26-12-08.02 Relevant stuk 1, Beleidsplan Participatiewet in balans 2027 - 2032
Tekst van het document
Beleidsplan Participatiewet in balans Inkomen, handhaving en terugvordering 2027 - 2032 Auteurs: Jasper Baetsleer, beleidsadviseur sociaal domein Marc Boscha, strategisch adviseur sociaal domein Roel Sips, beleidsadviseur sociaal domein Datum: oktober 2026
Beleidsplan Participatiewet in balans 2027 - 2033 2 Voorwoord De invoering van de Participatiewet in balans markeert een belangrijke stap in de verdere ontwikkeling van ons inkomensbeleid. De wet is gebaseerd op drie kernprincipes: vertrouwen, menselijke maat en eenvoud. Deze uitgangspunten sluiten nauw aan bij de wijze waarop wij in Overbetuwe onze inwoners willen ondersteunen. Wij gaan uit van de goede intenties van de meeste inwoners, geven professionals de ruimte om zorgvuldig afwegingen te maken en streven naar een overheid die betrouwbaar, toegankelijk en begrijpelijk is. Tegelijkertijd erkennen wij dat iedere situatie anders is en dat passende ondersteuning vraagt om oog voor individuele omstandigheden en het doenvermogen van inwoners. Voor u ligt het gemeentelijk beleidsplan Participatiewet in balans met de focus op inkomen, handhaving en terugvordering. Met dit beleidsplan kiezen wij voor een inkomensbeleid dat voorspelbaar en uitvoerbaar is, dat bestaanszekerheid versterkt en dat ruimte biedt voor maatwerk waar dat nodig is. Daarbij bouwen wij voort op wat goed werkt en verbeteren wij wat beter kan.
Zo geven we ook invulling aan een van de doelen die we hebben geformuleerd in ons coalitieakkoord: “We kiezen voor een mensgerichte benadering waarin bestaanszekerheid, meedoen en passende ondersteuning centraal staan.” Als gemeente nemen we onze verantwoordelijkheid om te investeren in nabijheid: het gesprek aan de keukentafel, het herstellen van vertrouwen tussen inwoners en (lokale) overheid en ondersteuning bieden die écht helpt. Maar dat kan alleen als het Rijk de basis legt met middelen en wettelijke ruimte voor medebewindstaken. De ruimte die de Participatiewet in balans daarbij biedt willen we voor onze inwoners benutten, met een zo doelmatig mogelijke inzet van de beschikbare middelen. We investeren in wederzijds vertrouwen maar sturen tegelijkertijd op kwaliteit, resultaten, kosten en rechtmatigheid. Zo voorkomen we ook (hulp- en zorg-)vragen op andere domeinen. Op die manier ondersteunen we onze inwoners optimaal en behouden we maatschappelijk draagvlak voor de uitvoering van dit laatste vangnet in ons sociaal zekerheidstelsel. Aad Noordermeer Wethouder armoedebeleid, Participatie en schulddienstverlening Beleidsplan Participatiewet in balans 2027 - 2033 3 Managementsamenvatting Participatiewet in balans Dit beleidsplan gaat over de nieuwe Participatiewet in balans die in stappen van kracht wordt. De eerst onderdelen zijn ingevoerd op 1 januari 2026.
Het tweede spoor is onderwerp van dit beleidsplan en wordt samen met spoor 3 van kracht op 1 januari 2027. Doel van de wet is om bij de toepassing van de bijstandswet meer en beter rekening te houden met de persoonlijke omstandigheden van de inwoner die het betreft. In dit plan komen we de volgende onderdelen tegen We geven onze visie op de uitvoering van de wet: We willen dat inwoners de zekerheid ervaren dat ze gesteund worden door de overheid wanneer dat nodig is. We sluiten in onze werkwijze aan bij de persoonlijke situatie, ontwikkelvermogen en levensfase. We gaan hierbij uit van de eigen mogelijkheden. Analyse Slechts een klein deel van de inwoners in onze gemeente ontvangt een bijstandsuitkering. Het aantal is bijna de helft lager dan landelijk. Het werkloosheidspercentage ligt ook lager dan het landelijk gemiddelde. De samenstelling van deze groep inwoners (ons bestand) is stabiel, waarbij het percentage jongeren (<27 jaar) licht stijgt. Veel mensen krijgen voor langere tijd een uitkering op grond van de participatiewet. Meer dan 40% van het bestand krijgt langer dan vijf jaar een uitkering. Dit is in overeenstemming met de landelijke trend. Onze aanpak De invoering van de Participatiewet in balans kent een aantal concrete wijzigingen. We geven hier invulling aan door inwoners te ondersteunen in hun weg naar participatie en werk.
De maatregelen zorgen daarnaast voor een grotere mate van rechtszekerheid. Daarnaast voeren we het “hoe gaat het met u” gesprek in. Tijdens dit gesprek brengen we de leefwereld van de inwoner nog beter in beeld en zorgen we ervoor dat inwoners gebruik maken van de regelingen die voor hen bedoeld zijn. Handhaving Bij de meer mensgerichte benadering die de Participatiewet in balans beoogd, past een andere manier van handhaving. Voordat we een handhavingstraject inzetten kijken we eerst of er bewust gehandeld is, houden we rekening met de persoonlijke omstandigheden van de betrokkene en stemmen we methode van handhaven af op de mogelijke overtreding. Met de visie: Van automatisch handhaven naar ondersteunende rechtmatigheid geven we invulling aan onze manier van sociaal handhaven. Met de vier stappen van sociaal handhaven geven we hier nadere invulling aan. Terugvordering Schulden hebben vaak een enorme invloed op het welbevinden van inwoners. We doen er door goede voorlichting en het vergroten van de nalevingsbereidheid alles aan om het terugvorderen van een uitkering te voorkomen. Onze visie op terugvordering: Sociaal terugvorderen in de Participatiewet betekent dat we bijstand terugvorderen met oog voor de menselijke maat en persoonlijke omstandigheden van de inwoner.
Beleidsplan Participatiewet in balans 2027 - 2033 4 Inhoudsopgave Voorwoord ................................................................................................................................2 Managementsamenvatting .......................................................................................................3 1. Inleiding ................................................................................................................................5 1.1 Aanleiding en introductie .......................................................................................5 1.2 Leeswijzer .............................................................................................................6 2.Onze opdrachten ...................................................................................................................7 2.1 De Participatiewet in balans ..................................................................................7 2.2 Onze visie op de uitvoering van de wet ................................................................8 2.3 Handhaving en Terugvordering .............................................................................9 3.
Analyse ...............................................................................................................................10 3.1 Statistiek bijstandsbestand ..................................................................................10 3.2 Samenstelling van het bijstandsbestand .............................................................10 3.3 Samenstelling van het uitkeringsbestand in relatie tot andere gemeenten .........11 4. Onze aanpak ......................................................................................................................12 4.1 Participatiewet in balans .....................................................................................12 4.2 Handhaving .........................................................................................................14 4.3 Terugvordering ....................................................................................................17 5. Doelstellingen en monitoring ..............................................................................................18 5.1 Kern prestatie-indicatoren ...................................................................................18 5.2 Monitoring ...........................................................................................................19 Beleidsplan Participatiewet in balans 2027 - 2033 5 1.
Inleiding 1.1 Aanleiding en introductie Binnen onze gemeente bouwen we aan bestaanszekerheid. We zien dit als een belangrijke opgave om inwoners een goede basis te bieden in hun leven. Een stabiel inkomen is een belangrijke pijler voor deze opgave. Met dit beleidsplan geven we invulling aan de gemeentelijke verantwoordelijkheid voor deze opgave. We geven in dit plan richting aan onze invulling aan de inkomensaspecten uit de Participatiewet in balans. Met deze wet wil de wetgever de bijstand dicht bij de (brede) belevingswereld van de inwoner brengen en niet meer de (beperkte) systeemwereld van werk en inkomen leidend laten zijn. De inzet is gericht op een goede balans tussen doelmatigheid en rechtmatigheid. Met dit plan geven we invulling aan de bedoeling van de nieuwe Participatiewet in balans om te bouwen aan wederzijds respect tussen de lokale overheid en de inwoner; de mens centraal. Hierbij is het belangrijk om ons te realiseren dat onze rol als gemeente beperkingen kent. Als gemeente investeren we in nabijheid: het gesprek aan de keukentafel, vertrouwen herstellen en ondersteuning bieden die écht helpt. Maar dat kan alleen als het Rijk de basis legt met middelen en wettelijke ruimte voor medebewindstaken. Alleen als de basisbehoeften landelijk gedekt zijn, kunnen wij als lokale overheid de echte stap naar bestaanszekerheid zetten.
Denk hierbij aan de voorstellen van de commissie Sociaal Minimum uit 20231. De invoering van Participatiewet in Balans vindt plaats in drie fases: Spoor 1: de eerste stappen Dit spoor bevat meer dan twintig wetswijzigingen om de eerste knelpunten in de wet te verhelpen. We hebben nu bijvoorbeeld meer ruimte om, wanneer nodig, af te wijken van de verplichte zoektermijn van vier weken, waarin jongeren zelf op zoek moeten gaan naar werk of scholing. Ook is er meer ruimte voor bijverdienen en voor het ontvangen van giften, naast de uitkering. De wijzigingen zijn bij ons verankerd in de Beleidsregels sociaal domein 20262. Spoor 2: niet iedereen kan werken De wet is nu volledig gericht op toeleiding naar werk, terwijl dat voor sommige mensen niet haalbaar is. Ons uitkeringsbestand is veranderd in de afgelopen jaren. Daarom voeren we op basis van de nieuwe wet maatregelen in die inwoners helpen om te participeren en hen ondersteunen op weg naar werk, wanneer dat mogelijk is. Dit alles binnen de mogelijkheden die ze hebben en binnen de omstandigheden waarin ze leven. Spoor 3: vakmanschap in de uitvoering Het slagen van de Participatiewet in Balans ligt voor een groot deel in de vakkundigheid van professionals. We voeren de Participatiewet mensgericht en in balans uit, met oog voor bestaanszekerheid, brede participatie en perspectief.
Dit betekent dat er meer ruimte is voor het toepassen van de kennis en kunde van onze professionals die onze inwoners elke dag ondersteunen. We geven professionals ruimte om te doen wat nodig is, maar sturen tegelijkertijd op kwaliteit, resultaten, kosten en rechtmatigheid. Daarnaast ondersteunen we de inwoners in hun weg naar participatie en werk. Hiervoor hebben we re- integratieactiviteiten die we beschreven hebben in ons beleidsplan Inburgering en re- integratie 2026 - 20323. Daarnaast maken we elk jaar een uitvoeringsplan inburgering en re- integratie om op die manier goed aan te sluiten bij de actuele situatie. 1 Kamerbrief ontvangst eindrapport Commissie sociaal minimum | Rijksoverheid.nl 2 26-05-12 A21 TIC; Beleidsregels sociaal domein 2026 Overbetuwe OverBetuwe - iBabs Publieksportaal 3 Beleidsplan inburgering en re-integratie 2026-2032 (beeldmerk 'concept' verwijderd).pdf Beleidsplan Participatiewet in balans 2027 - 2033 6 Dit voorgaande sluit aan bij het coalitieakkoord waarin de volgende strofen zijn opgenomen: “We voeren de Participatiewet mensgericht en in balans uit, met oog voor bestaanszekerheid, brede participatie en perspectief.” en “We geven professionals ruimte om te doen wat nodig is, maar sturen tegelijkertijd op kwaliteit, resultaten, kosten en rechtmatigheid.” Dit zorgt voor een andere handelwijze.
Niet meer de regels staan centraal maar de omstandigheden van de inwoner. We zorgen voor bijscholing, het ontwikkelen van (andere) vaardigheden en collegiale intervisie van professionals. Op die manier kunnen we goed invulling geven aan de extra handelingsruimte die uitvoerend professionals volgens de nieuwe wet gaan krijgen. Dit beleidsplan geeft invulling aan spoor 2. We maken hierbij onder andere gebruik van de Handreiking Participatiewet in balans van Stimulansz4. Daarnaast geven we op de andere aanpalende aandachtvelden van de Participatiewet invulling aan het begrip “de menselijk maat”. Op die manier geven we invulling aan spoor 3. In dit plan geven we ook richting aan ons beleid op het vlak van handhaving en terugvordering. 1.2 Leeswijzer Met dit beleidsplan leggen we de basis voor de uitvoering van de Participatiewet in balans. In hoofdstuk 2 geven we inzicht in de opdrachten die we hebben op het vlak van de Participatiewet in balans, handhaving en terugvordering. De laten we voorafgaan door een korte terugblik op de totstandkoming van de Participatiewet. Hoofdstuk 3 geeft meer beelden bij de opbouw van ons bijstandsbestand. Dit ook in relatie tot andere gemeenten. In hoofdstuk 4 geven we richting aan de specifieke opdrachten die we hebben vanuit de Participatiewet in balans en op de aandachtvelden handhaving en terugvordering.
We geven weer hoe we als gemeente invulling geven aan ons beleid. In hoofdstuk 5 maken we inzichtelijk hoe we onze doelstellingen monitoren. 4 Handreiking Participatiewet in balans Beleidsplan Participatiewet in balans 2027 - 2033 7 2.Onze opdrachten 2.1 De Participatiewet in balans Een korte terugblik Tot 1965 was de zorg en ondersteuning voor mensen voorbehouden aan kerken en particuliere instellingen die ondersteuning boden. Dit op basis van de Armenwet. De Wet beperking verhaalsrecht (uitgewerkt in 1960, in werking getreden in 1961) was een baanbrekende wetswijziging van de oude Armenwet. Deze wet schafte de verplichting af voor ouders en kinderen om eerst bij elkaar aan te kloppen voor financiële steun, voordat zij een beroep konden doen op de kerk of gemeente. Het voorstel voor deze wet werd ingediend door de eerste vrouwelijke minister van Nederland, Marga Klompé. Doel was de bestrijding van de stille armoede die ontstond doordat bejaarde ouders niet bij hun kinderen wilden aankloppen (die het vaak ook niet breed hadden) en daardoor ook geen recht op steun hadden. De Wet beperking verhaalsrecht was de opmaat voor de invoering van de komst van de Algemene bijstandswet in 1965. Hierbij werd van Rijkswege het recht op bijstand in de wet geregeld. De bijstand werd door ook door het Rijk verstrekt.
Met de komst van de nieuwe Algemene bijstandswet in 1996 werden gemeenten verantwoordelijk voor de verstrekking van bijstand met het idee dat deze dichter bij inwoners staan en misbruik beter aangepakt kan worden. In 2004 werd de Wet Werk en Bijstand (WWB) van kracht. Hierbij lag de focus meer op werk en participatie. In 2015 vonden er grote decentralisaties plaats binnen het sociaal domein. Wanneer we de focus houden op werk en inkomen is het sluiten van de instroom van inwoners met arbeidsbeperkingen in de Wet sociale werkvoorziening (Wsw) van belang. Gemeenten werden met de invoering van de Participatiewet vanaf 1 januari 2015 verantwoordelijk voor inwoners met volledig en verminderd arbeidsvermogen. Werk, inkomen, zorg en participatie hangen nauw samen. De Participatiewet is daarom een volwaardig onderdeel van het sociaal domein. We kiezen voor een mensgerichte benadering waarin bestaanszekerheid, meedoen en passende ondersteuning centraal staan. Participatie is daarbij breder dan werk alleen. Participatiewet in balans In de afgelopen jaren is sterk de focus geweest op handhaving van regels en sanctioneren. Inwoners die een bijstandsuitkering aanvragen krijgen vaak te maken met een complex stelsel aan regels. Daarnaast zien we dat de samenstelling van de groep mensen in de bijstand sterk is gewijzigd.
De populatie bestaat nu grotendeels uit de volgende groepen: - Inwoners met verminderd arbeidsvermogen. - Inwoners met geen arbeidsvermogen. - Inwoners die hun inburgeringstraject hebben voltooid. Met de invoering van de Participatiewet in balans komt de wetgever tegemoet aan de wens om de bijstand toegankelijker te maken voor mensen voor wie die bedoeld is. Daarnaast past de wet beter bij onze doelgroepen in de bijstand. Beleidsplan Participatiewet in balans 2027 - 2033 8 Wat betekent dit in de praktijk? Voor ons als gemeentelijk uitvoerder van de Participatiewet in balans betekent dit dat we invulling moeten geven aan een werkwijze waarbij we de omstandigheden van de inwoner nog meer centraal stellen. Niet meer de wet- en (lokale) regelgeving, maar de omstandigheden van de inwoner die van ons een uitkering ontvangt zijn leidend. Dat betekent dat we onderwerpen uit de wet concretiseren die invulling geven aan de bedoeling van de wet, zoals bijvoorbeeld het bufferbudget. Dit vereist een andere benadering van de inwoner en diens concrete omstandigheden. De brede omstandigheden van belanghebbenden worden meegewogen om tot een uiteindelijk besluit te komen. Dit zorgt voor een andere rolinvulling van diverse functies bij de uitvoering van de wet. 2.2 Onze visie op de uitvoering van de wet Hierboven zijn de doelen van de Participatiewet in balans kort geschetst.
Deze doelen vormen een voedingsbron voor onze visievorming op de uitvoering van de Participatiewet in balans. Daarnaast zijn de volgende factoren van invloed: Omgekeerde toets, omgekeerde verordening. Met de verordening sociaal domein sluiten we beter aan bij de leefwereld van onze inwoners. De verordening is geschreven op basis van ondersteuningsvragen van inwoners. Op die manier stimuleert deze verordening een meer integrale werkwijze voor uitvoerenden. De verordening is zo veel mogelijk in begrijpelijke taal geschreven waardoor onze lokale regelgeving toegankelijk is voor inwoners. Een logisch vervolg op de invoering van de omgekeerde verordening is het toepassen van de omgekeerde toets wanneer een inwoner met een ondersteuningsvraag zich bij ons meldt. De omgekeerde toets is ontwikkeld om de kloof tussen de systeemwereld (wetgeving) en de leefwereld van onze inwoners te overbruggen. Bij toepassing van de omgekeerde toets wordt gekeken naar het beoogde effect van de wet en het mogelijk resultaat voor de inwoner met een ondersteuningsvraag. Eerst wordt gekeken wat nodig is om de inwoner te kunnen ondersteunen en dan pas naar de (wettelijke) mogelijkheden. Op die manier kunnen we creatieve oplossingen bieden voor onze inwoners waarbij zij zich echt ondersteunt voelen en we maatwerk kunnen bieden.
Inzet op eigen kracht In onze beleidsregels sociaal domein zijn de begrippen gebruikelijke hulp, eigen kracht en probleemoplossend vermogen verankerd. We gaan uit van de eigen mogelijkheden en het probleemoplossend vermogen van onze inwoners. Samen met de inwoner kijken we eerst naar oplossingen binnen het bereik van de inwoner. Professionele hulp zetten we alleen in als dat echt nodig is. Dit betekent dat partners, ouders, inwonende kinderen en andere huisgenoten elkaar waar nodig ondersteunen. Dit noemen we gebruikelijke hulp. Inwoners hebben zelf regie over hun eigen leven en een eigen verantwoordelijkheid hoe zij hun leven inrichten. Naast de professionele hulp en gebruikelijke hulp kunnen inwoners ook ondersteund worden door de vrijwilligers in het voorliggend veld. Door de samenwerking met de welzijnspartners wordt een breed scala aan diensten aangeboden om inwoners te Voordelen voor onze inwoners De wet- en regelgeving sluit beter aan bij de mogelijkheden en omstandigheden van de mensen die bijstand ontvangen. Onze dienstverlening sluit zo beter aan bij onze inwoners en we kunnen beter inspelen op specifieke omstandigheden. Beleidsplan Participatiewet in balans 2027 - 2033 9 ondersteunen. Dit is voor inwoners waarbij gebruikelijke ontbreekt of onvoldoende is, maar waarvoor professionele hulp ook niet passend is.
Op basis van de bedoeling van de wet, de doelen die deze nastreeft en onze lokale beïnvloedingsfactoren formuleren we de volgende visie: "We willen dat inwoners de zekerheid ervaren dat ze gesteund worden door de overheid wanneer dat nodig is." Deze visie is het richtsnoer voor het formuleren van ons beleid. Het is de leidraad voor het uitvoeren van de wet. Daarnaast is deze visie leidend voor het formuleren van de ondergelegen visie statements die bij de aanpalende beleidsvelden naar voren komen. 2.3 Handhaving en Terugvordering Handhaving binnen de bijstand is erop gericht dat inwoners met een bijstandsuitkering zich aan de regels houden. Inwoners die bijstand ontvangen hebben de wettelijke inlichtingenplicht en de medewerkingsverplichting. Dat verplicht betrokkenen wijzigingen in de persoonlijke situatie die van invloed zijn op het recht of de hoogte van de uitkering onmiddellijk aan de gemeente door te geven. Door het koppelen van informatie uit systemen kunnen we mogelijk misbruik van een uitkering opsporen en daar vervolgonderzoek naar doen. Als daar aanleiding toe is kan het recht op een uitkering worden herzien, ingetrokken of teruggevorderd. 3. Analyse 3.1 Statistiek bijstandsbestand In maart 2026 zaten er 641 inwoners in de bijstand. Er werden voor deze inwoners in totaal 540 uitkeringen verstrekt.
Wanneer we dit vergelijken met de landelijke cijfers dan is te zien dat er in Overbetuwe 15 inwoners per 1000 een bijstandsuitkering hebben. In Nederland is dit aantal 28 per 1000 inwoners. Dat er komt in Overbetuwe gemiddeld minder bijstandsuitkering zijn wordt mede veroorzaakt doordat er minder werkeloosheid is (2,9% in Overbetuwe t.o.v. 3,9% landelijk). 3.2 Samenstelling van het bijstandsbestand Het overgrote deel (98,3%) van de bijstandsuitkeringen zijn algemene bijstandsuitkeringen. Daarnaast waren er ook nog 8 IOAW5 uitkeringen en één BBZ6 uitkering. 18-27 jaar | 27-35 jaar | 35-45 jaar | 45-55 jaar | 55-65 jaar | 65+ 2021 | 12,5% | 15,2% | 21,1% | 23,8% | 24,4% | 3% 2022 | 14,4% | 11,9% | 21,1% | 24,6% | 25,5% | 2,4% 2023 | 15,2% | 11,8% | 20,7% | 25,7% | 24,2% | 2,3% 2024 | 17,1% | 11,5% | 20,3% | 24,6% | 23,1% | 3,4% 2025 | 15,9% | 13,1% | 19,4% | 23,4% | 24,4% | 3,9% Tabel 1. Gemiddelde percentages van leeftijdsgroepen in de bijstand in de afgelopen 5 jaar In de bovenstaande tabel is het gemiddelde percentage gegeven van de verschillende leeftijdscategorieën in de bijstand over de afgelopen 5 jaar. Wat met name opvalt is dat het aantal jongeren tussen de 18-27 is toegenomen. In 2025 is het percentage jongeren wel afgenomen ten opzichte van 2024, maar het is wel groter dan 5 jaar geleden. Hier zijn verschillende verklaringen voor.
Zo is de toegang tot de Wet arbeidsongeschiktheidsvoorziening jonggehandicapten (Wajong) beperkt sinds 2015 en is de Wet Sociale Werkvoorziening (WSW) gesloten. Hierdoor melden jongeren met diverse beperkingen en ondersteuningsbehoeften zich vaker bij gemeenten. Daarnaast zien we dat de ondersteuningsbehoefte van de jongeren steeds complexer wordt. Zij kampen vaker met problemen zoals schulden, schooluitval, mentale gezondheid en een instabiele thuissituatie. Doordat er bij deze jongeren vaak meerdere problemen spelen zijn langere begeleidingstrajecten nodig en duurt het langer voor zij stappen kunnen zetten richting school of werk. Hierdoor verblijven zij ook langer in de uitkering. Dat de gemiddelde duur in de bijstand steeds langer wordt geldt niet alleen voor jongeren. De gemiddelde verblijfsduur in de bijstand in Nederland is in de afgelopen 5 jaar gestegen van 21 naar 25 maanden. Dit komt omdat er een mismatch is tussen de huidige mogelijkheden van de doelgroep en de eisen van arbeidsmarkt. Mensen die lang in de bijstand zitten hebben vaak veel meer zorgen aan hun hoofd dan alleen werkloosheid. Veel van hen kampen met financiële problemen, gezondheidsklachten, beperkte gezondheidsvaardigheden7, een beperkt sociaal netwerk of problemen in de woon- of leefsituatie.
Voor de wetswijziging van de participatiewet in balans ging de wet ervan uit dat iedereen uiteindelijk door betaald werk kon uitstromen uit de bijstand, terwijl dit in praktijk niet realistisch is8. In de onderstaande tabel is te zien hoelang de verblijfsduur in de bijstand in Overbetuwe is. Ook in Overbetuwe is te zien dat een groot deel van inwoners in de bijstand al meer dan 5 jaar in de bijstand zit. In de nieuwe participatiewet in balans is er meer oog 5 Wet inkomensvoorziening oudere en gedeeltelijk arbeidsongeschikte werkloze werknemers 6 Besluit bijstandverlening zelfstandigen 7 Gezondheidsvaardigheden en laaggeletterdheid - Pharos 8 Probleem analyse participatiewet 10 voor mensen die lang in de bijstand zitten en voor wie volledige uitstroom door het vinden van werk helaas op afzienbare termijn niet mogelijk is. Bijstandsduur | Percentage van de bijstandspopulatie 0-3 maanden | 5,5% 3-6 maanden | 5,1% 6-12 maanden | 9,8% 12-24 maanden | 13,2% 24-36 maanden | 11,9% 36-60 maanden | 12,4% 60+ maanden | 42,2% Tabel 2. Percentages van verblijfsduur in de bijstand Voor een deel van de mensen in de bijstand is het wel mogelijk om (gedeeltelijk) te werken. In Overbetuwe werkt gemiddeld 10,2% van de mensen in de bijstand parttime. Zij verdienen hiermee minder dan de bijstandsnorm en dan wordt het inkomen aangevuld tot aan de voor hen geldende bijstandsnorm.
De gemiddelde inkomsten uit parttime werk zijn €769. Sommigen mensen kunnen volledig uitstromen uit de bijstand. Soms komt helaas wel voor dat mensen na verloopt van tijd weer terug in de bijstand belanden. In Overbetuwe is het gemiddelde herinstroom percentage binnen 6 maanden 2,8%. De gemiddelde herinstroom binnen 12 maanden is 4,3%. Wanneer een inwoner te veel bijstand heeft ontvangen dan wordt de te veel betaalde bijstand teruggevorderd. Dat een inwoner te veel bijstand heeft ontvangen kan komen, omdat deze inwoner werk heeft gevonden en de bijstand te lang is doorbetaald of dat een inwoners inkomsten niet heeft doorgegeven en hierdoor de inlichtingenplicht heeft geschonden. Op dit moment zijn er 140 openstaande vorderingen. De incassoquote over de afgelopen 12 maanden is 43,5%. Dit betekent dat 43,5% van de opstaande vorderingen in de afgelopen 12 maanden is afgelost. 3.3 Samenstelling van het uitkeringsbestand in relatie tot andere gemeenten Als we Overbetuwe vergelijken met 32 andere gemeenten van gelijke grootte9, dan zien we dat Overbetuwe minder inwoners in de bijstand heeft. In Overbetuwe zitten gemiddeld 178 inwoners in de bijstand per 10.000 inwoners tussen de 18-68 jaar. Het gemiddelde van de vergelijkingsgroep is 274 inwoners. De gemiddelde jaarprijs per bijstandsuitkering is wel wat hoger in Overbetuwe dan bij de vergelijkingsgroep.
In Overbetuwe is de jaarprijs voor de algemene bijstand in de laatste 12 maanden €18.121 en voor de vergelijkingsgroep is dit €17.835. Dit is te verklaren doordat de andere gemeenten in de vergelijkingsgroep meer andere inkomsten hebben. Hierbij kan gedacht worden aan ouderdom- en nabestaandenpensioenen, inkomsten uit vermogen of bezittingen en inkomsten uit natura. Hierdoor hoeft er door de andere gemeenten minder bijstand te worden betaald en daardoor wordt de jaarprijs lager. De vergelijkingsgroep en Overbetuwe verschillen niet significant van elkaar wat betreft de leeftijdsgroepen en verblijfsduur in de bijstand. 9 Overbetuwe is vergeleken met 32 andere gemeenten die 5000 inwoners meer of minder hebben. 11 Beleidsplan Participatiewet in balans 2027 - 2033 12 4. Onze aanpak Op basis van de geformuleerde visie maken we in dit hoofdstuk concreet hoe we invulling geven aan spoor 2 van de Participatiewet in balans. We geven weer welke onderdelen wijzigen met ingang van 1 januari 2027. Daarbij wordt onderscheid gemaakt tussen wetswijzigingen waaraan we als gemeente invulling moeten geven volgens het wettelijk kader en wijzigingen waarvoor we beleidsvrijheid hebben.
Op gemeentelijk niveau geven we invulling via de verordening (bevoegdheid van de gemeenteraad), via beleidsregels op grond van die verordening (bevoegdheid van B&W) en via werkinstructies (bevoegdheid van de werkorganisatie). Bij elk aspect geven we een korte impactanalyse weer om uitwerking op de organisatie inzichtelijk te maken. 4.1 Participatiewet in balans Impact Deze wijziging zorgt voor een vereenvoudiging van de werkwijze in de uitvoering. Een minder grote groep inwoners hoeft immers gecompenseerd te worden. Impact Op dit moment bestaat de wettelijke mogelijkheid om op basis van een individuele situatie van de inwoner de uitkering te verhogen. Deze wijziging wordt nu in de herijkte wet vastgelegd. We gaven hier al uitvoering aan. In de praktijk komt dit zeer beperkt voor. Voordeel voor onze inwoners Het voordeel voor inwoners is dat zij minder vaak gebruik hoeven te maken van aanvullende bijstand. Niet-rechthebbende partner Bij gehuwden is het mogelijk dat één van de partners geen recht heeft op bijstand. De niet rechthebbende partner zit bijvoorbeeld in detentie, verblijft in het buitenland of studeert en heeft daardoor recht op studiefinanciering.
In de wetwijziging wordt de huidige uitkeringsnorm aangepast naar de norm voor een alleenstaande Voordeel voor onze inwoners Het voordeel voor inwoners is dat inwoners niet langer afhankelijk zijn van gemeentelijk beleid op dit vlak. Vaak hadden gemeenten verschillend beleid voor niet-rechthebbende partners. Alleenstaande ouder-kop De alleenstaande ouderkop is een extra toeslag bovenop het reguliere kindgebondenbudget. Bij deze wetswijziging komen meer inwoners dan voorheen in aanmerking voor de alleenstaande ouder toeslag via de Belastingdienst. Hierdoor vervalt voor gemeente de noodzaak om deze groep inwoners te compenseren Beleidsplan Participatiewet in balans 2027 - 2033 13 Impact Bij het uniform verrekenen van inkomsten uit arbeid is een wijziging in de werkinstructie en het aanpassen van ons uitkeringssysteem voldoende. Bij het automatisch verrekenen van de inkomsten op basis van de polisadministratie van het UWV zijn we enigszins terughoudend omdat deze gegevens vaak achter lopen op de actuele situatie. Impact Het bufferbudget kunnen we als maatwerkinstrument inzetten om inwoners bestaanszekerheid te bieden bij wisselende inkomsten. We voorzien een herverdeling van werkzaamheden binnen de uitvoering. Daarom is de impact op de uitvoering minimaal. Voordeel voor onze inwoners De maatregel om inkomsten op uniforme wijze te verrekenen komt de rechtszekerheid ten goede.
Voordeel voor onze inwoners Voordeel voor de inwoner is dat het nadeel van sterk wisselende inkomsten kan worden gedempt door dit met het bufferbudget te compenseren. Door de inzet van het bufferbudget ondersteunen we inwoners in hun bestaanszekerheid. Bufferbudget Het bufferbudget houdt in dat gemeenten uitkeringsgerechtigden maximaal 1.000 euro per kalenderjaar kunnen toekennen als door de verrekening van wisselende inkomsten een situatie ontstaat waardoor de inwoner over onvoldoende inkomen beschikt om in zijn levensonderhoud te voorzien. Het bufferbudget is een maatwerkinstrument, bedoeld om de bijstandsgerechtigde die in deeltijd werkt een stabieler inkomen te geven, daarmee financiële stress bij werkaanvaarding op te vangen en een belemmerende factor om te gaan werken weg te nemen. Binnen onze gemeente zetten we het bufferbudget in om bijstandsgerechtigden te laten ervaren dat werken loont. Het compenseert inwoners die vanuit de bijstand deeltijd of flexibel gaan werken en daardoor te maken krijgen met schommelende inkomsten. We kunnen bijvoorbeeld het bufferbudget in zetten als iemand gaat werken en nog niet loon heeft ontvangen. Uniform verrekenen van inkomsten uit arbeid en mogelijkheid om inkomsten automatisch te verrekenen Inkomsten uit arbeid worden op diverse manieren verrekend met de uitkering. Dit wordt in de wet geüniformeerd.
Dit komt de rechtszekerheid ten goede. In de huidige situatie geeft de inwoner op de inkomstenverklaring aan wat de verdiensten zijn van de inkomsten uit arbeid. In de toekomst bestaat de mogelijkheid om op basis van de polisadministratie van het UWV de inkomsten automatisch te verrekenen. We zullen dit alleen toepassen als die polisadministratie actuele gegevens bevat. Beleidsplan Participatiewet in balans 2027 - 2033 14 Impact Gesprek “hoe gaat het met u?” Inwoners met een uitkering spreken we minimaal eens per jaar uitgebreid. Dit heeft de volgende voordelen: • Inwoners maken gebruik van de voorzieningen waar ze recht op hebben. Op die manier leveren we een bijdrage aan een doelstelling uit het armoedebeleid om een zo breed mogelijk bereik te realiseren. • Door het intensiveren van het contact vergroten we de nalevingsbereidheid bij de inwoners. Impact op de uitvoering. In het beleidsplan inburgering en re-integratie 2026 – 2032 is opgenomen dat de focus ligt op inwoners die mogelijkheden hebben om stappen te maken op weg naar participatie of werk. Met het “hoe gaat het met u?” gaan we een grotere groep inwoners intensiever spreken. De groep inwoners met mogelijkheden tot participatie of werk spreken we regelmatig. De elementen uit het “hoe gaat het met u?” gesprek komen naar voren in de reguliere gesprekken.
Het spreken van de groep inwoners die geen mogelijkheden tot participatie of werk hebben, kost ambtelijke inzet. Daarnaast zal het aanvragen van extra regelingen een beperkte ambtelijke inzet vergen. We vangen dit in eerste instantie op door een herverdeling van caseloads en een nog efficiëntere werkwijze. 4.2 Handhaving Ook binnen de Participatiewet in balans blijft het onderwerp handhaving een belangrijk onderdeel van de uitvoering van de wet. We verstrekken immers een bijstandsuitkering als laatste vangnet binnen ons stelsel van sociale zekerheid. Waar mogelijk duurt de uitkering dan ook zo kort mogelijk. Oneigenlijk gebruik van een uitkering mag uiteraard niet lonend zijn. Daarnaast zorgt het voor uitholling van het maatschappelijk draagvlak wanneer er veelvuldig misbruik gemaakt wordt van sociale voorzieningen. Binnen de Participatiewet in balans pakken we handhaving op een andere manier aan. We hanteren een manier die passend is bij de bedoeling van de wet en die tegemoetkomt aan het waarborgen van het rechtmatig verstrekken van bijstandsuitkeringen. We noemen dit daarom sociaal handhaven. Voordeel voor onze inwoners Inwoners hebben helder op welke regelingen ze recht hebben en krijgen op die manier de ondersteuning die past bij hun situatie. Daarnaast is het voor inwoner helder wat hun rechten en plichten zijn.
Daarnaast zorgen we op deze manier een intensievere relatie met de inwoner. Gesprek “hoe gaat het met u?” Inwoners met een uitkering spreken we minimaal eens per jaar uitgebreid. In dit gesprek vragen we hoe het gaat met de inwoner. We kijken of gebruik wordt gemaakt van landelijke of gemeentelijke voorzieningen waar de inwoner eventueel recht op heeft. De voorzieningenwijzer is hierbij ondersteunend. Het bevorderen van de nalevingsbereidheid van de Participatiewet wordt in het gesprek vervlochten. Door het geven van goede voorlichting over de rechten en plichten vanuit onze visie op de Participatiewet voorkomen we onnodige terugvorderingen. Beleidsplan Participatiewet in balans 2027 - 2033 15 Wet handhaving sociale zekerheid Op 1 januari 2027 wordt de wet Handhaving sociale zekerheid van kracht. Het doel van deze wet is het terugbrengen van de menselijke maat- en maatwerk bij de handhaving van uitkeringen. De wet vervangt de strenge regels uit het verleden, waarbij fouten vaak direct en onvoorwaardelijk hard werden bestraft. De nieuwe wet kent een aantal belangrijke kenmerken: • Maatwerk en afwegingskader: Uitvoerende instanties kijken naar de ernst van de overtreding, de mate van verwijtbaarheid en de eigen rol van de gemeente.
• Het vergisrecht: Er wordt bij een overtreding vaker uitgegaan van een eerlijke vergissing in plaats van direct opzettelijke fraude, waardoor een strengere sanctie achterwege kan blijven. • Geen verplichte boete: De regels veranderen van een verplichting naar een 'kan'- bepaling, wat ruimte biedt om af te zien van een boete of waarschuwing bij bijvoorbeeld zelfmelding. • Terugkijktermijn fraude: Na aangenomen amendementen blijft de maximale terugvorderingstermijn bij opzettelijke fraude en misbruik ongewijzigd op 20 jaar. Met onze methode van sociaal handhaven geven we invulling aan deze wetswijziging. Sociaal handhaven waarborgt de bestaanszekerheid van inwoners in onze gemeente doordat we de mogelijkheden en sociale omstandigheden van inwoners meenemen in de beslissingen, we onrechtmatigheden voorkomen en misbruik aanpakken. Werkwijze Handhaven pakken we dus anders aan binnen de Participatiewet in balans. We zetten in op het borgen van bestaanszekerheid waarbij we inzetten op het naleven van de wet- en regelgeving. Handhaven binnen de herijkte wet is iets van ons samen; het vergt inzet van alle medewerkers binnen het aandachtsveld bestaanszekerheid. We voeren met elkaar dezelfde werkwijze uit. Op die manier dragen we bij aan een gevoel van rechtszekerheid. Een stap om tot sanctioneren over te gaan heeft vaak grote gevolgen voor de inwoner.
Daarom wordt eerst een drietrapstoets uitgevoerd voordat er mogelijke vervolgstappen worden gezet. Onze visie op sociaal handhaven Van automatisch handhaven naar ondersteunende rechtmatigheid Beleidsplan Participatiewet in balans 2027 - 2033 16 Op deze manier sluiten we aan bij een persoonlijke leefwereld van onze inwoners. We zorgen ervoor dat handhaving een integraal onderdeel wordt van onze handelwijze. Veel van onze inwoners zijn kwetsbaar en hebben meervoudige problematiek. Vaak is er sprake van sociale problematiek en schulden. Omstandigheden die ervoor zorgen dat het niet- of heel moeilijk is om te begrijpen wat de regels zijn. Het inslaan van een pad van handhaving nemen we dus niet zonder slag of stoot. Handhaven doen we samen. Dit betekent dat er altijd in gezamenlijk, intern overleg wordt besloten om tot een proces van handhaving over te gaan. De inwoner is tegelijkertijd ook medewerkingsplichtig; er mag van de inwoner verwacht worden dat deze redelijk medewerking verleent bij uitvoering bij handhaving.
We geven sociaal handhaven we daarnaast vorm door de onze pijlers van handhaving: Bewust gehandeld? • Was het helder wat er verwacht werd? • Was er goede voorlichting gegeven over de regels en had de inwoner dit redelijkerwijs kunnen weten? • Bij deze stap wordt ook de inwoner geconsulteerd waarbij deze kans heeft om de persoonlijke omstandigheden toe te lichten Omstandigheden • We kijken goed naar de persoonlijke omstandigheden van de inwoner. Kunnen we redelijkerwijs van de inwoner verwachten dat deze de regels naleeft? Zijn deze te volgen voor de inwoner? Zijn er persoonlijke omstandigheden die ervoor hebben gezorgd dat het niet naleven van de regels legitiem is? Effect •Wat is de mogeljke impact wanneer we tot een handhavings-proces overgaan? •Wat is het effect dat we willen bereiken? •Wat zijn onze kosten in relatie tot de casus? •Bij deze stap komt het evenredigheidbeginsel naar voren. Beleidsplan Participatiewet in balans 2027 - 2033 17 1. Nalevingsbereidheid. Inwoners worden bij de aanvraag van de uitkering uitgebreid voorgelicht over de rechten en plichten. Daarnaast vindt doorlopende voorlichting plaats tijdens de duur van de uitkering. Op die manier weten inwoners goed hoe ze zich moeten houden aan de inlichtingenplicht en de medewerkingsverplichting. Zo bevorderen we het naleven van de Participatiewet in balans. 2. Optimale dienstverlening.
We benaderen de inwoner met wederzijds respect en komen onze afspraken na. Wij willen werken vanuit wederzijds vertrouwen en een realistisch mensbeeld. Dit betekent dat we ruimte bieden voor maatwerk en goed contact met onze inwoners belangrijk vinden. Het gaat erom kwetsbare inwoners te beschermen en te zorgen voor draagvlak in de samenleving voor sociale zekerheid. Preventie en vroegtijdige signalering zijn hierbij belangrijk. 3. Controle op maat. We signaleren in een zo vroeg mogelijk stadium, om eventuele gevolgen zo klein mogelijk te houden. Controles worden gedaan op basis van signalen. Controles zijn enerzijds bedoeld om onrechtmatig gebruik van de uitkering tegen te gaan. Anderzijds zijn controles ook een vorm van vroegsignalering. Hoe eerder duidelijk wordt dat de uitkering is gebaseerd op onjuiste of onvolledige informatie (of dat nu bewust of per ongeluk gebeurd is), hoe kleiner het gevolg kan zijn. 4. Sanctioneren op basis van de omstandigheden van de inwoner. We komen pas in actie als we alle omstandigheden van de betrokkene uitgebreid hebben onderzocht en de consequenties van eventuele handhavingsacties in kaart zijn gebracht. Daarnaast zijn de begrippen proportionaliteit en subsidiariteit belangrijk. De methoden die we gebruiken moeten in verhouding staan tot het vermoedelijke benadelingsbedrag.
Daarnaast gebruiken we minst ingrijpende methoden om onderzoek te doen. Alle vier de elementen richten zich op het bevorderen van de naleving. De drietrapstoets en deze handhavingspijlers vormen de basis van ons handhavingsproces bij de uitvoering van de Participatiewet in balans. Op die manier geven we inhoud aan het rechtmatig verstrekken van bijstandsuitkeringen met oog voor de menselijke maat. Daarmee geven we inhoud aan de visie: “Van automatisch handhaven naar ondersteunende rechtmatigheid. “ Impact We voeren een methode in om goed af te wegen of en in welke mate we een handhavingstraject gaan starten. Hiervoor moet een werkproces ingericht worden. Aangezien er nu al intensief overleg is voordat een handhavingstraject wordt gestart kost dit geen extra ambtelijke inzet. 4.3 Terugvordering Het terugvorderen van te veel ontvangen bijstand is ook onder de gewijzigde wet een opdracht aan gemeenten. De manier waarop we dat uitvoeren kunnen we deels zelf invullen. Het te laat doorgeven van inkomsten is vaak de oorzaak van het ontstaan van een besluit tot terugvordering. Daarnaast spelen onduidelijkheid over regels, administratieve vertragingen en onvolkomenheden in gemeentelijke processen een rol. Beleidsplan Participatiewet in balans 2027 - 2033 18 Hiervoor hebben we beschreven hoe we onze handhavingsaanpak vormgeven. We zetten in op het optimaal informeren van inwoners.
Daarnaast kan bij werkaanvaarding terwijl de uitkering al betaald is, het bufferbudget ingezet worden. Door deze maatregelen zal het aantal terugvorderingen waarschijnlijk teruglopen. Mocht er toch een terugvordering ontstaan dat heeft dat vaak een enorme impact op de betrokkene(n). In onze werkwijze bij het besluit om terug te vorderen sluiten we aan bij de doelen van de Participatiewet in balans. We zorgen op deze manier voor het optimaliseren van de bestaanszekerheid van onze inwoners. Bovenstaande visie wordt ondersteund door de invoering van de evenredigheidstoets bij opleggen van boetes en terugvordering.10Bij het opleggen van boetes en het doen van een terugvordering wordt een standaard evenredigheidstoets gevraagd. We moeten niet alleen rekening houden met de gevolgen van een besluit, maar ook met de oorzaak. Ook fouten van onszelf kunnen daarbij een rol spelen. Evenredigheid moet dus standaard in de overwegingen worden meegenomen wanneer een beroep wordt gedaan op dringende redenen. 5. Doelstellingen en monitoring 5.1 Kern prestatie-indicatoren Kernprestatie-indicatoren Aan de hand van het bovenstaande formuleren we de volgende kern prestatie-indicatoren: • We vinden het belangrijk om elk jaar elke inwoner met een bijstandsuitkering te spreken om een “hoe-gaat-het-met-u-gesprek” te voeren.
Daarom nemen we als KPI op dat we minimaal 90% van de inwoners elk jaar spreken. Op die manier bereiken we dat zo veel mogelijk inwoners gebruik maken van de voorzieningen waar deze recht op hebben en bevorderen we de nalevingsbereidheid. • We vinden het belangrijk dat sociaal handhaven gaan vormgeven in onze handelwijze. Een handhavingstraject wordt alleen gestart als er door meerdere consulenten is gekeken naar de omstandigheden van de inwoner, er sprake was van bewust handelen en de eventuele impact van onze inzet in verhouding staat tot de mogelijke fraude. Daarnaast plegen we door alle maatregelen in dit plan inzet op onze vier handhavingspijlers. Daarom nemen we als KPI op dat maximaal 30% van de afgeronde handhavingstrajecten wordt afgesloten zonder dat er sprake is van verwijtbaat handelen. Op die manier laten we zien dat onze handhavingsinzet doeltreffend is en niet onnodige inwoners belast en voorkomen we onnodige in- en uitstroom in de bijstand 10 Evenredigheidstoets bij opleggen boete en terugvordering | VNG Onze visie op terugvordering Sociaal terugvorderen in de Participatiewet betekent dat we bijstand terugvorderen met oog voor de menselijke maat en persoonlijke omstandigheden van de inwoner Beleidsplan Participatiewet in balans 2027 - 2033 19 5.2 Monitoring De voortgang van de KPI’s komen naar voren in de factsheets en de monitor sociaal domein.
Daarnaast worden het behalen van de KPI's maandelijks besproken tijdens het werkoverleg binnen de uitvoering.