2. Actieplan armoede en schuldenproblematiek Papendrecht.pdf
Tekst van het document
Aan de gemeenteraad De T datum behandeld door ons kenmerk telefoonnummer onderwerp
18 januari 2021 J. Westerbeke 2021-0181611 14 078 Actieplan armoede en schuldenproblematiek Papendrecht 2022-2025
Geachte heer/mevrouw,
Door middel van deze raadsinformatiebrief bieden we u het nieuwe actieplan Armoede en schuldenproblematiek (2022-2025) aan. Dit actieplan is opgesteld naar aanleiding van de gevolgen van de coronacrisis en de middelen die daarvoor beschikbaar kwamen. De start van dit actieplan valt samen met het aflopen van de actieagenda Gezinnen en kinderen in armoede (2017-2021). We bouwen voort op de resultaten vanuit deze actieagenda en de geleerde lessen uit deze periode nemen we mee in de uitvoering van het nieuwe actieplan. Aanleiding Zo'n 1300 meerderjarige en 400 minderjarige inwoners in Papendrecht leven in een situatie van armoede. De coronacrisis heeft impact (gehad) op de inkomenssituatie van veel huishoudens, ook in Papendrecht. Hoewel een grote toename van hulpvragen vooralsnog uit is gebleven, zien we wel de gevolgen bij onder andere flexwerkers, ZZP'ers en jongeren. Het aantal werkeloosheidsuitkeringen fluctueerde in Papendrecht sterk. Het aantal bijstandsuitkeringen steeg in Papendrecht van 431 (maart 2020) tot 478 (december 2021). Hoewel de krappe arbeidsmarkt zorgt voor een demping van de effecten zullen schommelingen ook bij nieuwe coronagolven blijven voorkomen. Een golf aan schuldenproblematiek is niet ondenkbaar, mede gezien het feit dat het Rijk coronasteunmaatregelen heeft afgebouwd terwijl maatregelen noodzakelijk blijven.
Daarbij legde de coronacrisis pijnlijk structuurproblemen bloot. Zo heeft aanzienlijk deel van de beroepsbevolking een flexcontract. Heel wat huishoudens hebben nauwelijks een financiële buffer om onverwachte tegenvallers op te vangen. Door middel van dit actieplan willen we deze huishoudens, waarbij schuldenproblematiek dreigt of al is ontstaan signaleren, informeren en ondersteunen. Doorlopen traject Aan het opstellen van dit actieplan is een zorgvuldig traject voorafgegaan. Naar aanleiding van de bestuurlijke wens om tot een nieuw actieplan te komen heeft adviesbureau BDO in opdracht van de gemeente een armoedescan gedaan in Papendrecht. De inzichten daaruit, alsmede die vanuit de recent verschenen minimaeffectrapportage van de SDD, zijn meegenomen in het opstellen van het actieplan. Vanuit de werkgroep armoede is in een vroeg stadium meegedacht en ook is er een netwerkbijeenkomst georganiseerd waarbij zo'n veertig partners nadachten over mogelijke acties voor de komende periode. Resultaat In de bijlage vindt u het resultaat: het actieplan Armoede en schuldenproblematiek (2022-2025). De opgenomen speerpunten beogen een meervoudige aanpak. In lijn met het Kompas Sociaal Domein
richten we ons op preventief werken door gerichte informatievoorziening en het vroeg signaleren van problemen. We bieden passende ondersteuning die zo licht als mogelijk en zo zwaar als noodzakelijk wordt ingezet. Daarbij proberen we inwoners zoveel mogelijk in een vroeg stadium te helpen met als doel zwaardere problematiek te voorkomen. We richten ons op het naar vermogen meedoen van alle inwoners in Papendrecht. Vervolg Met de genoemde acties gaan we als gemeente, samen met de betrokken partners, de komende periode aan de slag. Het actieplan blijft een dynamisch document: op basis van de actualiteit kunnen ook andere acties worden ingezet die gericht zijn op het verwezenlijken van de doelen. We houden u van de voortgang op de hoogte door middel van de voortgangsberichten van het Kompas Sociaal Domein. Voor meer informatie verwijzen we u naar het bijgevoegde actieplan. Hoogachtend, Burgemeester en wethouder van Papendrecht, de secretaris,
de waarnemend burgemeester,
J.M. Ansems MSc
mr. drs. A.M.M. Jetten
30
30
Actieplan armoede & schuldenproblematiek Papendrecht 2022-2025 Werkgroep armoede Papendrecht Van 2017 tot en met 2021 werkte de gemeente Papendrecht via de actieagenda Gezinnen en kinderen in armoede aan de speerpunten 'versterken van vroegsignalering', 'voorlichting en informatie', 'laagdrempelige ondersteuning' en 'versterken van samenwerking'. De actieagenda leidde tot concrete interventies, zoals beschreven in de evaluatie. De impactvolle samenwerking voor deze kwetsbare doelgroep vroeg om een vergelijkbaar vervolg en de effecten van de coronacrisis op de doelgroep minimahuishoudens gaven een extra aanleiding en mogelijkheid om aan het einde van de looptijd in 2021 vanuit beschikbare coronamiddelen te komen tot een nieuw actieplan. Adviesbureau BDO heeft in opdracht van de gemeente daarom een armoedescan gedaan in Papendrecht. Ook is er een netwerkbijeenkomst georganiseerd waarbij zo'n veertig partners nadachten over mogelijke acties voor de komende periode. Financiële problematiek Papendrecht Zo'n 1300 meerderjarige en 400 minderjarige inwoners in Papendrecht leven in een situatie van armoede.1 De coronacrisis heeft impact (gehad) op de inkomenssituatie van veel huishoudens, ook in Papendrecht. Hoewel een grote toename van hulpvragen vooralsnog uit is gebleven, zien we wel de gevolgen bij onder andere flexwerkers, ZZP'ers en jongeren.
Het aantal werkeloosheidsuitkeringen fluctueerde in Papendrecht sterk. Het aantal bijstandsuitkeringen steeg in Papendrecht van 431 (maart 2020) tot 478 (december 2021). Hoewel de krappe arbeidsmarkt zorgt voor een demping van de effecten zullen schommelingen ook bij nieuwe coronagolven gaan voorkomen. Een golf aan schuldenproblematiek is niet ondenkbaar, mede gezien het feit dat het Rijk coronasteunmaatregelen heeft afgebouwd terwijl maatregelen noodzakelijk blijven. Daarbij legt de coronacrisis pijnlijk structuurproblemen bloot. Een aanzienlijk deel van de beroepsbevolking heeft een flexcontract. Heel wat huishoudens hebben nauwelijks een financiële buffer om onverwachte tegenvallers op te vangen. Vanuit de armoedescan van BDO komen enkele aanbevelingen naar voren. Over het algemeen zitten inwoners uit Papendrecht langer in de bijstand dan in vergelijkbare gemeenten. Om de uitstroom uit de bijstand te stimuleren is een focus op toeleiding naar werk en educatie van belang. BDO concludeert daarnaast dat Papendrecht gemiddeld meer eenoudergezinnen kent (8% versus 6,7% vergelijkbare gemeenten) Deze gezinnen zijn op het vlak van financiën vaak kwetsbaarder. De problemen die in de coronacrisis uitvergroot naar voren komen zijn vooral ook structuurproblemen die alles te maken hebben met het ontbreken van kansengelijkheid op jonge leeftijd.
Geldproblemen leiden tot stress en gezondheidsproblemen. Bij minimahuishoudens is voor kinderen en volwassenen vaak minder mogelijk op het gebied van ontspanning en persoonlijke ontwikkeling (zie o.a. de Minimaeffectrapportage SDD 2021), met (leer-)achterstanden en sociaal isolement tot gevolg. Door armoede en schulden kan een neerwaartse spiraal ontstaan. Gezamenlijke aanpak Papendrecht Door middel van dit actieplan willen we impact maken op allerlei leefgebieden van de doelgroep. Bij de werkgroep armoede in Papendrecht worden de volgende kernpartners betrokken: Voedselbank Papendrecht, Stichting Leergeld Drechtsteden, Stichting Present Papendrecht, Cliëntenraad Drechtsteden, Sociale Dienst Drechtsteden, Gemeente Papendrecht, Suppord Jongerenwerk, Sterk Papendrecht, Schuldhulpmaatje Papendrecht, Sociaal Fonds Papendrecht, Overleg Kerken Papendrecht en Woonkracht10. Het blijkt dat de werkgroepoverleggen zorgen voor uitwisseling van
1 BDO baseert deze cijfers op integraal inkomens- en vermogensonderzoek van het CBS, waarbij gegevens van
de belastingdienst, DUO, UWV en basisregistratie personen gecombineerd worden.
30
ideeën en het opzetten van nieuwe initiatieven. Tegelijk werken deze organisaties outreachend naar andere lokale partijen in Papendrecht die vindplaatsen van schuldenproblematiek zijn. We hebben voor vier speerpunten gekozen. Verderop in het document vindt u de toelichting hierop en de (verwachte) verdeling van budget. Per jaar is een werkbudget van €100.000,- beschikbaar, waarvan €20.000,- structureel beschikbaar is en €80.000,- incidenteel beschikbaar is gemaakt vanuit de coronamiddelen. In lijn met het Kompas Sociaal Domein richten we ons op preventief werken door gerichte informatievoorziening en het vroeg signaleren van problemen. We bieden passende ondersteuning die zo licht als mogelijk en zo zwaar als noodzakelijk wordt ingezet. Daarbij proberen we inwoners zoveel mogelijk in een vroeg stadium te helpen met als doel zwaardere problematiek te voorkomen. We richten ons op het naar vermogen meedoen van alle inwoners in Papendrecht. Met de acties die staan genoemd gaan we aan de slag. Het actieplan blijft een dynamisch document: op basis van actualiteit of nieuwe inzichten kunnen we ook andere acties inzetten. We sturen als werkgroep vooral bij door middel van onderlinge afstemming met elkaar en andere organisaties in Papendrecht. Het effect van acties is, mede door AVG-wetgeving, niet altijd in getallen te vatten.
Sommige interventies, met name rondom het 'samen signaleren', zijn opgenomen in subsidieafspraken. Specifieke databronnen staan vermeld bij de verschillende speerpunten.
1. Gericht informeren We willen dat zowel jongeren als volwassen inzicht krijgen in en zich bewust worden van hun keuzes op het vlak van geldzaken. Dat heeft namelijk een preventie werking: ons doel is dat inwoners financieel niet in de problemen raken of financiële risico's sneller zullen herkennen. Dit kan door vooral op jonge leeftijd voorlichting over geldzaken te geven. Ook op latere leeftijd krijgen inwoners te maken met veranderingen die van invloed zijn op hun geldzaken. We willen daarom in onze informatie over geldzaken aansluiten bij de zogenoemde life-events zoals 18-jaar worden, het krijgen van kinderen, enzovoorts. Aandachtspunten bij dit speerpunt zijn dat het vaak niet mogelijk is om erachter te komen wat het effect is van het gericht informeren en dat elke doelgroep een ander benaderwijze vraagt. Beschikbaar werkbudget voor dit speerpunt is: € 15.000,Waar staan we nu? We hebben ons in 2020 aangesloten bij de Geldfittest. Door deze test krijg men anoniem en gratis advies over ondersteuningsmogelijkheden in Papendrecht. Sinds 2021 versturen we verjaardagskaarten aan 18-jarigen, Hierin verwijzen we naar onze lokale pagina op de Kwikstartapp. Wat gaan we doen? Het continueren en updaten van de verjaardagskaart voor 18-jarigen en de Kwikstartapp. Geldfit beter bekend maken in Papendrecht, door aandacht in onze communicatie voor de Geldfittest.
We streven naar 1.000 bezoekers per jaar. In samenwerking met het consultatiebureau onderzoeken hoe we passende informatie kunnen meegeven aan gezinnen over het omgaan met financiën; Het aanbieden van een lespakket over geldzaken aan scholen in Papendrecht; Zoeken naar mogelijkheden om via cultuur(educatie) het onderwerp van armoede breder bekend en bespreekbaar te maken; Waar sturen we op? Resultaten interventies gericht informeren Cijfers bereik Geldfittest Indien mogelijk: cijfers gebruik Kwikstartapp [nu nog niet beschikbaar]
30
2. Samen signaleren We willen geldproblemen zo vroeg mogelijk signaleren. Dit willen we om te voorkomen dat mensen te lang in zo een situatie blijven zitten en er zwaardere financiële problemen ontstaan. De wettelijke taak vroegsignalering van schulden geeft ons de mogelijkheid om naar aanleiding van betalingsachterstanden inwoners te benaderen. Verder willen we vindplaatsen waar financiële problemen kan worden gesignaleerd in beeld krijgen en hen over deze problematiek informeren. Aandachtspunt bij dit speerpunt is de persoonlijke levenssfeer van inwoners en de bijbehorende privacywetgeving waarmee rekening gehouden dient te worden. Beschikbaar werkbudget voor dit speerpunt is: € 35.000,-. Hieruit wordt de inzet op de wettelijke taak vroegsignalering schulden van betaald. Waar staan we nu? We benaderen sinds 2021 inwoners met signalen van een betalingsachterstand. Ook zetten we al meerdere jaren in op het voorkomen van huisuitzettingen (in 2019, 2020 en 2021 hadden we daardoor 0 huisuitzettingen met als oorzaak een betalingsachterstand). Wat gaan we doen? Tijdelijke inzet van een coördinator armoede en schulden bij Sterk Papendrecht voor het oppakken van de wettelijke taak vroegsignalering van betalingsachterstanden.
We zetten in op een respons van één derde door een passende, persoonlijke benadering; Het voorkomen van huisuitzettingen door betalingsachterstanden, door het voortzetten van de samenwerking in het convenant preventie huisuitzettingen Het organiseren van netwerkbijeenkomsten over het thema armoede en schulden; Het stimuleren en informeren van een signalerend netwerk in Papendrecht, zoals het onderwijs, zorginstellingen, bedrijven, sportverenigingen, buurthuizen, enzovoorts. In samenwerking met buurthuizen tussentijds een dorpsgesprek organiseren over armoede, isolement, samen meedoen en het omzien naar elkaar. Waar sturen we op? Resultaten vroegsignalering betalingsachterstanden Resultaten inzet convenant preventie huisuitzetting Aantal bereikte partners in het kader van versterken signalerend netwerk
3. Ondersteuningsaanbod verbeteren We willen dat gezinnen die te maken hebben met financiële problematiek goede ondersteuning krijgen. Met onze minimaregelingen, hulp bij de administratie en een financieel inloopspreekuur is de basis op orde. Tegelijk staan we open voor verbetering. Dat is onze insteek bij de regionale herijking van het minimabeleid, bij het werken aan de schuldhulproute en ook bij lokale initiatieven. We willen nieuwe interventies die van meerwaarde zijn voor onze doelgroep stimuleren. Aandachtspunt bij dit speerpunt is energiearmoede. Lokaal kunnen we energiebesparing in minimahuishoudens stimuleren. Een structurele aanpak moet van een bovenlokaal niveau komen. Een ander aandachtspunt is het gebruik van minimaregelingen. In de minimaeffectrapportage 2021 wordt door het Nibud geadviseerd het gebruik daarvan te stimuleren. Beschikbaar werkbudget voor dit speerpunt is: € 35.000,-. Hieruit worden ook subsidies aan de Voedselbank, het Algemeen Sociaal Fonds Papendrecht en Schuldhulpmaatje betaald). Waar staan we nu? We hebben gewerkt aan een stevige schuldhulproute, waarbij vooral aandacht is geweest voor het onderdeel vroegsignalering. Stichting Leergeld is bij sportverenigingen en scholen onder de aandacht gebracht.
En er zijn jaarlijkse acties opgezet zoals gratis toegang tot de Stuif, vakantietasjes voor kinderen uit minimahuishoudens en hulp bij belastingaangifte.
30
Wat gaan we doen? Het continueren van succesvolle interventies zoals budgetcoaching bij Stapje Fitter, hulp bij belastingaangifte en een regelarm maatwerkbudget; Minimahuishoudens ondersteunen in het verduurzamen van (eigen) woningen. Dit doen we in samenwerking met het Regionaal Energieloket. Een begeleidingstraject (nazorgtraject) opzetten bij Schuldhulpmaatje. Dit betreft coaching na afloop van een schuldhulptraject om terugval te voorkomen; Interventies van derde partijen voor minimahuishoudens stimuleren, als die een aanvulling zijn op ons huidige ondersteuningsaanbod. Dit zijn bijvoorbeeld het uitbreiden van Quiet Drechtsteden naar Papendrecht (een ondernemersnetwerk tegen armoede) en het organiseren van Hulp Portraits (minimahuishoudens krijgen een professionele portretfoto). Het beter bekend maken van onze minimaregelingen onder inwoners en organisaties; Onderzoek laten doen naar de klantreis van inwoners met financiële problemen; Waar sturen we op? Resultaten van bestaande en nieuwe interventies Beschikbare data over gebruik minimaregelingen SDD Indien mogelijk: Instroom recidive in schuldhulpverlening
4. Meedoen stimuleren We willen dat iedereen in Papendrecht naar vermogen kan meedoen, ook de groep minimahuishoudens. Dat betekent dat we financiële drempels zoveel mogelijk willen wegnemen. We richten ons zowel op het meedoen in opleiding en werk als in de vrije tijd via sport en cultuur. Door opleiding en werk kunnen inwoners zichzelf ontwikkelen en financieel steviger in de schoenen komen te staan. Maar soms kunnen ontspannende activiteiten ook de weg zijn naar meer participatie op het gebied van (vrijwilligers)werk. Aandachtspunt: Succesvolle interventies op dit vlak vragen vaak een flinke investering aan de voorkant. Daardoor is onderzoek over het effect vooraf wenselijk is. Beschikbaar werkbudget voor dit speerpunt is: € 15.000,Waar staan we nu? Er zijn social meetings georganiseerd, waarbij deelnemers coaching kregen, gericht op ontwikkeling en participatie. Verder is er op dit thema inzet vanuit volwasseneducatie en participatieplekken. De Sociale Dienst Drechtsteden is op dit thema de eerste aangewezen partij. Vanuit dit actieplan kunnen we hier aanvullend op inzetten. Wat gaan we doen? Starten met een pilot waarin we een gratis mbo-opleidingsjaar aanbieden voor mensen in een uitkeringssituatie.
We zoeken de verbinding met regiogemeenten die hier al ervaring mee hebben opgebouwd; Ondersteunen van mensen die digitaal minder vaardig of anderszins laaggeletterd zijn. Dit kan door meer de verbinding te zoeken met volwasseneducatie (vanaf 2022 zit bij het educatieaanbod ook de training 'omgaan met geld'); Onderzoek doen naar de toepasbaarheid van 'een schuldenvrije start' voor jongeren; In regionaal verband onderzoeken we de mogelijkheid tot een volwassenfonds sport/cultuur. Waar sturen we op? Resultaten interventies en/of op te starten pilot(s)
30
Bijlage 1: Opbrengst tafelsessies netwerkbijeenkomst 20 september 2021
Ondersteuning kinderen/jongeren Ik hoor erbij!
Ondersteuning volwassenen Communicatie verbeteren
Schuldhulproute: vroegsignalering Vroegsignalering versterken
Schuldhulproute: nazorg Sluitende ketenaanpak nazorg
Idee: Hoe in gesprek te gaan met ouders en kinderen? D.m.v. een infosheet.
Idee: Netwerk opbouwen en onderhouden.
Meerdere ideeën: - Meer voorlichting op scholen/docenten - Meer inzet ervaringsdeskundigen - Elkaar vroeg informeren - Samen opkopen - Meer buurthuizen - Meer jongerenlocaties - Samenwerken met huisartsen/welzijn/crèches
Idee: Warme overdacht en integrale samenwerking (driehoek)
Wie/wat nodig: Escalatieladder, open en herkenbaar aanwezig zijn, samen opkopen
Wie/wat nodig: welke partijen zijn er, wie doet wat?
Wie/wat nodig: modelfiguren, buddy's voor jong en oud -> van alle leeftijden Wanneer succes: Infosheet is bekend bij alle partijen. Het heeft een blijvend resultaat Vervolgacties: Verbinding leggen met o.a.: Consultatiebureaus, Kinderboerderij, Speeltuinen Overig: in verbinding zijn met sportclubs, bibliotheek enz.
Wie/wat nodig: Vluchtelingenwerk, kerk, sportclubs, buurtverenigingen, enz. Wanneer succes: Als je schulden kan voorkomen. Vervolgacties: Blijven uitbouwen netwerk! Overig: Meer gebruik lokale media, inzet wijkplatforms, let op talent i.p.v. diploma's, re-integratie door leerwerkbanen, inzet op extra opleiding, klantreis in beeld enz.
Overig: Aandachtspunt is AVG. Vraag: hoe maak je problematiek bespreekbaar?
Wie/wat nodig: regiehouder, eigen netwerk (sociaal), ondersteuningsnetwerk Wanneer succes: Bij geen terugval en bij het maken van een vervolgstap (opleiding/werk)
Overig: frequentie nazorg omhoog, andere naam voor nazorg, een huisbezoek, overleg met bewindvoerder, let op taalgebruik
30
Bijlage 2: Visuele weergave speerpunten actieplan
Resultaten actieagenda Gezinnen en kinderen in armoede – inleiding Via actieagenda Gezinnen en kinderen in armoede (2017-2021) werkte de gemeente, samen met maatschappelijke partners, aan vier speerpunten om armoede in gezinnen te bestrijden. In dit document vindt u de resultaten. Hieronder wordt eerst per speerpunt aangegeven wat er is geleerd. Zowel de resultaten als de lessen worden meegenomen in het opstellen van en werken met een nieuwe actieplan tegen armoede en schuldenproblematiek. Speerpunt 1: Versterken vroegsignalering: Acties die onder dit speerpunt vallen waren onder meer het uitnodigen van uitkeringsgerechtigden met een betalingsachterstand en inzet via het convenant huisuitzettingen. Door de inzet via het convenant zijn veel huisuitzettingen op basis van een huurachterstand voorkomen. Het aantal acties bij dit speerpunt bleef verder beperkt vanwege privacywetgeving. De wijziging van de Wet Gemeentelijke Schuldhulpverlening in 2021 maakte vroegsignalering op basis van betalingsachterstanden mogelijk. Vooralsnog is het aantal signalen dat hierdoor werd ontvangen laag. Speerpunt 2: Voorlichting en informatie: Acties die onder dit speerpunt vallen waren onder meer het sturen van een verjaardagskaart voor 18-jarigen, de Geldfittest en het positioneren van St Leergeld.
Het lokale en regionale aanbod blijkt zowel bij professionals als inwoners niet altijd voldoende bekend. Hoewel resultaten lastig te meten zijn blijft het belangrijk om voorlichting over geldzaken en informatie over het hulpaanbod te geven en dit indien mogelijk te koppelen aan life events. Speerpunt 3: Laagdrempelige ondersteuning: Acties die onder dit speerpunt vallen waren onder meer hulp bij belastingaangifte, vakantietasjes en deelname aan de Stuif voor kinderen uit minimagezinnen en social meetings voor persoonlijke en sociale ontwikkeling. Deze acties werden over het algemeen goed gebruikt of bezocht. Of de acties leidden tot het doel van duurzame participatie is lastig te bepalen, en is een aandachtspunt in het zoeken naar mogelijkheden om de doelgroep beter te ondersteunen. Speerpunt 4: Versterken samenwerking: Acties die onder dit speerpunt vallen waren onder meer de netwerkbijeenkomsten uit 2018 en 2021. De sessies met de kerngroep bleken daarnaast een vruchtbare bodem voor kennisuitwisseling en samenwerking, het ophalen van actuele dilemma's (waaronder het monitoren van de effecten van corona) en het initiëren van nieuwe acties. Het betrekken van andere partners (met een signalerende functie) blijft een kansrijke en belangrijke opgave.
Resultaten actieagenda Gezinnen en kinderen in armoede - 2018
5
Slechts huisuitzettingen o.b.v. convenant Met het convenant preventie huisuitzettingen zijn 32 van de 37 geplande huisuitzettingen op basis van huurachterstanden voorkomen. Van de overige 5 waren er al 4 bewoners niet meer woonachtig op het adres en is 1 inwoner toegeleid naar Leger Des Heils.
35 statushouders op financieel spreekuur Van de circa 200 statushouders in Papendrecht komen 35 regelmatig op het financieel spreekuur van Sterk Papendrecht
Inzet bekendheid Sterk Papendrecht Inzet zodat Sterk Papendrecht, ook bij inwoners in armoede of schulden, bekend is als centraal punt voor alle inwoners.
89
Gratis Stuifweek voor kinderen Sportcentrum Papendrecht, Wasko en J&JW organiseren in de herfstvakantie een stuif voor alle kids van 6-12 jaar. Kinderen die bekend zijn bij Stichting Leergeld, krijgen gratis toegang. 89 van de 180 kinderen hebben deelgenomen.
110
Belastingaangifte inwoners Ondersteuning door drie getrainde vrijwilligers van Sterk Papendrecht. Via de gemeente worden bijstandsgerechtigden aangeschreven en uitgenodigd. Indien er meer vragen zijn, komt er een vervolgafspraak met de sociaal raadsvrouw.
78 bijstandsgerechtigden krijgen oproep SDD In 2018 zijn er 350 inwoners uit Papendrecht met een betalingsachterstand op de zorgverzekering. Daarvan zijn 78 bijstandsgerechtigden die benaderd zijn door de SDD voor een gesprek. Hiervan was zo’n 35% bekend bij schuldhulpverlening.
21
Netwerkmeeting met organisaties De interactieve netwerkbijeenkomst (professionals en vrijwilligers) in maart 2018 heeft gezorgd voor ontmoeting en verbinding tussen informele en formele zorgorganisaties. In speeddates maken ze concrete afspraken voor samenwerking. Er namen 48 mensen deel.
Resultaten actieagenda Gezinnen en kinderen in armoede - 2019 Start aanpak Kansvol Vooruit De pilot voorzag in een slagvaardige, effectieve en efficiënte aanpak voor jongeren tussen de 16 en 27 jaar, waaronder het signaleren en aanpakken van schulden. De pilot is in 2020 geëvalueerd en geïntegreerd in de reguliere aanpak van Suppord.
0 huisuitzettingen o.b.v. convenant Door de inzet van Woonkracht10, Sterk Papendrecht, SDD en DG&J vonden er geen huisuitzettingen plaats op basis van huurachterstanden.
Spiegelgesprekken met de doelgroep Om input op te halen zijn er spiegelgesprekken georganiseerd met de doelgroep zelf over de problematiek.
Belastingaangifte
Gratis Stuifweek voor
125 inwoners
100 kinderen
Hulp bij het invullen van de inkomstenbelasting en aanvragen van toeslagen door Sterk Papendrecht
Gratis deelname van kinderen van minima aan de Stuif in de Herfstweek i.s.m. het Sportcentrum, Suppord en Leergeld.
894 vragen Sociaal Raadslieden Het bereik van Sterk Papendrecht is verbeterd. Zo steeg het aantal hulpvragen bij het Bureau Sociaal Raadslieden naar 894 (t.o.v. 863 in 2018). De financiële cafés werden omgezet naar inloopspreekuren die beter aansloten bij de behoeften van hulpvragers.
18 inwoners namen deel aan social meetings
85 vakantietasjes
Er zijn een drietal 'social meetings' georganiseerd op de Volksuniversiteit voor minima, gericht op persoonlijke en sociale ontwikkeling in samenwerking met verschillende maatschappelijke partners. De meetings leidden niet tot het gewenste resultaat van duurzame participatie.
voor kinderen Via de kerken, i.s.m. St. Leergeld en de Voedselbank, zijn er vakantietasjes uitgedeeld aan kinderen die, om financiële redenen, niet op vakantie kunnen.
Kinderkamers opknappen Stichting Present startte een actie gestart waarbij het opknappen van kinderkamers centraal staat, maar dit leidde niet tot het gewenste resultaat.
Resultaten actieagenda Gezinnen en kinderen in armoede - 2020 Monitoren effecten coronacrisis op kinderen en gezinnen in armoede In het jaar 2020 werd ook de uitvoering van de actieagenda gestempeld door de coronawerkelijkheid. Organisaties als Sterk Papendrecht en de SDD waren minder bereikbaar vanwege het wegvallen van het inloopspreekuur. Nieuwe acties waren lastig te realiseren. Er is met name (voorbereidende) inzet geweest voor de nieuwe Wet Gemeentelijke Schuldhulpverlening. Er werd daarnaast in gesprekken gemonitord of en hoe corona impact had op gezinnen en kinderen in armoede. NB. Op deze pagina zijn enkele meerjarige actiepunten opgenomen Gratis Stuifweek voor
87 kinderen Gratis deelname van kinderen van minima aan de Stuif in de Herfstweek i.s.m. het Sportcentrum, Suppord en Leergeld.
200 vakantietasjes voor kinderen Via de kerken zijn er opnieuw vakantietasjes uitgedeeld aan kinderen die, om financiële redenen, niet op vakantie kunnen.
0 huisuitzettingen
8.000 mondkapjes voor Voedselbank
o.b.v. convenant Door de inzet van Woonkracht10, Sterk Papendrecht, SDD en DG&J vonden er geen huisuitzettingen plaats op basis van huurachterstanden.
Aangezien mondkapjes verplicht werden gesteld vanwege de coronacrisis zijn mondkapjes ter beschikking gesteld aan de Voedselbank. Deze zijn uitgedeeld aan de inwoners uit minimahuishoudens die van de Voedselbank afhankelijk zijn.
Aansluiting bij Geldfit en Geldfit Zakelijk De gemeente is aangesloten bij het platform Geldfit. De online test van Geldfit helpt inwoners om geldzaken fit te houden, of ze fit te krijgen. De test is gratis en anoniem in te vullen, waarna men tips of een doorverwijzing krijgt. We zetten de tool in om mensen of ondernemers met geldzorgen tijdig te helpen en waar nodig door te verwijzen naar de juiste organisatie.
Versterken positie Stichting Leergeld Meerjarige inzet op het versterken van de positie van St. Leergeld, in de samenwerking met o.a. Sterk Papendrecht en de bekendheid bij scholen.
Gebruik van Puur Papendrecht Meerjarige inzet op het beter gebruik maken van Puur Papendrecht door leden van de werkgroep actieagenda armoede.
Resultaten actieagenda Gezinnen en kinderen in armoede – 2021* NB. Over 2021 zijn nog geen definitieve cijfers bekend over huisuitzettingen/hulpvragen Sociaal Raadslieden. Start uitvoering vroegsignalering van schulden op basis van betalingsachterstanden – Na een grondig voorbereidingstraject is het proces vroegsignalering schulden op basis van betalingsachterstanden is van start gegaan. Daarmee beogen we problematische schulden te voorkomen en waar nodig inwoners te ondersteunen richting een financieel gezonde situatie. Dit gebeurt in samenwerking met de SDD en Sterk Papendrecht. Het aantal ontvangen signalen bleek in 2021 laag, slechts enkele signalen per maand van inwoners die nog niet in beeld waren bij de SDD. De verwachting is dat dit aantal in de toekomst zal stijgen als meer convenantpartners zich melden.
Aandacht voor menstruatiearmoede Met de VO-scholen en met Bij Bosshardt is contact geweest over menstruatiearmoede. Er bleken geen directe signalen te zijn die om actie vroegen. Dit thema blijft onderwerp van gesprek.
Alle 18-jarigen een verjaardagskaart Per december werd een start gemaakt met het verzenden van een verjaardagskaart naar alle jongeren in Papendrecht die 18 jaar worden. Bijgevoegd is een brief van de burgemeester en een USB met nuttige informatie over onder andere geldzaken en gezondheid. Ook wordt er verwezen naar de app Kwikstart. Op deze app, een checklist voor jongeren die 18 worden, heeft de gemeente sinds dit jaar een lokale pagina.
40 deelnemers netwerkbijeenkomst
647 bezoekers van
200 vakantietasjes
Hulp aan ongeveer
Op 20 september vond er een netwerkbijeenkomst plaats in het Sportcentrum. Er werd nagedacht over armoede en schuldenproblematiek en ideeën en acties uitgewerkt voor het vervolg van de huidige actieagenda. In 2022 is een vervolg van de bijeenkomst gepland.
Geldfittest (op 28-12) De Geldfittest is in Papendrecht d.m.v. twee communicatiecampagnes in het voorjaar en het najaar gepromoot.
voor kinderen Via de kerken zijn er opnieuw ongeveer 200 vakantietasjes uitgedeeld aan kinderen die, om financiële redenen, niet op vakantie kunnen.
120 inwoners bij belastingaangifte Hulp bij invullen van inkomstenbelasting en aanvragen van toeslagen door Sterk Papendrecht
2 keer Stuif voor kinderen minima Gratis deelname van kinderen van minima aan de Summer Stuif en aan de Stuif in de Herfstweek, i.s.m. het Vitaliteitsakkoord.
23 december 2021
RAPPORTAGE
Armoede in Papendrecht Onderzoek en analyse naar de doelgroep
Advisory B.V.
Inhoudsopgave 1.
2.
3.
4.
Armoede in context
3
1.1. Aanpak analyse
3
1.2. Duiding armoede
3
1.3. Kwalitatieve trends en ontwikkelingen
4
1.3.1. Armoede in coronatijd
4
1.3.2. Schuldpreventie
5
Armoede Papendrecht in cijfers
6
2.1. Inwoners onder de lage-inkomensgrens
6
2.1.1. Opvallendheden aan het aantal inwoners onder de lage-inkomensgrens:
6
2.2. Kenmerken personen in armoede
7
2.2.1. Opvallendheden aan personen in armoede in Papendrecht:
9
Data-analyse armoedefactoren
10
3.1. Openbare bronnen en data van SDD
10
3.1.1. Werkloze beroepsbevolking
10
3.1.2. Bijstandsuitkeringen
11
3.1.3. Eenoudergezinnen
12
3.1.4. Schuldhulpverlening
12
3.1.5. Regionale minimaregelingen
13
3.1.6. Loonkostensubsidie
13
3.1.7. Opvallendheden aan armoedefactoren in Papendrecht:
14
3.2. Conclusie data analyse
14
Onderzoek naar effectief armoedebeleid
15
4.1. Meest effectieve maatregelen tegen armoede
15
4.2. Beleidsopties en hun effecten voor kinderen
15
4.2.1. Kinderopvang vergoeden
15
4.2.2. Voorschoolse educatie
15
4.2.3. Verkleinen achterstanden taal-, lees- en rekenvaardigheid
16
4.2.4. Gezond eten en leven
16
4.2.5. Geestelijke gezondheid kinderen.
17
4.3. Beleidsopties en hun effecten op de potentiële beroepsbevolking
17
4.3.1. Actief arbeidsmarktbeleid
17
4.3.2. Beloning parttime werken
17
4.3.3. Inzet onderwijs
17
4.4. Beleidsopties en het specifieke effect op ouderen
18
4.4.1. Specifieke zorgkosten laten declareren
18
4.5. Generiek beleid (voor de gehele bevolking)
18
4.5.1. Tegengaan van discriminatie en verbeteren sociale inclusie
18
4.5.2. Verbeteren gezondheid van mensen
19
1 | nieuwe perspectieven
5.
4.5.3. Schuldpreventie
19
4.5.4. Vindplaatsen
19
4.6. Kansengelijkheid
20
4.7. Conclusie
20
Conclusie en aanbevelingen
21
5.1. Conclusie en aanbevelingen
21
5.2. Aanbevelingen
21
5.2.1. Eén-ouder-gezinnen en kinderen
21
5.2.2. Schuldhulpverleningstrajecten
21
5.2.3. Werk en re-integratie
21
5.2.4. ‘Weet wat je niet weet’
21
5.2.5. Nadere analyse vindplaatsen
21
5.3. Nieuwe actie-agenda
22
5.4. Data-actueel houden en sturen op resultaat: KPI’s
22
2 | nieuwe perspectieven
1. Armoede in context Armoede is in Nederland de afgelopen jaren steeds meer als een maatschappelijk probleem erkend. Diverse studies tonen aan dat er een grote groep mensen in of rond armoede leven en dat dit ook impact heeft op het dagelijks leven van deze mensen. Er is dan ook steeds meer aandacht gekomen voor dit onderwerp en wordt ook de landelijke politiek opgepakt. Ook in Papendrecht speelt armoede-problematiek. In opdracht van de gemeente Papendrecht voert de Sociale Dienst Drechtsteden (SDD) de minimaregelingen en de schuldhulpverlening voor onder andere de inwoners van Papendrecht uit. Om de armoede-problematiek verder aan te pakken heeft de gemeente een actie-agenda opgesteld. Met een aantal maatschappelijke organisaties heeft de gemeente Papendrecht een inhoudelijke actieagenda opgesteld en deze de afgelopen jaren uitgevoerd. De actieagenda is gericht op het lokaal tegen gaan van armoede en problematische schulden. Hiervoor zijn initiatieven genomen zoals de ondersteuning van minimagezinnen met kinderen, het versterken van vroegsignalering, vakantietasjes voor kinderen en een doorbraakbudget voor gezinnen of mensen die (acuut) in problemen komen en nergens anders een beroep op kunnen doen. Nu deze actieagenda is afgelopen, wil de gemeente samen met de maatschappelijke organisaties opnieuw doelen en prioriteiten stellen.
Vóór dat nieuwe doelen en prioriteiten worden gesteld, wil de gemeente weten wat de huidige stand van zaken van armoede in de gemeente is en wat de ontwikkelingen zijn. Dit rapport geeft op basis van beschikbare data analyses van de huidige situatie en ontwikkelingen. Daarbij is armoede een complex probleem omdat naast een ‘formele’ definitie het ook gaat om hoe mensen het ervaren. Daarbij speelt dat er verschillende vindplaatsen zijn en het is ook niet zo dat alleen mensen met een uitkering in of rond armoede leven waardoor het lastig kan zijn om mensen met armoede eenvoudig in beeld te krijgen. Zo vraagt de SER recentelijk aandacht voor de groep ‘werkende armen’. Daarnaast is door corona de problematiek nog schrijnender geworden, daar wordt ook aandacht aan besteed. 1.1. Aanpak analyse Dit onderzoek voor de gemeente Papendrecht zoomt eerst in op de beschikbare data. Vanuit deze beschikbare data komt naar voren hoe armoede in Papendrecht er voor staat ten opzichte van andere gemeenten en of er opvallende afwijkingen zijn wat betreft armoede. Daarnaast worden de laatste landelijke onderzoeken op het gebied van armoede geanalyseerd en worden de belangrijkste (bewezen) beleidsmaatregelen die relevant zijn voor de gemeente Papendrecht in de bestrijding van armoede samengebracht in deze rapportage.
Als laatste worden een aantal instrumenten aangegeven om armoede tegen te gaan en om de nieuwe actieagenda uit te werken. Tevens geven we een advies over het monitoren van armoede om toekomstige beleidskeuzes te ondersteunen. De afgelopen jaren is er veel onderzoek gedaan naar armoede in Nederland, het is een groot onderwerp en in coronatijd nog relevanter en urgenter geworden. Daarom zijn de gevolgen van de coronacrisis, waar mogelijk, meegenomen. 1.2. Duiding armoede Armoede kan op verschillende manieren worden geduid. De effecten van armoede zijn divers en worden op verschillende manieren door mensen ervaren. In dit rapport worden de verschillende maatregelen om armoede te verminderen of te voorkomen, zoals voortkomt uit de literatuur, besproken. De afgelopen jaren is er veel aandacht geweest voor armoede. Onder andere het CBS, het SCP en de VNG onderzoeken de verschillende maatregelen tegen armoede. Daarnaast is er onderzoek gedaan naar de gevolgen van de coronacrisis door de werkgroep sociale impact van de coronacrisis 1. In het rapport van het CBS is, in lijn met de definitie van inkomens‐ en vermogensarmoede, een financiële maatstaf gekozen. Iemand is volgens deze definitie arm wanneer aan onderstaande twee voorwaarden is voldaan (Van den Brakel and Otten, 2019): 1
https://vng.nl/sites/default/files/2020-05/eindverslag-werkgroep-sociale-impact-coronacrisis.pdf
3 | nieuwe perspectieven
1. Het besteedbaar jaarinkomen exclusief huurtoeslag ligt onder de lage‐inkomensgrens. Hierbij wordt het besteedbaar inkomen gestandaardiseerd, zodat het vergelijkbaar is met de koopkracht van een alleenstaande zonder kinderen. De lage‐inkomensgrens is een vast koopkrachtbedrag, namelijk de bijstandsuitkering van een alleenstaande en gecorrigeerd voor inflatie. Daarmee is de lage‐inkomensgrens vergelijkbaar over de tijd, want onafhankelijk van beleidskeuzes. 2. Het liquide (vrij opneembare) vermogen (stand op 1 januari) ligt onder het vermogensplafond. Hierbij is het liquide vermogen het vermogen exclusief de waarde van het eigen huis, de hypotheekschuld, ondernemingsvermogen en aanmerkelijk belang. Analoog aan het besteedbaar inkomen wordt ook het liquide vermogen gestandaardiseerd. Verder is het vermogensplafond de helft van de lage‐inkomensgrens, wat ongeveer gelijk is aan het maximale vrijstellingsbedrag van eigen vermogen volgens de Bijstandswetgeving. Daarmee is deze definitie van welvaartsarmoede dus nauwer dan de definitie van inkomensarmoede. Daarbij zijn de inkomens‐ en vermogensgegevens hoofdzakelijk gebaseerd op belastinggegevens. In onderstaande tabel zijn de bedragen wettelijk sociaal minimum uitgesplitst per groep 2.
1.3. Kwalitatieve trends en ontwikkelingen In deze paragraaf zijn de in het oog lopende trends en ontwikkelingen, zoals de invloed van de coronatijd op armoede en schuldenproblematiek en nieuwe ontwikkelingen op het gebied van schuldenaanpak, uiteengezet. 1.3.1. Armoede in coronatijd In juni 2020 heeft het armoedefonds een onderzoek gedaan naar de eerste gevolgen van armoede in coronatijd.3 Uit dat onderzoek zijn de eerste (voorzichtige) conclusies getrokken dat als de crisis door zou blijven duren tot einde 2020 de volgende doelgroepen met name hulpbehoeftig zouden worden: ◼ zzp’ers; ◼ gezinnen; ◼ alleenstaande ouders met kinderen; ◼ alleenstaanden; ◼ jongeren. Ruim 90% van de hulporganisaties betrokken bij armoede heeft aangegeven te verwachten meer mensen te moeten helpen en hebben hier ook geld voor gevraagd.
2
https://www.uwv.nl/particulieren/bedragen/detail/sociaal-minimum https://www.armoedefonds.nl/uploads/Zelf/de-impact-van-de-coronacrisis-op-armoede-in-nederland06-2020.4cd7f9.pdf 3
4 | nieuwe perspectieven
Inmiddels duurt de coronacrisis voort. Er is onder andere vanuit de OCD coronamonitoring onderzoek en er is aandacht besteed vanuit een special over ‘de staat van de minima’ die grotendeels het geschetste beeld bevestigen van de effecten van corona. Een onderzoek over de impact van de coronacrisis in de gemeente Papendrecht is niet bekend, maar er zijn wel een aantal andere onderzoeken uitgevoerd. Zo heeft de gemeente Amsterdam onderzoek gedaan naar de gevolgen van corona voor inwoners en gemeentelijk extra middelen vrijgemaakt in februari 2021.4 Het aantal mensen in de schuldhulpverlening is in de gemeente Amsterdam met 12% toegenomen. De gemeente Amsterdam verwacht dat dit de komende jaren een grillig verloop zal blijven hebben. Stichting Armoedefonds onderzocht de hulpvragen in Zuid-Holland gedurende het begin van de coronacrisis en constateerde een stijging van 29%5. Daarnaast is het aantal mensen dat gebruikmaakt van de voedselbank in heel Nederland gestegen met zo’n 6% tot ruim 93.000 mensen en worden nog meer mensen van voedselhulp voorzien6. 1.3.2. Schuldpreventie Andere actuele thema’s zijn schuldpreventie en het voorkomen van schulden. Uit de onderzoeken over de gevolgen van de coronacrisis blijkt dat tijdens de coronacrisis het aantal aanvragen voor schuldhulpverlening is afgenomen.
Omdat schuldhulpverlening een kostbare post is voor gemeenten is het interessant om juist nu in te zetten op preventie om de (verwachte) schuldengolf na de coronacrisis te voorkomen.
4
https://www.amsterdam.nl/bestuur-en-organisatie/financien/statusrapport-coronacrisis/ https://www.omroepwest.nl/nieuws/4060544/Corona-doet-armoede-groeien-hulpvragen-al-bijna-meteen-derde-gestegen 6 https://nieuws.voedselbankennederland.nl/197233-flinke-groei-klanten-voedselbank-160-500-mensenvoorzien-van-voedselhulp 5
5 | nieuwe perspectieven
2. Armoede Papendrecht in cijfers In dit hoofdstuk is publieke data gebruikt om inzicht te creëren in de ontwikkeling en groepen in armoede in Papendrecht. Deze data is regionaal vergeleken op basis van indeling van CBS COROP gebieden, waarin Papendrecht behoort tot Zuidoost-Zuid-Holland.7 Door het CBS wordt een onderscheid in de armoede gemaakt tussen personen die ten minste een jaar of vier jaar en langer in de armoede zitten. Hierbij wordt de lage inkomensgrens gehanteerd. Deze grens is afhankelijk van de samenstelling van het huishouden en is bijvoorbeeld voor een alleenstaande € 1090,(peildatum 2019). 2.1. Inwoners onder de lage-inkomensgrens Onderstaande grafieken 1 en 2 laten zien dat het percentage minderjarige personen bij een lageinkomensgrens (ten minste 1 jaar, grafiek 1) gedaald is in de periode 2015-2019 van 6,4% naar 5,9% terwijl bij de langdurige armoede (vier jaar of langer, grafiek 2) deze gestegen is van 2,1% naar 2,7%.
Grafiek 1: Procentueel aantal personen/huishoudens met een inkomen tot de lage-inkomensgrens voor ten minste 1 jaar in Papendrecht (bron: CBS)
Inkomen tot lage-inkomensgrens (4 jaar of langer) 3,00% 2,00% 1,00% 0,00% 2015
2016
Particuliere Huishoudens (% van totaal)
2017
2018
2019
Meerderjarige personen (% van totaal)
Minderjarig personen (% van totaal)
Grafiek 2: Procentueel aantal personen/huishoudens met een inkomen tot de lage-inkomensgrens voor 4 jaar of langer in Papendrecht (bron: CBS) 2.1.1. Opvallendheden aan het aantal inwoners onder de lage-inkomensgrens: ◼ Het percentage minderjarige personen bij een lage inkomensgrens is gedaald terwijl de langdurige armoede is gestegen.
7
https://www.cbs.nl/nl-nl/achtergrond/2011/02/regionale-bevolkingspiramide-corop/corop-gebieden
6 | nieuwe perspectieven
2.2. Kenmerken personen in armoede In onderstaande grafiek zijn de aantallen weergegeven van de personen die tenminste 1 jaar onder de lage-inkomensgrens vallen per kenmerk, de aantallen zijn een percentage van het totaal aan personen in armoede (1300 meerderjarigen en 400 minderjarigen in Papendrecht). Deze aantallen worden jaarlijks onderzocht door het CBS door middel van een integraal inkomens- en vermogensonderzoek, waarbij gegevens van de belastingdienst, Dienst Uitvoering Onderwijs (DUO), Uitvoeringsinstituut Werknemersverzekeringen (UWV) en basisregistratie personen gecombineerd worden 8. Een voorbeeld uit grafiek 3 is dat van de 1300 meerderjarige personen, 92,31% in een huurwoning woont. Omdat één persoon meerdere kenmerken kan hebben, is er overlap tussen de verschillende categorieën.
Kenmerken van personen in armoede: Papendrecht Woningtype: huurwoning Inkomen: Overdrachtsinkomen Woningtype: huurwoning met huurtoeslag Huishouden: Meerpersoonshuishouden Hoofdkostwinner: Nederland Hoofdkostwinner: 25 tot 45 jaar Inkomen: Uitkering sociale voorziening Huishouden: Paar Hoofdkostwinner: 45 tot 65 jaar Hoofdkostwinner: niet-westers 0%
10%
20%
Meerderjarige personen (% van totaal in armoede)
30%
40%
50%
60%
70%
80%
90% 100%
Minderjarige personen (% van totaal in armoede)
Grafiek 3: Percentage van totaal aantal mensen in armoede in Papendrecht met dit kenmerk, in 2019 (bron: CBS) De onderstaande grafiek weergeeft eenzelfde overzicht, maar nu voor de gehele regio Zuidoost-ZuidHolland. Een opvallend verschil is de migratieachtergrond van de hoofdkostwinner. In Papendrecht is het aandeel van meerderjarige personen met een Nederlandse achtergrond 10% hoger vergeleken met de gehele regio. Een ander verschil is de leeftijdsopbouw, de hoofdkostwinner is ongeveer 8% vaker tussen de 25 en 45 jaar in Papendrecht in vergelijking tot de gehele regio.
Kenmerken van personen in armoede: Regio Zuidoost-Zuid-Holland Woningbezit: huurwoning Woningbezit: huurwoning met huurtoeslag Inkomen: Overdrachtsinkomen Type: Meerpersoonshuishouden Inkomen: Uitkering sociale voorziening Hoofdkostwinner: 25 tot 45 jaar Hoofdkostwinner: niet-westers Hoofdkostwinner: Nederland Type: Paar Hoofdkostwinner: 45 tot 65 jaar 0%
10%
20%
Meerderjarige personen (% van totaal in armoede)
30%
40%
50%
60%
70%
80%
90% 100%
Minderjarige personen (% van totaal in armoede)
Grafiek 4: Percentage van totaal in armoede in Zuidoost-Zuid-holland heeft dit kenmerk, in 2019 (bron: CBS) 8
https://www.cbs.nl/nl-nl/onze-diensten/methoden/onderzoeksomschrijvingen/korteonderzoeksbeschrijvingen/integraal-inkomens-en-vermogensonderzoek
7 | nieuwe perspectieven
Onderstaande grafiek weergeeft de top 10 kenmerken van personen die een huishoudensinkomen hebben onder de lage-inkomensgrens. Bijvoorbeeld, van de meerderjarige personen die in een huurwoning met huurtoeslag wonen, hebben 29,20% een inkomen dat lager is dan de lage-inkomensgrens en 40,10% van de minderjarigen in deze categorie. Dit geeft een goede inschatting van het risico dat iemand in armoede komt als er aan een kenmerk voldaan wordt.
Kenmerken van personen: Papendrecht Inkomen: Uitkering sociale voorziening Woningbezit: huurwoning met huurtoeslag Inkomen: Uitkering arbeidsongeschiktheid Hoofdkostwinner: niet-westers Hoofdkostwinner: tot 25 jaar Woningbezit: huurwoning Type: Eenoudergezin Inkomen: Overdrachtsinkomen Type: Eenpersoonshuishouden Inkomen: Uitkering inkomensverzekering 0%
10%
20%
30%
40%
50%
60%
70%
80%
Meerderjarige personen (% met dit kenmerk onder de lage-inkomensgrens) Minderjarige personen (% met dit kenmerk onder de lage-inkomensgrens)
Grafiek 5: Percentage van totaal aantal personen met dit kenmerk in Papendrecht leven in armoede, in 2019 (bron: CBS) Dezelfde analyse is uitgevoerd voor de regio Zuidoost-Zuid-Holland en is weergegeven in grafiek 6. Een opvallend verschil is het percentage kinderen met het kenmerk ‘hoofdkostwinner: tot 25 jaar’ dat in het geval van Papendrecht 0% is. In totaal zijn er 300 meerderjarige personen in Papendrecht die in een particulier huishouden leven waarbij de hoofdkostwinner jonger dan 25 jaar is. Deze huishoudens hebben in Papendrecht geen of nauwelijks minderjarige personen, waardoor het bij het CBS bekend staat als 0 en daardoor ook in de grafiek op 0% terugkomt. Verder zijn de kenmerken van personen waarbij een relatief groot deel in armoede leeft vergelijkbaar met die van Papendrecht.
Kenmerken van personen: Zuidoost-Zuid-Holland Inkomen: Uitkering sociale voorziening Woningbezit: huurwoning met huurtoeslag Hoofdkostwinner: niet-westers Inkomen: Uitkering arbeidsongeschiktheid Inkomen: Uitkering werkloosheid Woningbezit: huurwoning Type: Eenoudergezin Inkomen: Overdrachtsinkomen Hoofdkostwinner: tot 25 jaar Type: Eenpersoonshuishouden Inkomen: Uitkering inkomensverzekering 0%
10%
Meerderjarige personen (% van totaal in armoede)
20%
30%
40%
50%
60%
70%
80%
Minderjarige personen (% van totaal in armoede)
Grafiek 6: Percentage van totaal aantal personen met dit kenmerk in Zuidoost-Zuid-Holland leven in armoede, in 2019 (bron: CBS)
8 | nieuwe perspectieven
Onderstaande afbeelding weergeeft de procentuele verandering van de werkloosheidsuitkering, gemeten per half jaar. Een negatief percentage betekend dat het aantal werkloosheid uitkeringen zijn gedaald. Over de gehele duur van 2016 tot eind 2020 is de werkloosheidsuitkering in Zuidoost-Zuid-Holland harder gedaald ten opzichte van Papendrecht (46,2% en 38,3% respectievelijk). Begin 2020 steeg het aantal werkloosheid uitkeringen met eenzelfde percentage als in de regio Zuidoost-Zuid-Holland. Daarentegen begon halverwege 2020 in de regio Zuidoost-Zuid-Holland de daling (-2,92%), terwijl in Papendrecht nog een stijging (5,71%) van de werkloosheid uitkeringen plaatsvond. Een mogelijke oorzaak is dat de coronacrisis een langduriger impact heeft gehad in Papendrecht. Om de precieze oorzaak te achterhalen zou meer data verzameld en onderzocht moeten worden.
Werkloosheid uitkering verandering 20% 15% 10% 5% 0% -5% -10% -15% -20% -25% 2016
2017
WW verandering Papendrecht
2018
2019
2020
WW verandering Zuidoost-Zuid-Holland
Afbeelding 1: Procentuele verandering werkloosheid uitkering ten opzichte van voorgaand half jaar 2.2.1. Opvallendheden aan personen in armoede in Papendrecht: ◼ In Papendrecht is het aandeel van meerderjarige personen onder de lage inkomensgrens met een Nederlandse achtergrond 10% hoger vergeleken met de gehele regio ◼ In Papendrecht is het percentage kinderen onder de lage inkomensgrens dat onderdeel is van een huishouden met het kenmerk ‘hoofdkostwinner: tot 25 jaar’ 0%. ◼ Over de gehele duur van 2016 tot eind 2020 is de werkloosheidsuitkering in Zuidoost-Zuid-Holland harder gedaald ten opzichte van Papendrecht (46,2% en 38,3% respectievelijk). ◼ In Papendrecht vond een stijging (5.71%) plaats van de werkloosheid uitkeren, in tegenstelling tot de regio Zuidoost-Zuid-Holland waar een daling plaatsvond.
9 | nieuwe perspectieven
3. Data-analyse armoedefactoren Het CBS heeft in 2021 een onderzoek gepubliceerd waarin risicofactoren voor transities in en uit armoede op het gebied van demografie, economie, gezondheid en criminaliteit over de periode 2011-2018 onderzocht is, hieruit zijn de top 20 risicofactoren om arm te worden 9 en om arm te blijven10 gekomen. Deze factoren zijn in de rest van het hoofdstuk gebruikt als leidraad in de keuzes voor de datavergelijking. Voor de analyse is gebruikgemaakt van de openbare bronnen van het CBS en VNG, alsook de data die beschikbaar is gesteld door de SDD en gemeente Papendrecht. De data over Papendrecht vergelijken we met andere gemeenten van vergelijkbare grootte (25.000 – 50.000 inwoners). 3.1. Openbare bronnen en data van SDD Een belangrijke risicofactor is het economisch onzelfstandig zijn. Economisch onzelfstandig wordt gedefinieerd door het CBS als het individuele netto-inkomen uit arbeid en eigen onderneming op of onder het bijstandsniveau ligt.11 3.1.1. Werkloze beroepsbevolking Werkloos zijn kan een directe oorzaak zijn voor economische onzelfstandigheid. Daarom kijken we naar de ontwikkeling van het percentage van de werkloze beroepsbevolking. Dit is weergegeven in afbeelding 2. Het percentage werkloze beroepsbevolking is tussen 2016 en 2020 omlaaggegaan. In 2016 was het percentage voor Papendrecht 4.7% en in vergelijkbare gemeenten 5.2%.
In 2020 was dit gedaald in Papendrecht naar 3.2% en in vergelijkbare gemeenten naar 3.3%. De relatieve daling bij vergelijkbare gemeenten is sneller gegaan dan bij Papendrecht.
Werkloze beroepsbevolking 5,7% 5,2% 4,7% 4,2% 3,7% 3,2% 2,7% 2,2% 2016
2017 Papendrecht
2018
2019
2020
25.000 - 50.000 inwoners
Afbeelding 2: Ontwikkeling werkloze beroepsbevolking in Papendrecht en gemeenten met 25.000 – 50.000 inwoners (CBS – Arbeidsdeelname)
9
https://www.cbs.nl/nl-nl/over-ons/innovatie/project/risicofactoren-voor-transities-in-en-uit-armoede https://www.cbs.nl/nl-nl/over-ons/innovatie/project/risicofactoren-voor-transities-in-en-uit-armoede 11 https://www.cbs.nl/nl-nl/onze-diensten/methoden/begrippen/economisch-zelfstandig 10
10 | nieuwe perspectieven
3.1.2. Bijstandsuitkeringen Bijstandsuitkeringen zijn ook een vorm van economische onzelfstandigheid. In onderstaande afbeelding zijn de ontwikkelingen van bijstandsuitkeringen weergegeven. Hierin is te zien dat het percentage bijstandsuitkeringen in Papendrecht vaak hoger ligt dan in vergelijkbare gemeenten.
Bijstandsuitkeringen 4,% 3,9% 3,8% 3,7% 3,6% 3,5% 3,4% 3,3% 2015
2016
2017
Papendrecht
2018
2019
2020
2021
25.000 - 50.000 inwoners
Afbeelding 3: Huishoudens met bijstandsuitkeringen in Papendrecht (% t.o.v. totaal huishoudens, Bron: VNG) In afbeelding 4 zijn het aantal bijstandsuitkeringen weergegeven over de afgelopen 5 jaar. Hiervoor is data gebruikt van het CBS gecombineerd met data van de SDD. Het aantal bijstandsuitkeringen daalde tussen 2017 en 2020 van 530 naar 486. Het aantal eenoudergezinnen met bijstandsuitkeringen daalde van 110 naar 94. Tussen begin 2020 en 1 juli 2021 (meest recente data) steeg het aantal bijstandsuitkeringen. Hierbij is het aannemelijk dat de coronacrisis hierop van invloed is geweest.
Aantal bijstandsuitkeringen 600 500 400 300 200 100 0 1-1-2016
1-1-2017
1-1-2018
1-1-2019
1-1-2020
1-1-2021
Aantal bijstandsuitkeringen totaal Aantal eenoudergezinnen met bijstandsuitkeringen
Afbeelding 4: Aantal bijstandsuitkeringen totaal en het aandeel van eenoudergezinnen in het totaal voor Papendrecht (bron: CBS en SDD)
11 | nieuwe perspectieven
3.1.3. Eenoudergezinnen Risicofactoren om arm te blijven zijn bijvoorbeeld kort partnerschap of alleenstaande partners. De combinatie van deze factoren en het aandeel eenoudergezinnen in de bijstandsuitkeringen is de reden dat we kijken naar het aandeel van eenoudergezinnen in de gemeente Papendrecht. In afbeelding 5 is te zien dat het percentage eenoudergezinnen tussen de jaren 2016-2020 gemiddeld stabiel is gebleven, in vergelijkbare gemeenten is dit percentage licht gestegen. Verder wordt duidelijk dat het aandeel eenoudergezinnen ongeveer 1,5 procentpunt hoger ligt dan in vergelijkbare gemeenten.
Eenouder gezinnen 8,5% 8,0% 7,5% 7,0% 6,5% 6,0% 5,5% 2016
2017
2018
2019
2020
eenouder totaal Papendrecht [Percentage] eenouder totaal Gemiddeld [Percentage]
Afbeelding 5: Percentage eenoudergezinnen (Bron: CBS – Huishoudens) 3.1.4. Schuldhulpverlening In afbeelding 6 zijn de lopende en nieuwe trajecten voor de schuldhulpverlening weergegeven. Het valt op dat het aantal lopende schuldhulpverlening trajecten daalde van 2017 tot 2018, maar daarna weer steeg boven het niveau van 2017. Het aantal nieuw gestarte trajecten per jaar steeg van 2017 tot 2019, maar deze stijging werd in 2020 doorbroken. Dit heeft een directe invloed op het aantal lopende trajecten in 2020, helaas was op het moment van schrijven nog geen informatie beschikbaar over het aantal lopende trajecten in 2020.
Schuldhulpverlening 190 170 150 130 110 90 70 50 2017
2018 Nieuwe gestarte trajecten
2019
2020
Lopende trajecten
Afbeelding 6: Aantal gestarte en lopende trajecten schuldhulpverlening Papendrecht
12 | nieuwe perspectieven
3.1.5. Regionale minimaregelingen In afbeelding 7 is het verloop van regionale minimaregelingen in Papendrecht weergegeven. De Collectieve Zorgverzekering Minima (CZM) vertoonde een daling tussen 2017 en 2018 door een overstap naar een nieuwe verzekeraar, hier ging niet iedereen in mee. Of de aantallen zich hersteld hebben moet blijken als de cijfers voor CZM over 2020 bekend worden. Verder is het duidelijk dat de bijzondere bijstand blijft stijgen, van 446 naar 550 in 2020.
Regionale minimaregelingen 650 550 450 350 250 2017
2018
2019
2020
Collectieve Zorgverzekering Minima (CZM) Bijzondere Bijstand Persoonlijk Minima Budget (PMB) Stichting Leergeld (SMS Kinderfonds)
Afbeelding 7: Regionale minimaregelingen in Papendrecht 3.1.6. Loonkostensubsidie Voor de uitvoering van de participatiewet wordt gebruik gemaakt van loonkostensubsidie. Hiermee worden werkgevers gestimuleerd om mensen met een arbeidsbeperking in dienst te nemen en te houden. De gegevens van SDD geven inzicht in de loonkostensubsidie van 2018 tot 2020, in deze periode is een stijging te zien in de totale besteding loonkostensubsidie. Wat de precieze oorzaak is van de stijging is niet duidelijk en zou verder onderzocht kunnen worden.
Totale Loonkostensubsidie Papendrecht €390.000,00 €370.000,00 €350.000,00 €330.000,00 €310.000,00 €290.000,00 €270.000,00 €250.000,00 2018
2019
2020
Totale Loonkostensubsidie Papendrecht
Afbeelding 8: Totale besteding loonkostensubsidie in Papendrecht
13 | nieuwe perspectieven
3.1.7. Opvallendheden aan armoedefactoren in Papendrecht: ◼ De relatieve daling van economische onzelfstandigheid bij vergelijkbare gemeenten is sneller gegaan dan bij de gemeente Papendrecht. ◼ Het percentage bijstandsuitkeringen in Papendrecht ligt vaak hoger dan in vergelijkbare gemeenten. ◼ Tussen begin 2020 en 1 juli 2021 (meest recente data) steeg het aantal bijstandsuitkeringen ◼ Het percentage eenoudergezinnen tussen de jaren 2016-2020 is gemiddeld stabiel gebleven ◼ Het valt op dat het aantal lopende schuldhulpverlening trajecten daalde van 2017 tot 2018, maar daarna weer steeg boven het niveau van 2017. ◼ De Collectieve Zorgverzekering Minima (CZM) vertoonde een daling tussen 2017 en 2018 ◼ De bijzondere bijstand blijft stijgen, van 446 naar 550 in 2020. ◼ Er is een stijging te zien in de totale besteding van loonkostensubsidie van 2018 tot 2020 3.2. Conclusie data analyse De data-analyse in dit rapport geeft een aantal inzichten, de opvallende resultaten zijn in deze conclusie beschreven en enkel toegespitst op de data analyse. In het volgende hoofdstuk wordt er ingegaan op trends en ontwikkelingen uit onderzoeken en daarbij de resultaten besproken. Allereerst het aantal eenoudergezinnen in Papendrecht ligt 1,5 procent hoger dan andere vergelijkbare gemeenten.
Eenoudergezinnen hebben een hoger risico om in de armoede te belanden en te blijven dan een gezin met meerdere ouders.12 Kinderopvang stimuleren voor de eenoudergezinnen kan de inkomenspositie verbeteren en daarmee armoede voorkomen. Het aantal lopende schuldhulpverleningen is gestegen tussen 2018 en 2019. Zodra de cijfers van 2020 bekend zijn kan er beoordeeld worden of deze stijging heeft door gezet. Indien dat het geval is, is het advies om in te zetten op vroeg signalering, door bijvoorbeeld op huurachterstanden te monitoren en daarmee te voorkomen dat de schuld te veel oploopt. De bijstandsuitkeringen zijn tussen 2019 en 2021 gestegen, terwijl bij vergelijkbare gemeenten de bijstandsuitkeringen gelijk zijn gebleven. Deze stijging zal deels te verklaren door de corona crisis, maar er zou meer onderzoek gedaan moeten worden om te achterhalen of er meer oorzaken zijn. Om de arbeidspositie te verbeteren kan er ingezet worden op ondersteuning met onderwijs voor bijvoorbeeld omscholing.
12
https://www.cbs.nl/nl-nl/over-ons/innovatie/project/risicofactoren-voor-transities-in-en-uit-armoede
14 | nieuwe perspectieven
4. Onderzoek naar effectief armoedebeleid In dit hoofdstuk bespreken we de relevante beleidsmaatregelen zoals (wetenschappelijk) onderzocht in de afgelopen jaren. Er zijn verschillende Nederlandse onderzoeken geweest naar effectieve maatregelen om armoede te bestrijden of te voorkomen door het Sociaal Cultureel Planbureau (SCP), het CBS en verschillende wetenschappers. In voorgaande hoofdstukken is er gerefereerd aan risicofactoren die kunnen leiden tot armoede of juist zorgen dat mensen in de armoede blijven (onderzoek CPB). De maatregelen die in dit hoofdstuk zijn beschreven komen voort uit onderzoeken die gedaan zijn naar de beleidsmaatregelen die voor gemeenten het meest effectief blijken (SCP). We hebben er rekening mee gehouden dat de maatregelen in de context van in de hoofdstukken hiervoor benoemde doelgroepen van de gemeente Papendrecht zijn te plaatsen. Met name als het gaat om eenoudergezinnen en het (tegen het gemiddelde) hogere aantal ouderen en kinderen in de armoede. 4.1. Meest effectieve maatregelen tegen armoede In 2020 heeft het SCP onderzoek gedaan naar de meest effectieve (beleids)maatregelen tegen armoede13. In het onderzoek van het SCP zijn een aantal landelijke maatregelen genoemd. De maatregelen die we in dit hoofdstuk bespreken zijn specifiek toepasbaar voor gemeenten.
Daarnaast worden verschillende andere onderzoeken zoals het onderzoek van de Raad voor Volksgezondheid en Samenleving aangehaald en de meest effectieve beleidsmaatregelen in de bestrijding van armoede uiteengezet zoals uit de onderzoeken naar voren komt14. De effectieve maatregelen zijn geanalyseerd voor de volgende doelgroepen: ◼ kinderen; ◼ potentiële beroepsbevolking; ◼ ouderen; ◼ generiek beleid (voor de gehele bevolking). 4.2. Beleidsopties en hun effecten voor kinderen In deze paragraaf worden de beleidsopties en hun effecten voor kinderen uiteengezet zoals in verschillende onderzoeken naar voren is gekomen. De meest effectieve beleidsopties worden benoemd die lokaal toepasbaar zijn. 4.2.1. Kinderopvang vergoeden Een vergoeding van de kinderopvang is een maatregel die direct het inkomen van huidige gebruikers verhoogt en zorgt tevens voor een bepaald gedrag: namelijk gebruik maken van opvang en het stimuleren van arbeidsparticipatie. Resulterend in meer gebruik van de opvang en een uitbreiding van de arbeidsparticipatie (De Boer en Peichl, 2019) en dus tot hogere inkomens. Deze maatregel is ook effectief als het gaat om het bestrijden en voorkomen van schulden. Een vergoeding van de kinderopvang vergroot de betaalbaarheid van de kinderopvang voor ouders in de vorm van een (lage) eigen bijdrage.