23-04-18.18 Relevant stuk 5 Bijlagen ruimtelijke onderbouwing Zonnepark Overbetuwe

L

n {hoog ot mtddelmabgj

2 - fossiele meandergordel met relatief lage oeverwal

ZED diepe kom, kom met ondiep pteotoceen

3 - reslgeul van fossiele meandergordel 4 - reslgeul van fossiele meandergordel

var, penod* en v.ndpU*»tvp* *fhanfcM,k van afgedeM land»chap Areheotógsche resten afgedeW dooi een kontìdwd*

waan*hi|n4k goed geo«eivaenl

5 - crevasse actieve meander gordels van Waal en Nederrijn 6 - actieve meandergordet

bodemverclorīngen

7 - Strang

oeverwakomplexen buiten de meandergordel 8 - oewtwotoomple» op tomafzettingen. relatief hoog •ÜiWvjwnoe en vetshyingsdicpte 9 - oeverwakxxnplex op komaťzetlirioen. relatief laag 10 - oeverwaicornplex op komafzetlingen. relatief hoog 11 - oevefvvalcomplex op tomafzettingen, relatief laag

lerreinen ļ

met

een

archeologische stalus

1 twram van afdvjoloyrehe •—»df

(AMK-lerreinen) Stfeven

holocene komgeOieden •de

12 - crevasse in komgebted

SVeven near duurzaam behoud Voorafgaand aan planvorming arövscJogisch ondenoefc verent

13 - rivierkom. pleistocene ondergrond 1-2 m -Mv 14 - rivierkorn, pleistocene ondergrond 2-3 m -Kfv

ļ

1

"ļ

tenwn van zeer hoge arctieotogrsche waarde

15 - rivierkom. pleistocene ondergrond 3-4 m -Mv

i* hoge «rcneotor-psche waarde

Streven naar duurzaam behoud VcoratgaařKJ aan ptarnor^

Beschermd nrksmonument Vooi ^gianrta «an planvorming is een *npigwp*W'*Q

vewiW-

16 - rivierkom, pleistocene ondergrond 4-5 m -Mv 17 - rivierkom. pleistocene ondergrond S-6 -Mv 18 - rivierkom. pleistocene ondergrond 6-7 -Mv 19 -nwerkom. pleistocene ondergrond 7-8-Mv

4615

AMK-monumentnumrner

2 0 - rivierkom. F onderzoeksgebieden Pleistoceen 21 - rmerduin

overig

į 4064/UCA

iRliaukiuiai lm Įii*1tnr»ierni»İT0it'ttr1 AftCHtS-c***euoekv' ittdincjwrrtrner of RAAP-proiacfcooe

overig

ow - oude woongrond meander gordel van Ressen

begrenzing en naam van de meandergordel w

T - pot/terp ra . centrale deel romeirtse nederzetting E tst te - Galkwomeins tempeflenein E tet

R A A P

Bijlage 10.

Divers historisch kaartmateriaal

82000

84000

88000

t

legenda kabeltrace zonneveden

I

«I

111*'

XP A "

J U l r 11-

H

4-

4-

-f-

i-1

v XtIM»

Hi

r

I

v

1 1 . -r

-i-

III).'

N

0

500

1000m

82000

a. Topografische kaart uit 1815.

84000

-V

l Z tl I »

A

Râā A P 88000

82000

84000

3

86000

88000

i

I

legenda kabeltrace I

zonnevelden locaties bebouwing 1832

V \ 0 I

4-

500

Ď . Kadastrale munuut uit 1832.

4-

82000

84000

86000

88000 :

legenda

\

kabeltrace

s

1IT

1

5 »

J

f

vvetlfiihwv FX

J..

zonnevelden

T

fx

i

n

;

i

'UJL KL

Í B e V. :

rr I

H

v

i

i A...

v

1

\

51 :

[

.I

:

V

\ \

f ŕ

4-

-

et'f

•A

v

\ V'

1

lie

j

i

;

v-.

1

:

Àt 5

\

ļ

r

-

nüoiffl!

Ĩ

\

•j

7"

7

1

Br.

;

:

I

it

.— -

•v ! .A-

s 7

7

f i

0

1

1

I

\

c. Topografische kaart uit 1876.

«ui ř*»

-- L

\

!

A

St

} m

: 1 V:

ř

:

1

:

:

hWW

ii

V 2ř

i i r r Lrr

86000

n \ V s

5^

mm 82000

;

't

--

1! 500

I

71!

|y\--\

\\

J

\

-

i

I

0 V'

i Ï

i

( V r i i n l

V

!

0

J

/Lit

t

V ;

1

i

fUU» •f

i

-

BKIO

\

-

! I)!

I

-x

\

\

J.

;

I

^-7

1

i

1

s

vŕ \

rm

1

1

i....

m

i

1

'

:

J

-

«Mei

m

1

Lxap

•(HH UU I lļ r ' tUy U uU

7.

82000

84000 1

kabeltrace

88000

B !

i1

legenda

86000

i Kp B

; "

lit

zonnevelden

V

hi

Ï

1

•.•*

f.ii l i e H ocb J

Mu

KII

L I "ui

7

-

Valburg \

4

r

(Gem buis t eI . lH Rerrvve l H

I 3

Ï

s

!

r

PK

:

K.l

c r

İS

: leċtr ppio

I

Ì

f..i

opberpc

n

l i r i ccnrnnhof nr

J

ï

. :

lie.NİP I

\

ker Krui

?

V

"r

I

\

"

8.4-

1.2

1.6

J

I)

ŕ

v

•urtttit

^1

K,,

L

n

N

I

!

K p IU

11 i

•I

i

n '1

II 1

---r .1.

L

it

H

\

•I

r

V

I)c

I

/«sakker-

\

Í BOUWIUB

i

- A 1

L.

1

8.4

if- M l . r

ŕ

I

•steel eiu'ii B

in " J

I

1

I

I

"

1

uuwing

J

I 1

•TéMH

n ļ , H p mi

L o e

'i e n/s c/h e.

ctbl

r

ii..-,

7

i t e n p o l d e r

ure

a

0

Z

500

000 m

Hp

Si

?

i

li

KM

\ i

ř k J

i

KII 7

82000

d. Topografische kaart uit 1962.

*UiiJii|L'iga

ii.,

III.:.

I..

7

fff

84000

I 88000

182000

M e i l a n ą e n

kabeltracé I

I

184000

\

a RVA--~T

zonnevelden

186000

.Schoonderl

e S ŭ A Ě

l.ijndrn

•AzV-'/'Vi DŕEikcíaltkcrţi J

V

a

l

l

)

U

r

r -

r

i* ^ Ä V ( * * f ( i i h u i » I*- AiidYUt) WL

;

ii /i- Vim Jiri.'iKltslio

Mellaril

hé "l K l i m v l r - l

8.3

\

\

-

1

Mërm

Mai

,-

V / K

I' ľ i n l l a í í i :

Herveīd mere

Huin iir Han

Kcctli

'ļhoi Els hout*

į

ş

j

į

^

"įļ^jļ . ļ j į ŗ u u į

Bieslerveliĵ

Haesbaerl De Zesa kker*^

Brug | Vogelenzang kkerxtrāāt : ľ I* ľ

'. ľ~-^

\ I

.DrļGrĩfl

Rēsse FÜ.r ľ.' " '

" j t f Ŵ HlhuUbouwibg .'/

a *V* I'V ' I Í ' D ' N į g į g J Brink'-hoi-vi- į ŗ į

/;7M ,i

nsrlie

Halveren*

- l ĩ į i i ļ į e n p o l d e r

r T

Danenberp ,

Q Ô s t e ŕ h ò ŭ ť

JľJfJ

000 m

Vo^akker

-

e. Topografische

kaart uit 1977.

li

De G e

legenda kabeltracé |

|

Tobbenhof S c h o o n d e r logt

zonnevelden

SBM U Spoorzicbt

U i l

c H ucht

ü

1' i •Urn

Linget

^ulenhof

Valburg ś . . ; . \ M:." I

Groot W Aamsche

Gdmaró

V/De Pas

Knooppunt Valburg

KOUS De Vork

Gemeente

s te Eist!

Jis d e H ner AKnoop

Reeth

H j į s Reet

^eijgraaf ÿņtţakkersche cishout

Straat

PiiP

O Strandpark Slijk—Ewijk

e s t e r reld

Hooge Brug Hacsbaert

lĩtĩía •r T ? lenzang V

Havikland

W

T T ? ? ?

Ąķkerstraaĩ

tTÓTITITITIT &ļxļïļrļT e Grift

ůŴt't'tîí't'ì ţlîlîīîīflì

!;!;!;!Í!!!

rĩrlil TOĩîŴr' "ÍS/OOI

(

-// Gasthuisbouwing 8.6

Bonkshoeve i

ì

^SWHĨîīflt tltltll

vVelko

enschey^ N T 892

a s Hof De S t e e n o v e n nenbu

ŵs'ste ř. Topografische kaart uit 2003.

Pias

De

Meilanden

kabeltrace |

oonderlogl

zonnevelden

S poorzicht

'ţVl

Į ( Mussenberg

. «« 1 Keulenhof î V

f\V-"-'- \V, v \

N836 ^28'

ľl

!"' Lvriderì / . í r j-sí.

Lijnden »;^!,

- ,V,V.V

De B r o n z e n ^ ^ . % % v ^ v . Wereld V

•Huize

1

* * - - ./-

«*

l \ S i W Ĩ ' ' ,r» - í ' - • - . î

Ir

'

H A a m s ;ne

P/as

Merm

t Klooster Nieuw Leven Ġemaro : 0

rveld-Zuid ,Wŕ»-..r.î/

ÎI)

ui

J ÄU À

- , T , l ' l ' l ' . '

-*.' -

Eimeren

Knooppunt Valburg

0

"

c

Ą '

D e Vork

Manege

Overbet

Huis d e Haer

rgeg DeHucht

Reeth

Huis Reet

fļeethses

e Pijp

í į ũ e Hooge Brug

Elshout Biesterveld Haesfjaert Recreatiegebied ü

Vogelenzang ' ţ į f . î į f X '

9 si

9

raai

^essense^ Brug

'ļ^Kavikľand

W j

îA/c/cersíraar narmahof

i

Ī

Ĩ

Ĩ

De Grift

1 Ī

mVi'i i'i'fMťť '» ÍA't't'i't't'f'ì

?De G r o t e ' D o o r n I "5 ? f f IJ

? ?

?v

ì

m

m , R e s s e n

koenen

Gasţhuisbouwmg

Q

, . , . | t ! ť ř ŵ czo • as,»,»'- i « ť.y^.f N Í ' ' i ' O

r

Brinkshoeve ateřhoeve

siijk7Ēvvijk;í;.;;«,

G

'

i

p

s

t

u

u Vredelust

1 ī ? t Ŷ ţ f . T . ī . f . f. ţ

Xi*

k

Buitenpo

NĴ892 Anna s Hof

7 prong

Janenb

t KJufnke

lOflOm i

9 -

Topografische kaart uit 2012.

'm

Uk,

RA A P

Bijlage 11.

Luchtfoto's (15-03-1945) met mogelijke

structuren uit de tweede wereldoorlog

181000

181500

1935600

181000

184000

182000

-

435000

184500

182500

181500

435500

183000

182000

4345085000

434500

185500

186000

1835005000

182500

183000

186500

184000

434000

434500

183500

187000

184500

43388000

187500

435000

'I ĨÌ

184500

185000

legenda i i 0

250

500 m

1

i

i

L . .j

Zonnevelden

18858B00

Kabel

o

WOI l-verdachte structuur

87500

RAAP

Bijlage 12.

Overzicht geplande werkzaamheden

BÜgelHajema

SchouwstrooM met op enkele plekken -:'i::'::::!ï'r-i

Zonnepanelen 1m hoog

Plas dras zone a Ier Grondwal I Bijenwal Natuurvriendelijke

«va Bomcnii

Landschappelijke inpassing Zonnepark Overbetuwe S: taai: 2500

BLigelHajema H

M

Landschappelijke inpassing Zonnepark O v e r b e t u w e Schaal: 1:2500 N

m Optioneel zonneveld

Optioneel zonneveld

Optioneel zonneveld

Kiuidennjk gras

KniMcnral m s onder elektriciteitsneten I

biįenhotel

Schouwstrook met op

Struweel

enkele plekken kno«bomen

Optioneel zonneveld

: f... -.

H M

M

I

BÜgelHajema

Landschappelijke inpassing Zonnepark Overbetuwe

Ruimtř voor ot lef fô«ig

Schaal: 1:2500

ftÉÉtíii

N.tî....'vru-ndi-'ijkc o r v r f

Kruidenrijk gras onder tteMitertertanattefi t

bijenhotel

Schouwstrook met op enkele plekken knotboimri

StruWM-thwg

i ÌMm mm\m

Bijlage 13.

Motivatie geraadpleegde bronnen

Bodemkaart van Nederland

Gedetailleerde

bodemkaarten

x

x x

Gegevens

milieukundig

x

bodemonderzoek Hoogtebestand

Nederland Lucht- en satellietfoto's Topografische kaart v a n Nederland Oud(st)e

kadasterkaarten

Historische kaarten van Nederland Beeldmateriaal

x x x x x

bouwhistorie

x

Archeologische en cultuur-

x

historische rapportages Archieven (RAAP)

x

Eigenaar en gebruiker

x

AMK

x

ARCHIS

x

CMA

x

CAA

x

Amateurarcheologen Gemeentelijke w a a r d e n - of verwachtingskaart Archeologisch depot

x x x

relevante informatie

Bevat geen (nieuwe)

x

DINO

Actueel

plan-/onderzoeksgebied

Niet beschikbaar voor dit

x

Nederland

Nederland

afgebeeld

x

Geologische kaart v a n

Geomorfologische kaart v a n

Geraadpleegd, niet

Bron

afgebeeld

Geraadpleegd en

LS03 en LS04, motivatie voor de keuze v a n de geraadpleegde bronnen (* indien v a n toepassing)

Opmerking

omgevingsvergunning Valburg, Zonnepark Overbetuwe (Uitbreiding)

Bijlage 4

Reflectieonderzoek zonnepark Overbetuwe

Bijlagen ruimtelijke onderbouwing (concept)

81

LANDEL

Reflectieonderzoek Zonnepark In

Overbetuwe

^^^^^^H ll

lf Ji

Onderzoek naar mogelijke verblinding van weggebruikers door reflectie veroorzaakt door zonnepanelen

^

^ H

^

^

H

Reflectieonderzoek Zonnepark Overbetuwe Onderzoek naar mogelijke verblinding van weggebruikers door reflectie veroorzaakt door zonnepanelen

Colofon Opdrachtgever: GreenGiraffe

Uitgevoerd door ROM3D Ir. Bram van Rooij

www.rom3d.nl Harfsen, oktober 2018

RQ|WI3D E N E R G I E VOOR HET LANDELIJK GEBIED

2

Inhoud Aanleiding

3

Beleid, regelgeving en overige kaders reflectie

3

Lichtreflectie

3

Flikkering

5

Verblinding

5

Methode van onderzoek

6

De ForgeSolar tool

7

W e r k i n g van de ForgeSolar

7

W a t b e t e k e n e n de resultaten van ForgeSolar

8

Resultaten Uitgangspunten reflectieonderzoek

10 10

Hoofdconclusie

13

Bijlagen Uitvoer van ForgeSolar

14

RQ|WI3D E N E R G I E VOOR HET LANDELIJK GEBIED

3

Aanleiding

Beleid, regelgeving en overige kaders reflectie

Sunvest ontwikkelt Zonnepark Overbetuwe in de strook grond tussen de

Voor hinder ten gevolge van reflectie bestaat géén specifiek beleid of

A15 en de Betuweroute, van knooppunt Valburg tot knooppunt Ressen.

regelgeving. Voor hinder voor omwonenden geldt echter dat in het kader

Het park ligt grotendeels langs de snelweg. De reflectie van het zonlicht

van een goede ruimtelijke ordening en het in standhouden van een goed

op de panelen kan mogelijk hinder veroorzaken op weggebruikers. Om de

woonklimaat alle relevante aspecten moeten worden meegenomen.

mate van hinder te bepalen en eventuele mitigerende maatregelen te

Reflectiehinder kan in dit kader worden beschouwd. Er zijn wel richtlijnen

bepalen is een reflectieonderzoek uitgevoerd.

voor het wegverkeer opgesteld. Rijkswaterstaat heeft in samenwerking

De voorliggende rapportage geeft de uitkomsten van het reflectieonderzoek weer. Voor de te hanteren criteria bij de beoordeling van de mate van hinder veroorzaakt door reflectie wordt aangesloten bij de uitgangspunten die Rijkswaterstaat hanteert.

met TNO onderzocht wanneer en in welke mate reflectie hinder of verblinding voor de weggebruiker kan opleveren, met name veroorzaakt door geluidsschermen. Relevante documenten zijn: Richtlijnen geluidbeperkende constructies langs wegen (GCW-2011) over reflectie en flikkering en Beoordeling van Objecten langs Auto(snel)wegen (2011) over verblinding.

Lichtreflectie Bij de materiaalkeuze en opstelling van zonneparken langs snelwegen moet rekening worden gehouden met mogelijke hinder door lichtreflecties van zonlicht (voertuigverlichting en wegverlichting wordt niet meegenomen). Toepassing van gladde materialen en bepaalde typen coatings kan onder specifieke condities leiden t o t hinderlijke optische reflecties voor verkeersdeelnemers. Er is een risico dat verkeersdeelnemers worden verblind door gereflecteerd zonlicht of dat relevante informatie wordt 'overstraald'. Reflectie kan in bepaalde gevallen leiden tot verblinding. Bij TNO Defensie en Veiligheid is een rekenmodel ontwikkeld dat de verblinding kwantificeert aan de hand van de parameters:

RQ|WI3D E N E R G I E VOOR HET LANDELIJK GEBIED

4

-

verblindings/verlichtingssterkte,

-

verblindingshoek,

-

achtergrondluminantie en

-

dynamische eigenschappen, zoals duur en knipperfrequentie.

Verblinding wordt omschreven als een witte waas in de ogen waardoor de omgeving niet meer kan worden waargenomen. Bij geluidschermlengtes korter dan circa 50 m met een verblindingstijd van maximaal 1,5 seconden, is het risico op verblinding door lichtreflectie acceptabel, zowel uit het oogpunt van verkeersveiligheid als uit het oogpunt van doorstroming van het verkeer. In het onderzoek van TNO naar zonlichtreflectie wordt gesproken van een verblindingshoek (hoek tussen rechtuitkijken en de lichtbron) van 5, 10 en 20 . Bij 20 is de hinder drie keer minder dan bij 10 . Bij 5 is de hinder het 0

0

grootst. Boven de

0

G

is van hinder geen sprake.

In onderstaande afbeelding is weergegeven hoe de kijkhoek van van een weggebruiker er van bovenaf uitziet.

Figuur

en

1: Visualisatie

lijn),

met kijkhoek

(rode

lijnen).

van de kijkrichting van 10 graden

(gele

van de doorgaande lijnen)

en kijkhoek

weg van 20

(groene graden

In het kort komt het erop neer dat wanneer de reflectie korter duurt dan 1,5 seconden of de bron van de reflectie bevindt zich buiten de kijkhoek van 20 graden er geen sprake kan zijn van verblinding van de weggebruiker. In dit onderzoek is bij het bepalen van de positie van de observatiepunten zoveel mogelijk rekening gehouden met de kijkhoek van 20 graden.

RQ|WI3D E N E R G I E VOOR HET LANDELIJK GEBIED

5

Flikkering Als gevolg van een frequente flikkering van licht met een constante lichtsterkte door (spleetvormige) openingen is er kans op epileptische verschijnselen bij de weggebruiker. Als een dergelijke ritmische

voldoende om het aspect reflectiehinder beschrijven. Een nader onderzoek naar hinder door flikkering is niet nodig.

Verblinding

slagschaduw een frequentie heeft van 3,5 tot 15 maal per seconde, kan bij

Verblinding treedt op als er zich in het gezichtsveld van de waarnemer

weggebruikers het zogenoemde flikkereffect optreden. Dit is het sterkst

een felle lichtbron bevindt die een veel hogere luminantie heeft dan de

bij 6,5 tot 8,5 pulsen per seconde. Het effect kan vooral ontstaan bij

omgeving. Als de hoek tussen de lichtbron en de blikrichting klein is dan is

constructies uitgevoerd in transparant materiaal, die zodanig zijn

de verblinding groot. De relatie met afleiding is dat een felle lichtbron

geplaatst dat de schaduw van de stijlen de lichtflikkering versterkt. Ook

afhankelijk van de context (met name of het licht of donker is) meestal

halfopen constructies of constructies met zogenoemde doorgetrokken

erg opvallend is en de aandacht kan trekken (los van het feit dat

stijlen moeten op dit punt worden getoetst.

verblinding op zichzelf al onveiligheidsverhogend is).

Eventuele maatregelen tegen flikkering zijn:

Er zijn twee soorten verblinding: maskerende verblinding (disability glare) en oncomfortabele verblinding (discomfort glare). Maskerende

* *

een andere hart-op-hartafstand van de stijlen kiezen om de

verblinding werpt een sluier (sluierluminantie) over het beeld waardoor

frequentie aan te passen;

het waarneembare contrast en daarmee de zichtbaarheid van objecten

de vormgeving aanpassen, bijvoorbeeld door afwisseling

vermindert. Voor maskerende verblinding bestaat een aanbevolen

opstellingen; *

geen optisch reflecterende materialen gebruiken, zoals matglas of coatings.

formule van de CIE (2002). Voor oncomfortabele verblinding bestaat een model als het gaat om zonreflecties op geluidsschermen (Alferdinck et al., 2008). Oncomfortabele verblinding veroorzaakt ongemak zonder daadwerkelijk het zicht te belemmeren. Rijkswaterstaat heeft een

Voor flikkering geldt dat er pas sprake is van hinder indien het voorkomt

voorkeur voor het hanteren van maskerende verblinding als

binnen het relevante blikveld van de weggebruiker. Indien er binnen het

toetsingscriterium. In dit reflectieonderzoek wordt oncomfortabele

blikveld geen verblindende reflectie is, kan er vanuit worden gegaan dat

verblinding daarom niet verder behandeld.

er ook geen hinderlijke flikkering aanwezig is. Een onderzoek naar de aanwezigheid van verblindende reflectie binnen het blikveld is dan ook

De Nederlandse Stichting voor Verlichtingskunde (NSVV) heeft een aantal aanbevelingen uitgegeven betreffende lichthinder in de Richtlijnen Lichthinder van de Nederlandse Stichting voor Verlichtingskunde. In de

RQ|WI3D E N E R G I E VOOR HET LANDELIJK GEBIED

6

context van dit kader zijn met name deel 2 over terreinverlichting en deel 4 over reclameverlichting relevant. Een van de aanbevelingen gaat over reclameverlichting (NSVV, 2004). Ten aanzien van verkeersdeelnemers worden de volgende aanbevelingen gedaan: Voorkom hinderlijke en maskerende verblinding ten gevolge van felle lichtbronnen. Deze

Methode van onderzoek De methode van onderzoek bestaat uit de volgende stappen: 1.

Vaststellen van de variabelen voor reflectie onderzoek:

-

De observatiepunten (locatie en hoogte) op de rijbanen worden

verblinding treedt op als de hoek tussen de blikrichting en de lichtbron

bepaald met afstand tot en zicht op het zonnepark rekening

klein is en het verlichtingsniveau van de omgeving laag.

houdend met de kijkhoek van 20 graden; -

Vaststellen van de specificaties van het zonnepark, het type PV-

2.

Analyse op reflectie en verblinding met ForgeSolar tool met de

panelen, de hellingshoek, de ligging, de hoogte en oriëntatie; kans op voorkomen (grafiek dag/seizoen) van reflectie en kans op verblinding

RQ|WI3D E N E R G I E VOOR HET LANDELIJK GEBIED

7

De ForgeSolar tool

uitkomsten zal alleen de reflectie op het observatiepunt die binnen de kijkrichting valt worden meegenomen.

ROM3D heeft voor de analyse van reflectie een speciaal voor dit doeleinde ontwikkeld model gebruikt: ForgeSolar (voorheen Solar Glare

ForgeSolar houdt géén rekening met de achtergrondluminantie. Dit

Hazard Analysis Tool (kortweg: SGHAT) van Sandia National Laboratories)

betekent in feite dat ForgeSolar voor dit aspect uitgaat van een worst-

uit de VS. De relevante informatie is te vinden op de website

case situatie. Indien er namelijk achtergrondluminantie aanwezig is, zal de

https://www.forgesolar.com/. Bij een vergelijkbaar onderzoek

reflectiehinder minder zijn. Het contrast wordt dan minder groot. Over de

(reflectieonderzoek zonnepark A1 bij Eemnes) is met Rijkswaterstaat

verdere opbouw van het model met aannames en berekeningswijze

overleg gevoerd over de interpretatie van het model en resultaten. Daarin

verwijzen wij naar de achtergronddocumentatie die op de website kan

was van belang dat partijen hetzelfde beeld hebben over wat reflectie is

worden gevonden. Het model wordt in de VS standaard en met een

en welke mate van reflectie ook daadwerkelijk hinder en of verblinding

verplicht karakter ingezet voor de ontwikkeling van zonneparken of

veroorzaakt. Rijkswaterstaat heeft het gebruik van de SGHAT

andere reflecterende elementen dichtbij vliegvelden.

geaccepteerd als methode om de mogelijkheid van reflectie op weggebruikers te onderzoeken. Ook TNO ziet de SGHAT als een methode om reflectiehinder te onderzoeken (TNO 2016 R10690, Lichthinder

De tool werkt samengevat met de volgende stappen: 1.

zonreflectie voor weggebruikers).

Invoeren van de geografische afbakening van het zonnepark door een polygoon te tekenen in Google maps. In deze referentie zitten direct vele data gekoppeld zoals de opkomst, ondergang en loopbaan van de zon en zonnesterkte in de seizoenen, en ook topografische hoogte in het landschap. Begroeiing, bebouwing en

Werking van de ForgeSolar De reflectie tool ForgeSolar houdt geen rekening met de kijkrichting van

landschapselementen worden niet meegenomen. 2.

Keuze van specifieke karakteristieken van het zonneveld:

de weggebruiker. Ook reflectie afkomstig van een punt buiten de

oriëntatie van het park (zuid of oost-west), vaste opstelling of

kijkrichting van de weggebruiker wordt door de ForgeSolar meegeteld als

meedraaiend met de zon, hoogte en hellingshoek van de panelen,

zijnde reflectie op het observatiepunt. Reflectie op het observatiepunt

helling in het landschap, ruwheid van het zon-PV glas met of

afkomstig van een bron buiten de kijkrichting levert echter geen hinder op

zonder anti reflectie coatings;

voor de weggebruiker. Bij het bepalen van de observatiepunten dient hiermee rekening te worden gehouden. Bij het interpreteren van de

RQ|WI3D E N E R G I E VOOR HET LANDELIJK GEBIED

3.

Markeren van posities rond het park (op de weg in deze analyse) waarop de potentiële reflectie wordt berekend;

8

4.

Instellen van de hoogte van posities gezien gezichtspunt van de

Wat betekenen de resultaten van ForgeSolar

automobilist (1,1 meter boven het wegdek) of de vrachtwagenchauffeur (2,5 meter boven het wegdek) 5.

2 0 1 3 - 0 5 - 1 2 loo-Log h a z a r d p l o t f o r PV a r r a y 1 , OP A Ĩ C T

Daarna wordt het model doorgerekend met als uitkomst een gevaar/risico figuur waarin verwachte reflectie wordt geplot gedurende het jaar in drie kleuren: a.

Groen: Kleine kans op reflectie met nabeelden op het

LP

io

.2

10'

ū

netvlies; b.

Geel: Reële kans op nabeelden zonder oogschade;

c.

Rood: Sterke reflectie met kans op permanente

1

oogschade.

Subtended Source Angle {mradj Hazard from Source Data Hazard Due to Viewing Unfiltered Sun Potential for After-image Zone Low Potential for After-image Zone Permanent Retinal Damage Zone

Figuur

2: Tweedimensionaal

voorbeeldplot

op basis van twee

variabelen:

de kracht

(retinal

irradiance)

en de grootte

source

angle)

van het effect van de straling

van de gezichtshoek

van reflectie

op het oog van de lichtbron

op het

(subtended

De ForgeSolar tool bepaalt het effect op het oog uit twee aspecten (de assen van bovenstaande grafiek): de kracht van de straling op het oog inW/cm2 (retinal irradiance) en de grootte van de gezichtshoek van de

R Q | W | 3 D E N E R G I E VOOR HET LANDELIJK GEBIED

oog

\n\Nfcm2

9

lichtbron (subtended source angle). Dit betekent dat als de lichtbron

en zal vrijwel zeker optreden in het rode gebied. Indien de

sterker wordt, maar een kleine (punt) lichtbron wordt waargenomen, de

reflectieresultaten in het groene gebied liggen zal geen reflectie met kans

kans op nabeelden in het oog kan ontstaan bij ongeveer 10 Vv7cm2. Dat is

op maskerende verblinding optreden. Als geen enkele reflectie optreedt is

een lichtbron zo sterk als de zon. Naarmate de lichtbron groter wordt in

er uiteraard ook geen kans op (maskerende) verblinding.

het gezichtsveld en een hoek heeft van 144 graden is de kans op nabeelden bij een zwakke lichtbron ^ 0.001 Vv7cm2) aanwezig (omslag naar geel) . Schade aan het oog ontstaat als de lichtbron sterker is dan de zon (10 Vv7cm2) of de hoek in het gezichtsveld groter is dan van de zon (3,6 graden). Uiteraard speelt dan ook mee hoe lang de lichtbron zichtbaar is voor het oog. TNO bepaalt maskerende verblinding (disability glare) verblinding op basis van enkele variabelen: -

verblindings/verlichtingssterkte,

-

verblindingshoek,

-

achtergrondluminantie en

-

dynamische eigenschappen, zoals duur en knipperfrequentie.

De eerste twee vormen ook de basis in de ForgeSolar tool. Achtergrondluminantie en knipperfrequentie worden niet meegenomen. Maskerende verblinding werpt volgens TNO een sluier (sluierluminantie) over het beeld waardoor het waarneembare contrast en daarmee de zichtbaarheid van objecten vermindert. ForgeSolar geeft de kans op nabeelden (after image) en oogschade (retinal damage) aan. Dit zijn graadmeters voor het inschatten van de kans op verblinding. Maskerende verblinding kan gaan optreden in het gele gebied van de ForgeSolar-plot

RQ|W|3D E N E R G I E VOOR HET LANDELIJK GEBIED

10

verschillen op. Vandaar dat er nu gekozen wordt voor de

Resultaten

hoogte van de bovenkant.

Uitgangspunten reflectieonderzoek

-

De panelen worden gebouwd met een hoek van 10 graden

- E r wordt anti-reflectiecoating op de panelen aangebracht. In eerste instantie was het de bedoeling om de panelen op 2 meter te

-

zetten. Uit deze analyse bleek dat dit teveel reflectie opleverde. In de

- E lke positie is doorgerekend op twee hoogtes van de bestuurders:

nieuwe analyse is uitgegaan van 1,5 meter.

De panelen hebben een glad oppervlak (smooth glass). * 1,10 m. boven het wegdek voor automobilisten en 2,5 m. voor vrachtwagenbestuurders.

Voor de analyse van het zonnepark Overbetuwe is uitgegaan van de volgende eigenschappen van het park:

*In de praktijk hebben panelen steeds vaker een ruw oppervlak op antireflectiecoating waardoor het paneel meer licht kan vangen en reflectie

-

Het park bestaat uit meerdere delen. Deze kunnen we niet

afneemt. Voor deze studie wordt echter uitgegaan van een glad oppervlak

volledig doorrekenen, dus hebben we voor 3 representatieve

(Smooth Glass) waarmee een worst case scenario wordt gehanteerd.

delen gekozen. In de afbeelding hiernaast weergegeven als blauwe vlakken (PV1, PV2 en PV3). De verschillende delen van het park hebben verschillen in hoogte van de panelen en de

In onderstaande afbeelding, afkomstig uit ForgeSolar is het zonnepark ingetekend en zijn de observatiepunten opgenomen.

oriëntatie: o

PV1: hoogte van de reflectiebron boven maaiveld: 1,5

^ ļ B S f ^ P ţ P V array Z

meter, oriëntatie van de panelen: 85 en 265 graden o

PV2: hoogte van de reflectiebron boven maaiveld: 1,5 meter, oriëntatie van de panelen: 130 en 310 graden

o

''•3?--

-

^

, "

Į

' * -y

^wĒĒuē

V

* Ŵ '

PV3: hoogte van de reflectiebron boven maaiveld: 1,5 meter, oriëntatie van de panelen: 130 en 310 graden

3

2

V a a r b i j 0 graden het noorden is, 90 het oosten, 180 het

PV array 2 ļ

r

.

HIULjuV -.:"tìjřv"5'" f 'o' ••~ "

'

' :

zuiden, etc. In eerder gedane studies werden onderkant en bovenkant van het paneel doorgerekend, maar dit leverde nauwelijks Figuur west.

R Û I W I 3 D E N E R G I E VOOR HET LANDELIJK GEBIED

3: Ingetekende

parken

in ForgeSolar.

1 t/m 3 loopt

hierin

van oost

naar

11

De meest oostelijk geplande percelen liggen in de oksel van knooppunt

verdere punten wordt nog glare veroorzaakt, maar dit is verwaarloosbaar

Ressen. Tussen snelweg en de percelen staan behoorlijk dichte

(weinig en allemaal in het groen).

houtwallen/beplanting. Verblinding is hier niet relevant en deze percelen zijn dan ook niet meegenomen in het onderzoek. In het middengedeelte is een representatief deel meegenomen. Het spreekt voor zich dat de

Voor de vrachtwagenchauffeurs zien we hetzelfde beeld. De glare komt iets langer voor. Er zijn verschuivingen, maar nagenoeg hetzelfde beeld.

conclusies van PV array 1 ook geldig zijn voor eventuele extra percelen in

Zowel de oost gerichte als west gericht panelen veroorzaken op sommige

het middengedeelte van het zonnepark.

plekken glare. In de meeste gevallen, qua 'gele' glare, komt dit niet boven de 10 minuten per dag. Doordat het een langgerekt perceel is, rijd een snelweggebruiker vrij lang langs de panelen op. Dit zal meer dan de 1.5 seconden zijn die TNO hanteert als maximum.

PV-array 1

PV-array 2

í

Figuur

4: PV1, inclusief

*

\

WIS

observatiepunten.

In dit gebied zien we voor automobilisten dat de oost gerichte panelen reflectie veroorzaken op de punten 1 t / m 3. Dit komt voor in de zomermaanden in het begin van de avond.

•àw

De west gerichte panelen veroorzaken ook glare, maar dan vroeg in de ochtend. Dit vooral op de punten 3 t / m 6. In de meeste gevallen komt dit niet boven de 10 minuten per dag uit (alleen bij punt 4 wel). Ook op

R Q | W | 3 D E N E R G I E VOOR HET LANDELIJK GEBIED

Figuur

5:PV2, inclusief

observatiepunten.

, OPsJfi

12

In dit gebied zien we dat de panelen alleen nog 'groene glare' veroorzaken. Dit is niet schadelijk en zal dus voor veel minder hinder zorgen. Wel is het zo dat er lange periodes van de dag deze glare veroorzaakt. Het scheelt dat dit in veel gevallen voor of na de spits voorkomt. Tussen auto's en vrachtwagens zitten verschillen, maar die

Conclusie Er bestaat kans op reflectie met nabeelden (yellow glare) op de observatiepunten. Dit kan voorkomen op de observatiepunten rondom plek 1. Zoals eerder in deze rapportage (pagina 7) vermeld houdt ForgeSolar géén rekening met de kijkrichting en eventueel tussenliggende obstakels. Doordat de weg grofweg in oost-westelijke richting ligt, liggen vrijwel alle punten binnen de hoek van 20 graden.

PV-array 3 Zowel de oost- als west gerichte panelen in het derde gebied veroorzaken alleen groene glare. Dit zou dus geen problemen moeten geven. Dit geldt zowel voor auto's als vrachtwagens.

Maatregelen Landschappelijke inpassing zou een optie kunnen zijn om glare te verminderen. Aangezien in alle gevallen waar glare optreed dit in de zomermaanden is, betekent dit dat ook beplanting dan vol in het blad zit en dus een effectief middel kan zijn tegen glare. Door strategisch beplanting te plaatsen kan ervoor worden gezorgd dat de 1,5 seconden die TNO hanteert als maximum niet gehaald wordt. Het aanpassen van de hoogte van de panelen is ook effectief, de eerste scenario's gingen nog uit van panelen met 2,5 meter hoogte. Door deze te verlagen naar 1,5m zien we de waarden van geel naar groen gaan. Een andere optie is om de hellingshoek aan te passen. Hieronder is een doorgerekend wat het verschil tussen 10 en 15 graden is. Zoals in de tabellen hieronder is te zien, is er veel minder gele glare. Wel is er iets

Figuur

6: PV3, inclusief

observatiepunten.

meer groene glare, maar dit geeft minder problemen dan geel. Qua bussiness-case is dit wel veel minder interessant en dus ook minder realistisch om te doen.

R Q | W | 3 D E N E R G I E VOOR HET LANDELIJK GEBIED

13

ļ

Hoofdconclusie

PV Array Results

Summary of Results Glare with potential for temporary after-image predicted

Het onderzoek naar reflectie met behulp van ForgeSolar heeft als PV name

Tilt nit

Orientation

"Green" Glare

"Yellow" Glare E nergy Produced

deg

deg

min

min

PV array 1

10.0

265.0

205

1,643 1.643

PV array PVarray2

10.0

310.0

9.801

2Ū.650

PV array PVairay3

10.0

310.0

8.230

uitkomst dat het zonnepark Overbetuwe wel (maskerende) verblinding

kWh

voor automobilisten en vrachtwagenchauffeurs tot gevolg kan hebben bij PV-array 1. Gezien de lengte waarlangs reflectie op kan treden (langer dan

0

1.5 seconden) en dat het binnen de kijkhoek van 20 graden valt, zouden Į

hiervoor maatregelen genomen moeten worden die dit tegen gaan. E en

PV Array Results

aantal maatregelen die genomen zouden kunnen worden zijn beschreven S u m ma ry O f ReSU ItS

Glare with potential for temporary after-image predicted

op de voorgaande pagina. PV name

Tilt deg

deg

min

min

PV array 1

15.0

265.0

274

22

PV array 2

15.0

310.0

18,740

5.874 5,874

PV array 3

15.0

310.0

10,867 10.867

0

Figuur

7: Periode

Orientation

van glare,

"Green" Glare

boven

"Yellow" Glare E nergy Produced

een hellingshoek

kWh

van 10 graden,

De volledige uitvoer van ForgeSolar is opgenomen in de bijlage.

onder

15.

Mogelijk is met het gebruik van (monokristallijn) zonnepanelen met optimale AR coating die minder zonlicht reflecteren minder hinder waardoor panelen toch wat hoger geplaatst kunnen worden. Hier wordt nog vervolgonderzoek naar gedaan en de detailengineering zal in afstemming met RWS worden afgestemd

RÛIWI3D E N E R G I E VOOR HET LANDE LIJK GEBIED

14

Bijlagen Uitvoer van ForgeSolar

RÛIWI3D E N E R G I E VOOR HET LANDELIJK GEBIED

omgevingsvergunning Valburg, Zonnepark Overbetuwe (Uitbreiding)

Bijlage 5

Groeiplaatsonderzoek

Bijlagen ruimtelijke onderbouwing (concept)

97

ļ

'

J

I •i

Can

ca

I

P o t e n t i ë l e n i e u w e g r o e i p l a a t s e n D e H o g e B r u g s t r a a t , Elst Opdrachtgever: Contactpersoon:

Bügel H ajema Mw. E. Luning

Onderzoek en advies: Projectleiding:

B. Eckstein W. H orst

Datum: Project:

23-10-2018 B7221/2018

Copijn T U I N - EN L A N D S C H A P S A R C H I T E C T E N » A D V I E S « B O O M S P E C I A L I S T E N « C R O E N A A N L E C EN B E H E E R