24-10-01.11 Relevant stuk 1, Beleidsnota Visie op Gezondheid; Voorkomen is beter dan genezen.

Visie op gezondheid 2024 - 2027 Voorkomen is beter dan genezen

2024-036556

Foto: Ellen Koelewijn

1

2

INHOUDSOPGAVE Voorwoord 4 Hoofdstuk 1. Visie op gezondheid 5 Hoofdstuk 2. Ambitie en focus 9 Hoofdstuk 3. Uitgangspunten en financiering

10

Hoofdstuk 4. Speerpunten Overbetuwe 12 1. Speerpunt gezonde Leefomgeving 12 2. Speerpunt gezond en veilig opgroeien

14

3. Speerpunt gezonde mentale veerkracht

16

4. Speerpunt gezonde sociale basis 18 5. Speerpunt gezonde leefstijl 21 6. Speerpunt gezond ouder worden 24 7. Speerpunt gezonde regionale aanpak

28

Hoofdstuk 5. Verkennen en voortuitkijken 30 Bijlage 1 – Gezondheidsprofiel

32

Bijlage 2 – Participatie en samenwerking

37

Bijlage 3 – Input van de raad 41 Bijlage 4 – Overzicht Preventie activiteiten

42

Bijlage 5 – Begrippenlijst 45

3

VOORWOORD Speciale aandacht voor jongeren Jongeren spelen een cruciale rol in onze samenleving en verdienen speciale aandacht als het gaat om gezondheid. Jongeren hebben de toekomst en het is van groot belang dat zij van jongs af aan bewust zijn van het belang van een gezonde levensstijl. Daarom investeren we specifiek in programma’s en initiatieven die gericht zijn op jongeren, zoals voorlichting op scholen, sporten beweegactiviteiten en toegang tot gezonde voeding. We willen jongeren aanmoedigen om actief deel te nemen aan deze initiatieven en hun ideeën en stemmen te laten horen in het gezondheidsbeleid van onze gemeente.

Ik ben verheugd u de beleidsnota ‘Visie op Gezondheid Overbetuwe 20242027’ te presenteren. Dit document is opgesteld in samenwerking met lokale partners en inwoners om ons gezamenlijke streven naar een gezonde gemeenschap te benadrukken en richting te geven aan ons beleid. Ons doel is om gezondheid voor iédereen in Overbetuwe toegankelijk te maken en preventieve maatregelen te nemen die ervoor zorgen dat we allemaal langer gezond kunnen blijven. Gezondheidsverschillen verkleinen Uit de gezondheidsmonitoren van de GGD Gelderland-Midden blijkt dat het over het algemeen goed gaat met de gezondheid van onze inwoners. Maar we zien ook dat gezondheidsverschillen bestaan tussen dorpen, wijken en inwoners. Daarom streven we ernaar om juist diegenen die meer moeite hebben met het behouden van hun gezondheid, te ondersteunen. We richten ons daarbij op zaken zoals roken, te weinig beweging, ongezonde voeding en milieufactoren die onze gezondheid kunnen beïnvloeden. In ons beleid houden we rekening met de diversiteit aan mensen in onze gemeente, want iedereen telt mee.

Dankbaar Ik ben trots op alle activiteiten die we doen in Overbetuwe om gezondheidsproblemen te voorkomen. Denk aan programma’s als Gezonde school, Gezonde kantine, Kansrijke Start, JOGG-gemeente, ketenaanpak Valpreventie en ketenaanpak Welzijn op Recept . Mijn speciale dank gaat uit naar de partners en vele vrijwilligers en mantelzorgers die onze gemeente rijk is. Hun inzet en betrokkenheid maken een groot verschil in het bevorderen van de gezondheid en het welzijn van onze samenleving!

Voorkomen is beter dan genezen Preventie is essentieel om gezond te blijven, zowel fysiek als mentaal. Preventie kan problemen voorkomen, en op de lange termijn kosten besparen. Daarom zetten we in op preventieve maatregelen die dicht bij inwoners staan, zoals in de zorg, op school, in de wijk en op de werkplek. Op die manier kunnen we een groter aantal mensen bereiken en de behoefte aan kostbare, gespecialiseerde zorg verminderen.

Wethouder Chantal Teunissen

¹ Gezondheidsmonitor GGD. ² Zie voor een uitgebreider overzicht van preventieve activiteiten in Overbetuwe bijlage 4.

4

HOOFDSTUK 1

VISIE OP GEZONDHEID

Waarom deze nota? De uitvoeringsnotitie: Publieke gezondheid Volwassen en ouderen in Overbetuwe (2018) is aan een actualisering toe. We willen aansluiten bij de nationale gezondheidsnota en inspelen op de uitdagingen van deze tijd. Een integrale gezondheidsvisie ondersteunt de samenhang op alle beleidsterreinen, samenwerking met onze lokale partners en een langetermijnperspectief om aan preventie te werken.

Wet Publieke Gezondheid Publieke Gezondheid is een verantwoordelijkheid van de gemeente. De Wet publieke gezondheid (Wpg) stelt dat de gemeenteraad bij het vaststellen van de nota gemeentelijk gezondheidsbeleid (binnen twee jaar na de landelijke nota) in ieder geval de landelijke prioriteiten in acht neemt, zoals opgenomen in de landelijke nota gezondheidsbeleid. In de landelijke nota gezondheidsbeleid 2020-2024-Gezondheid breed op de agenda, staan vier thema’s gespecificeerd: • Gezondheid in de fysieke en sociale omgeving • Gezondheidsachterstanden verkleinen • Druk op het dagelijks leven bij jeugd en jongvolwassenen • Vitaal ouder worden.

Sport- en Beweegnota 2021-2025

Visie op Gezondheid 2024-2027

Sportakkoord 2024

Preventieakkoord 2022

Regionale Visie De regionale visie op de publieke gezondheidszorg Midden-Gelderland 2021-2025 legt een stevige basis voor ons werk. De vier landelijke thema’s vormen de focus met handvatten voor de lokale inrichting. De publieke gezondheid legt een sterk accent op preventie en de uitvoering vindt niet alleen plaats in het domein van de gezondheidszorg, maar juist ook daarbuiten.

Subsidie plan Gezond en Actief Leven Akkoord

Beleid

BELEIDSPLAN SOCIAAL DOMEIN 2020-2025

Uitvoering

Visie

Kaders In Overbetuwe ondernemen we al het nodige om gezondheidsproblemen te voorkomen. Dat doen we binnen de volgende kaders:

Startnotitie Visie op Gezondheid In de Startnotitie Visie op Gezondheid Overbetuwe zijn de kaders gesteld voor het lokale gezondheidsbeleid in Overbetuwe. Op 14 juni 2023 is deze Startnotitie besproken met de raad in een rondetafelgesprek. Zie voor een verslag bijlage 3. We zetten in op een breed integraal preventieprogramma waarbij we voortbouwen op bestaand beleid en de activiteiten op het gebied van cultuur-, sport en gezondheidsbevordering.

We willen nóg meer aandacht voor een gezonde levensstijl van jongs af aan. Onze uitgangspunten daarbij zijn: integrale aanpak (Health in all policies), kansengelijkheid, samen en lokaal met de focus op Positieve Gezondheid3. Het opstellen van nieuw beleid is niet primair de verantwoordelijkheid vanuit Gezondheid. De Visie op Gezondheid stimuleert haar ambities en doelstellingen ook door een bijdrage te leveren aan de verschillende (sectorale) beleidsstukken en het stimuleren van de integrale aanpak. Er vindt afstemming plaats met de verschillende beleidsterreinen en actuele ontwikkelingen. 3

Methode met een brede kijk op gezondheid.

5

Uitdagingen In Nederland krijgen we tot 2050 te maken met drie grote opgaven. Dat blijkt uit de vooruitblik van het RIVM4. Dit zijn verbetering van de gezondheid van álle inwoners van Nederland, het mogelijk maken van goede zorg en ondersteuning, en de impact van klimaat op gezondheid en leefomgeving. Een gezonde leefstijl, met voldoende beweging en gezonde voeding, is belangrijk voor de eerste opgave. Een flink deel van de inwoners van Nederland heeft geen gezonde leefstijl. Nu hebben veel mensen al overgewicht5 en in de toekomst zal dat toenemen. De omstandigheden waarin sommige groepen wonen, werken en leven dragen bij aan een slechtere gezondheid6. Hoe dat zich uit, verschilt per situatie. Armoede heeft bijvoorbeeld andere gevolgen voor alleenstaande oudere mannen dan voor gezinnen met jonge kinderen. Bij beleid dat invloed heeft op die leefomstandigheden moet er dus aandacht zijn voor gezondheid, maar ook voor verschillende groepen.

Integraal Zorg Akkoord (IZA) Het Integraal Zorg Akkoord (IZA) is gesloten tussen verschillende partijen in de zorgsector, zoals het ministerie van VWS, zorgverleners en zorgverzekeraars. Het doel is samenwerken aan het toegankelijk en betaalbaar houden van de gezondheidszorg en het verbeteren van de kwaliteit. Het gaat om de juiste zorg samen met de patiënt op de juiste plek en met nadruk op gezondheid. Zie ook raadsinformatie brief over de voortgang IZA in de regio Centraal Gelderland. Gezond en Actief Leven Akkoord (GALA) Het Gezond en Actief Leven Akkoord streeft naar een gezonde generatie in 2040 met weerbare, gezonde mensen die kunnen opgroeien, leven, wonen en werken in een gezonde leefomgeving met een sterke sociale basis. De samenwerking richt zich op 5 preventieve ketenaanpakken. Dit zijn Kansrijke Start, Welzijn-op-Recept, Valpreventie voor ouderen, Aanpak overgewicht en obesitas bij kinderen en Gecombineerde Leefstijl Interventie (GLI) voor volwassenen. Het plan van aanpak 2024-2026 Overbetuwe is goedgekeurd en de subsidie is toegekend. De doelen en de ketenaanpak uit het GALA zijn verwerkt in de speerpunten in deze Visie op Gezondheid Overbetuwe.

Preventie vraagt om lange adem Preventie loont, dat onderschrijft iedereen. Preventie is nodig om te zorgen dat mensen langer gezond blijven7. We geven aandacht aan de langetermijneffecten van de coronapandemie. Samen met verbonden partijen als GGD Gelderland-Midden en lokale organisaties uit zorg, welzijn, sport en cultuur slaan we de handen ineen om te werken aan een gezonde leefomgeving voor onze inwoners. In beleid, praktijk en wetenschap komt steeds meer oog voor het feit dat preventie een complexe zaak is. Vaccineren is een van de beste manieren om te investeren in gezondheid en beschermt mensen tegen (ernstige) infectieziekten. Met de coronapandemie en de mazelenuitbraak is het belang van een hoge vaccinatiegraad duidelijk gebleken. Preventie is een zaak van lange adem en die focus op geïntegreerde aanpakken en gecombineerde interventies vraagt. In kwetsbare wijken en gebieden bijvoorbeeld, is vaak een stapeling van factoren te zien die de gezondheid negatief beïnvloeden8.

Volksgezondheid Toekomstverkenning 2024 (VTV). RIVM; Obesitas verdrievoudigd in de afgelopen 40 jaar. 6 SER advies ‘Gezond opgroeien, wonen en werken’. 7 Uitvoeringsprogramma 2022-2026. 8 Adviesrapport ‘Preventie op waarde schatten’. 4 5

6

Betrokkenheid en samenwerking partners Het gesprek met de samenleving is voor ons vanzelfsprekend. De ingezette beweging van ‘zorg naar gezondheid’ is een maatschappelijke beweging. Met het Preventieakkoord en het Sportakkoord is deze beweging ingezet. Verschillende partners zijn betrokken bij het ontwikkelen van een nieuw, integraal gezondheidsbeleid en de borging in de lokale infrastructuur. Samen met hen dragen we zorg voor een duurzame samenwerking bij het gezondheidsbeleid. Denk aan de volgende partners: Sociaal Team Overbetuwe (STO), GEZ Midden-Betuwe, Onze Huisartsen, Forte Welzijn, Santé partners (maatschappelijk werk), wijkzorg, Netwerk Dementie, Mantelzorg Overbetuwe, JOGG-regisseur, GGD, Fysiotherapeuten, onderwijs, kinderopvang, peuterspeelzalen, Overbetuwe Beweegt en de Huiskamers van Overbetuwe. In bijlage 2 krijgt u een indruk wie wanneer een bijdrage heeft geleverd. Onze ambitie is om nog veel meer maatschappelijke partners als ondernemers, verenigingen betrokken te krijgen bij het thema gezondheid.

Regiobeeld en Regioplan Centraal Gelderland Om de samenwerking regionaal te organiseren in opdracht van het IZA is centrumgemeente Arnhem gemandateerd om namens de regio het gemeentelijk deel van de financiële middelen vanuit IZA aan te vragen. Gemeente Overbetuwe is daarbij de aangewezen sparringpartner. Er is in samenspraak met gemeenten, zorgkantoor, inwoners en zorgaanbieders een Regioplan Centraal Gelderland 2023 -2027 opgesteld. De visie en ambitie: In 2030 is de regio Centraal Gelderland fysiek en mentaal gezonder, doordat inwoners en professionals samen anders kijken, denken en doen. De regionale aanpak volgt drie thema’s: • Verbinden in de wijk: Versterken sociale verbindingen tussen burgers onderling en professionals. Vergroten samenredzaamheid en het ‘omzien naar elkaar’. • Preventie en de beweging naar gezond(heid) centraal: De beweging om gezond(heid) en gezonde keuzes centraal te stellen en maximaal te faciliteren. Leefbaarheid wordt vergroot en daarmee zorgconsumptie (groei) verminderd. • Aandacht voor meervoudige hulpvragen: Inwoners en hun netwerk met meervoudige hulpvragen ondersteunen om eigen betekenisvolle routes te bewandelen. De professional heeft de ruimte om integraal aan te sluiten en mee te ‘lopen’. Deze thema’s worden regionaal opgepakt, maar verder lokaal uitgerold. Zie ook raadsinformatie brief over de voortgang IZA in de regio Centraal Gelderland.

Leeswijzer Deze Visie op Gezondheid in Overbetuwe sluit nauw aan bij landelijk en regionaal beleid en streeft naar ‘health in all policies’9, Positieve gezondheid en het versterken van de sociale basis10. In hoofdstuk 2 gaan we in op de ambitie, focus en wettelijke basistaken. Het resultaat, uitgangspunten, financiën en monitoring staan centraal in hoofdstuk 3. In hoofdstuk 4 volgt de uitwerking van de zeven speerpunten. We sluiten af met het verkennen en vooruitkijken in hoofdstuk 5. De samenvatting van deze nota vindt u in de infographic op de volgende pagina. De volgende bijlagen zijn toegevoegd: gezondheidsprofiel en monitoring Overbetuwe, participatieproces, input van de raad, overzicht preventie activiteiten en we sluiten af met een begrippenlijst.

9 10

Landelijke nota gezondheidsbeleid 2020-2024 VNG

7

VISIE OP GEZONDHEID Overbetuwe 2024-2027

Uitgangspunten



Integrale aanpak

Basistaken

Gemeente Overbetuwe Publieke Gezondheid • Jeugdgezondheidszorg • • •

Zorg voor inwoners Preventie en Gezondheidsbevordering Gezondheidsbeleid

Positieve gezondheid

Speerpunten

• • • • • • • • •

Infectieziektebestrijding Reizigerszorg Toezicht Kinderdagverblijven WMO toezicht Forensische zorg Medische milieukunde Seksuele gezondheid TBC-bestrijding Hulp bij ramp/crisis

Samen en lokaal

Gezondheidswinst

GEZONDE LEEFOMGEVING GEZOND EN VEILIG OPGROEIEN GEZONDE MENTALE VEERKRACHT GEZONDE SOCIALE BASIS

GGD Gelderland Midden

Kansengelijkheid



+

GEZONDE LEEFSTIJL GEZOND OUDER WORDEN GEZONDE REGIO

Verkennen en vooruitkijken • • •

Verbeteren gezondheid voor iedereen Samen en ieder zijn verantwoordelijkheid Impact klimaat

8

• • •

Mentale (veer)kracht Goede zorg en ondersteuning Kennis en innovatie en Omgevingswet

HOOFDSTUK 2

AMBITIE EN FOCUS Focus De landelijke en regionale ontwikkelingen vertalen we voor Overbetuwe in: • Het versterken van de verbinding tussen sociaal domein, welzijn en de eerstelijnszorg. o Ketenaanpak Kansrijke Start. o Ketenaanpak Valpreventie. o Ketenaanpak Welzijn-op-Recept. o Preventieve Schoollijn versterken. • Het tijdig signaleren en doorverwijzen om een grotere zorgvraag te voorkomen. • Gezondere leefstijl stimuleren. o Ketenaanpak overgewicht. • Aandacht voor eenzaamheid bij jongeren en ouderen. • Vitaal Ouder worden.

Iedereen in Nederland moet een gelijke kans hebben op een zo gezond mogelijk leven. Om dat te bereiken is ‘bestaanszekerheid’ belangrijk. Dit houdt in: een stabiel en voldoende besteedbaar inkomen en de mogelijkheid tot gezond eten, onderwijs en veilig werken en wonen. Wettelijke basistaken De gemeente heeft de plicht om de basistaken te beleggen bij de Gemeentelijke GezondheidsDienst (GGD) Gelderland-Midden, onderdeel van de Veiligheids- en Gezondheidsregio Gelderland Midden (VGGM). De kerntaak van de publieke gezondheidszorg is ‘het bevorderen, beschermen en beveiligen van de gezondheid en de lichamelijke en geestelijke ontwikkeling’. Dit gaat om taken als jeugdgezondheidszorg, bestrijding van infectieziekten, preventie en gezondheidsbevordering, inspectie kinderopvang, toezicht WMO, reizigerszorg, forensische zorg, medische milieukunde, seksuele gezondheid, tbc-bestrijding en hulp bij rampen en crisissituaties. We continueren de samenwerking met de VGGM en versterken deze basis met een toekomstgerichte GGD Gelderland-Midden.

Gezondheidsprofiel Overbetuwe In Overbetuwe is het goed leven en dat willen we zo houden. Het gezondheidsprofiel komt overeen met het regionale en landelijke beeld van de GGD, RIVM, CBS, Regiobeeld Centraal Gelderland. Overbetuwe zet in op de thema’s; Gezonde leefstijl, gezondheidsachterstanden, metaal welzijn en gezonde leefomgeving. Zie voor het uitgebreide gezondheidsprofiel bijlage 1. Met dit gezondheidsprofiel bewaken en monitoren we de voortgang. Zie ook SPUK/ GALA aanvraag13.

Ambitie Het welzijn van inwoners is een verantwoordelijkheid van de gehele samenleving. Daar waar inwoners niet zelf of als collectief hun ondersteuning kunnen organiseren, wordt dit gefaciliteerd. Onze gezamenlijke ambitie is alle inwoners van Overbetuwe krijgen dezelfde mogelijkheden om veerkrachtig en zo gezond als mogelijk op te groeien, te leven en vitaal ouder te worden11. We bouwen aan een sterke sociale basis, kwaliteit van leven van inwoners, voldoende mogelijkheden om talenten te ontwikkelen en een leefbare en inclusieve samenleving12.

Startnotitie Visie op Gezondheid 2023. Beleidsplan Sociaal Domein 2020-2025. 13 Gezondheid in Overbetuwe; SPUK/GALA plan van aanpak 2024- 2026 Overbetuwe 11

12

9

HOOFDSTUK 3. UITGANGSPUNTEN EN FINANCIERING 3. We doen het samen en lokaal

Rol van de gemeente De toegevoegde waarde van de gemeente is de regierol op lokaal niveau. De gemeente is dé partij om lokaal verbindingen met partners in een langdurige beweging te creëren. De gemeente is verantwoordelijk voor de organisatie van de sociale basis in de dorpen. We hebben zicht op bestaande relevante samenwerkingsverbanden op lokaal en regionaal niveau. Het gaat bij deze regie om een verbindende rol, het verkrijgen van commitment, een gezamenlijke visie en facilitairen van het proces.

We bundelen onze krachten tussen zorg en welzijn. Een sterke eerstelijnszorg die nauw samenwerkt met het sociaal domein is cruciaal om huidige en toekomstige generaties de zorg te bieden die zij nodig hebben. Daarom zijn afspraken over de versterking van de eerstelijnszorg een belangrijk onderdeel van het Integraal Zorgakkoord (IZA) en het Programma Wonen, Ondersteuning en Zorg voor Ouderen (WOZO)17. De gemeente Overbetuwe investeert al een aantal jaren in lokale en regionale samenwerking en in netwerken als Netwerk Dementie, St. Geïntegreerde Eerstelijns Zorg, platform Overbetuwe Beweegt, coöperatie Onze Huisartsen, GGD en Menzis. Het netwerk van de jeugdgezondheidszorg ziet alle kinderen en specifiek die kinderen die extra kwetsbaar zijn en draagt bij aan normaliseren en versterken van de veerkracht.

1. Integrale aanpak

Het eerste uitgangspunt is de integrale aanpak. Het landelijk beleid streeft naar health in all policies14 en versterken van de sociale basis15; gezondheid breed op de agenda en in alle beleidsdomeinen. Dit is een redeneerwijze waarin de volksgezondheid wordt verbeterd via factoren die buiten het gezondheidsstelsel liggen, maar die wel een grote invloed hebben op de algemene gezondheidstoestand. Door integraal beleid en versterken van de sociale basis houden we hier rekening mee en kunnen gezondheidsverschillen kleiner worden.

4. Positieve Gezondheid

De gemeente omarmt het uitgangspunt van de Positieve Gezondheid18. Dit geldt ook voor onze partners in zorg en welzijn en staat verwoord in het Regioplan Centraal Gelderland. Positieve Gezondheid is het vermogen van de mens om zich aan te passen en eigen regie te voeren, in het licht van fysieke, emotionele en sociale uitdagingen van het leven. Het accent ligt niet op ziekte. Maar op mensen zelf, op hun veerkracht en op wat hun leven betekenisvol maakt19.

2. Kansengelijkheid

Uitgangspunt 2 is de kansengelijkheid. Mensen die in armoede leven hebben meer lichamelijke en psychische klachten. Ook is hun leefstijl minder gezond. Daarom is een integrale aanpak van armoede, schulden en gezondheid belangrijk. De kans om ernstig ziek of afhankelijk te worden van een uitkering is ongelijk verdeeld. Mensen met het hoogste risico op gezondheidsklachten hebben een vier keer grotere kans afhankelijk te worden van een uitkering16. We gaan deze uitdagingen op een positieve manier aanpakken langs een gezonde leefstijl en gezonde leefomgeving.

Monitoring Om de voortgang te bewaken is het goed om te weten waar we nu staan. In bijlage 1 hebben we dit in een Startbeeld20 weergeven. Bij het monitoren van de voortgang maken we gebruik van de kennis- en adviesfunctie van de GGD en het inzicht dat de GGD kan verschaffen in de lokale gezondheidssituatie.

14

18

15

19

Landelijke nota gezondheidsbeleid 2020-2024. VNG. 16 CPB-onderzoek ‘Stapeling en voorspelbaarheid van arbeidsmarkt- en gezondheidsschokken’ 17 Visie eerstelijnszorg 2030.

Beleidsplan Sociaal Domein 2020-2025. https://www.iph.nl/positieve-gezondheid/wat-is-het/ 20 Onderdeel van subsidie plan Gezond en Actief Leven Akkoord.

10

We benutten de beschikbare lokale en regionale gezondheidsdata als het Regiobeeld van Gelderland-Midden21. De jaarlijkse Monitor Sociaal Domein geeft een goed beeld hoe het sociaal domein van Overbetuwe ervoor staat. Voor zowel het Sportakkoord als het Preventieakkoord is een stuurgroep geformeerd. De stuurgroepen monitoren in algemene zin de visie en uitvoering van de akkoorden. Preventie kan problemen voorkomen, en op de lange termijn kosten besparen. Kostenbesparing door preventie is wel moeilijk te bewijzen. Als je een probleem voorkomt, weet je nooit of je investeringen te weinig, te veel of precies goed zijn geweest of dat het komt door een andere externe factor. Wel weten we dat een goede gezondheid gepaard gaat met meer kans op werk, minder (ziekte)verzuim en een hogere productiviteit. En wie na zijn of haar pensioen nog gezond is, kan zich inzetten voor maatschappelijk relevante zaken zoals vrijwilligerswerk en mantelzorg.

De gemeente kan ook een beroep doen op de IZA-SPUK gelden die lopen tot 2026. Deze gelden zijn bedoeld voor de uitvoering van het regioplan24. Gemeente Arnhem is de mandaat gemeente die de middelen ontvangt en beheert namens de regio. Momenteel worden de projecten geïnventariseerd en aangevraagd. Later dit jaar worden de aanvragen beoordeeld en gelden toegekend25. Inzet incidentele SPUK/GALA26: 2024

Financiën De Visie op Gezondheid benadrukt de samenhang van de verschillende beleidsdomeinen op het thema gezondheid. We vragen daarom geen extra budget, maar maken slimme koppelingen met bestaande budgetten en tijdelijke middelen. De uitvoering van de Visie op Gezondheid gaat tot 2026 budgettair neutraal. Zie voor meer informatie die programmabegroting 202422. We bekostigen de plannen uit de Visie op Gezondheid uit het tijdelijke budget SPUK/GALA23. Na 2026 stoppen de rijksgelden vanuit de SPUK/GALA. We onderzoeken de borging van de ingezette activiteiten en wachten op het rijksbeleid na 2026.

21

Regiobeeld Gelderland-Midden

Programmabegroting 2024; Programma 1. Duurzame en gezonde samenleving. Subsidie brede SPUK/GALA loopt tot 2026 24 Regioplan Centraal Gelderland 22 23

11

2025

2026

Totaal Brede SPUK / GALA

€ 736.724 € 736.724 € 584.050

Bestaand beleid met uitvoerende verplichtingen als sportakkoord, buurtsportcoaches en Kansrijke Start.

€ 367.652 € 367.652 € 367.652

Investeringen Visie op Gezondheid en GALA in Overbetuwe.

€ 369.072 € 369.072 € 216.398

25

Zie ook raadsinformatie brief over de voortgang IZA in de regio Centraal Gelderland

26

Onderdeel van subsidie plan Gezond en Actief Leven Akkoord.

HOOFDSTUK 4. SPEERPUNTEN OVERBETUWE In dit hoofdstuk beschrijven we de speerpunten en geven in vogelvlucht aan wat we willen bereiken en hoe we dat willen doen. We geven daarbij de verbindingen van gezondheid met de verschillende beleidsvelden weer.

Doel Speerpunt 1: Gezonde leefomgeving Duurzame en gezonde samenleving. Een samenleving waarin we op een duurzame wijze omgaan met energie en grondstoffen en waar we de klimaatdoelstellingen centraal stellen en de omstandigheden worden gecreëerd om een gezonde leefstijl te bevorderen.

1. Speerpunt gezonde leefomgeving

Een gezondere leefomgeving, bijvoorbeeld de inrichting van de openbare ruimte, is vooral een collectieve verantwoordelijkheid. Mensen worden bewust en onbewust sterk beïnvloed door hun omgeving. Wanneer die omgeving uitdagend, groen en gezond is, worden mensen geprikkeld om naar buiten te gaan, om te ontmoeten, om mee te doen. Voortvloeiend daaruit hebben het erbij horen, je ergens thuis voelen in een fijne omgeving een grote positieve invloed op gezondheid. Juist deze samenhang tussen gezonde leefstijl en gezonde omgeving is de concrete vertaling van de integrale aanpak. De kwaliteit van de leefomgeving is daarbij het centrale uitgangspunt. De kwaliteit van de leefomgeving heeft direct invloed op gezondheid. Denk aan; groen, water, fiets- en wandelpaden en speelplekken.

Verbindingen met bestaand beleid: • Omgevingsvisie Overbetuwe 2040 • Programma Duurzaamheid 2024 • Beleidsplan Sociaal Domein 2020-2025 • Hitteplan 2022 • Integraal Kwaliteitsplan Openbare Ruimte | Overbetuwe • Samen spel(en) Overbetuwe 2023-2029 • 2020 Overbetuwe 2030 Schone slimme mobiliteit • RAS Rivierengebied Klimaatbestendig • Nota Toerisme en recreatie 2023-2028

Wat willen we bereiken? • Een evenwichtige balans tussen wonen, werken en recreëren. Zo is er ruimte voor groen, water, en ook ruimte voor spelen, ontmoeten en bewegen. • Duurzaamheid en gezondheid als volwaardig onderdeel meenemen in de integrale afweging bij ruimtelijke plannen. • Vergroten van biodiversiteit en klimaatadaptatie bij beheer en inrichting in de bebouwde kom. • De opgaven op het gebied van gezondheid, ruimte en het leefmilieu aan elkaar verbinden in de toepassing van de Omgevingswet en Omgevingsvisie. • Het stimuleren van beweging en toegankelijkheid in de openbare ruimte bij de (her)inrichting van de leefomgeving. • Extra inzetten op preventie van huidkanker, beter beschermen tegen UV-straling en hittestress bij kinderen en ouderen.

Lokale invulling van landelijke programma: • Lokaal Hitteplan • Lokaal isolatieprogramma • Energie armoede • Wandel- en fietsknooppunten

12

•

Bewustwording van de ongezondheid van houtrook, voor jezelf en voor je omgeving. Vooruitlopend op de verkenning van het Schone Lucht Akkoord voor Overbetuwe.

Hoe gaan we dit bereiken? • Met de aanpak Steenbreek (activiteiten gericht op vergroening private terreinen en stimuleren klimaatadaptatie, o.a. Steen eruit, groen erin, regentonnen). • Tegengaan van hittestress in de openbare ruimte door uitvoering IKP-OR en toevoegen van meer bomen, o.a. op schoolpleinen en in voortuinen van inwoners. • Inzetten op fysieke maatregelen en voorlichting over schaduw op speelsport- en beweegplekken (smeren, kleren, weren). • Integraal advies van de Intake-tafel, waarin duurzaamheid, gezondheid een vast onderdeel worden van het afwegingskader. • Zorgen dat onze oudere thuiswonende inwoners (75+) goed geïnformeerd en ondersteund worden in tijden van een hittegolf. • Aansluiten bij het Wandelknooppunten systeem. • Verkennen aansluiten bij het Schone Lucht Akkoord. • Inzetten op educatie, inspiratie en kennisoverdracht aan inwoners, bedrijven en maatschappelijke partners over klimaatadaptatie en biodiversiteit en wat ze zelf kunnen doen. Hierbij is specifiek aandacht voor de doelgroep jongeren.

Gezondheid in de leefomgeving De fysieke en sociale leefomgeving hebben grote invloed op de gezondheid van mensen en bieden aanknopingspunten voor zowel het bevorderen als het beschermen ervan. Denk bijvoorbeeld aan de aanpak van overgewicht, het stimuleren van beweging en een rookvrije omgeving. Maar denk ook aan geluidshinder, groen in de buurt en hitte. In Overbetuwe heeft 50% van de inwoners van 18 jaar en ouder overgewicht en 17% rookt. Daarnaast beweegt 46% van de bevolking te weinig. Bron: Gezondheidsmonitor volwassen en ouderen 2020-2021 en Regiobeeld Centraal Gelderland.

13

2. Speerpunt gezond en veilig opgroeien

Om de gezonde generatie in 2040 te realiseren ligt de focus bij de jeugd op meer sporten, gezonde voeding en veel bewegen. Het verminderen van gezondheidsachterstanden vraagt daarbij extra aandacht. De eerste 1000 dagen van een kind, van gezond zwanger worden tot twee jaar, zijn cruciaal voor de ontwikkeling, gezondheid en welzijn gedurende het leven. Door ouders zo vroeg mogelijk de juiste adviezen te geven en door het juiste aanbod te doen bij beginnende problemen voorkomen dat er later zwaardere zorg nodig is. We investeren in het verstevigen van jongerenwerk, schoolmaatschappelijk werk, inzet expertise van MEE PLUS, de rol van netwerkcoördinator preventie Jeugd en Praktijkondersteuner Jeugd27.

Doel Speerpunt 2: Gezond en veilig opgroeien • Een kansrijke start voor de eerste 1000 dagen van kinderen. • Kinderen en jongeren ontwikkelen zich in een veilige, gezonde omgeving en krijgen hierbij hulp als dit nodig is; vroegtijdig, dichtbij en passend. • Mensen met een smalle beurs kunnen ook meedoen door de Meedoenregeling. Verbindingen met bestaand beleid: • Beleidsplan Sociaal Domein 2020-2025 • Plan Versterken sociale basis Jeugd 2023 • Preventie- en Handhavingsplan Alcohol 2021–2024 • Samenspel(en) in Overbetuwe; Speelruimteplan 2022-2025 • Armoedebeleid 2019-2022 • Sport- en Beweegnota 2021-2025 • Plan Versterken sociale basis Jeugd

Ketenaanpak versterken van 0 tot 18 jaar De afgelopen jaren is er geïnvesteerd in het jongerenwerk, zodat de jongerenwerkers beter zichtbaar en toegankelijk zijn. Deze aanpak is verder versterkt. Er zijn nauwe banden met het voortgezet onderwijs en we investeren in de preventieve schoollijn. Onder de jongeren neemt de mentale problematiek momenteel het snelst toe. We willen ons richten op de verbinding en versterking van de diverse thema’s zoals mentale gezondheid, eenzaamheid, vroegsignalering, alcoholproblematiek en eenzaamheid. Jongerenwerk ziet volgende ontwikkelkansen28; Aandacht voor roken en vapen, mentale veerkracht vergroten van jeugd, vroegtijdige signalering wanneer jongeren zich somber, depressief voelen of suïcidale gedachten hebben. Daarnaast hebben we als speerpunt dat ouders zich gesteund voelen en in staat zijn goed aan te sluiten bij de ondersteuningsbehoefte van hun kind. Dit pakken we op met themagerichte ‘ouderavonden’ voor het voortgezet onderwijs. Om kinderen gezond en veilig te kunnen laten opgroeien, moeten we meer oog hebben voor de belangen van kinderen en is het cruciaal om ook hun ouders en hun netwerk hierbij betrekken29.

Lokale invulling van landelijk programma: • Ketenaanpak Kansrijke Start. • Gezonde kinderopvang. • JOGG-aanpak. • Gezonde school. • Ketenaanpak Kinderen op gezond gewicht (GO!).

27

Plan Versterken sociale basis Jeugd 2023 Forte Welzijn; Eerste halfjaarlijkse rapportage 2023; Opgroeien en Opvoeden. 29 Kinderen in de Knel 2024; RVS 28

14

Kansrijke Start De eerste duizend dagen van een kind zijn sterk bepalend voor de gezondheid op latere leeftijd. Daarom is een kansrijke start voor elk kind onbetwist een noodzakelijke voorwaarde voor een gezond leven. Overbetuwe continueert de samenwerking met de coalitie Kansrijke Start en de interventies voor zwangeren in kwetsbare situaties, zoals Prenataal Huisbezoek, Stevig ouderschap, Voorzorg en het programma Nu Niet Zwanger. Daarnaast willen we komende jaren meer focus leggen op tijdige signalering van kwetsbare situaties en het sneller bieden van hulp en ondersteuning. We zetten in op bijeenkomsten van thema’s rondom geboortezorg voor de meest kwetsbare gevallen en de aankoop van een ouderschapscursus die voor iedere (aankomende) ouder gratis beschikbaar is. Hiermee willen wij het netwerk en de ketenaanpak rondom de eerste 1000 dagen de komende jaren verbeteren en versterken.

Wat willen we bereiken? • Vroegtijdig signaleren en ondersteunen van problematiek van jongeren. • Iedereen kan meedoen, ook met een kleine beurs. • Ontwikkelen van (meer) preventief en (meer) collectief aanbod. • Borgen van een sterk netwerk rond Jeugd van onderwijs, welzijn, zorg en gemeente. • Doorlopende lijn op het gebied van gezonde leefstijl – van peutercentra en kinderdagverblijven naar primair onderwijs en voortgezet onderwijs. • Extra aandacht voor de verbinding tussen zorg en onderwijs. • Het meer bereiken en betrekken van jongeren bij ons beleid. Hoe gaan we dit bereiken? • Netwerkcoördinator (tijdelijk) inzetten voor het borgen en verankeren van de preventieve schoollijn. • Ketenaanpak en de lokale coalitie Kansrijke Start versterken. • Ketenaanpak overgewicht kinderen GO! versterken. • Verbinden JOGG en preventieve schoollijn. • Gastlessen met werkboek; “Jij en de maatschappij”. • Stimuleren Gezonde School en gezonde Kinderopvang.

Preventieve schoollijn De mentale gezondheid van onze jeugd baart ons zorgen30. We investeren tijdelijk in een netwerkcoördinator die het netwerk rond jeugd verder uitbouwt en versterkt met scholen, jongerenwerk, schoolmaatschappelijk werk, welzijn, het Sociaal Team Overbetuwe en de zorg. We willen dit netwerk borgen voor de toekomst.

Jeugd en jongeren Het advies voor kinderen is om elke dag minimaal een uur te bewegen. Dit kan op allerlei manieren, zoals sporten, fietsen of lopen naar school, buiten spelen of gymmen. Van de 4-12 jarigen in Overbetuwe beweegt 30% iedere dag minimaal één uur. In gezinnen die moeite hebben met rondkomen zijn de gevolgen van geldgebrek merkbaar. Die gevolgen kunnen een negatieve uitwerking op de gezondheid van de kinderen hebben. In 17% van deze gezinnen komen spanningen voor. Bij eenoudergezinnen komen armoede en gezondheidsproblemen vaker samen. De impact van corona is groter voor jongeren die al kwetsbaar waren voor de crisis. Meisjes en vierdeklassers lijken een groter risico te lopen op problemen met de mentale gezondheid. Aandacht en preventie zijn nodig om mentale gezondheidsproblemen te voorkomen en de jeugd veerkrachtig te maken en te houden. Bron: Gezondheidsmonitor jeugd 2021 en Regiobeeld Centraal Gelderland.

30

15

Bron: Gezondheidsmonitor jeugd 2021 en factsheet Mentale Gezondheid 2024.

3. Speerpunt gezonde mentale veerkracht

Mentale gezondheid is een onlosmakelijk onderdeel van onze algehele gezondheid. Mensen die mentaal gezond zijn, voelen zich niet alleen beter, maar voelen zich ook vaker verbonden met elkaar, zorgen over het algemeen goed voor hun kinderen, en zijn productief en van betekenis voor hun directe omgeving en de maatschappij. Bij ouderen zorgt een goede mentale gezondheid daarnaast voor meer kwaliteit van leven en een langere levensverwachting. De mentale druk stijgt bij verschillende groepen in de samenleving. Deze wordt stevig beïnvloed door de vele keuzes van het leven (school, vervolgopleiding, wonen en werk) en de sociale media (erbij horen, buitengesloten voelen, jaloezie). Zelfvertrouwen, tegen een stootje kunnen en gezonde relaties horen bij mentale veerkracht. We willen bereiken dat iedereen beter om kan gaan met de mentale en fysieke tegenslagen die in het leven kunnen gebeuren, zelf of met hulp van anderen. Het blijkt dat 75% van de psychische problemen ontstaat vóór het 25e levensjaar31.

Doel Speerpunt 3: Gezonde mentale veerkracht Versterking van de mentale veerkracht. We richten ons breed op inwoners die het meeste baat hebben bij het versterken van mentale weerbaarheid. In eerste instantie gaan we ons richten op onze kinderen, tieners en jongvolwassenen. Wet Publieke Gezondheid (Wpg) Er ligt een initiatiefwet om vanaf 1-01-2025 suïcidepreventie te verankeren in de Wpg. Verbindingen met bestaand beleid: • Beleidsplan Sociaal Domein 2020-2025 • Plan Versterken sociale basis Jeugd 2023 • Preventie- en Handhavingsplan Alcohol 2021–2024 • Sport- en Beweegnota 2021-2025 • Preventieakkoord 2022 • Sportakkoord II 2024 • Startnotitie Visie op Gezondheid 2023 • Kadernota vervolgkoers Samen Aan Zet 2022

Ketenaanpak GGZ in de wijk We zetten ons in voor toegankelijke wijken waar iedereen zich thuis kan voelen. Naast het reguliere aanbod aan welzijn en ontmoeting gaan we in de wijk voorzieningen organiseren gericht op herstelondersteuning waarbij ervaringsdeskundigheid en lotgenotencontact een belangrijke rol spelen. Vroegsignalering en preventie krijgen een extra impuls door de inzet van een tweede wijk ggz’er.

Lokale invulling van landelijk programma: • 113 Zelfmoordpreventie • Nationale Preventieakkoord • Mentale gezondheid van ons allemaal

113 zelfmoord preventie Stichting 113 Zelfmoordpreventie is de nationale organisatie voor suïcidepreventie. Zij staan voor een land waarin niemand eenzaam en radeloos sterft door zelfmoord. Overbetuwe investeert in gatekeeper trainingen die bedoeld zijn voor iedereen die in zijn leven te maken kan krijgen met iemand die (mogelijk) suïcidaal is. De GGD Gelderland Midden organiseert de regionale aanpak suïcide preventie.

31

RIVM

16

Hoe gaan we dit bereiken? • Uitbreiding ketenaanpak GGZ in de wijk. (inloop/ontmoeting met een verbinding met STO en de huiskamers). • Meer bewustwording van het concept van ‘Positieve Gezondheid’. • Inzet op preventie van GGZ-problematiek. • Tijdige signalering van psychosociale problematiek. • Taboe doorbreken: Bewustwording / bespreekbaar maken van mentale problemen. Hoe gaan we dit bereiken? • Gatekeeperstraining inzetten (training om suïcide bespreekbaar te maken). • Inzetten op publiekscampagne. • Aansluiting bij de week van suïcide preventie september. • Campagne Kunstwerk ‘Stille Strijd’ in Park Lingezegen (juli/augustus 2024). • Meer gastlessen op middelbare scholen aan de hand van werkboek: Jij en de maatschappij (JOGG). • Inzetten op breed aanbod voor ondersteunende psycho educatie en lotgenotencontact voor volwassen en kinderen. • Inzetten op Eén tegen eenzaamheid. • Meer werken met ervaringsdeskundigen in beleid en uitvoering. • Meedoen met de Europese Week van de mentale gezondheid in juni. Cijfers mentale gezondheid: Jeugd (12-17 jaar) 85% van de jongeren voelt zich vaak eenzaam. Van de meisjes heeft 40% geen tot weinig veerkracht. Jongvolwassenen (16-25 jaar) Ook bij jongvolwassenen is eenzaamheid de belangrijkste risicofactor. Meer dan 80% van de jongvolwassen die zich sterk eenzaam voelt, heeft ook psychische klachten.

Van de vrouwen voelt 59% zich (heel) vaak gestrest. De maatregelen van de coronacrisis hebben grote impact gehad op veel jongvolwassenen. De gemiddelde wachttijden voor psychosociale hulp (GGZ) tezamen is hoog. Volwassenen 18+ 43% van de volwassen die moeite heeft met rondkomen, ervaart (veel) stress. Bron: Factsheet Mentale gezondheid GGD, Gezondheidsmonitor jeugd 2021 en Regiobeeld Centraal Gelderland. Stille Strijd is een kunstproject van Saskia Stolz van het Power of Art House Foto: Aat Jan Renders

17

4. Speerpunt gezonde sociale basis

Ook als er sprake is van gezondheidsproblemen, is niet altijd (alleen) een medisch antwoord gewenst. Bestaande hulp en zorg is nu niet altijd passend. Er is sprake van versnippering. Hulp is niet altijd gericht op de eigen situatie en de leefomgeving van de zorg- of hulpvrager. Om die reden werken we aan een beweging richting beter passende zorg en ondersteuning en wordt er binnen de eerste lijn in de wijk hecht samengewerkt tussen professionals zodat er proactief kan worden ingespeeld op de gezondheidsproblemen en knelpunten . We willen terug naar de nabijheid en de menselijke maat vanuit de lokale sociale basis (o.a. vrijwilligerswerk, mantelzorgondersteuning en de aanpak van eenzaamheid). Het gaat om omzien naar elkaar met een sociale basis die bestaat uit familie, naasten uit het sociaal netwerk, mantelzorgers, vrijwilligers, het welzijnswerk en burgerinitiatieven (waaronder huiskamers n zelfregie – of zelfhulpgroepen). Sterke gemeenschappen hebben een preventieve werking. Een goed partnerschap tussen inwoners, overheid en professionals is daarbij cruciaal. Lichte zorg en ondersteuning willen we dichtbij en toegankelijk organiseren en daarmee zwaardere zorg voorkomen of zo lang mogelijk uitstellen. De rol van de gemeente is om kaders te stellen, te regisseren en te faciliteren.

We stimuleren en verbinden, samen met de zorgverzekeraar en de eerstelijnszorg partners, onze inwoners met een digitale tool. Deze tool (OZO-verbindzorg) verbindt de communicatie tussen formele en informele zorg . Dit sluit aan bij het huidige principe één gezin, één plan, één regisseur . We investeren in gemeenschapsvorming o.a. met de Subsidieregeling Sociale Basis Vrijwilligersorganisaties.

Doel Speerpunt 4: Gezonde sociale basis • Inwoners van Overbetuwe hebben zorg voor elkaar. • Inwoners voelen zich vitaal, iedereen telt en doet mee. • Ondersteuning is passend en nabij, voor jong en oud. • Inwoners hebben mogelijkheden zichzelf te ontwikkelen (m.n. jeugd). • Inwoners zijn tevreden met hun leefomgeving. • Voorzieningen en ondersteuning zijn betaalbaar, toegankelijk en kwalitatief goed. Verbindingen met bestaand beleid: • Beleidsplan Sociaal Domein 2020-2025 • Armoedebeleid 2019 • Aanpak Laaggeletterdheid Uitvoeringsplan 2023-2025 • Subsidieregeling sociale basis vrijwilligersorganisaties • Plan Versterken sociale basis Jeugd Lokale invulling van landelijk programma: • Juiste zorg op de juiste plek • Ketenaanpak Welzijn op Recept • Landelijke afspraken ‘Aanpak laaggeletterdheid’.

Gezondheidsachterstanden Armoede kan leiden tot gezondheidsproblemen. Iemand die opgroeit in een gezin met een hoog inkomen en een hoog opleidingsniveau heeft meer kans om langer te leven in een goede gezondheid, dan iemand die opgroeit in een gezin met een laag inkomen en een laag opleidingsniveau.

32

Visie eerstelijnszorg 2030 OZO-Verbindzorg 34 Beleidsplan Sociaal Domein 2020-2025 33

18

Mensen met een lager opleidingsniveau leven gemiddeld ruim 4 jaar korter en krijgen bovendien ruim 14 jaar eerder te maken met een slechter ervaren gezondheid dan hoogopgeleiden . De aanpak van gezondheidsachterstanden vergt meer dan alleen de inzet op gezondheid. Er is vaak sprake van achterliggende problematiek zoals bestaansonzekerheid, armoede en kansenongelijkheid, een ongezonde leefomgeving en zwakke gezondheidsvaardigheden. Onderzoek wijst uit dat geletterde inwoners een betere gezondheid hebben . Laaggeletterdheid gaat vaak samen met andere problemen zoals werkloosheid, gezondheidsproblemen en schulden. Inwoners die de taal niet goed beheersen en beperkt digitaal vaardig zijn, worden hierdoor buitengesloten. We streven naar meer bekendheid en kennis rondom het thema laaggeletterdheid bij inwoners om zo het taboe te doorbreken.

We koersen op een uitrol over de gehele gemeente in 2025 voor onze inwoners vanaf 18 jaar. We streven naar meer verbinding van zorg en welzijn, ontwikkelen van welzijnsarrangementen en borging van het project in onze sociale basis structuur. Onze stip op de horizon is het versterken van sociaal domein, welzijn en de gehele eerstelijnszorg, waaronder huisartsenpraktijken, wijkverpleging, apothekers, fysiotherapeuten, diëtisten, oefentherapeuten, ergotherapeuten, huidtherapie, logopedie, optometristen, specialisten ouderengeneeskunde en artsen verstandelijk gehandicapten. De financiering voor de inzet van welzijnscoaches is tijdelijk en onvoldoende. We zijn op zoek naar financieringsmogelijkheden binnen eigen budget en met onze (zorg)partners en de zorgverzekeraar.

Welzijn-op-Recept De transities in de zorg vragen om meer samenhang en samenwerking tussen zorg en welzijn. Dit pakken we o.a. op met het project Welzijn-op-Recept. Het doel is het verhogen van het welbevinden van mensen met psychosociale problematiek die hiervoor bij de huisartsenpraktijk komen en hiervoor geen medische of psychologische behandeling nodig hebben. We richten ons op meer welbevinden, (mentale) gezondheid, eenzaamheid tegengaan en weer meedoen van onze inwoners. Om dit te realiseren zoeken we in de ketenaanpak van zorg, welzijn en sociaal domein de samenwerking, verbinding en borging van de activiteiten. De Ketenaanpak Welzijn-op-Recept doorbreekt de dagelijkse routine van een inwoner en is onder meer een aanpak voor eenzaamheid en sociaal isolement. Door Welzijn-op-recept worden inwoners meer betrokken bij hun wijk en sommigen worden zelfs vrijwilliger37. Begin 2024 zijn we in Overbetuwe gestart met een proefperiode met drie huisartspraktijken verdeeld over de gemeente. Er is tien uur per week vrijgemaakt voor twee welzijnscoaches. Met een projectgroep en een stuurgroep monitoren we de voortgang en sturen het project bij waar dat nodig is.

Bron: www.staatvenz.nl Bron: Laaggeletterdheid en beperkte gezondheidsvaardigheden - Pharos 37 Welzijn op recept. 35

Folder Welzijn op Recept Overbetuwe

36

19

“

“

Inwonersinitiatieven In Overbetuwe streven we naar sterke gemeenschappen. ‘Overbetuwe Doet’ is het platform voor bewonersinitiatieven in de gemeente Overbetuwe. Inwoners beslissen zelf welke activiteiten en projecten geld krijgen van de gemeente. Elk huishouden krijgt twee keer per jaar een waardecheque en kan deze doneren aan één of meer bewonersinitiatieven. We investeren ook in dorpsprofielen en dorpsagenda’s waar inwoners samen bespreken en bepalen wat belangrijk is voor het dorp. Inwoners leren elkaar (beter) kennen en zijn meer in staat krachten te bundelen bij het realiseren van wat zij belangrijk vinden. Voor alle dorpen en wijken is in 2019 een dorpsprofiel opgesteld. Deze dorpsagenda is een verzameling van thema’s en doelen waar men zelf of samen met de gemeente mee aan de slag wil.

Gezond eten is duurder dan ongezond eten

Wat willen we bereiken? • Het welbevinden van inwoners verbeteren. • Versterken van de sociale verbindingen tussen inwoners onderling en professionals. Vergroten samenredzaamheid en het ‘omzien naar elkaar’. • Versterken van de samenwerking tussen sociaal domein, welzijn en zorg. En concretiseren van de afspraken en welke acties daaruit voortvloeien.. • Tijdig en integraal ondersteunen bij meervoudige hulpvragen van inwoners en hun netwerk. • Het aanbod van de welzijnsorganisatie is passend bij de vraag van inwoners.

- Anja -

Verkleinen gezondheidsachterstanden. Gezondheid is niet gelijk verdeeld. We zien vaker gezondheidsproblemen bij mensen met een lage opleiding en ook bij mensen die een (zeer) laag inkomen hebben. In Overbetuwe heeft 19% van de 18-64- jarigen en 56% van de 65-plussers een lage opleiding. In 2020 had 8% van de inwoners (18+) van Overbetuwe moeite met rondkomen. In 2016 was dit nog 15%. Kinderen uit gezinnen met een minder goede sociaaleconomische positie blijken minder gezond te zijn. In deze gezinnen wordt minder vaak groente en fruit gegeten. Meer kinderen hebben gaatjes in hun gebit en poetsen minder vaak hun tanden. Ook zijn er grotere risico’s op psychosociale problemen. In deze gezinnen zijn kinderen minder vaak lid van een sportvereniging. In de regio neemt het aantal inwoners met chronische aandoeningen sterk toe.

Hoe gaan we dit bereiken? • Het verder versterken en ontwikkelen van het Sociaal Team Overbetuwe als netwerkorganisatie. • Meer inwoners weten van ‘Overbetuwe Doet’ en nemen deel aan dit platform van bewonersinitiatieven. • Inzetten van de OZO-verbindzorg als communicatiemiddel van de inwoner tussen formele en informele zorg. • Stimuleren dorpsagenda’s met en door inwoners in de kernen. • Ketenaanpak Welzijn-op-Recept met sociaal domein, welzijn en de eerstelijnszorg verder ontwikkelen en in de toekomst aansluiten van Samen in de wijkzorg, casemanager dementie en de koppeling met de wijk GGZ. • Meer laaggeletterden ondersteunen.

Bron: Gezondheidsmonitor volwassen en ouderen 2020-2021 en Jeugd 2021 en het Regiobeeld Centraal Gelderland.

20

5. Speerpunt gezonde leefstijl

Voor het stimuleren van een gezonde leefstijl is het creëren van bewustwording, de juiste gezonde omgeving en gezonde omstandigheden noodzakelijk. Daarnaast is het belangrijk om goede informatie te verspreiden en mensen te prikkelen zodat zij zelf de regie kunnen én willen nemen en gezonde keuzes kunnen maken. Uiteraard kunnen en willen we niemand ‘dwingen’ maar vooral keuzes bieden om een zo gezond mogelijk leven te leiden. Het kiezen voor gezonde gewoontes moet als het ware binnen handbereik van alle inwoners komen. Met partners werken aan het doorbreken van gedragspatronen die een gezond leven in de weg staan. Dat doen zij vanuit hun eigen mogelijkheden en achtergronden. Mensen hebben vaak niet gekozen voor de omstandigheden waarin zij verkeren.

Doel Speerpunt 5: Gezonde leefstijl • Iedere inwoner kan op zijn of haar eigen niveau bewegen of sporten. • Jong geleerd is oud gedaan. We willen ervoor zorgen dat een actieve en gezonde leefstijl voor kinderen vanzelfsprekend is. • Stimuleren van Rookvrije generatie, Gezonde voeding, Alcohol matiging en Overgewicht tegengaan. Verbindingen met bestaand beleid: • Beleidsplan Sociaal Domein 2020-2025 • Sport- en Beweegnota 2021-2025 • Preventieakkoord 2022 • Sportakkoord II 2024 • Startnotitie Visie op Gezondheid 2023 • Samen spel(en) Overbetuwe 2023-2029 • Cultuurvisie ‘Op Waarde Geschat’ 2022-2025

Preventieakkoord Samen met inwoners, organisaties, scholen en ondernemers werken aan een gezonde leefomgeving. Dat is waar het Preventieakkoord Overbetuwe om draait. Een omgeving waarin iedereen gezonde keuzes kan maken en voldoende beweging krijgt, maar ook op een gezonde manier kan omgaan met bijvoorbeeld stress of eenzaamheid. Zodat we kunnen genieten van een fitter, energieker en gezonder leven. Met dat doel is dit Preventieakkoord Overbetuwe samengesteld. ‘Actieplan Samen maken we gezond gewoon!’ is van iedereen en bestaat uit plannen, ambities en afspraken die organisaties in zorg, welzijn, onderwijs en sport, private partijen, gemeente, vrijwilligers en inwoners met elkaar gemaakt hebben. Het Preventieakkoord moet ervoor zorgen dat in 2040 roken, overgewicht en problematisch alcoholgebruik drastisch zijn teruggedrongen.

Lokale vertaling van landelijk programma: • JOGG-gemeente. • Ketenaanpak GO!; Kind op Gezond gewicht. • Preventieakkoord. • Gezonde School en Gezonde Kinderopvang • Sportakkoord. • Muziek in de klas.

In bijlage 1; Gezondheidsprofiel Overbetuwe staan monitoring en cijfers over de gezonde leefstijl.

21

Overgewicht We willen een dalende trend in het aantal mensen met overgewicht en obesitas voor alle leeftijdsgroepen, waarbij de focus ligt bij kinderen en jongeren. Voor de ketenaanpak Kind op Gezond Gewicht (GO!) is een netwerkaanpak voor individuele kinderen met (ernstig) overgewicht. Kinderen worden daarbij in hun eigen omgeving gecoacht naar gezonder gedrag. We willen inwoners helpen om gezonde voeding te verkiezen boven ongezonde voeding, stabiliseren of terugdringen van ziekten ontstaan door een ongezond gewicht en de ketenaanpak overgewicht volwassenen versterken om vroeg tijdig ongezonde leefstijl te signaleren.

Alcohol en drugs matiging We willen dat de keuze om alcohol te drinken een meer bewuste keuze is, waarbij mensen weten wat de gezondheidseffecten zijn. Met als resultaat een daling van het alcoholgebruik in alle leeftijdsgroepen. We zetten in op bewustwording, kennis, toegang, toezicht en handhaving met specifieke aandacht voor jongeren. Voor drugsgebruik focussen we op het informeren over de gevolgen van het gebruik van middelen en het bevorderen van de maatschappelijke discussie over het gebruik van middelen. JOGG (Gezonde Jeugd, Gezonde Toekomst) Vanuit onze JOGG-aanpak38 werken we samen met professionals vanuit de kinderopvang, het onderwijs, sport, welzijn en zorg aan het creëren van een gezonde leefomgeving voor kinderen en jongeren. We streven ernaar dat zoveel mogelijk kinderen voldoen aan de beweegrichtlijn en dat het maken van gezonde keuzes voor hen vanzelfsprekend is. We zetten hierbij in op een doorlopende lijn op het gebied van het stimuleren van een gezonde leefstijl: van peutercentra en kinderdagverblijven naar primair en voortgezet onderwijs. We willen dat kinderen en jongeren lekker in hun vel zitten en bouwen daarom voort op de aanpak met de gezonde school en gezonde kantine. Er is een lespakket ‘Jij en de maatschappij’ ontwikkeld voor middelbare scholen. We stimuleren het gebruik en maken het lespakket ook geschikt voor basisscholen.

Samen met Natuur en Milieu educatie (NME) willen we investeren in een moestuinproject voor scholen.

Kinderburgemeester Eva Gül vestigt aandacht op rookvrije speelplekken (2022).

“

“

Rookvrije generatie Gemeente Overbetuwe wil rookvrij opgroeien vanzelfsprekend maken. Openbare ruimten, speeltuinen, sportvelden, parken en kinderboerderijen zijn plekken waar jongeren met roken geconfronteerd kunnen worden. We focussen zowel op een rookvrije omgeving voor kinderen en jongeren als op ondersteuningsmogelijkheden om te stoppen met roken.

De kantine mag meer fruit en minder snoep verkopen - leerling 1e klas VMBO -

38

22

Bron: JOGG

Sport en bewegen We vinden het belangrijk dat iedere inwoner, van jong tot oud, met plezier kan bewegen of sporten op zijn of haar niveau. Om dit te bereiken zorgen we ervoor dat het sport- en beweegaanbod is aangepast en afgestemd op de behoefte en mogelijkheden van inwoners. Toegankelijkheid, bereikbaarheid, betaalbaarheid en een veilig sportklimaat staan hierbij centraal. Overbetuwe kent een gezond en actief sportverenigingsleven. Om dit te behouden bieden we via Overbetuwe Beweegt39 ondersteuning aan sport- en beweegaanbieders in de vorm van deskundigheidsbevordering, kennisdeling en het opstellen van vrijwilligersbeleid. Naast het uitgebreide lokale netwerk van sport- en beweegaanbieders is de openbare ruimte onze belangrijkste sport- en beweegfaciliteit. Door een beweegvriendelijke openbare ruimte te creëren, zorgen we ervoor dat inwoners in Overbetuwe duurzaam en gezond kunnen bewegen.

• • •

•

Verbinding leggen in de uitvoering van het sportakkoord en preventieakkoord en samen optrekken waar dat kan. Cultuur ‘Op Waarde Geschat’ als vaste waarde bij zingeving voor inwoners. Het sport- en beweegaanbod is aangepast en afgestemd op de behoefte en mogelijkheden van inwoners, waardoor meer inwoners sporten en bewegen. We realiseren in de hele gemeente elementen in de openbare ruimte, die sport, spelen en beweging stimuleren.

Hoe gaan we dit bereiken? • Speelplekken, sportverenigingen stimuleren om rookvrij voor kinderen te zijn. • Kennis en bewustwording vergroten bij inwoners over gezond voedsel, verantwoord alcohol schenken en een rookvrij omgeving. • Ketenaanpak gezond gewicht voor kinderen, jeugd en volwassenen versterken en voortzetten. • Voorzetten van de Cultuurcoach en muziek in de klas. • Sjors Sportief en Creatief aanbieden aan kinderen tot 12 jaar en daarmee de mogelijkheid geven om te proeven van een breed aanbod van sport en cultuur activiteiten. • Bestendigen en borgen van de aanpak JOGG-gemeente met en door een JOGG-regisseur. • Stimuleren en ondersteunen van scholen bij het opzetten en uitvoeren van sportactiviteiten (Koningsspelen, Week van de Gezonde Jeugd, Nationale Sportweek, Daily Mile). • De coördinator Sport en Preventie (tijdelijk) zorgt voor de verbinding in de uitvoering tussen Sportakkoord en Preventieakkoord en rapporteert over de voortgang en behaalde resultaten. • Netwerk coördinator (tijdelijk) om de preventie schoollijn te borgen. • Inzetten op leefstijllessen op scholen met het werkboek ‘Jij in de maatschappij’. • Ondersteunen bij het vinden van voldoende vrijwilligers en bestuurlijk en technisch kader.

Cultuur Kunst en cultuur geven mensen zingeving en betekenis. Dit sluit naadloos aan bij de methode van Positieve Gezondheid. We hebben een Cultuurvisie ‘Op waarde Geschat’ waarin we de culturele voorzieningen voor alle inwoners zo toegankelijk mogelijk willen maken. We bouwen voort op het netwerk van de cultuurcoach. De Cultuurcoach maakt muziekeducatie mogelijk voor alle leerlingen op de basisschool in Overbetuwe met het landelijk project Meer Muziek in de Klas. Met het programma Sjors Creatief bieden we kinderen tot 12 jaar de mogelijkheid te proeven van een breed aanbod van creatieve activiteiten. Deze culturele activiteiten dragen bij aan het opgroeien in kansrijke omgeving. Wat willen we bereiken? • De beweging om gezond(heid) en gezonde keuzes centraal te stellen en maximaal te faciliteren. Denk aan verantwoord alcohol schenken, een rookvrij terrein en een gezond voedsel aanbod. • Doorlopende lijn op het gebied van gezonde leefstijl – van peutercentra en kinderdagverblijven naar primair onderwijs en voortgezet onderwijs. Met als doel dat zoveel mogelijk kinderen voldoen aan de beweegrichtlijn en richtlijn voor sportdeelname.

Onder het platform Overbetuwe Beweegt werken buurtsportcoaches vanuit verschillende maatschappelijke organisaties op het gebied van (inclusieve) sport, welzijn, onderwijs en zorg samen met als doel om sport, bewegen en een gezonde leefstijl te stimuleren onder alle inwoners.

39

23

6. Speerpunt gezond ouder worden

Gezond ouder worden willen we allemaal! Gelukkig worden we tegenwoordig ook steeds ouder. Maar ouder worden betekent niet automatisch dat de kwaliteit van ons leven ook hetzelfde blijft.

Doel Speerpunt 6: Gezond ouder worden Vitaal ouder worden gaat over lichamelijke vitaliteit, maar ook over vitaal blijven op sociaal en mentaal gebied; het beschikken over een sociaal netwerk en het ondernemen van activiteiten waardoor men zich zinvol voelt. Het gaat erom dat mensen zelf, samen met hun naasten, in regie blijven over hun eigen leven.

Woonzorgvisie Het Nationaal Programma Wonen en Zorg voor Ouderen (WOZO) roept op tot een andere blik op de zorg: ‘zelf als het kan, thuis als het kan en digitaal als het kan’. Dit bouwt voort op een ontwikkeling die al langer gaande is, waarbij ouderen steeds langer zelfstandig blijven wonen. Het doel van de woonzorgvisie is om als gemeente regie te voeren op de groeiende vraag naar (levensloopgeschikte en/of geclusterde) woningen, tussenvormen en instellingsplekken van wonen èn zorg. Dit sluit aan bij de vastgestelde Visie wonen, welzijn en zorg Overbetuwe 203040. Alleen als de zorgvraag dat echt noodzakelijk maakt, verhuizen mensen naar een verpleeghuis. De focus ligt steeds meer op het voorkomen van gezondheidsproblemen door preventie en op het bieden van zorg en begeleiding aan huis. Welzijn speelt een belangrijke rol bij het opbouwen van een goede sociale basis. Daardoor kunnen we zorg en ondersteuning dichtbij en toegankelijk organiseren en zwaardere (duurdere) zorg voorkomen41.

Verbindingen met bestaand beleid: • Beleidsplan Sociaal Domein 2020-2025 • Mantelzorg in Overbetuwe 2021 • Visie wonen, welzijn en zorg Overbetuwe 2030; “Samen zorgen voor morgen” • Sportakkoord II 2024 Lokale vertaling van landelijk programma: • Eén tegen Eenzaamheid • Nationaal Hitteplan • Programma Wonen, ondersteuning en zorg voor ouderen (WOZO) • Programma Een thuis voor iedereen. (Groen Metropool Regio) • Zorgstandaard dementie 2022

Samenwerking sociaal domein en zorg Sterke eerstelijnszorg die nauw samenwerkt met het sociaal domein is cruciaal om huidige en toekomstige generaties de zorg te bieden die zij nodig hebben. Daarom zijn afspraken over de versterking van de eerstelijnszorg een belangrijk onderdeel van WOZO en het IZA. Door de vergrijzing en toenemende zorgvraag investeren we in hechte wijknetwerken bestaande uit huisarts, wijkverpleegkundige, apotheker en maatschappelijk werker en herkenbare en aanspreekbare teams wijkverpleging42. De gemeente ondersteunt die gedachte en heeft sinds 2019 een nauwe samenwerking met de Geïntegreerde eerstelijns zorg (GEZ) in de gemeente.

40

Visie wonen, welzijn en zorg Overbetuwe 2030; “Samen zorgen voor morgen” Zie ook: Regiobeeld Centraal Gelderland 2023 42 Kamerbrief over de vergrijzing en het integraal ouderenbeleid. 41

24

Ontmoeting We kennen in de meeste kernen een ‘Huiskamer’ als gezellige inloop- en laagdrempelige ontmoetingsplek (voor met name senioren). We willen meer inzetten op laagdrempelige (algemene) basisvoorzieningen, dichtbij inwoners, gericht op het snel en adequaat inzetten van passende persoonlijke hulp. We willen de komende jaren meerdere locaties voor ontmoeting en verbinding ondersteunen. Daarnaast werken we aan inclusieve openbare ruimten door ouderen en mensen met een beperking te faciliteren via ontmoetingsplekken, voldoende zitplekken langs belangrijke wandelroutes en met veilige en comfortabele wandelpaden. Mantelzorg In 2022 is de beleidsnota mantelzorg in Overbetuwe vastgesteld. We investeren in de volgende aandachtspunten: mantelzorgers goed in beeld krijgen, de lokale samenwerking rondom mantelzorg versterken, betrekken en waarderen van mantelzorgers en het tegengaan van overbelasting van mantelzorgers. Dit beleid zetten we voort en willen wij extra inzetten op overbelasting bij mantelzorgers. In Overbetuwe zoeken we naar meer respijtmogelijkheden. De inkoop regio Centraal Gelderland onderzoekt de mogelijkheden van een regionale inkoop respijtzorg. Netwerk kwetsbare ouderen / dementie De gemeente ondersteunt dementie als onderdeel van het normale leven. We willen de regie en zelfredzaamheid van inwoners met dementie en hun mantelzorgers versterken.