24-04-02.02 Onderzoeksverslag Overbetuwe definitief 24-11-2023
Tekst van het document
SAMEN NAAR EEN STERKER ARMOEDEBELEID_ Onderzoeksverslag
Onderzoeksgroep OpRecht Begrijpelijk – HAN Dr. Amber Oomen Mr. Hanneke Houwers Mr. Bas Kerssies Rens de Graaf MSc
13 november 2023
SAMENVATTING .................................................................................................................................... 5 INLEIDING............................................................................................................................................... 9 1
ONDERZOEKSVRAAG EN ONDERZOEKSMETHODEN......................................................... 11 1.1
Onderzoeksvragen ............................................................................................................ 11
1.2
Onderzoeksmethoden ....................................................................................................... 11
1.2.1 Diepte-interviews ............................................................................................................... 11 1.2.2 Focusgroepinterview ......................................................................................................... 16 1.2.3 Vragenlijstonderzoek ......................................................................................................... 17 1.2.4 Brainstormsessie ............................................................................................................... 20 2
3
RESULTATEN DIEPTE-INTERVIEWS MINIMAREGELINGEN ................................................ 22 2.1
De onderzoeksdeelnemers ............................................................................................... 22
2.2
(On)bekendheid ................................................................................................................ 23
2.3
Behoefte en gebruik .......................................................................................................... 25
2.4
Persoonlijke omstandigheden ........................................................................................... 29
2.5
Willekeurig handelen ......................................................................................................... 31
2.6
Beeld van de gemeente en wantrouwen .......................................................................... 32
2.7
Tips ................................................................................................................................... 34
2.8
Conclusie .......................................................................................................................... 35
RESULTATEN DIEPTE-INTERVIEWS MEEDOENREGELING ................................................ 37 3.1
De onderzoeksdeelnemers ............................................................................................... 37
3.2
Definitie ............................................................................................................................. 37
3.3
Bekendheid ....................................................................................................................... 39
3.4
Toegankelijkheid ............................................................................................................... 43
3.5
Gebruik.............................................................................................................................. 44
3.6
Effect ................................................................................................................................. 50
3.7
Behoefte ............................................................................................................................ 51
3.8
Cijfer Meedoenregeling ..................................................................................................... 53
3.9
Beeld gemeente algemeen ............................................................................................... 54
3.10 Tips ................................................................................................................................... 56 3.11 Conclusie .......................................................................................................................... 62 4
RESULTATEN FOCUSGROEPINTERVIEW ............................................................................. 63 4.1
Onderzoeksdeelnemers .................................................................................................... 63
4.2
Resultaten ......................................................................................................................... 63
4.2.1 Thema 1a: Armoedebeleid algemeen ............................................................................... 63
SAMEN NAAR EEN STERKER ARMOEDEBELEID
2/120
4.2.2 Thema 1b: Toegang tot de regelingen .............................................................................. 64 4.2.3 Thema 1c: Doelgroep regelingen ...................................................................................... 65 4.2.4 Thema 2a: Kennen van de doelgroep ............................................................................... 65 4.2.5 Thema 2b: Rol gemeente .................................................................................................. 66 4.2.6 Thema 3a: Omgaan met het gemeentelijk beleid.............................................................. 66 4.2.7 Thema 3b: Aanpassen van het gemeentelijk beleid.......................................................... 66 4.2.8 Afsluitend ........................................................................................................................... 67 4.3 5
6
Conclusie .......................................................................................................................... 67
RESULTATEN VRAGENLIJSTONDERZOEK ........................................................................... 69 5.1
Inleiding ............................................................................................................................. 69
5.2
De respondenten............................................................................................................... 69
5.3
Resultaten ......................................................................................................................... 69
5.4
Conclusie .......................................................................................................................... 82
CONCLUSIES ............................................................................................................................. 84 6.1
Zoeken en vinden.............................................................................................................. 85
6.1.1 Interne factoren.................................................................................................................. 85 6.1.2 Externe factoren ................................................................................................................ 86 6.2
Begrijpen ........................................................................................................................... 86
6.2.1 Interne factoren.................................................................................................................. 86 6.2.2 Externe factoren ................................................................................................................ 86 6.3
Gebruiken.......................................................................................................................... 87
6.3.1 Interne factoren.................................................................................................................. 87 6.3.2 Externe factoren ................................................................................................................ 88 6.4 7
Vooruitblik ......................................................................................................................... 88
OPLOSSINGEN EN AANBEVELINGEN.................................................................................... 89 7.1
Brainstormsessie............................................................................................................... 89
7.1.1 Deelnemers ....................................................................................................................... 89 7.1.2 Oplossingen ....................................................................................................................... 89 7.2 8
Aanbevelingen .................................................................................................................. 92
BIJLAGEN .................................................................................................................................. 94 8.1
Bijlage 1: wervingsflyer ..................................................................................................... 94
8.2
Bijlage 2: topiclist minimaregelingen ................................................................................. 96
8.3
Bijlage 3: codegroepen minimaregelingen ........................................................................ 98
8.4
Bijlage 4: topiclist Meedoenregeling ............................................................................... 100
8.5
Bijlage 5: codegroepen Meedoenregeling ...................................................................... 102
SAMEN NAAR EEN STERKER ARMOEDEBELEID
3/120
8.6
Bijlage 6: vragen in vragenlijstonderzoek ....................................................................... 105
8.7
Bijlage 7: slides brainstormsessie ................................................................................... 107
8.8
Bijlage 8: uitgewerkte ideeën brainstormsessie.............................................................. 113
SAMEN NAAR EEN STERKER ARMOEDEBELEID
4/120
SAMENVATTING Onderzoeksvragen De HAN (onderzoeksgroep OpRecht Begrijpelijk) heeft voor gemeente Overbetuwe uitgezocht waarom inwoners die wel recht hebben op één of meerdere minimaregelingen, daar geen gebruik van maken. Daarvoor stonden de volgende onderzoeksvragen centraal: 1. Waarom gebruikt een deel van de inwoners van Overbetuwe die in armoede leeft, het gemeentelijke aanbod aan minimaregelingen niet of nauwelijks? 2. Op welke manier maken inwoners die bekend zijn met de Meedoenregeling, (geen) gebruik van de Meedoenregeling?
Onderzoeksmethoden Het onderzoek heeft plaatsgevonden tussen mei 2023 en november 2023. In dit onderzoek is gebruikgemaakt van de volgende onderzoeksmethoden: -
semigestructureerde diepte-interviews bij inwoners uit Overbetuwe;
-
focusgroepinterview onder professionals;
-
vragenlijst onder vrijwilligers/beroepskrachten van Forte Geldzaken en Forte Welzijn;
-
brainstormsessie waarin oplossingen zijn aangedragen voor de gevonden problemen.
Resultaten en conclusie De onderzoeksresultaten laten problemen rondom zoeken & vinden, begrijpen en gebruiken van gemeentelijke minimaregelingen zien, die voor een groot deel uit interne factoren bestaan en waar de gemeente invloed op heeft, en voor een klein gedeelte uit externe factoren (die evenwel veel impact kunnen hebben).
zoeken & vinden (bekendheid regeling)
begrijpen (begrijpelijkheid regeling en aanvraagprocedure)
gebruiken (behoefte inwoner)
Zoeken & vinden Interne factoren Het grootst problemen rondom het zoeken & vinden van minimaregelingen is dat inwoners onbekend zijn met het bestaan en/of de inhoud van de minimaregelingen. Ook weten inwoners niet bij wie ze moeten aankloppen en moeten ze veel moeite doen om informatie te vinden, omdat contact met de gemeente niet lukt of een negatieve ervaring oplevert. Inwoners die wel in beeld zijn bij gemeente/het sociaal team, geven soms aan dat ze niet altijd alle en de juiste informatie hebben ontvangen. Zij
SAMEN NAAR EEN STERKER ARMOEDEBELEID
5/120
ervaren een bepaalde mate van willekeur. Daarnaast horen inwoners met name via via van de minimaregelingen. Inwoners die weinig in contact staan met andere inwoners, hebben daardoor minder kans om op de hoogte te zijn van het bestaan de minimaregelingen dan inwoners met een sterk sociaal netwerk. Zij zullen de minimaregelingen minder goed kunnen vinden. Ook worden minimaregelingen niet gevonden, omdat hierover vooral via de website van de gemeente wordt gecommuniceerd. Hierdoor zijn de regelingen voor de groep niet-digitaal vaardige inwoners niet goed vindbaar. Dan zijn er inwoners die onvoldoende probleembesef hebben en dus niet op zoek gaan naar regelingen en deze niet zullen vinden.
Externe factoren Er zijn inwoners die niet op zoek zijn naar regelingen, omdat ze autonoom willen blijven en/of niet afhankelijk willen zijn van de gemeente, dit is vaak ingegeven door sterke ideologische en/of politieke overtuigingen. Soms verdienen deze inwoners zelf bij om het tekort aan inkomen aan te vullen. Ook heerst er wantrouwen richting de overheid in het algemeen, deels ingegeven door de Toeslagenaffaire. Inwoners maken geen scherp onderscheid tussen de Belastingdienst en de gemeente. Als laatste staan schaamte over geldzorgen en de daarbij gepaard gaande minderwaardigheidsgevoelens ook in de weg om op zoek te gaan naar regelingen/hulp.
Begrijpen Interne factoren Regelingen zijn onduidelijk en moeilijk te begrijpen, doordat er ingewikkelde taal wordt gebruikt. Ook de aanvraagprocedure is complex, per regeling anders en vraagt dus veel van de inwoner. De regelingen moeten in veel gevallen steeds opnieuw worden aangevraagd. Daarnaast vraagt de gemeente bij het aanvragen om papieren gegevens, terwijl veel informatie tegenwoordig digitaal wordt verstrekt (denk aan loonstrookjes). Vrijwilligers geven aan dat niemand van de inwoners die bij hen terechtkomen voldoende, goed of zeer goed in staat is om zelfstandig een minimaregeling aan te vragen.
Externe factoren Vrijwilligers geven aan dat onder de inwoners die zij helpen, laaggeletterdheid een groot probleem is en de regelingen voor laaggeletterden al helemaal te complex en onbegrijpelijk zijn. Inwoners missen overzicht door de digitale communicatie vanuit de overheid: informatie is versnipperd te vinden en moet bijeengeraapt worden. Inwoners die geldzorgen hebben, ervaren vaak stress waardoor het bij hen aan energie ontbreekt om zich – naast alle zorgen – ook nog eens te verdiepen in de wirwar van regelingen.
Gebruiken Interne factoren De minimaregelingen voldoen niet altijd aan de behoefte van de inwoner. Inwoners willen zelfstandig zijn en zelf een minimaregeling kunnen aanvragen. Zij hebben behoefte aan knowhow. De niet pro-
SAMEN NAAR EEN STERKER ARMOEDEBELEID
6/120
actieve houding van de gemeente in informeren over regelingen (zoeken en vinden) en complexiteit van de regelingen (begrijpen) helpen daarin niet mee. Verder sluit het aanbod van de Meedoenregeling niet altijd even goed aan bij de behoefte van de inwoners. Zij hebben een ruimere opvatting van meedoen dan de gemeente. Sociale contacten, iets kunnen kopen zonder elk dubbeltje te hoeven omdraaien, je kinderen nieuwe schoenen kunnen geven of ergens lunchen kunnen ook vormen van meedoen zijn. Het aanbod zou uitgebreid kunnen worden met bijvoorbeeld uiteten kunnen gaan. De Meedoenregeling wordt nu veel voor kleding gebruikt. Dat komt mede omdat niet al het aanbod op het gebied van sporten en bewegen even voordelig is, er voor sport beperkte mogelijkheden zijn/aanbod is of er geen sprake is van een jaarabonnement en men dus moet bijbetalen. Ook wordt genoemd dat het aanbod primair gericht is op Elst en gericht is op kinderen en minder op tieners en volwassenen. Het gebruik van de regeling vergt wel de nodige planning, onder andere vanwege de verwerkingstijd. Ook de website en de helpdesk daarachter kunnen gebruiksvriendelijker worden ingericht.
Externe factoren De gemeentepolis dekt niet altijd de kosten die inwoners maken voor zorg die ze nodig hebben, waardoor ze geen gebruikmaken van deze regeling.
Oplossingen n.a.v. brainstormsessie Zoeken & vinden en begrijpen •
Richt per dorpskern één fysiek loket in (met ruime openingstijden) voor alle burgervragen om een brede en laagdrempelige toegang tot de gemeentelijke voorzieningen mogelijk te maken. Hierin een generalist die goed op de hoogte is van de (up-to-date) sociale kaart. Het loket is ook telefonisch, digitaal via een QR-code en via whatsapp bereikbaar.
•
Ga op bezoek bij de scholen vanuit de achterliggende gedachte dat je via alle schoolgaande kinderen indirect ook hun ouders bereikt.
•
Zet persoonlijk contact centraal. Dit zou kunnen bestaan uit een huisbezoek of gesprekken in buurthuizen. Uitgangspunt daarbij zou moeten zijn dat de gemeente een ‘probleemgestuurde’ (ook wel ‘vraaggestuurde’ of ‘wensgestuurde’) houding aanneemt.
•
Ontwerp een flyer in begrijpelijke taal waarmee de huidige versnippering aan informatie wordt tegengegaan. Hierin staat alle belangrijke, relevante en up-to-date informatie over welke regelingen er zijn en hoe/waar je ze kan aanvragen. De flyer is via een QR-code gelinkt aan een ondertitelde animatievideo met uitleg over de regelingen voor laaggeletterde inwoners.
•
Om vrijwilligers te ondersteunen inwoners goed en volledig te informeren, moet er een “bronbestand” komen. Dit is een op begrijpelijkheid ingericht kennisbanksysteem waar alle upto-date
informatie
over
regelingen
in
staat
opgenomen.
Vrijwilligers
kunnen
dit
kennisbanksysteem gebruiken om de meeste recente en relevante informatie over regelingen te vinden, hoe en waar je ze aanvraagt. Op termijn kunnen ook inwoners zelf hier gebruik van maken.
SAMEN NAAR EEN STERKER ARMOEDEBELEID
7/120
Gebruiken •
Om het aanbod van de Meedoenregeling ook voor ouderen blijvend te laten aansluiten bij de behoefte wordt geadviseerd om via het 75+-project de ouderen te benaderen. Tijdens huisbezoeken kan de Meedoenregeling genoemd worden, eventuele rechten op deelname gecheckt worden en hulp geboden worden bij de aanvraag van de Meedoenregeling en/of inzet van punten. Ook kan worden gepeild wat de behoefte van de betreffende oudere is bij deelname aan de Meedoenregeling.
•
Om het aanbod van de Meedoenregeling goed aan te laten sluiten bij de behoefte van jongeren kunnen pauze-activiteiten worden georganiseerd op scholen om de Meedoenregeling meer bekendheid te geven en jongeren om input te vragen op het huidige aanbod van de Meedoenregeling, bijvoorbeeld door jongeren een gratis activiteit aan te bieden waarbij ze als tegenprestatie de activiteit moeten evalueren.
Aanbevelingen •
De Meedoenregeling kan wat betreft laagdrempeligheid en bereik als voorbeeld dienen voor andere regelingen.
•
Verwijs bij het aanvragen van de Meedoenregeling naar de andere regelingen om het bereik van de andere regelingen te vergroten.
•
Benader als gemeente pro-actief inwoners en zet in op verschillende doelgroepen (denk aan: gescheiden vrouwen, statushouders, ouderen).
•
Omdat bekendheid met regelingen veel via via blijkt te gaan, is het belangrijk dat zoveel mogelijk inwoners op de hoogte zijn van het bestaan van de minimaregelingen en dit niet wordt beperkt tot mensen die mogelijk geldzorgen hebben.
•
Zorg voor één aanvraagsysteem en/of koppel het aanvragen van verschillende regelingen aan elkaar.
•
Vrijwilligers hebben een goed beeld van de problemen rondom de regelingen, betrek hen én ervaringsdeskundigen nauw bij het vormgeven van oplossingen.
•
Om het aanbod van de Meedoenregeling blijvend te laten aansluiten bij de verschillende doelgroepen moet ook worden gekeken naar het aanbod buiten Elst.
•
Organiseer consequent werkoverleg tussen beleid en uitvoering, zowel tijdens het schrijven van het beleid als tijdens de uitvoering en bespreek daar gezamenlijke uitdagingen.
•
Train medewerkers van de gemeente op hoe zij inwoners te woord staan. Zorg ervoor dat de gemeente zoveel mogelijk met één mond spreekt.
SAMEN NAAR EEN STERKER ARMOEDEBELEID
8/120
INLEIDING De gemeente Overbetuwe (hierna: Overbetuwe) heeft een aantal minimaregelingen om inwoners die in financieel kwetsbare omstandigheden verkeren en bijvoorbeeld in armoede leven of met een financieel minder vitaal huishouden te maken hebben, te ondersteunen. Dat zijn de volgende regelingen: -
de Meedoenregeling
-
het persoonlijk minimabudget (PMB)
-
de collectieve ziektekostenverzekering
-
kwijtschelding van de gemeentelijke belastingen
Overbetuwe signaleert dat niet iedere inwoner die recht heeft op (één van) deze minimaregelingen, bereikt wordt door de gemeente. Het gevolg daarvan is dat niet iedere inwoner die daar recht op heeft, gebruik maakt van de minimaregelingen, wat kan leiden tot grotere problematiek, zoals omschreven in het onderzoeksvoorstel “Samen naar een sterker armoedebeleid”. De gevolgen van armoede hebben in de eerste plaats hun weerslag op inwoners van Overbetuwe die het betreft, denk hierbij aan chronische stress, gevolgen voor de gezondheid en het minder kunnen participeren in de maatschappij. Daardoor bestaat er ook een gevolg voor de gemeente: niet iedere inwoner kan volledig participeren in de (gemeentelijke) maatschappij.
Overbetuwe heeft onderzoeksgroep OpRecht Begrijpelijk (hierna: de onderzoeksgroep) benaderd om te onderzoeken welke redenen eraan ten grondslag liggen waarom inwoners die wel recht hebben op één of meerdere minimaregelingen, daar geen gebruik van maken. Daarnaast heeft Overbetuwe gevraagd om het gebruik van één regeling in het bijzonder, de Meedoenregeling, nader te onderzoeken. Om inwoners die in armoede leven op een passende wijze te ondersteunen, heeft Overbetuwe de volgende doelen geformuleerd:
1. Meer inwoners uit de doelgroep, zoals weergegeven onder 2.1 van het onderzoeksvoorstel, bereiken; 2. Het gebruik van de Meedoenregeling stimuleren en vergroten; 3. Inzet op de Meedoenregeling voor het stimuleren en bevorderen van maatschappelijke participatie onder de doelgroep.
Door middel van dit onderzoek levert de onderzoeksgroep een bijdrage aan deze doelen. We hebben daarbij de doelgroep explicitiet bij het onderzoek betrokken, door hun perspectief centraal te zetten in het onderzoek. Daarnaast hebben we het perspectief beleidsmakers, mensen vanuit de uitvoering en vrijwilligers meegenomen.
SAMEN NAAR EEN STERKER ARMOEDEBELEID
9/120
Het
onderzoek
heeft
plaatsgevonden
tussen
mei
2023
en
november
2023,
waarin
we
semigestructureerde diepte-interviews hebben afgenomen bij inwoners uit Overbetuwe en een focusgroepinterview hebben gehouden onder beleidsmakers en uit. Daarnaast hebben we een vragenlijst uitgezet onder vrijwilligers van Forte Geldzaken en vrijwilligers/beroepskrachten van Forte Welzijn. Als laatste hebben we een brainstormsessie gehouden. Onderhavig onderzoeksverslag is het resultaat van een analyse van deze onderzoeken.
In het eerste hoofdstuk van het onderzoeksverslag gaan wij in op de geformuleerde onderzoeksvraag en de onderzoeksmethoden. Zo gaan we in op de keuze voor semigestructureerde diepte-interviews, het focusgroepinterview, de vragenlijst en de brainstormsessie. In hoofdstuk 2 en hoofdstuk 3 worden de resultaten van de diepte-interviews besproken. In hoofdstuk 1 gaat het om interviews met inwoners die niet, of nauwelijks, gebruik maken van minimaregelingen. Hoofdstuk 2 richt zich voornamelijk op de Meedoenregeling. In hoofdstuk 4 wordt het focusgroepinterview dat gehouden is met verschillende ambtenaren en vrijwilligers besproken. In hoofdstuk 5 staan de resultaten van het vragenlijstonderzoek centraal. In hoofdstuk 6 bespreken we de conclusies die getrokken kunnen worden uit het onderzoek, waarna we in hoofdstuk 7 ingaan op mogelijke oplossingsrichtingen. Daarin betrekken we ook de brainstormsessie die gehouden is met ambtenaren, ervaringsdeskundigen, inwoners en andere stakeholders in Overbetuwe. Ten slotte delen we onze aanbevelingen.
SAMEN NAAR EEN STERKER ARMOEDEBELEID
10/120
1
ONDERZOEKSVRAAG EN ONDERZOEKSMETHODEN
1.1
Onderzoeksvragen
Om te kunnen onderzoeken hoe het bereik van de minimaregelingen vergroot kan worden onder inwoners van Overbetuwe, hebben we de volgende twee onderzoeksvragen geformuleerd:
3. Waarom gebruikt een deel van de inwoners van Overbetuwe die in armoede leeft, het gemeentelijke aanbod aan minimaregelingen niet of nauwelijks?
4. Op welke manier maken inwoners die bekend zijn met de Meedoenregeling, (geen) gebruik van de Meedoenregeling?
1.2
Onderzoeksmethoden
Om bovenstaande onderzoeksvragen te beantwoorden hebben we verschillende onderzoeksmethoden toegepast, zodat we het vraagstuk vanuit meerdere perspectieven kunnen beschouwen. Zo hebben we diepte-interviews met inwoners afgenomen, een focusgroepinterview met professionals begeleid, een vragenlijst afgenomen onder vrijwilligers en beroepskrachten van Forte Welzijn en Forte Geldzaken en hebben we een brainstormsessie georganiseerd. Hieronder staat per onderzoeksmethode nadere uitleg gegeven.
1.2.1
Diepte-interviews
Minimaregelingen We hebben onderzocht waarom inwoners van Overbetuwe geen gebruikmaken van de gemeentelijke minimaregelingen, terwijl zij daar wel recht op hebben. Daarvoor zijn 12 mensen (n=12) geïnterviewd die geen regelingen gebruiken of slechts gebruikmaken van één regeling. Wanneer inwoners een langere periode (bijvoorbeeld 5, of zelfs 12 jaar) geen gebruik hebben gemaakt van regelingen, maar sinds een korte periode (bijvoorbeeld een jaar) wel, zijn zij ook meegenomen in dit onderzoek. Zij hebben immers om uiteenlopende redenen gedurende een langere periode geen gebruik gemaakt van de beschikbare minimaregelingen en zijn daarom in staat de vinger op de zere plek te leggen. Ook de inwoners die slechts gebruik maken van één regeling bieden waardevolle inzichten als het gaat om waarom zij geen gebruik maken van de andere beschikbare regelingen.
De werving van de onderzoeksdeelnemers heeft plaatsgevonden door te flyeren in verschillende dorpen en wijken in Overbetuwe. Zie voor de flyer bijlage 1. Op die flyer stond naast informatie over het
SAMEN NAAR EEN STERKER ARMOEDEBELEID
11/120
onderzoek ook een QR-code naar een video met uitleg over het onderzoek, voor mensen die moeite hebben met lezen en schrijven.1
We hebben ons bij het flyeren gericht op wijjken en straten waar de doelgroep zich bevindt. Hiervoor hebben we contact gehad met wijkagenten van Overbetuwe, die ons vervolgens een lijst met te flyeren wijken/straten hebben aangeleverd. Daarnaast hebben we flyers verspreid op verschillende vindplaatsen zoals: •
Huisartsen
•
Fysiotherapeuten
•
Apotheken
•
Zwembaden waar diplomazwemmen wordt aangeboden
•
Sportclubs
•
Cafetaria
•
Supermarkten
•
Voedselbank
•
2switch
Ook hebben we een een kort interview gehouden voor de lokale televisieomroep waar we een oproep hebben gedaan aan mensen om zich aan te melden voor het onderzoek.2
De werving van deelnemers heeft ook plaatsgevonden door contact te leggen met verschillende personen die in contact staan met de doelgroep, zoals vrijwilligers bij de bibliotheek en bij Forte Welzijn. Ook heeft er werving via via plaatsgevonden, bijvoorbeeld door mensen die al geïnterviewd waren en nog iemand kenden die geschikt was om te interviewen.
De interviews zijn in semigestructureerde vorm gehouden. De topiclist van het interview is te vinden in bijlage 2. De volgende thema’s zijn tijdens de interviews besproken: de bekendheid en de toegankelijkheid van de regelingen, het gebruiksgemakt, de behoefte en het algemene beeld van bij of van de gemeente. De interviews zijn over het algemeen bij inwoners thuis afgenomen, maar er zijn ook interviews gehouden in onder andere het Ambtshuis en wijkcentrum De Wieken.
1 2
HAN | Doe jij mee aan onderzoek over geldzorgen? - YouTube Waarom wordt gemeentelijke hulp in Overbetuwe onderbenut - RN7
SAMEN NAAR EEN STERKER ARMOEDEBELEID
12/120
De onderzoeksdeelnemers zijn gecategoriseerd op de volgende onderdelen:
Leeftijd Leeftijd in jaren
18-30
31-50
51-65
65+
Aantal geïnterviewden
1
6
3
2
Nationaliteit Nationaliteit
Nederlandse
Statushouder
Aantal geïnterviewden
10
2
Geslacht
Man
Vrouw
Aantal geïnterviewden
5
7
Geslacht
Burgerlijke staat Burgerlijke staat
Alleenstaand
Alleenstaand met kinderen
Aantal geïnterviewden
4
5
Gehuwd of samenwonend zonder kinderen 1
Gehuwd of samenwonend met kinderen 2
Woonplaats Woonplaats
Elst
Niet-Elst
Aantal geïnterviewden
6
6
Gebruik regelingen
Geen
Nauwelijks
Aantal onderzoeksdeelnemers
6
6
Geen of nauwelijks gebruik
Na ongeveer 11 interviews werd het punt van saturatie bereikt. Van saturatie is sprake zodra antwoorden op interviewvragen geen nieuwe informatie meer opleveren en daardoor geconstateerd kan worden dat voldoende personen geïnterviewd zijn om op basis van die interviews valide uitspraken te kunnen doen. De interviews zijn getranscribeerd en geanalyseerd in ATLAS.ti. Om de analyse te kunnen maken, zijn de transcripten eerst gecodeerd. Dat coderen heeft plaatsgevonden in 3 fasen. In de eerste fase zijn de interviews geanalyseerd, om vervolgens deels open en deels thematisch gecodeerd te worden. Daar is voor gekozen, omdat een aantal thema’s, zoals het beeld van de gemeente of de behoefte, op voorhand relevant waren ter beantwoording van de onderzoeksvraag. Het thematisch coderen is dus gebeurd op voorhand. Andere thema’s bleken relevant na een nadere analyse van de transcripten van de interviews en zijn op dat moment toegevoegd. In totaal zijn er 92 unieke codes vastgesteld.
SAMEN NAAR EEN STERKER ARMOEDEBELEID
13/120
In de tweede fase is axiaal gecodeerd. Eerder geplaatste codes zijn in die fase met elkaar vergeleken, indien mogelijk in overkoepelende codes geplaatst en waar nodig samengevoegd.3 In die fase zijn 6 codegroepen ontstaan: (On)bekendheid Behoefte en gebruik Persoonlijke omstandigheden Willekeurig handelen Beeld van de gemeente en wantrouwen Tips Onder deze codegroepen vallen verschillende subcodes. Zo hangen onder de codegroep ‘Persoonlijke omstandigheden’ 17 subcodes, waaronder bijvoorbeeld ‘(politieke) overtuiging’, ‘bijverdiensten’ en ‘schaamte’. Een tabel met een overzicht de codegroepen en de daaronder hangende subcodes is te vinden in bijlage 3. In de derde fase zijn ten slotte de verbanden tussen de verschillende codes en de relevante gegevens van de onderzoeksdeelnemers geanalyseerd. In die fase is bijvoorbeeld gekeken of er een verband bestaat tussen de woonplaats en het gebruik maken van een regeling.
De resultaten van onderzoeksvraag 1 zijn te lezen in het tweede hoofdstuk van dit onderzoeksverslag. Hierbij is de voorgaande volgorde van de codegroepen aangehouden.
Meedoenregeling We hebben onderzocht op welke manier inwoners die bekend zijn met de Meedoenregeling, daar (geen) gebruik van maken. Werving van de onderzoeksdeelnemers heeft plaatsgevonden door te flyeren in verschillende wijken in de gemeente Overbetuwe, flyers neer te leggen bij instanties waarvan de onderzoekers verwachtten dat ze goed zichtbaar zijn voor iedereen en via een kort interview voor de lokale televisieomroep. Maar vooral heeft de werving van deelnemers plaatsgevonden door contact te leggen met verschillende personen die in contact staan met de doelgroep die bereid waren gebruikers van de Meedoenregeling actief te benaderen om een bijdrage te leveren aan dit onderzoek.
Over de Meedoenregeling zijn 11 mensen (n=11) geïnterviewd die gebruik maken van de Meedoenregeling. De interviews zijn in semigestructureerde vorm gehouden, hetgeen inhoudt dat een deel van de gestelde vragen voorafgaand aan het interview is vastgelegd, maar de volgorde waarin de vragen worden gesteld flexibel is, respondenten volledig vrij kunnen antwoorden en de interviewer mag doorvragen op antwoorden. De vragen die van tevoren werden vastgelegd zijn opgenomen in een topiclijst. De topiclist van het interview is te vinden in bijlage 4. De interviews zijn afgenomen op een
3
Boeije & Bleijenbergh 2023, p. 117-118.
SAMEN NAAR EEN STERKER ARMOEDEBELEID
14/120
locatie die voor de geïnterviewde vertrouwd was. Soms was dat bij de geïnterviewde thuis, eenmaal was dat telefonisch, maar ook op de locaties van het Ambtshuis en wijkcentrum De Wieken.
De onderzoeksdeelnemers zijn gecategoriseerd op de volgende onderdelen:
Leeftijd Leeftijd in jaren
18-30
31-50
51-65
65+
Aantal geïnterviewden
0
7
4
0
Nationaliteit Nationaliteit
Nederlandse
Statushouder
Aantal geïnterviewden
8
3
Geslacht
Man
Vrouw
Aantal geïnterviewden
4
7
Geslacht
Burgerlijke staat Burgerlijke staat
Alleenstaand
Alleenstaand met kinderen
Aantal geïnterviewden
1
6
Gehuwd of samenwonend zonder kinderen 1
Gehuwd of samenwonend met kinderen 3
Woonplaats Woonplaats
Elst
Niet-Elst
Aantal geïnterviewden
9
2
De interviews zijn met toestemming van de onderzoeksdeelnemers opgenomen en vervolgens getranscribeerd en geanalyseerd in het programma ATLAS.ti. Om de analyse te kunnen maken, zijn de transcripten eerst gecodeerd. Dat coderen heeft plaatsgevonden in drie fasen. In de eerste fase zijn de interviews geanalyseerd en zijn belangrijke antwoorden en quotes als zodanig aangemerkt en van een code voorzien. In deze eerste fase is gebruik gemaakt van algemenere codes en soms ook al thematische codes. Daar is voor gekozen, omdat een aantal thema’s, zoals het beeld van de gemeente of de behoefte, op voorhand relevant waren ter beantwoording van de onderzoeksvraag en antwoorden op deze vragen direct thematisch gecodeerd konden worden. In totaal werden er 340 quotes als belangrijk aangemerkt en 96 unieke codes vastgesteld.
In de tweede fase is axiaal gecodeerd, hetgeen betekent dat eerder geplaatste codes met elkaar zijn vergeleken en daar waar mogelijk een overkoepelende (thematische) code is toegepast en waar nodig
SAMEN NAAR EEN STERKER ARMOEDEBELEID
15/120
codes zijn samengevoegd.4 In die fase is het aantal codes teruggebracht naar 77 unieke codes en zijn de volgende codegroepen ontstaan:
Behoefte Bekendheid Cijfer Definitie Effect Gebruik Gemeente (beeld) Overig Tips Toegankelijkheid
In de derde fase zijn ten slotte de verbanden tussen de verschillende codes en de relevante gegevens van de onderzoeksdeelnemers geanalyseerd. In die fase is bijvoorbeeld gekeken of er een verband bestaat tussen de woonplaats en het gebruik maken van een regeling. Zie bijlage 5 voor een overzicht van alle unieke codes en codegroepen.
De resultaten van onderzoeksvraag 2 zijn te lezen in het derde hoofdstuk van dit onderzoeksverslag. Hierbij is de voorgaande volgorde van de codegroepen aangehouden.
1.2.2
Focusgroepinterview
Via een focusgroepinterview hebben we achterhaald wat professionals van de minimaregelingen van Overbetuwe vinden. Aan de deelnemers is vooraf gemeld dat we ze vragen om onder begeleiding in gesprek te gaan met andere professionals over de gemeentelijke minimaregelingen en de gemeentelijke schulddienstverlening. Door te reageren op de meningen en ervaringen van elkaar ontstaat een beeld over de minimaregelingen. Om een goede dialoog tot stand te brengen is de groepsgrootte doorgaans vijf tot tien deelnemers. In Overbetuwe is gekozen voor een groep van vijf deelnemers die vanuit verschillende werkgebieden hun meningen en ervaringen delen door te reageren op vooraf door ons geformuleerde stellingen.
Deelnemers aan het interview waren een procescoördinator en een beleidsmedewerker Participatiewet en armoede van Overbetuwe, een coördinator Werk en Inkomen, een voormalig medewerker van het Sociaal Team / medewerker van MEE Gelderse Poort en een schuldhulpverlener.
4
Boeije & Bleijenbergh 2023, p. 117-118.
SAMEN NAAR EEN STERKER ARMOEDEBELEID
16/120
Aan de deelnemers zijn 7 stellingen voorgelegd.
Thema 1a: Armoedebeleid algemeen Stelling 1: Het armoedebeleid van de gemeente zit goed in elkaar;
Thema 1b: Toegang tot de regelingen Stelling 2: De minimaregelingen zijn niet voor alle inwoners van Overbetuwe voldoende toegankelijk;
Thema 1c: Doelgroep regelingen Stelling 3: iedere inwoner die daar recht op heeft ontvangt de juiste hulp;
Thema 2a: Kennen van de doelgroep Stelling 4: Ik ken de behoeften van de inwoners die recht hebben op de minimaregelingen
Thema 2b: Rol gemeente Stelling 5: Het is aan de burger om minimaregelingen aan te vragen als hij daar recht op heeft
Thema 3a: Omgaan met het gemeentelijk beleid Stelling 6: Het gemeentelijk beleid sluit aan op de dagelijkse werkzaamheden
Thema 3b: Aanpassen van het gemeentelijk beleid Stelling 7: Het gemeentelijk beleid wordt tijdig bijgeschaafd als het niet werkt
Deelnemers is gevraagd een stem voor ( ) of tegen (
) de stelling uit te brengen waarna over de
stelling is gesproken en meningen/ervaringen zijn gedeeld.
De sessie werd begeleid door Rens de Graaf. Twee HAN-onderzoekers hebben tijdens het focusgroepinterview afzonderlijk van elkaar een gespreksverslag geschreven. Deze gespreksverslagen zijn vervolgens nagelezen, vergeleken en samengevat.
1.2.3
Vragenlijstonderzoek
We hebben een vragenlijst over de gemeentelijke minimaregelingen en schulddienstverlening uitgezet bij vrijwilligers van Forte Geldzaken en vrijwilligers en beroepskrachten van Forte Welzijn. De coördinatoren van Forte Geldzaken (Foka Bruggema) en Forte Welzijn (Josien Warris) hebben de vragenlijst voor ons verspreid onder hun team via de mail.
SAMEN NAAR EEN STERKER ARMOEDEBELEID
17/120
De vragenlijsten zijn anoniem ingevuld door in totaal 17 respondenten. We hebben geen gegevens opgehaald over geslacht, leeftijd, woonplaats etc., omdat die niet relevant zijn voor dit vragenlijstonderzoek.
SAMEN NAAR EEN STERKER ARMOEDEBELEID
18/120
Totaal aantal vrijwilligers
Respons
Respons %
Totaal aantal beroepskrachten
Respons
Respons %
Forte Geldzaken
20
8
40%
Forte Welzijn
9
6
66,7%
10
3
33,3%
Totaal
29
14
48%
10
3
33,3%
De vragenlijst bestond in totaal uit 18 vragen en was opgemaakt uit een combinatie van open vragen, meerkeuzevragen, rangordevragen en matrixtabellen (zie bijlage 6). De antwoorden op de open vragen zijn open gecodeerd. Dat betekent dat er niet vooraf (deels) thema’s zijn vastgesteld, zoals bij de diepteinterviews. Open coderen maakt de gegevens, in dit geval de verschillende antwoorden, hanteerbaarder en maakt de thema’s inzichtelijker.5 Deze thema’s zijn na het open coderen vastgesteld op basis van de antwoorden. De antwoorden op de meerkeuzevragen, rangordevragen en matrixtabellen zijn in hoofdstuk 5 uitgewerkt in schema’s, tabellen, staafdiagrammen en lijngrafieken.
Voorbeeld van een rangordevraag:
5
Boeije & Bleijenbergh 2023, p. 109-110.
SAMEN NAAR EEN STERKER ARMOEDEBELEID
19/120
Voorbeeld matrixtabelvraag:
1.2.4
Brainstormsessie
Om tot gedragen en creatieve oplossingen te komen hebben we een brainstormsessie georganiseerd met vertegenwoordigers uit verschillende groepen en organisaties. Tijdens die brainstormsessie hebben we de (voorlopige) resultaten van ons onderzoek gedeeld via een PowerPoint-presentatie (zie bijlage 7 voor de slides). Hierna gingen de deelnemers in groepen uiteen om te brainstormen over drie verschillende
brainstormvragen.
Deze
brainstormvragen
hebben
we
gebaseerd
op
de
onderzoeksresultaten van onderzoeksvraag 1 en onderzoeksvraag 2 en waren als volgt:
Brainstormvragen minimaregelingen: 1. Hoe kan de gemeente de minimaregelingen meer bekend maken onder inwoners? 2. Hoe kan de gemeente ervoor zorgen dat haar inwoners volledig geïnformeerd worden?
Hoe kun je hierbij rekening houden met doelgroepen als: •
laaggeletterden
•
nieuwkomers/statushouders
•
alleenstaande moeders
•
jongeren (18-27)
•
ouderen
Brainstormvraag Meedoenregeling: 3. Hoe kan de gemeente het aanbod van de Meedoenregeling blijvend laten aansluiten bij de behoefte van de inwoner?
Fase 1: brainstormrondes In drie brainstormrondes hebben deelnemers per deelgroep eerst zoveel mogelijk ideeën gegenereerd. De ideeën werden op een post-it geschreven en op een brownpaper op de muur geplakt:
SAMEN NAAR EEN STERKER ARMOEDEBELEID
20/120
Brainstormronde 1 Deelnemers werd gevraagd om zoveel mogelijk ideeën te verzinnen in 5 minuten.
Brainstormronde 2 Deelnemers werd gevraagd zoveel mogelijk ideeën te verzinnen in 5 minuten als geld geen enkele rol zou spelen.
Brainstormronde 3 Deelnemers werd gevraag zoveel mogelijk ideeën te verzinnen in 5 minuten voor als het gemaakt zou zijn voor in 2035.
Fase 2: clusteren Daarna moesten de deelnemers alle ideeën clusteren door de ideeën die bij elkaar passen bij elkaar te plakken.
Fase 3: stemmen Na het clusteren mochten deelnemers een groene sticker plakken op het idee dat morgen al moet gebeuren en een rode sticker op het origineelste idee. Daarna gingen ze met elkaar in gesprek over welke ideeën ze verder wilden uitwerken.
Fase 4: concepten uitwerken en presenteren Na het kiezen van een aantal ideeën gingen de deelnemers aan de slag met het uitwerken ervan via een werkblad. Hierop moesten deelnemers de volgende onderdelen invullen: •
Het idee in 1 zin
•
Teken het idee
•
Hoe werkt het idee in 4 stappen
•
Wat is er nodig om dit idee te realiseren?
•
Wie er voor nodig om dit idee te realiseren?
Aan het einde van de sessie hebben de verschillende groepjes de ideeën gepitcht en feedback opgehaald.
SAMEN NAAR EEN STERKER ARMOEDEBELEID
21/120
2
RESULTATEN DIEPTE-INTERVIEWS MINIMAREGELINGEN
In deze paragraaf staan de resultaten van de interviews rondom minimaregelingen centraal. Zoals in paragraaf 1.1 omschreven hebben wij door middel van semigestructureerde interviews met de doelgroep uitgevraagd waarom zij niet of nauwelijks gebruik maken van de minimaregelingen, terwijl zij daar wel recht op hebben.
De onderzoeksdeelnemers noemen meerdere redenen waarom zij geen, of nauwelijks, gebruik maken van de minimaregelingen. Deze redenen hebben wij onderverdeeld in een aantal categorieën (codegroepen). Die categorieën worden in het navolgende behandeld. Ook worden er door middel van weergegeven uitspraken van de onderzoeksdeelnemers voorbeelden gegeven bij deze categorieën. De uitspraken zijn in beginsel citaten, maar omwille van de leesbaarheid zijn deze geparafraseerd. Ook zijn citaten waar nodig ingekort.
2.1
De onderzoeksdeelnemers
We hebben in totaal 12 inwoners geïnterviewd. Onder hen waren 7 vrouwen en 5 mannen. De onderzoeksdeelnemers zijn deels alleen (n=4), deels alleenstaand met één of meerdere kinderen (n=5), één onderzoeksdeelnemer was gehuwd, maar had geen kinderen en 2 onderzoeksdeelnemers waren gehuwd
én
hadden
kinderen.
De
onderzoeksdeelnemers
waren
vertegenwoordigd
in
alle
leeftijdscategorieën, maar in de categorie van 18 tot 31 jaar (1 deelnemer) en de categorie boven de 65 jaar (2 deelnemers) hebben wij minder onderzoeksdeelnemers gevonden. Ook hebben een aantal onderzoeksdeelnemers kinderen, in sommige gevallen ouder dan 18 jaar, waardoor we ook over die doelgroep indirect informatie hebben kunnen verzamelen. We zijn voor de categorie ouder dan 65 op verschillende ontmoetingsplaatsen geweest, 6 maar de ouderen die wij daar gesproken hebben, hadden nagenoeg allemaal een te hoog inkomen door bijvoorbeeld een aanvullend pensioen. Ook kregen we geregeld te horen dat deze doelgroep liever niet met hun problemen te koop loopt en niet met ons in gesprek wilde. Onder paragraaf 3.1 wordt verwezen naar een onderzoek van de Nationale Ombudsman uit 2022, dat ziet op financieel kwetsbare ouderen.
Van de onderzoeksdeelnemers zijn er 10 Nederlands en 2 statushouder. In eerste instantie zijn er 3 statushouders gesproken, maar één was de taal onvoldoende machtig om mee te nemen in het onderzoek. De statushouders hebben beide een andere nationaliteit en verkeren in andere sociale kringen. Daarnaast hebben we gekeken of onderzoeksdeelnemers uit Elst komen, of één van de omliggende dorpen. Die verdeling is gelijk: 6 uit Elst, 6 uit één van de andere dorpen. Hetzelfde geldt
6
Onder andere de huiskamers van Elst, Heteren, Driel, Valburg en ontmoetingsplaats de Loohof in Zetten.
SAMEN NAAR EEN STERKER ARMOEDEBELEID
22/120
overigens voor de mate van het gebruik van de regelingen: 6 maken geen gebruik van regelingen of hebben tot recent langer dan 5 jaar geen gebruik gemaakt van regelingen. 6 onderzoeksdeelnemers gebruiken nauwelijks de minimaregelingen, bijvoorbeeld één. In een aantal gevallen was dat de Meedoenregeling en hebben we de betreffende onderzoeksdeelnemer daarover uitgebreid kunnen interviewen (volgens de topiclijst over de Meedoenregeling). Die onderzoeksdeelnemers zijn daarom meegenomen bij de resultaten onder hoofdstuk 3.
Deelname was op vrijwillige basis en deelnemers konden anoniem meedoen. Deelnemers zijn via een informatiebrief geïnformeerd en hebben een informed consent getekend voor de start van het interview.
2.2
(On)bekendheid
Een aantal (n=5) onderzoeksdeelnemers zijn volstrekt onbekend met de minimaregelingen. Die onbekendheid kan op verschillende niveaus zitten. We hebben bijvoorbeeld mensen gesproken die helemaal niet weten dat er minimaregelingen bestaan. Op de vraag of zij bekend zijn met minimaregelingen, antwoorden de onderzoeksdeelnemers bijvoorbeeld: “Nee, daar ben ik niet mee bekend mee” -
Onderzoeksdeelnemer 4 “Nee, nee, dat zegt mij allemaal niks!”
-
Onderzoeksdeelnemer 9
Daarnaast blijkt dat het niet bij iedereen duidelijk is voor welke diensten zij zich kunnen wenden tot de gemeente. Sommige (n=5) onderzoeksdeelnemers geven aan wel bekend zijn met ‘bepaalde regelingen’, maar niet weten hoe dat in Overbetuwe is vormgegeven. Zij weten dus dat er iets bestaat, maar niet of dat vanuit de gemeente is en hoe dat vorm is gegeven: “Nou ja, ik weet wel dat dat per gemeente verschilt. Ik ken bijvoorbeeld vanuit Nijmegen wel de Meedoenregeling over sport en kinderen die financieel ondersteund worden, maar het is me nog niet helemaal duidelijk hoe dat in Overbetuwe gaat.” -
Onderzoeksdeelnemer 13
In 3 interviews werd genoemd dat digitale vaardigheden in de weg kunnen staan om op de hoogte te zijn van de gemeentelijke minimaregelingen. Zo geeft een onderzoeksdeelnemer aan dat “niet iedereen handig is met de computer” en een andere onderzoeksdeelnemer geeft zelf aan niet met de computer overweg te kunnen. Nu is de gemeente telefonisch ook bereikbaar, maar daarover wordt het volgende gezegd:
SAMEN NAAR EEN STERKER ARMOEDEBELEID
23/120
“Omdat ik prepaid heb, ga ik onderhand niet meer bellen, want je wordt in de wacht gezet. Ik ben een tientje zo voorbij.” -
Onderzoeksdeelnemer 11
Inwoners die leven van een bijstandsuitkering hebben niet altijd de mogelijkheid om de gemeente te bellen en zijn daardoor mogelijk minder op de hoogte. Overigens betekent het niet dat wanneer inwoners wél op de hoogte zijn van het bestaan van de regelingen, dat zij ook direct bekend zijn met de inhoud van de minimaregelingen. Men focust vaak op de Meedoenregeling en is niet bekend met (de inhoud van) andere minimaregelingen: “Dus ja, en het was alleen maar van nul tot twaalf jaar, wat wij vonden voor mijn dochter.” -
Onderzoeksdeelnemer 15 “Kijk, een computercursus hoef ik niet te doen. Dat heb ik allemaal al gehad. Ja en ik houd niet van bridgen.”
-
Onderzoeksdeelnemer 12 “Ik weet nu dat het bestaat, maar ik ben nog steeds niet echt op de hoogte van wat het allemaal precies inhoudt.”
-
Onderzoeksdeelnemer 10
Daarnaast bestaat er onduidelijkheid over de voorwaarden van de minimaregelingen. Zo zijn er 7 onderzoeksdeelnemers bang voor extra kosten, het aantal gegevens dat opgegeven moet worden of weten ze niet wanneer zij in aanmerking komen voor een bepaalde regeling. Dat leidt tot verschillen. Zo blijkt uit de volgende citaten: “Het is dat mijn vriendin zei van “Je valt onder minima, dus je hebt recht op die Meedoenregeling.” -
Onderzoeksdeelnemer 12 “Dus ja, ik heb er nu gewoon te weinig energie voor om dat uit te gaan pluizen.”
-
Onderzoeksdeelnemer 13
Ook de angst voor extra kosten komt daarnaast op verschillende manieren terug: “Maar ja, als je hulp nodig hebt, moet ik die persoon ook betalen, want die mensen die moeten ook betaald worden. Het is heel dubbel.” -
Onderzoeksdeelnemer 5
SAMEN NAAR EEN STERKER ARMOEDEBELEID
24/120
“Nou met die regeling niet, maar met de Gelderse pas was het altijd, mocht je willen meedoen met een evenement of-, moest je alsnog bijbetalen.” -
Onderzoeksdeelnemer 11
Er zijn ook onderzoeksdeelnemers, in totaal 7, die tot op zekere hoogte wel bekend zijn met de minimaregelingen. In sommige gevallen zijn zij automatisch aangemeld voor een bepaalde minimaregeling, soms licht men niet toe hoe zij bekend zijn geraakt met de minimaregeling en soms is het via de lokale krant, het sociaal team of toevallig. “Als je in de uitkeringsinstantie van Vluchtelingenwerk zit, hoor je van alles over de kwijtschelding, want je bent net in Nederland komen wonen en je krijgt bericht.” -
Onderzoeksdeelnemer 6 “Sinds de Meedoenregeling er is en wij gestopt zijn met de Arnhem-regeling en Overbetuwe die heeft overgenomen, ben ik daar gelijk ingestapt.”
-
Onderzoeksdeelnemer 12 “Maar er is toen in de lokale krant vrij veel melding van gemaakt. En ik vind wel dat er een heleboel aandacht voor is geweest.”
-
2.3
Onderzoeksdeelnemer 14
Behoefte en gebruik
Met de onderzoeksdeelnemers is ook gesproken over waar hun behoefte ligt en of de minimaregelingen voorzien in die behoeften. Willen zij het bijvoorbeeld graag zelf doen en dus autonoom zijn, of hebben zij behoefte aan meer kennis over (het aanvragen van) minimaregelingen? Of voorzien de bestaande minimaregelingen niet in hun behoefte en maken zij er daarom geen gebruik van? In eerste instantie zijn we ingegaan op (de behoefte aan) financiële hulp. Die behoefte komt duidelijk naar voren bij 9 onderzoeksdeelnemers: “Financieel hebben we het erg zwaar. In het begin heb je nog een uitkering van de UWV en later moet je toch naar de gemeente toe.” -
Onderzoeksdeelnemer 9 “I’m here for one year and eight months. I found really clear inflation in prices since one and a half year.”
-
Onderzoeksdeelnemer 3
SAMEN NAAR EEN STERKER ARMOEDEBELEID
25/120
“Dus dan kan je niet rondkomen. Ik heb nu al moeite met rondkomen en zonder toeslagen, dan kom ik helemaal niet rond.” -
Onderzoeksdeelnemer 5
Echter komt er in interviews ook terug dat inwoners graag zelfstandig willen zijn en zelf hun problemen op willen lossen. “Dus en ik heb daar ook een gruwelijke hekel aan om me afhankelijk op te stellen, om m’n hand op te houden. Daar-, nee, ik ga het gewoon zelf doen.” -
Onderzoeksdeelnemer 2 “Dat je dan meer afhankelijk bent. Je bent altijd zo zelfstandig geweest, altijd, en dan moet je iedere keer een stapje terug doen in de maatschappij.”
-
Onderzoeksdeelnemer 4 “Bijvoorbeeld die toeslagen. Wij krijgen toeslagen en zijn er niet blij mee eigenlijk. Het zou beter zijn als we het niet krijgen, maar gewoon goed verdienen.”
-
Onderzoeksdeelnemer 6 “Ja, toch wel dat ik denk van nou, dat ik het ook wel stoer vind dat ik het zelf zou kunnen doen.”
-
Onderzoeksdeelnemer 13
De behoefte om zelfstandig te zijn en autonomie te ervaren, betekent overigens niet per definitie dat inwoners geen gebruik maken van de minimaregelingen. Sterker, 9 onderzoeksdeelnemers geven aan dat zij binnen de minimaregelingen – in het bijzonder de Meedoenregeling – meer autonomie zouden willen ervaren: “Dan hoef je niet die puntjes aan te vragen en hoef je niet naar een bepaalde winkel, word je niet beperkt, maar ga je gewoon winkelen.” -
Onderzoeksdeelnemer 6 “Dus dat is dan wel het vervelende van zo’n regeling, dat je niet helemaal zelf mag bepalen waar je heengaat.”
-
Onderzoeksdeelnemer 13
Toch zijn er ook onderzoeksdeelnemers die juist wél autonomie ervaren binnen de Meedoenregeling:
SAMEN NAAR EEN STERKER ARMOEDEBELEID
26/120
“De Meedoenregeling is fantastisch, omdat je zelf kan bepalen waar je wat aan uitgeeft. Er is zoveel mogelijk, maar je hebt zelf de regie en dat is zo fijn en belangrijk.” -
Onderzoeksdeelnemer 14
De behoefte aan financiële ondersteuning en zelfstandigheid, komt tot uiting in een duidelijke vraag naar knowhow. Hoe kan een inwoner zelf een minimaregeling aanvragen of in meer algemene zin wegwijs worden binnen de gemeente. De behoefte aan knowhow, die leidt tot een hogere mate van zelfstandigheid, wordt door 7 onderzoeksdeelnemers benoemd. Een aantal voorbeelden: “De gemeente moet vooral heel open zijn: dit is wat er allemaal staat, dit is wat er kan, hiermee kunnen we jullie helpen. Dus voornamelijk kennis uitgooien in plaats van wachten totdat er mensen naar hen toekomen.” -
Onderzoeksdeelnemer 10 “Nou, dat de gemeente een beetje meedenkt. Je klopt daar aan voor hulp en die hulp is breder dan “Je moet solliciteren en als je daar hulp bij nodig hebt, kun je daar kijken”. Wat moet je doen als je rekeningen niet meer kan betalen?”
-
Onderzoeksdeelnemer 9 “I hope maybe there is an orientation session or a guidance book or a contact person who is responsible to guide you in the first steps.”
-
Onderzoeksdeelnemer 3 “Verduidelijking, gewoon duidelijk maken wat voor regels voor mensen zijn, die het echt helemaal niet meer zien zitten.”
-
Onderzoeksdeelnemer 11
In het verlengde van het feit dat niet alle onderzoeksdeelnemers hun weg weten te vinden naar en binnen de gemeente en de minimaregelingen, geven onderzoeksdeelnemers ook aan dat ze graag proactief benaderd willen worden door de gemeente. “Het is een kleine moeite om ergens een vinkje aan te maken. “Mevrouw heeft dit jaar gebruik gemaakt, volgend jaar niet.” Dan heb ik misschien werk. Ik kan niet voor iedereen praten en in mijn situatie zou dat niet snel gebeuren, maar stuur automatisch de papieren op.” -
Onderzoeksdeelnemer 12
SAMEN NAAR EEN STERKER ARMOEDEBELEID
27/120
“Dat de gemeente bij iemand komt en dan gaat vragen. Of een site, dat je het makkelijk kan vinden. Je typt je BSN in en dan zie je waar je recht op hebt. Niet alle bewijzen gaan sturen en zo, want de Belastingdienst weet toch alles.” -
Onderzoeksdeelnemer 5 “Nou ja, uiteindelijk ben ik nog steeds niet geholpen. Dus ja, behulpzaam, nee. Als ze net even wat proactiever handelen, denk ik dat dat een hele hoop scheelt.”
-
Onderzoeksdeelnemer 9 “Het mooiste zou zijn dat ze met je meekijken en zeggen: met terugwerkende kracht, ja, hier hebben we misschien niet goed gereageerd en misschien kunnen we dat goedmaken.”
-
Onderzoeksdeelnemer 9
Daarnaast geven 5 onderzoeksdeelnemers aan dat ze, mede vanwege de kwetsbare omstandigheden waar zij in verkeren, de regie graag (tijdelijk) over zouden willen dragen. “Lucht, dat er verandering komt in de hele situatie, gewoon ook qua emotie, met elkaar omgaan. Dat het niet meer alleen gaat over geld.” -
Onderzoeksdeelnemer 9 “I visit ‘huisarts’ a lot of time. I told him I have a lot of stress and then know the source. He told me that’s normal, but I cannot catch from where.”
-
Onderzoeksdeelnemer 3 “Ja, maar dan moet ik alweer allemaal zelf regelen, terwijl mijn hoofd al vol is met van alles van de kinderen en zo en kijken hoe je rond komt. Je hebt geen steun, geen hulp.”
-
Onderzoeksdeelnemer 5 “Maar ik had nog te veel chaos in mijn hoofd om te gaan zitten en te denken. Dan vroegen ze je: “Ja, wil je dit voorbereid hebben?” en dan dacht ik: “Ja, ik weet niet wat ik voorbereid heb.”
-
Onderzoeksdeelnemer 13 “Iemand die naast me op de computer komt zitten, gewoon alle zaken die ik kan bekijken met DigiD ophalen en dat soort dingen gewoon in gaat vullen.”
-
Onderzoeksdeelnemer 13
Onderzoeksdeelnemers die wél in staat waren om de bestaande minimaregelingen te gebruiken, geven in 5 gevallen aan dat hun specifieke behoefte niet aansluit bij hetgeen de regeling biedt. Dat hangt deels
SAMEN NAAR EEN STERKER ARMOEDEBELEID
28/120
samen met het onbekend zijn met alle 4 de minimaregelingen, maar ook met het aanbod van de Meedoenregeling. “Te weinig uit Zetten, laat ik het zo zeggen. Ik zie allemaal wel Elst en Nijmegen, weet je wel. Scapino of kunstschlideren.” -
Onderzoeksdeelnemer 15 “Ja, voor mij is het niet veel, want het is alleen maar één of twee keer. Als je yoga wil doen, wordt het één keer betaald en de rest moet je zelf betalen.”
-
Onderzoeksdeelnemer 5 “En nu moet die Meedoenregeling, is dat maar een paar maanden. Dus eigenlijk sporten komt er niet van, omdat je zeg maar een paar maanden voordeel hebt van de Meedoenregeling en dan moet je alweer stoppen.”
-
Onderzoeksdeelnemer 12
Ja deze, maar daar kom ik niet voor in aanmerking, omdat dit is gewoon basis. Omdat mijn dochter, die heeft een platvoet, laat maar zeggen. En dan heeft ze veel, moet ze vaak naar de orthopeed toe en naar de podoloog? Ja podoloog. En dan moet ik het zelf betalen. -
Onderzoeksdeelnemer 5
In dit onderzoek zijn ook een aantal onderzoeksdeelnemers geïnterviewd die wel gebruik maken van de Meedoenregeling, maar nog niet van andere regelingen. Zij zetten de Meedoenregeling grotendeels in voor sport of zwemles van hun kinderen. Ook wordt er veel gespendeerd bij de Scapino. Hierop wordt in hoofdstuk 3 verder ingegaan.
2.4
Persoonlijke omstandigheden
Onder paragraaf 2.2 is ingegaan op het feit dat een aantal onderzoeksdeelnemers aangeeft de regie graag uit handen te willen geven, bijvoorbeeld omdat hun hoofd te vol zit. Dat kan komen door omstandigheden die in een individueel geval spelen. Die persoonlijke omstandigheden kunnen een reden vormen om geen gebruik te maken van de minimaregelingen. Zo kan er sprake zijn van (een opeenstapeling
van)
life
events,
die
invloed
hebben
op
de
zelfredzaamheid
van
de
onderzoeksdeelnemers en daarmee in hoeverre zij in staat zijn zelfstandig de minimaregelingen aan te vragen. “Je raakt steeds meer richting, ja, toch wel echt een depressie.” -
Onderzoeksdeelnemer 9
SAMEN NAAR EEN STERKER ARMOEDEBELEID
29/120
“Toen kwamen er een heleboel dingen, psychisch, ook voor mij en met de kinderen. Dus ik ben heel blij dat ik nu nog even de tijd heb om dingen uit te zoeken en om weer leuke dingen in het leven te vinden, want ik was echt een beetje van het padje.” -
Onderzoeksdeelnemer 14 “Ik heb op straat geleefd. Ik ben hier gekomen in 2012. Ik had geen vaste verblijfplaats.”
-
Onderzoeksdeelnemer 11 “Ik denk dat ik er ingerold ben sinds de dood van mijn man, want ik heb me eigenlijk nooit met financiële dingen bemoeid.”
-
Onderzoeksdeelnemer 4 “Ik heb een chronische ontsteking in de benen opgelopen, een auto-ongeluk gehad, nek- en rugletsel en poly-artrose.”
-
Onderzoeksdeelnemer 12
Naast life events spelen bij meerdere onderzoeksdeelnemers ook persoonlijke overtuigingen, bijvoorbeeld een bepaalde politieke overtuiging, een rol bij het wel of geen gebruikmaken van minimaregelingen. “Ik ben sowieso al heel erg van dat ik niet echt heel veel hulp wil van de overheid, of ten minste dat ik daar redelijk liberaal in sta.” -
Onderzoeksdeelnemer 10 “Nee, ik ga het eerst zelf proberen en als het echt, echt, echt niet anders kan, ja, dan ga ik wel hulp vragen. Ja, want het is er niet voor niks, maar in de eerste plaats ga ik het zelf doen.”
-
Onderzoeksdeelnemer 2 “Nou, wat mij betreft vind ik dat ik het zelf zou mogen uitpluizen, terwijl ik me bijvoorbeeld heel goed kan voorstellen dat mensen die minder geletterd zijn of minder onderwijs hebben gehad of uit een ander land komen, wel hulp krijgen.”
-
Onderzoeksdeelnemer 13
Ten slotte zijn er diverse omstandigheden, zoals een taalbarrière, schaamte/een beschadigd zelfvertrouwen of het zwart bijverdienen die invloed kunnen hebben op het gebruik van de minimaregelingen: “Ik voel me erg minderwaardig. Ik schaam me kapot.”
SAMEN NAAR EEN STERKER ARMOEDEBELEID
30/120
-
Onderzoeksdeelnemer 9 “Weer zo’n bijstandssteuntrekker. Ik ben een steuntrekker, ik ben door de situatie, door de gemeente eigenlijk erin gedouwd omdat ik moest stoppen met werken. Maar ja, ik heb mijn mooiste baan opgegeven, ik leefde daarvoor.”
-
Onderzoeksdeelnemer 11 “Ik heb nog een werkhuisje.”
-
Onderzoeksdeelnemer 2 “And sometimes because I have difficulty in language, I depend on email more, because in email I have time to read. I have to translate.”
-
2.5
Onderzoeksdeelnemer 3
Willekeurig handelen
Uit de interviews is gebleken dat de mate waarin een onderzoeksdeelnemer bekend raakt of gewezen wordt op minimaregelingen sterk afhankelijk kan zijn van willekeur. Zo kan een inwoner bekendraken met de minimaregelingen na telefonisch contact met een ambtenaar of vrijwilliger, maar wijst een andere ambtenaar of vrijwilliger hier niet per definitie op. Ook geven een aantal onderzoeksdeelnemers aan een uitgebreid sociaal netwerk te hebben en daardoor meer toegang tot kennis, terwijl dat niet geldt voor iedere inwoner van Overbetuwe. Ten slotte wordt het voor één vluchteling de eerste jaren automatisch geregeld door Vluchtelingenwerk. Voor één vluchteling is dat niet het geval, terwijl het allebei statushouders zijn. “Doordat ik de gemeente een keer belde. Toen kwam er een medewerker met: “Meneer, u hebt recht op het PMB.” -
Onderzoeksdeelnemer 11 “Je wordt geïnformeerd over de Meedoenregeling en dat soort dingen.”
-
Onderzoeksdeelnemer 6 “Dan is het dus maar net aan welke kant van de tafel je zit, of het wel of niet lukt. En ja, je moet gewoon een mazzeltje hebben en iemand moet je de kans geven.”