24-01-09.02 Bewonersplatform Windpark Midden-Betuwe - Gezondheidseffecten IWT - RTG Overbetuwe 2024

Gezondheidseffecten IWT Windpark Midden-Betuwe – 9 Januari 2024

Recente wetenschappelijke publicaties

In de media

Omwonenden van windparken hebben last van laag-frequent geluid (bromtonen) van de molens. Dit zorg voor slaapstoornis en andere gezondheidsklachten. Dit speelt in het hele land. Wetenschappers zijn het eens dat er onvoldoende onderzoek is gedaan naar de gezondheidseffecten van IWT’s en pleiten voor onafhankelijk en gedegen wetenschappelijk onderzoek De Nederlandse geluidsnormen zijn verouderd en blijken ongeschikt om laagfrequent geluid goed in kaart te brengen. De geluidsnormen wijken sterk af van buurlanden (10x de tip hoogte)

Rode draad recente wetenschappelijke publicaties

Geluid

(Laagfrequent) Geluid

Gezondheid & Ontwikkeling

Laagfrequent Geluid

Volwassenen met Risicofactoren

Cummulatief Geluid Bisophenol A

Bisophenol A

Geluid

(Laagfrequent) Geluid

Geluid van IWT’s is anders dan verkeerslawaai: pulserend, zwiepend, zoevend, bonkend. Er is een relatie tussen enerzijds de variabele windsnelheid, de hoek waaronder de wind de wieken treft, de hoogte van de mast en de geluidsproductie op diverse afstanden tot de mast. Lawaai van IWT’s is ’s nachts hinderlijker dan overdag, omdat er ’s nachts minder omgevingslawaai is en de verstoring van het windturbinegeluid meer opvalt. ’s Nachts waait het in hogere luchtlagen vaak harder dan op de grond, waardoor IWTlawaai sterker blijkt dan de fabrikant opgeeft. Lawaai veroorzaakt chronische inslaap- en doorslaapproblemen die op den duur bij volwassenen hart- en vaatziekten en bij kinderen verstoorde ontwikkeling veroorzaken. De WHO waarschuwde al in 2003 dat lawaai een toenemend gezondheidsprobleem was, is en wordt.

Geluid

(Laagfrequent) Geluid

• 38 gezonde vrijwilligers • 28 nachten slaap met LFG 6Hz 80-90 dB

• Verlies van grijze cellen, géén gedragsveranderingen

Wetenschappelijk onderzoek LFG

Geluid

(Laagfrequent) Geluid

https://www.who.int/europe/activities/providing-environmental-noise-guidelines-for-the-european-region

WHO aanbeveling 2018: ernstige hinder toelaatbaar bij maximaal 10 % omwonenden

De amygdala – ‘de poort naar het autonome zenuwstelsel’

Geluid

(Laagfrequent) Geluid

Bloeddruk en hartritme

Balansgevoel

o Hoge bloeddruk o Hartritmestoornissen o Beroerte o Hartinfarct o Zwangerschapsvergiftiging

o Duizeligheid o Misselijkheid

Psychisch Angst Depressie Stress Prikkelbaarheid Concentratieproblemen

https://www.who.int/europe/activities/providing-environmental-noise-guidelines-for-the-european-region

WHO aanbeveling 2018: ernstige hinder toelaatbaar bij maximaal 10 % omwonenden

De amygdala – ‘de poort naar het autonome zenuwstelsel’

Geluid

(Laagfrequent) Geluid

Minder kans op harten vaatziekten

altertheid

omgaan met stress

concentratie

Versterking immuunsysteem

geheugen

Effect van langdurige slaapverstoring

Minder kans op overgewicht

Psychiatrische problemen en depressie

Geluid

(Laagfrequent) Geluid

Zeer recent: groot overzichtsartikel naar de relatie tussen windturbinegeluid en slaapkwaliteit, van ál het onderzoek tot aan mei 2023. (niet meegenomen door RIVM) Conclusie: Wanneer ál het gepubliceerde wetenschappelijke onderzoek naar de gevolgen voor de slaap wordt beoordeeld blijkt er een lineaire relatie te zijn tussen slaapstoornissen en de afstand tot windturbines dan wel de geluidsdrukken.

Effect van langdurige slaapverstoring

Geluid

(Laagfrequent) Geluid

> 15 dB LFG in de woning 4 nachten voorafgaand aan opname/ overlijden Vergeleken met < 5 dB Risico op beroerte 2,3 x zo hoog Risico op hartinfarct 1,6 x zo hoog

(Deense norm max 20 dB in de woning)

Geluidshinder en hart- en vaatziekten

Gezondheid & Ontwikkeling Geluid

(Laagfrequent) Geluid

Laagfrequent Geluid

Volwassenen met Risicofactoren

Cummulatief Geluid Bisophenol A

Bisophenol A

Gezondheid & Ontwikkeling

Omgevingslawaai heeft meerdere effecten op de gezondheid van kinderen Er voldoende wetenschappelijk bewijs voor de effecten van omgevingslawaai bij kinderen op adrenaline spiegel, ergernis, welzijn en cognitieve effecten zoals begrijpend lezen, langetermijngeheugen en prestaties op gestandaardiseerde tests Bevindingen over verhoogde bloeddruk zijn zeer gemengd en verdere studies met betere metingen van blootstelling aan lawaai zijn nodig

Laagfrequent Geluid

Volwassenen met Risicofactoren

Gezondheid & Ontwikkeling

Geluid

Laagfrequent Geluid

Cummulatief Geluid Bisophenol A

Bisophenol A

Cummulatief Geluid

Verheijen et al, (2009). Evaluatie nieuwe normstelling windturbinegeluid. Invloed van verschillende grenswaarden op blootstelling, hinder en mogelijkheden ontwikkelingslocaties. RIVM Rapport 68030000. Janssen SA, Vos H, Eisses AR, Pedersen E. A comparison between exposure-response relationships for wind turbine annoyance and annoyance due to other noise sources. J Acoust Soc Am. 2011 Dec;130(6):3746-53

Cummulatief Geluid

Laagfrequent Geluid

Volwassenen met Risicofactoren

Gezondheid & Ontwikkeling

Geluid

Laagfrequent Geluid

Cummulatief Geluid Bisophenol A

Bisophenol A

Bisophenol A

Bisophenol A

Bisophe nol A Bisophenol A

Inmiddels zijn er meerdere publicaties verschenen waaruit duidelijk wordt dat de wieken van turbines onderhevig zijn aan erosie. Dit leidt ertoe dat microplastics in het milieu vrijkomen en daarmee dus ook bisphenol A. Epoxyharsen worden toegepast in wieken van windturbines. Wieken zijn onderhevig aan erosie en daarbij komt bisphenol A vrij. Dit is een toxische stof waarvan de schadelijke effecten op de gezondheid uitgebreid zijn beschreven. Onvruchtbaarheid Risico op obesitas

Hyperactiviteit Verhoogde agressiviteit

Verminderde zaadcellen

Leerachterstand

Vervroegde puberteit

Prostaatkanker

Geluid

De Nederlandse Norm

Onderzoek RIVM

2009 2009

ministerie van VROM: Rapportage HUF-beoordeling “wijziging milieuregels windturbines”

Conclusies VROM Inspectie over de Lden norm: • handhaving is niet goed mogelijk; • omwonenden worden onvoldoende beschermd tegen geluidsoverlast; • fraudegevoelig; • geen generiek beschermingsniveau tegen slaapverstoring door piekbelasting en tegen cumulatie van geluid; • Met de introductie van de Lden norm voor windturbines naast de systematiek in de Wet milieubeheer ontstaat er een hybride situatie die tot onduidelijkheid en uitvoeringsproblemen kan leiden; De VROM Inspectie adviseert om de regeling niet in de huidige vorm in procedure te brengen

Nederlandse Normen

2011

Minister Cramer legt beide adviezen naast zich neer en weigert het rapport te delen met de Kamer;

Klimaatdoelen wegen zwaarder dan de gezondheid van omwonenden • Nederland is te dichtbevolkt om ruimte te bieden aan windparken wanneer de adviezen worden opgevolgd; Netto resultaat: • in Nederland kan op 350 meter van bewoning worden gebouwd. • Na ons komen de Vlamingen met 850 meter. • De Denen met 1100 meter, maar ook met een max voor LFG van 20 dB in de woning

De Nederlandse Norm

4 voorbeelden van daadwerkelijke metingen: - Hoofdplaatpolder, van den Berg 2007: hogere geluidsproductie dan de opgave van de exploitant; - Windpark Spui, 2 mei ‘23: overschrijding van 5 dB(A); met name duidelijke overschrijdingen in het LFG tussen 50 en 200 Hz - Windpark N33, Jan van Muijlwijk 2022: duidelijk meetbare tonale bromtoon in LFG. Niet genormeerd / niet handhaafbaar - Windpark Ospeldijk, Bosch en van Rijn, 22 februari ‘23: één van de geteste molens heeft een systematisch hoger bronniveau van 2 a 3 dB boven de gegevens van de fabrikant Geen normering voor laag frequent geluid! Toch wordt er gevaren op de gegevens die de fabrikant aanlevert

Handhaafbaarheid van de norm

Norm vastgesteld tégen advies Ministerie van VROM én RIVM (2009) Lden: fraudegevoelig, niet handhaafbaar, onvoldoende bescherming Er is geen norm voor LFG, ondanks de hinder die mensen hiervan kunnen ervaren Bij metingen nav klachten: hogere geluidsdruk dan opgave exploitanten

Resumerend Nederlandse Norm

Geluid

De Nederlandse Norm

Onderzoek RIVM

2021 Gezondheidseffecten van windturbinegeluid, dr. Dick Bijl Beoordeling rapporten RIVM 1. Wat is de wetenschappelijke en met name methodologische onderbouwing van de conclusies van het RIVM-rapport gezondheidseffecten Windturbinegeluid? 2. Is de betrouwbaarheid van de onderzoeken in voldoende mate gegarandeerd om de conclusies te onderbouwen? 3. Is de zoekactie naar literatuur adequaat? 4. Is de interpretatie van de onderzoeken adequaat? Eindconclusie: op basis van slecht wetenschappelijk onderzoek geen harde conclusies kunnen worden getrokken met betrekking tot de gezondheidseffecten van windturbinegeluid op mensen. De conclusie dat er geen aanwijzingen zijn voor gezondheidseffecten van windturbinegeluid moet daarom worden verworpen.

Onderzoek RIVM

Doordat het RIVM de afgelopen jaren geen medici, maar o.a. een ingenieur met eigen onderzoeksbureau, aan de adviezen over gezondheid in relatie tot windturbinegeluid heeft laten schrijven is de schijn gewekt van ontbreken van onpartijdigheid en de medische expertise. Het RIVM heeft een conclusie moeten rectificeren op basis van ontbreken van wetenschappelijk onderbouwing anders dan een paper van betrokken ingenieur. Dit is kwalijk, gezien de vergaande persoonlijke gevolgen voor het welzijn van Nederlanders die ‘omwonende’ worden.

Onderzoek RIVM

Onderzoek RIVM

Onderzoek RIVM

Onderzoek RIVM

Onderzoek RIVM

Zeer recent: groot overzichtsartikel naar de relatie tussen windturbinegeluid en slaapkwaliteit, van ál het onderzoek tot aan mei 202310. (niet meegenomen door RIVM) Conclusie: Wanneer ál het gepubliceerde wetenschappelijke onderzoek naar de gevolgen voor de slaap wordt beoordeeld blijkt er een lineaire relatie te zijn tussen slaapstoornissen en de afstand tot windturbines dan wel de geluidsdrukken.

Onderzoek RIVM

2022: Wind op land blijkt niet nodig om de klimaatdoelstellingen te halen

doorgerekend door CE Delft: het rapport van ir. Naut Kusters klopt!

https://www.hetkanmetgemak.nl/rapport

Wind op land niet nodig

Exemplarisch: de uitkomst van het CE Delft rapport is dat wind op land niet noodzakelijk is

Vertaling NWEA: “Uit een rapport van CE Delft blijkt dat zon en wind op land onmisbaar zijn voor het behalen van de klimaatdoelen”

Wind op land niet nodig

Afweging van verschillende belangen door gedegen wetenschappelijk onderzoek, met gezondheid op de eerste plaats : ‘salus aegroti suprema lex’ (Hippocrates). Ons inziens is ‘voorkomen beter dan genezen’

Conclusie