hen bij het opzetten en inrichten van de lokale noodsteunpunten.

0011. 000 00 IMO

•

Eindverantwoordelijk

Samenwerkingspartner

Gemeenten

Veiligheidsregio's, maatschappelijke partners

Gemeenten

Maatschappelijke partners

Gemeenten

Gemeenten Gemeenten, politie, welzijnsorganisaties

6. Burgemeester (en college) organiseert het gesprek met inwoners en ondernemers over wat zij nodig hebben om weerbaar en veerkrachtig te worden of dit te versterken, bijvoorbeeld via de gesprekstool van de NCTV.

O.*

Gemeenten

7. Gemeenten zorgen voor laagdrempelige en goed functionerende (zorg-, veiligheid en openbare ruimte) meldpunten, luister- en gespreksinitiatieven, en monitoren spanningen in de samenleving actief, zodat escalatie kan worden voorkomen en vertrouwen behouden blijft.

01111

Gemeenten

Koude fase

<

Warme fase (<72 uur)

•

Warme fase (>72 uur)

Nafase

A Meest cruciale maatregel Vereniging van Nederiandse Gemeenten

11

I

5. Zelfredzaamheid inwoners, • •. wethouder =,

•

bedrijven en maatschappelijke

organisaties Eindverantwoordelijk

Fase Maatregel

••• _

door voorlichting bevorderen zelf- en samenredzaamheid 1.Gemeenten en veiligheidsregio's over hoe zij zich kunnen en bedrijven handelingsPerspectief (risicocommunicatie) en bieden inwoners Gemeenten sluiten hierbij aan op doen bij langdurige verstoringen. voorbereiden op en wat ze kunnen vooruit. landelijke campagnes, zoals Denk in hun wijk en over de lokale noodsteunpunten inwoners en ondernemers over 2. Gemeenten informeren met een meterkastkaart. handelingsperspectieven, bijvoorbeeld en voorbereiding, waarbij brede maatschaPPelijke oefening stimuleren veiligheidsregio's crisisoefeningen 3. Gemeenten en actief deelnemen. Interne verenigingen als ondernemers maatschappelijke verbeteren. zowel inwoners, respons bij verstoringen te bedrijven en instellingen, om de worden aangemoedigd binnen eid op ondernemers en zijn weerbaarheid van inwoners en digitale de vergroten voorberAgenda VNG-programma 4. Gemeenten aansluiting bij programma's zoals het nes over digitale ontwrichting onder andere door en en bewustwordingscampag voorlichting, training Digitale Veiligheid. Voorzie in laagdremPelige

Samenwerkingspartner

• Gemeenten

Gemeenten

Veiligheidsregio's

Veiligheidsregio's

Gemeenten, maatschappelijke partners

Gemeenten

cyberrisico's en digitale veiligheid.

Regionale veiligheidsnetwerken

Gemeenten

zoals de samenwerking met partners, het kader van burgerhulPverlening in faciliteren van leden Gemeenten 5. voor inwoners, vrijwilligers en benodigde (crisis)vaardigheden en hulpeerste in trainingen (sport)verenigingen. Leger des Heils, organisaties zoals het Rode Kruis en en maken afspraken met van crisis. tijden in 6. Gemeenten ondersteunen en hulpverleningsketen ontlasting van de reguliere zorgdie bij kunnen dragen aan de

Gemeenten

Maatschappelijke organisaties, veiligheidsregio's

i

•

Koude fase

<

Warme fase (<72 uur)

>

Warme fase (>72 uur)

Nafase

A Meest cruciale maatregel Vereniging van Nederlandse Gemeenten

12

rfr

Samenleving als overkoepelend systeem Bevoegd gezag: wethouder •

Maatregel

Fase

Eindverantwoordelijk

Samenwerkingspartner

IMO

Gemeenten

BZK

hebben de publieke gezondheidszorg op orde, waarbij GGD's structureel zijn ingericht om A ookGemeenten *CO onder druk hun taken te blijven uitvoeren, en Wmo- en jeugdtaken ook ten tijde van crisis geborgd zijn.

Gemeenten

VWS

Gemeenten

GGD, BZK, VWS

or»

1.Gemeenten zorgen ervoor dat democratische processen (o.a. beraadslaging, besluitvorming, verkiezingen en demonstraties) kunnen doorgaan, ondersteund door doordachte en goed geoefende scenario's voor uiteenlopende situaties.

A

2.

3.Gemeenten gaan (samen met GGD) in gesprek met de regionale uitvaartbranche over de continuïteit en capaciteit van regionale crematoria en mortuaria bij langdurige crisis in het kader van de Wet op de lijkbezorging, publieke gezondheidszorg en hygiëne.

•

♦

•

Koude fase

<

Warme fase (<72 uur)

•

Warme fase (>72 uur)

Nafase

A Meest cruciale maatregel Vereniging van Nederlandse Gemeenten

13

Enkele maatregelen uitgelicht

bovenstaande lijst zijn in een wat verder Een aantal maatregelen uit de vanuit het van deze acties zijn middelen stadium uitgewerkt. Voor een aantal Financiën). kopje informatie onder het rijk beschikbaar (zie voor meer Noodsteunpunten onderdeel van een landelijk dekkend NoodsteunPunten vormen een essentieel maatschapPelijke weerbaarheid. Momenteel netwerk ter versterking van de VNG een voorstel uit voor deze werken het Veiligheidsberaad en de netwerk van coërdinerende noodsteunpunten. Het idee is dat er een komt en daarnaast lokale noodsteunpunten op regionaal niveau Het zal fysieke reeds bekende noodsteunpunten op wijk- of buurtniveau. inwoners tijdens een (langdurige) crisis locaties in wijken betreffen waar Vanaf mogelijk aanvullende ondersteuning. terecht kunnen voor informatie en in waarschijnlijk in iedere veiligheidsregio het najaar van 2025 starten er landelijk gericht op het ontstaan van dit samenwerking met gemeenten pilots functies ondergebracht kunnen worden netwerk van noodsteunpunten. Welke pilots de financiële kaders wordt in de bij de noodsteunpunten binnen tafel bestuurlijke de aan onderzocht en medio 2026 geëvalueerd weerbaarheid. Publiekscampagne jaar het ministerie van JenV eerder dit Onder de noemer 'Denk vooruit' heeft contant voldoende en stellen te samen inwoners opgeroepen een noodpakket het stimuleren van hierbij is Uitgangspunt halen.

geld in huis te nieuwe het najaar van 2025 gaat er een zelfredzaamheid van inwoners. Vanaf te noodplan een oproept andere publiekscampagne van start, die onder crisis. Onderdeel van deze (langdurige) van geval in helpen maken en elkaar te krijgen van het Gemeenten publicatie. publiekscampagne is een huis-aan-huis kunnen te bij maat om ook lokaal op ministerie een communicatie-toolkit is stylesheet met toolkit versie van deze dragen aan de campagne. Een eerste beschikbaar. Rol en positie gemeenteraad aantal dat het belangrijk is dat op een groot Uit de lijst met maatregelen blijkt en tussen gemeenten maatregelen een goede samenwerking hebben een formele positie binnen Gemeenten is. veiligheidsregio's essentieel De veiligheidsregio is een de aansturing van de veiligheidsregio.

de Wet veiligheidsregio's (Wvr) en sarnenwerkingsverband op basis van de bestuur van een regelingen (Wgr). Het algemeen Wet gemeenschappelijke gemeenten inliggende de burgemeesters van veiligheidsregio bestaat uit de genomen besluiten worden orgaan. Hier en is het hoogste besluitvormende De veiligheidsregio. de en de begroting van over beleid, inzet van middelen de op bevoegdheden controlerende gemeenteraad heeft een rol via de Sinds de wijziging van de Wgr in begrotingscyclus. burgemeester en via de vroegtijdig versterkt. Gemeenteraden moeten 2022 is de positie van de raad gemeenschaPpelijke van de betrokken worden bij beleidsvoornemens te geven. Ook moeten zienswijze een om regeling en hebben het recht bijdrage aan de begroting van de gemeenteraden instemmen met de waarborgt dat gemeenten via veiligheidsregio. Deze wettelijke structuur op gemeenteraad invloed kunnen uitoefenen zowel de burgemeester als de van is Het middelen binnen de veiligheidsregio. het beleid en de inzet van van te benutten, zodat er sprake is belang deze formele lijnen actief Zie samenhang in de besluitvorming. democratische verankering en regionale Kennisbank Openbaar Bestuur.

voor meer informatie de Financiën en structurele middelen beschikbaar Op dit moment zijn nog geen directe maatschappelijke voor het versterken van gesteld aan individuele gemeenten € 70 miljoen structureel vanaf 2027 weerbaarheid. In de Voorjaarsnota is een met weerbaarheid, beschikbaar gesteld voor maatschappelijke Deze 2026. in miljoen 2025 en € 20 voorinvestering van € 10 miljoen in van ontwikkelen op het middelen worden vooralsnog ingezet , het versterken van burgerhulpverlening noodsteunpunten en landelijke publiekscampagne (zie veiligheidsregio's, het lanceren van een Het geld wordt verdeeld via de hierboven) en evaluatie en onderzoek. is dat besteding plaatsvindt op veiligheidsregio's, waarbij het uitgangspunt ook met de betrokken gemeenten (zie basis van gezamenlijke besluitvorming bestaande de via betekent dat gemeenten 'Rol en positie gemeenteraad'). Dit van de veiligheidsregio's invloed verantwoordingsstructuren begrotings- en de middelen. kunnen uitoefenen op de inzet van een stevigere positionering van om actualiteit Tegelijkertijd vraagt de maatschappelijke weerbaarheid en gemeenten in het versterken van is via de verhoogde NAVO-norm veerkracht. Een mogelijke route hiervoor verwachting kan circa 1,5% van deze voor defensie-uitgaven (5%). Naar kritieke defensiegerelateerde onderdelen zoals middelen worden ingezet voor Vereniging van Nederlandse Gemeenten

14

infrastructuur, civiele paraatheid, maatschappelijke weerbaarheid en innovatie. De exacte invulling hiervan is echter nog onderwerp van overleg en besluitvorming in NAVO- en EU-verband en is mede afhankelijk van het beleid van het nieuwe kabinet dat aantreedt na de verkiezingen op 29 oktober 2025. De VNG blijft zich inzetten voor meer middelen om de inzet van gemeenten en veiligheidsregio's op het gebied van maatschappelijke weerbaarheid en veerkracht te versterken en concreet vorm te geven. Dit vergt nadere onderlinge afstemming over de verdeling, besteding en verantwoording van de middelen, evenals duidelijkheid over de rolverdeling tussen rijk, regio en gemeenten.

Vereniging van Nederlandse Gemeenten

15

3 Good practices en toolkit Denk vooruit-campagne

Sinds juli 2025 zijn de eerste communicatiemiddelen voor de publiekscampagne 'Denk vooruit' te vinden op de website van Denk vooruit. Gemeenten kunnen deze communicatiemiddelen lokaal inzetten en sluiten hierbij aan bij de landelijke campagne, die vanaf het najaar van 2025 van start gaat.

Platform WeerbaarNL

Platform WeerbaarNL is een verbindend kennis- en netwerkplatform dat organisaties ondersteunt bij het versterken van de maatschappelijke weerbaarheid in Nederland. Het platform is ontstaan vanuit een beleidsvoornemen in de Landelijke Agenda Crisisbeheersing en richt zich op het faciliteren van samenwerking tussen veiligheidspartners, sectorale organisaties en maatschappelijke actoren, zowel binnen als buiten het traditionele veiligheidsdomein. In een tijd waarin de samenleving geconfronteerd wordt met complexe transities en een toenemend aantal dreigingen, waaronder klimaatverandering, technologische ontwikkelingen, geopolitieke spanningen en economische ontwrichting, stimuleert WeerbaarNL het vormen van communities en het delen van kennis, ervaringen en goede voorbeelden. Gemeenten, veiligheidsregio's en maatschappelijke partners kunnen via het platform actuele inzichten opdoen, relevante initiatieven volgen en aansluiting vinden bij bredere netwerken gericht op het versterken van de weerbaarheid. De VNG en WeerbaarNL werken intensief samen om elkaar te versterken en aan te vullen.

Bondgenoten

Een Bondgenotennetwerk kan een belangrijke rol spelen in het vergroten van de veerkracht en het draagvlak binnen een gemeente. Bondgenoten zijn vertegenwoordigers van lokale gemeenschappen, maatschappelijke organisaties en sleutelfiguren die beschikken over toegang tot specifieke

doelgroepen, kennis hebben van lokale netwerken en het vertrouwen van sneller inwoners. Door deze partijen actief te betrekken, kan de gemeente in ook communiceren, schakelen, signalen beter duiden en effectiever In is. overtuigend situaties waarin de overheid zelf minder zichtbaar of van agenda de wordt meerdere steden is het bondgenotennetwerk actief en zoals gemeenten het overleg niet bepaald door de gemeente. Verschillende Deventer, Utrecht en Amersfoort maken gebruik van het Bondgenotenoverleg, waarin vertegenwoordigers van onder andere de Somalische, Syrische, Eritrese, Joodse en LHBTOI. -gemeenschapPen samen met de politie en gemeente structureel in gesprek zijn. Dit overleg vindt plaats in rustige tijden te en wordt ingezet om spanningen vroegtijdig te signaleren, polarisatie relaties deze doordat Juist versterken. te vertrouwen onderling voorkomen en in de bondgenoten kunnen voordoet, zich crisis een zijn opgebouwd vóórdat geen zij zijn Daarmee ingezet. worden warme fase snel en effectief incidentele hulpbron, maar een vast onderdeel van een duurzame en inclusieve crisisaanpak.

Gesprekstool NCTV

De NCTV heeft een gesprekstool maatschappelijke weerbaarheid ontwikkeld om gemeenten en andere organisaties te ondersteunen bij het voeren van gesprekken over weerbaarheid en de voorbereiding op verstoringen of crises. De tool is laagdrempelig en breed inzetbaar, zowel binnen de gemeentelijke organisatie als in samenwerking met maatschappelijke partners, bedrijven of bewonersinitiatieven. De gesprekstool bestaat uit verschillende onderdelen, waaronder instructies, themakaarten en scenariokaarten, die kunnen worden gebruikt om op gestructureerde wijze met elkaar in gesprek te gaan over kwetsbaarheden, mogelijke scenario's en te nemen maatregelen. Gemeenten kunnen de tool benutten om intern het bewustzijn onder medewerkers te vergroten en gezamenlijk handelingsperspectieven te verkennen, maar ook om in gesprek te gaan met inwoners, wijknetwerken of maatschappelijke

Vereniging van Nederlandse Gemeenten

16

organisaties over de betekenis van weerbaarheid in de lokale context. Door ruimte te bieden voor dialoog, reflectie en het delen van perspectieven draagt de gesprekstool bij aan een inclusieve en gedeelde benadering van maatschappelijke weerbaarheid.

een gezamenlijke, regionale

aanpak waarin publieke en private partijen, maatschappelijke organisaties en inwoners worden betrokken bij de aanpak van crisisbeheersing en rampenbestrijding. De publiek-private coalitie die gevormd is om weerbaarheid regionaal en maatschappijbreed op te pakken, richt zich op het creëren van beweging die begint bij het voeren van gesprekken met maatschappelijke organisaties, bedrijven en decentrale overheden in de regio. Met behulp van een mobiele app wordt er duidelijkheid geschapen over de verdeling van rollen, taken en verantwoordelijkheden van de betrokken partijen. Deze aanpak wordt vormgegeven vanuit een gedeelde verantwoordelijkheid, en is daarom breed gedragen door gemeenten, veiligheidsregio's, maar ook het bedrijfsleven.

Voorbeelden uit de praktijk Aanpak weerbaarheid, gemeente Utrecht De gemeente Utrecht laat zien hoe je als lokaal bestuur invulling kan geven aan een weerbaarheidsaanpak. Sinds 2023 werkt Utrecht aan een integrale weerbaarheidsaanpak, waarin realistische crisisscenario's, zoals langdurige uitval van het elektriciteitsnet, het vertrekpunt zijn. De stad ontwikkelt concrete plannen: van steunpunten in de wijk met eigen stroomvoorziening tot scenario's voor waterdistributie en extra aandacht voor kwetsbare groepen. Utrecht bewijst dat dit geen theoretische opgave is. De afhankelijkheid van digitale systemen, druk op de zorg en de noodzaak van betrouwbare communicatie maken duidelijk dat gemeenten nu moeten investeren in weerbaarheid. Gesprek met inwoners, gemeente Haarlemmermeer De gemeente Haarlemmermeer laat zien hoe samenredzaamheid op lokaal niveau handen en voeten krijgt. In dorpen als Burgerveen wordt actief aan buurtplannen, waarin gewerkt inwoners, dorpsraden en vrijwilligers samenwerken aan praktische afspraken voor als het misgaat, bijvoorbeeld bij een langdurige stroomstoring. Deze plannen gaan verder dan alleen bewustwording: ze bevatten concrete afspraken over wie de sleutel van het dorpshuis heeft, wie medische kennis heeft in de buurt, en welke middelen beschikbaar zijn, van een radio tot een EHBO-kit.

Haarlemmermeer kiest voor een aanpak die voortbouwt op het bestaande vertrouwen in de gemeenschap. De gesprekken in dorpen en wijken vormen het vertrekpunt, niet alleen voor het versterken van zelfredzaamheid, maarjuist ook voor het stimuleren van samenredzaamheid: het vermogen om elkaar te helpen als systemen falen. De buurtplannen sluiten aan bij een breder beleidskader waarin veerkracht, bereikbaarheid en lokale betrokkenheid centraal staan.

Relevante literatuur •

Werken aan weerbaarheid en

•

ya isiedocument'Verkennin naar versterken van maatscha weerbaarheid ---/-e—j---krac(en \ -t7- NIPV

veerkracht - NIPV eli.ke

•

3J estuurli'ke netwerkkaarten ri nooddrinkwater crisisbeheersin: en noodwater -NIPV

•

Safer To ether: Stren thenin Euro e's Civilian and Military Pre aredness and Readiness — Euro ese Commissie

•

Risico- en crisisbarometer

•

Kamerbrief Weerbaarheid te en militaire en h bride drei1 in en 6 december 2024 — Ministerie van • 4' Justitie

•

Ki amerbrief maatscha eli.ke weerbaarheid en militaire araatheid te en a -ij— a ilitaire--;7—.' en hi t ide dre717 ji 11 i'di 2025 sterie van Justitie en. Veili heid

voorjaar 2025 - NCTV

'Whole-of-society-aanpak, Stedendriehoek De Stedendriehoek (Apeldoorn, Deventer en Zutphen) werkt aan een wholeof- society aanpak van weerbaarheid en veerkracht, waarin ze toewerken naar

Vereniging van Nederlandse

Gemeenten

17

4 Geleerde lessen Oekraïne

neer Oekraïne slaan ook Russische aanval in grootschalige van en d de ten zetten in De effecten van Oekraïense gemeenten. Deze Hieruit zijn gemeeneschermen. Oekraïense b te in Nederlandse gemeenten nood en crisis alles op alles om de samenleving trekken, die ook voor te lessen samenwerking tussen de een aantal belangrijke ervaring blijkt dat de Oekraïense sleven, NGO's en relevant zijn. Uit samenleving, het bedrijf de van rest nwerking tussen de gemeente en de met nauwe same Gemeenten is. vrijwilligers cruciaal samenl eving, blijken partners in de lokale waar dit niet het overheid en alle relevante gemeenten weerbaarder tegen de constante dreigingen dan van belang; de voor z bestuurdersBoorgt geval is. Daarnaast is continuïteit van leiderschap burgemeester en andere lokale vendien de samenleving. herkenbaarheid van vert rouwen en draagt bij aan de draagkracht van de en goede risico - en digitale apps is ook in Oekraïne gebleken dat informatievoorziening et gebruik van inwoners cruciaal is. richting crisiscommunicatie risico's en gevaren blijkt H ontvangen van de updates waarop inwoners live (analoge) noodzakelij om alternatieve ook is het maar alles is de inzet op effectief, k Uitgangspunt bij dit communicatiekanalen te ontwikkelen. t door 2025 w inwoners.

In september ke policy brief ordnlij zelfredzaamheid van de gme eza Veiligheidsregio Utrecht en VNG International een leerde lessen uit gepubliceerd met een uitgebreide toelichting op ge Oekraïense gemeenten.

Geleerde lessen uit

zichtbare crises.

coronacrisis

e brede en tijdigeve onderstreept van een partijen. Een effecti De samenwerking tussen overheden en maatschappelijke ketenPartner, maar formele alleen afhankelijk van organisaties,s (crisis)respons bleek niet vraagt om het juist ook van het vroeg betrekken van maatschappelijke en inw oners. Dit wijknetwerken van deze zorginstellingen, ondernemers, en onderhouden structureel opbouwen al crisis voorafgaand aan een

Geleerde lessen

van de samenleving dat het vertrouwen duidelijk werd overheidscommunicatie netwerken. Daarnaast kwaliteit van de bepaald door de wordt wekt vertrouwen mate crisisaanpak in hoge Een effectieve belangenafweging. De praktijk liet zien en een brede crisisstructuren evenzo. de van afschalen namen voor eigen maar het tijdig gemeenten die ruimte kregen of behoeften de specifieke dat lokaal maatwerk werkt: aan te sluiten bij om staat in wijken afwegingen bleken beter binnen buurten en De sociale samenhang belang gemeenschap. het wat van hun aan veerkracht, kracht die bijdroeg stille een als en fungeerde in sociale infrastructuur van vitale kwetsbaarheid onderstreept van investeren de Tegelijkertijd werd alleen een gemeenschapsnetwerken. niet dat weerbaarheid en groeide het besef Tot slot heeft zichtbaar is. processen technische, maar ook een organisatorische en voorbereiding sociale opgavenoodzakelijk is; dat een structurele bdsmatige aangetoond de pandemie weerbaarheid vraagt omelei eli pp het opbouwen van maatschajke en een continue investering in verankering, duidelijke taakverdeling langdurige of minder oefening, ook voor en scenariodenken voorbereiding,

belang coronapandemie heeft het

Vereniging van Nederlandse Gemeenten

18

5 Contact Met vragen of opmerkingen over deze handreiking kunt u contact opnemen met het team Weerbaarheid van de VNG via weerbaarheid@vng.nl . Via dit e-mailadres kunt u zich ook aanmelden als u wilt deelnemen aan het besloten VNG-forum 'Weerbare Samenleving', waar gemeenten en veiligheidsregio's kennis, ervaringen en good practices uitwisselen. We raden u aan om lid te worden van het VNG-forum 'Weerbare Samenleving'. Hier vindt u actualiteiten, bijeenkomsten en verdiepende documenten. We gaan u verder ondersteunen in het operationaliseren van deze handreiking binnen uw gemeente en regio. Bijvoorbeeld met scenario-studies, digital twins en impactanalyses. Zodra daar meer over bekend is informeren we u daarover via bovengenoemde kanalen.

Vereniging van Nederlandse Gemeenten

19

6 Bijlagen Definities

het weerbaarheid kenmerkt zich door • Maatschappelijke om zich tegen gemeenschappen en aanpassingsvermogen van inwoners gaat om het Het beschermen. ertegen te verstoringen te wapenen en zich Het is impact van een risico of bedreiging. voorkomen of beperken van de of crisis. de eerste klappen van een ramp in feite de bescherming tegen het collectief en is een dynamisch proces van • Maatschappelijke veerkracht ramp of crisis een samenleving om na verwijst naar het vermogen van een en ontwikkelen het of nieuwe toestand. Bij terug te veren naar een normale en kapitaal veerkracht zijn sociaal versterken van de maatschappelijke maar ook de samenwerking kernelementen, vertrouwen een belangrijke tussen verschillende gemeenschappen.

die, al dan niet responders) houdt in dat inwoners • Burgerhulpverlening (first EHBO via burgernetwerken of opgeleid of georganiseerd (zoals bieden kunnen kunnen verlenen of informatie vrijwilligers), snel eerste hulp arriveren. voordat professionele hulpdiensten bij incidenten of rampen kunnen deze informele netwerken Gemeenten en veiligheidsregio's crisisvoorbereiding en -respons. faciliteren en integreren in gebruik dat specifiek bedoeld is voor • NCV is een communicatienetwerk reguliere als het tijdens een ramp of crisis door overheid en hulpdiensten uitvalt. of overbelast raakt openbare telefoonnet geheel

de houdt in dat álle onderdelen van • De whole-of-society aanpak organisaties, maatschaPPelijke samenleving, overheid, bedrijfsleven, betrokken bij het voorkomen, worden kennisinstellingen én inwoners herstellen van crises. voorbereiden, reageren op en (mede)overheden is een beleidsaanpak waarbij • De all-hazard benadering en crises ongeacht risico's typen alle op en hulpdiensten zich voorbereiden cyberdreigingen, militaire hybride hun oorzaak (o.a. natuurrampen, dreigingen),

Vereniging van Nederlandse Gemeenten

20

Bestuurlijke opdracht VNG

Het VNG- bestuur heeft op

24 januari 2025 ingestemd met de volgende bestuurlijke opdracht, om als VNG nader uit te werken: ln het kader van kennisdeling

en dienstverlening:

1.Te onderzoeken of een

gezamenlijk basisniveau of actielijst voor gemeenten wenselijk en haalbaar is ten aanzien van de aanpak van maatschappelijke weerbaarheid en veerkracht;

2. Te onderzoeken op welke wijze de maatschappelijke weerbaarheid en veerkracht op lokaal niveau versterkt kan worden door gemeenten; 3. Te verkennen hoe

gemeenten zicht krijgen op hoge concentraties verminderd zelfredzame inwoners, kwetsbare voorzieningen en locaties, zodat gemeenten daarop adequaat kunnen anticiperen in het kader van bevolkingszorg;