SBZO Michiel De Nooij MKBA analyse (002).pdf

Maatschappelijke baten zwembad Oudewater

Maatschappelijke baten zwembad Oudewater 22 november 2019 Nota in opdracht van Stichting Beheer Zwembad Oudewater (SBZO) Michiel de Nooij Economisch Onderzoek en Advies Michiel de Nooij; 0619150224; info@michieldenooij.nl; www.michieldenooij.nl; KvK 62665898

Samenvatting In dit rapport zijn vijf alternatieven voor een zwembad in Oudewater met elkaar vergeleken. • Voor ieder alternatief zijn investeringskosten, exploitatiekosten, inkomsten en bezoekersaantallen geschat. Op basis hiervan zijn op standaard wijze de baten van reiskostenbesparing, reistijdswinst, aantrekkelijker keus in sportmogelijkheden door minder reisafstand, en meer bewegen en daardoor meer gezondheid berekend. • Tevens zijn de investeringskosten en de baat van woningbouw op de locatie van het huidige zwembad omgerekend naar jaarlijkse effecten om ze te kunnen vergelijken met de andere jaarlijkse effecten. • De onderzoeksaanpak volgt de richtlijnen van de maatschappelijke kosten-batenanalyse. Tabel S1 geeft de maatschappelijke kosten en baten per jaar voor de vijf alternatieven.

Tabel S1 Jaarlijkse kosten en baten ten opzichte van het nulalternatief (Geen zwembad in Oudewater) (bedragen maal 1000 €, per jaar) Nieuw Geen binnen Huidige Nieuw Nieuw zwembad in /buitenbad buitenbad buitenbad binnenbad Oudewater Exploitatie kosten totaal (a) -476 -323 -358 -426 0 Exploitatie opbrengsten totaal (b) 301 82 86 243 0 Exploitatiesaldo (a+b) -175 -241 -272 -183 0 Investeringskosten als jaarlijks bedrag -187 -75 -118 -172 0 Minder reiskosten (c) 176 55 55 167 0 Minder reistijd (d) 170 53 53 161 0 Reiskosten en reistijd, rule of half (e) 240 134 155 141 0 Gezondheidswinst per jaar (laag) (f) 100 54 62 62 0 Maatschappelijke baten (c+d+e+f) 686 297 326 531 0 mogelijkheid tot woningbouw als jaarlijks bedrag 0 -150 0 0 0 Saldo: Totaal baten - kosten 325 -169 -64 176 0 In het rapport wordt de tabel in meer detail besproken. Belangrijkste resultaat is: Het saldo van maatschappelijke baten en kosten van een nieuw binnen/buitenbad is hoger dan de saldi in de alternatieven. Een buitenbad scoort altijd slecht. Dus een nieuw binnen/buitenbad vergroot de welvaart van Oudewater en haar inwoners het meeste. In een gevoeligheidsanalyse bleek de conclusie bestand tegen andere aannames. Michiel de Nooij Economisch Onderzoek en Advies

1

Maatschappelijke baten zwembad Oudewater

Inhoud Samenvatting ........................................................................................................................................1 Inleiding ................................................................................................................................................3 Aanleiding: maatschappelijke baten van binnen/buitenbad in Oudewater.....................................3 Opzet analyse aan de hand van de maatschappelijk kosten-batenanalyse methode......................3 Maatschappelijke effecten ...................................................................................................................5 Investeringskosten en exploitatiekosten en opbrengsten ...............................................................5 Ontwikkelmogelijkheden voor woningbouw....................................................................................6 Effecten op zwemmen en reisgedrag daarvoor................................................................................7 Reistijdswinst en reiskostenvoordeel ...............................................................................................7 Effect op het sportgedrag ...............................................................................................................10 Gezondheidswinst

..........................................................................................................................11 Overige effecten .............................................................................................................................13 Resultaten ...........................................................................................................................................13 Conclusie .............................................................................................................................................16 Bijlage Kosten en Baten: de netto contante waarde optelling ...........................................................17

Michiel de Nooij Economisch Onderzoek en Advies

2

Maatschappelijke baten zwembad Oudewater

Inleiding Deze nota vergelijkt de belangrijkste maatschappelijke kosten en baten van een nieuw binnen/buitenbad in Oudewater met de belangrijkste alternatieven. Het gaat hierbij om effecten die niet bij de initiatiefnemers terecht komen, maar wel in de lokale samenleving (gemeente en bewoners). Dit is dus aanvullend aan de baten genoemd in de exploitatieberekening.

Aanleiding: maatschappelijke baten van binnen/buitenbad in Oudewater SBZO heeft hard gewerkt aan een plan voor een nieuw zwembad in Oudewater, omdat het huidige zwembad niet aan de behoeften voldoet. Er ligt een business case voor een nieuw zwembad. Deze is niet sluitend qua begroting, hetgeen voor dit soort faciliteiten niet ongebruikelijk is. Daarmee is het een plan dat door de markt, waar verenigingen ook onderdeel van zijn, niet kan worden gerealiseerd. Dit kan eventueel wel met overheidssteun, maar overheidssteun is alleen op zijn plaats als er sprake is van maatschappelijke baten, die niet bij de ondernemer of investeerder terecht komen. En dan moeten die maatschappelijke baten ook nog groter zijn dan de maatschappelijke kosten.1 Die maatschappelijke effecten zijn in de business case onvoldoende gekwantificeerd en gewaardeerd waardoor ze mogelijk onderbelicht zijn in de afweging. Het feit dat een business case niet sluitend is, is juist een voorwaarde voor overheidssteun. Immers als een exploitatieberekening sluitend zou zijn, dan zou de markt het zelf kunnen en is er geen overheidsingrijpen of overheidsbijdrage nodig.

Opzet analyse aan de hand van de maatschappelijk kosten-batenanalyse methode In een maatschappelijke kosten-batenanalyse2 worden de kosten en baten bepaald door de verschillen te berekenen tussen de ontwikkeling met een plan en de meest waarschijnlijke ontwikkeling(en) zonder dat plan. Hierbij worden dus de uitgaven, inkomsten en het sportgedrag in de loop van de tijd vergeleken tussen de situatie met een nieuw zwembad en zonder een nieuw zwembad. Het plan van SBZO is het meest uitgewerkt. De alternatieven zijn minder helder, daarom zijn er in overleg een aantal geformuleerd, die allemaal mogelijk lijken (of ze wenselijk zijn is een uitkomst van de analyse en besluitvorming): 1. Een nieuw binnen- en buitenbad. Dit is het plan van SBZO. Hierbij wordt op een andere plek (Noordzijde II) een nieuw zwembad gebouwd met een vergelijkbaar buitenbad qua grootte met het huidige bad, en een nieuw binnenbad. Het nieuwe binnenbad wordt in winter, vooren najaar gebruikt terwijl in de zomer het buitenbad in gebruik is. Hiervoor is een onder andere een waterbehandelings- en verwarmingsinstallatie nodig. Ook een aantal van de faciliteiten die voor een van de twee nodig zijn (kleedruimten, entree, horeca, parkeerplaatsen) worden gedeeld. 2. Door met het huidige bad. Dat kan niet, in ieder geval niet langdurig, onder de huidige voorwaarden.

(i) SBZO doet nu het beheer, maar heeft aangegeven daar zonder nieuw

1

Daar zijn uiteraard afwijkingen op mogelijk, bijvoorbeeld uit rechtvaardigheidsmotieven of herverdeling. Veiligheid, zoals zwemvaardigheid in een waterrijke omgeving kan er daar een van zijn. 2 Zie voor de bij rijksoverheidsprojecten verplichte aanpak: Romijn, Gerbert, en Gusta Renes (2013) Algemene leidraad voor maatschappelijke kosten-batenanalyse. CPB/PBL.

Michiel de Nooij Economisch Onderzoek en Advies

3

Maatschappelijke baten zwembad Oudewater

binnenbad niet mee door te gaan. Uiteraard kan een professionele partij het beheer overnemen, maar een voorzichtige inschatting lijkt dat het beheer en exploitatie dan €75.000 tot €100.000 per jaar duurder is. In de berekening is conservatief van de lage waarde uitgegaan. Dit zijn kosten van bestuur en aansturing en praktische klussen die nu door vrijwilligers gebeuren, maar betaald moeten worden als een professionele partij het beheer over neemt. (ii) Ook is een forse investeringsinspanning nodig gezien de leeftijd van het huidige zwembad (bouwjaar eind jaren 60) en de minimale investeringen in onderhoud de afgelopen jaren in verband met de onzekerheid over de toekomst. 3. Nieuw buitenbad. Op dezelfde nieuwbouwlocatie als het beoogde binnen/buitenbad wordt een nieuw buitenbad gebouwd. De investeringskosten zijn flink lager dan bij de bouw van een binnen/buitenbad. De mogelijkheden te zwemmen zijn er uiteraard alleen in de zomer. Woningbouw op de plaats van het oude zwembad is mogelijk en ook in deze variant zonder binnenbad is ervan uitgegaan dat SBZO stopt met het beheer en de beheerskosten toenemen. 4. Nieuw binnenbad. Op dezelfde nieuwbouwlocatie als het beoogde binnen/buitenbad wordt een nieuw binnenbad gebouwd. De investeringskosten zijn iets lager dan bij de bouw van een binnen/buitenbad. Dit binnenbad wordt het hele jaar door gebruikt.

Dit heeft vooral een negatief effect op het recreatief zwemmen in de zomer. Woningbouw op de plaats van het oude zwembad is mogelijk. 5. Geen zwembad in Oudewater. Het huidige zwembad wordt dan gesloten, zonder dat geïnvesteerd wordt in een nieuw zwembad. Dit scheelt in investeringskosten, er is de mogelijkheid van woningbouw, maar de mogelijkheid om lokaal te zwemmen ontbreekt. De situatie van geen zwembad (alternatief 5) is gebruikt als nul- of referentiealternatief om de andere keuzes tegen af te zetten. Het nulalternatief moet een zo realistische inschatting zijn van wat er zou gebeuren als het beoogde plan niet wordt uitgevoerd. Doorgaan met het huidige zwembad zou ook goed kunnen als nulalternatief (is zelfs misschien realistischer qua ontwikkeling zonder het plan). Er is voor geen zwembad in Oudewater gekozen omdat de cijfers dan makkelijker te interpreteren zijn. Voor welk alternatief er het beste uitkomt, maakt deze keuze niet uit. Het studiegebied is de gemeente Oudewater en haar inwoners. Kosten en baten die buiten de gemeente vallen blijven dus buiten beschouwing. Bijvoorbeeld van bezoekers van het zwembad van elders (zoals uit Woerden) zijn alleen hun bestedingen meegenomen in de exploitatieberekening. Hun private baten worden in deze notie niet meegenomen.

De vergelijking is gemaakt op basis van de exploitatieberekeningen van het nieuwe binnen/buitenbad, interviews met SBZO en daarna verkregen informatie van SBZO, een eerdere MKBA voor het zwem-/gymgebouw voor Abcoude3 en algemene literatuur zoals in de voetnoten aangegeven en ruim 15 jaar ervaring met het opstellen van maatschappelijke kostenbatenanalyses. Het volgende hoofdstuk bespreekt de belangrijkste verschillen tussen de alternatieven.

3

Michiel de Nooij (2017) Maatschappelijke baten zwem-/gymgebouw Abcoude. Nota in opdracht van Stichting Abcoude Sport (SAS) en Stichting Zwembad Abcoude (SZA). http://michieldenooij.nl/blog-andnews/article/20561/maatschappelijke-baten-zwem-gymgebouw-abcoude

Michiel de Nooij Economisch Onderzoek en Advies

4

Maatschappelijke baten zwembad Oudewater

Maatschappelijke effecten Investeringskosten en exploitatiekosten en opbrengsten Voor alle alternatieven met een zwembad zijn investeringen noodzakelijk. Voor het alternatief doorgaan met het huidige bad zijn de geschatte investeringen gebaseerd op: (i) het door de gemeente opgestelde meerjarenonderhoudsprogramma uit 2011 om het zwembad in goede staat te brengen gebruikt. De kosten om het zwembad in goede staat te brengen werden toen op €1 miljoen geschat. Van dat plan is in verband met de onzekere toekomst weinig uitgevoerd en de schatting uit 2011 is waarschijnlijk een onderschatting van de huidige kosten (algemene inflatie en in 2011 waren bouwkosten door de crisis lager dan nu). (ii) Aanvullende inzichten in kosten voor een nieuw duurzaam waterbehandeling/ verwarmingssysteem (onder andere het vervangen van de huidige gaskachel) en het vernieuwen van de techniekruimte. Een investering in deze technische installaties is noodzakelijk om het huidige buitenbad gereed te maken voor de lange termijn. Voor het nieuwe binnen/buitenbad zijn de investeringskosten door SBZO in samenspraak met een architect berekend. Deze kosten zijn onderverdeeld in kosten voor algemene voorzieningen (zoals kleedruimten, parkeerplaatsen, waterbehandelingssysteem) en kosten specifiek voor een buitenbad en kosten voor een binnenbad.

Op basis hiervan is een inschatting gemaakt van de kosten van alleen nieuw buitenbad of alleen een nieuw binnenbad. Tabel 1 geeft de investeringskosten per alternatief weer. Aangenomen is dat alle investeringen in 2020 plaatsvinden. Tabel 1 Investeringskosten (bedragen maal 1000 €, excl. BTW)

investeringskosten

Nieuw binnen /buitenbad 5.000

Huidige buitenbad 2.000

Nieuw buitenbad 3.161

Nieuw Geen zwembad binnenbad in Oudewater 4.600 0

Tabel 2 geeft de exploitatiebegrotingen weer van de verschillende alternatieven. Hierbij is geen rekening gehouden met aflossing van een lening om de investering te betalen en rentebetalingen over die lening. Wel zijn afschrijvingen meegenomen, de post ‘voorziening groot onderhoud’ is zo berekend dat onderdelen van het zwembad (zoals waterbehandeling, hal, luchtbehandeling) vervangen kunnen worden na de verwachte levensduur. Merk op dat de kosten en opbrengsten van doorgaan met het huidige bad niet gelijk zijn aan de kosten en opbrengsten van het huidige zwembad op dit moment. Er is een inschatting gemaakt van de kosten na de investeringen, hierdoor dalen de energiekosten fors ten opzichte van de huidige stand. Ook is het aantal bezoekers iets gewijzigd. De exploitatieopbrengsten zijn berekend door eerst per alternatief het aantal bezoekers te schatten (dit wordt verderop besproken), deze zijn vermenigvuldigd met de prijs per toegangskaart. De prijs per toegangskaart (zomerabonnement, losse kaartjes, enzovoorts) is gelijk voor alle alternatieven, is zoveel mogelijk gebaseerd op de huidige prijzen en de alternatieven.

Michiel de Nooij Economisch Onderzoek en Advies

5

Maatschappelijke baten zwembad Oudewater

Tabel 2 Exploitatie overzicht van de verschillende alternatieven (bedragen maal 1000 €, excl. BTW) Nieuw binnen /buitenbad

Huidige buitenbad

75 176

18 75

18 111

75 166

0 0

40 145 40 -

35 80 40 75

35 80 40 75

35 110 40 -

0 0 0 -

476

323

358

426

0

14

14

14

13

0

39

39

39

6

0

28

24

28

6

0

0

0

0

0

0

Opbrengsten totaal

30 13 36 70 27 19 26 301

0 0 0 0 0 0 5 82

0 0 0 0 0 0 6 86

30 13 36 70 27 19 24 243

0 0 0 0 0 0 0 0

Exploitatie tekort

-175

-241

-272

-183

0

Kosten Energiekosten Voorziening groot onderhoud Onderhoudskosten klein Personeelskosten Algemene kosten Extra beheerskosten zonder SBZO-vrijwilligers Kosten totaal Opbrengsten Recreatie zomer, abonnement, dagelijks Recreatie zomer abonnement, wekelijks Recreatief zomers losse kaartjes Recreatief zomers buiten Oudewater Recreatief winter (vast) Recreatief winter (los) OZV zwemvereniging Zwemles Doelgroepen Overige verhuur Netto opbrengst horeca

Nieuw Nieuw buitenbad binnenbad

Geen zwembad in Oudewater

Duidelijk is dat de exploitatie van ieder zwembad niet sluitend is. In alle plannen is geen aflossing voorzien van het investeringsbedrag. Wel zitten er in de post groot onderhoud veel reserveringen voor vervangingen voor onderdelen van de investering die vervangen moeten worden. Om de exploitatie en investeringen rond te krijgen is dus gemeentelijke steun nodig.

Ontwikkelmogelijkheden voor woningbouw Als het huidige zwembad niet meer wordt gebruikt (of omdat er een ander zwembad in Oudewater is of omdat er geen zwembad meer is in Oudewater) dan kunnen op die locatie woningen gebouwd worden. Het terrein ligt binnen de hiervoor geldende rode contour. De waarde van de grond hiervoor is (voorzichtig) op € 3,5 tot € 4,5 miljoen geschat. Deze baat is voor alle alternatieven, behalve door met het huidige bad (na investeringen), gelijk en de midden waarde (€ 4 miljoen) is aangehouden. Michiel de Nooij Economisch Onderzoek en Advies

6

Maatschappelijke baten zwembad Oudewater

Effecten op zwemmen en reisgedrag daarvoor De zwemvoorzieningen in Oudewater maken uit voor hoeveel er gezwommen wordt door inwoners van Oudewater en hoeveel ze daarvoor moeten reizen. Beide effecten worden hieronder in een aantal stappen geschat. Zonder zwembad in Oudewater gaat (1) een deel van de zwemmers buiten Oudewater zwemmen, (2) een deel stopt met zwemmen en gaat een andere sport doen en (3) een deel van de zwemmers stopt met zwemmen en gaat minder sporten. Hetzelfde geldt (maar met andere aantallen) in de situatie dat er alleen in de zomer gezwommen kan worden (als er alleen een buitenbad is) of als er alleen binnen gezwommen kan worden (als er alleen een binnenbad is). De eerste paragraaf hieronder schat hoeveel mensen meer gaan zwemmen en hoeveel mensen minder gaan reizen om te zwemmen als er een zwembad in Oudewater is en welke gevolgen dat voor reiskosten en reistijd heeft. De paragraaf daarna schat hoeveel mensen een andere sport gaan doen en hoeveel er meer gesport gaat worden. Daarna worden de gezondheidsbaten geschat van meer gaan sporten als er een zwembad in Oudewater is.

Reistijdswinst en reiskostenvoordeel Tabel 3 bevat een schatting van het aantal bezoekers en bezoeken van het zwembad. De eerste kolom bevat de schatting voor het beoogde nieuwe binnen/buitenbad. Vervolgens is zo goed mogelijk een schatting gemaakt van hoeveel van de bezoeken overblijft en naar elders gaat, als er geen of een beperkter zwembad in Oudewater is. Dit is gebeurd op basis van expert judgement zonder gebruikersonderzoek. Merk op dat: • De gearceerde cellen zijn zwembezoeken die buiten Oudewater plaatsvinden, omdat er voor die activiteit geen alternatief in Oudewater is. Het aantal zwemmers en hun zwemfrequentie waren oorspronkelijk geschat voor het alternatief ‘Nieuw binnen/buitenbad’ ten bate van de exploitatiebegroting van de initiatiefnemers. Hierbij zijn de inschatting zoveel mogelijk gebaseerd op de huidige ervaringen met het bestaande buitenbad. Verschillen met de huidige situatie worden veroorzaakt door twee effecten. Ten eerste, een nieuw zwembad is aantrekkelijker en trekt dus meer mensen. Ten tweede, als mensen om te zwemmen minder hoeven te reizen, dan zullen meer mensen gaan zwemmen en kan de frequentie waarmee wordt gezwommen toenemen. Zo is er een kleine toename van de losse kaartverkoop in de zomer als er een nieuw, aantrekkelijker zwembad is.

Ook gaat de groep abonnementhouders die niet heel fanatiek is, in een nieuw zwembad iets vaker zwemmen (dit heeft wel effect op reistijdsvoordeel en gezondheid maar niet op de inkomsten voor het zwembad). Ook neemt het zwemmen in de winter toe: meer mensen uit Oudewater gaan in de winter zwemmen als ze veel minder ver hoeven te reizen. Ook het ledental van de zwemclub OZV neemt iets toe met een nieuw binnenbad. Zonder nieuw binnenbad daalt het waarschijnlijk iets ten opzichte van de huidige situatie door stokkende aanwas. • Zwemles neemt niet toe met een lokaal binnenbad, aangenomen is dat alle kinderen uit Oudewater leren zwemmen. • Het aantal bezoekers hier is inclusief bezoekers van buiten Oudewater. Hiervoor wordt verderop gecorrigeerd.

Michiel de Nooij Economisch Onderzoek en Advies

7

Maatschappelijke baten zwembad Oudewater

Tabel 3 aantal zwembadbezoeken in de verschillende alternatieven

Recreatief zomer, abonnement, fanatiek Recreatief zomer, abonnement, wekelijks Recreatief zomer, losse kaarten Recreatief zomer, losse kaarten buiten Oudewater Recreatief winter (vast) Recreatief winter (los) OZV Zwemvereniging Zwemles Doelgroepen overige verhuur Totaal in Oudewater Totaal

Nieuw binnen/buitenbad hoe vaak aantal per zwemmers week bezoeken 200 5 20.000

Huidige buitenbad hoe vaak aantal per zwemmers week aantal 200 5 20.000

700

1,25

17.500

700

1.375

0,25

6.875

1.200

0,25

0

0

0

0

200

3

19.200

100

1

110 135 90 0 2.910 2.910

1 14.000

Nieuw buitenbad hoe vaak aantal per zwemmers week aantal 200 5 20.000

Nieuw binnenbad hoe vaak aantal per zwemmers week aantal 180 5 18.000

Geen zwembad in Oudewater hoe vaak aantal per zwemmers week aantal 120 2,5 6.000

700

1,25

17.500

100

1

2.000

100

1

2.000

6.000

1.375

0,25

6.875

75

1

1.500

75

1

1.500

0

0

0

0

0

400

0,25

2.000

400

0,25

2.000

120

2,5

9.600

120

2,5

9.600

200

3 19.200

120

2,5

9.600

3.200

50

1

1.600

50

1

1.600

100

1

3.200

50

1

1.600

2

8.360

80

2

6.080

80

2

6.080

110

2

8.360

80

2

6.080

0 1 0

7.950 4.500 0 87.585

135 0 0 2.100

0 1 0

7.950 0 0 40.000

135 0 0 2.275

0 1 0

7.950 0 0 44.375

135 90 0 990

0 1 0

7.950 4.500 0 64.710

135 0 0 0

0 1 0

7.950 0 0 0

87.585

2.485

65.230

2.660

69.605

1.390

66.710

1.080

Noot 1: Zomer duurt 20 weken en de winter 32 weken. Noot 2: Grijs gearceerde cellen: deze zwemactiviteiten vinden elders plaats. Noot 3: OZV naast de 2 maal trainen per week gedurende het winterseizoen is ook rekening gehouden met 12 wedstrijden per seizoen. Michiel de Nooij Economisch Onderzoek en Advies

8

36.730

Maatschappelijke baten zwembad Oudewater

In totaal daalt het aantal bezoeken van ruim 87 duizend in Oudewater bij een nieuw binnen/buitenbad naar ruim 36 duizend als er geen zwembad in Oudewater is (waarbij die bezoeken dus elders plaatsvinden). Met behulp van de standaard waarden zoals die bij infrastructurele maatschappelijke kostenbatenanalyses4 gebruikelijk zijn, is hier de maatschappelijke waarde van een zwembad dicht bij de mensen uitgerekend. Bij het berekenen van de reisvoordelen van een zwembad in de eigen gemeente is het cruciaal waar mensen zonder zwembad in Oudewater heen gaan. Het dichtstbijzijnde en snelst te bereizen zwembad is het zwembad in Harmelen. Dit ligt op 13,3 kilometer enkele reis en 17 minuten met de auto van het huidige zwembad in Oudewater. Het zwembad in Woerden dat deels een alternatief is, ligt verder weg en duurt iets langer (14,1 kilometer en 18 minuten). Uitgegaan is van het zwembad in Harmelen. Gerekend is met 0,19 ct/km reiskosten. Er is uitgegaan van een persoon per auto. Als er meerdere personen per auto reizen dan dalen de reiskosten, de waarde van de tijd verandert niet. Dit is mogelijk een overschatting. Echter hiertegenover staat ook een onderschatting, namelijk er is vanuit gegaan dat een bezoek voor leszwemmen een persoon reistijd kost, terwijl er meestal meer personen reizen.

Voor de tijdswaardering is uitgegaan van een reistijdwaarde van €8,61 per uur.5 Extra aanname: 95 procent van de zwemmers komt uit Oudewater. De kosten en baten van de 5 procent van buiten Oudewater zijn niet van belang voor de politiek in Oudewater die over het zwembad beslist. In de berekening van de reiskosten is daarom het aantal zwembadbezoeken met 5 procent verlaagd. Tabel 4 Bespaarde reiskosten t.o.v. geen zwembad in Oudewater (bedragen maal 1000 €, per jaar)

reiskosten reistijd Welzijnswinst extra vraag/rule of half Totaal

Nieuw binnen /buitenbad 176 170 240

Huidige buitenbad 55 53 134

Nieuw buitenbad 55 53 155

Nieuw binnenbad 167 161 141

Geen zwembad in Oudewater 0 0 0

587

243

264

469

0

De tabel geeft de bespaarde reiskosten weer ten opzichte van de situatie zonder zwembad in Oudewater. Zonder zwembad in Oudewater maken inwoners van Oudewater reiskosten en kost het extra reistijd om elders te zwemmen. Lokaal kunnen zwemmen maakt de keuze om te zwemmen aantrekkelijker. Iemand die door minder afstand besluit te gaan zwemmen heeft hierdoor een welvaartswinst. Deze welvaartswinst is geschat op de helft van het voordeel dat een

4

Voor de methode zie Romijn en Renes (2013). Gebaseerd op de waarde van €7,5 per uur voor reizen per auto overige motieven (niet zakelijk, en niet woon-werkverkeer. Bron: Kennisinstituut voor Mobiliteitsbeleid (2013) De maatschappelijke waarde van kortere en betrouwbaardere reistijden). Deze waarde is prijspeil 2010, deze is met inflatiecijfers van het CPB geactualiseerd naar het zichtjaar 2020, zodat deze met de overige cijfers vergelijkbaar is. 5

Michiel de Nooij Economisch Onderzoek en Advies

9

Maatschappelijke baten zwembad Oudewater

zwemmer heeft die zowel in Oudewater als elders zwemt. De zwemmer die zowel in Oudewater als elders zwemt, heeft het voordeel van reistijdswinst en reiskostenbesparing. Dit is de toepassing van de rule of half6. Een analogie kan het verduidelijken. Stel dat er een ijscozaak in Oudewater zit waar de ijsjes €5 per stuk kosten. Als vervolgens de prijs van ijsjes daalt naar €3 dan neemt de vraag toe (meer mensen kopen ijs). Iemand die nu wel een ijsje koopt maar eerst niet, gaat door de prijsverlaging erop vooruit, namelijk wat hem het ijsje waard is (meer dan €3 maar minder dan €5) minus wat hij moet betalen. Gemiddeld (bij de vaak veronderstelde lineaire vraagcurve) zal het ijsje mensen die bij de lage prijs wel een ijsje kopen maar niet bij de hoge prijs €4 euro waard zijn. Nieuwe kopers gaan er dus gemiddeld €1 op voor uit. Dit is de helft van de mensen die in de oude situatie ook ijs kochten (hun winst is de prijsdaling van €2). Als er een lokaal zwembad is dalen deze kosten, vandaar de baat in de tabel. Hierbij gaat het om zowel de daadwerkelijke kosten als de kosten van de tijd, als de invloed van de reiskosten op de gemaakte keuzes. Met een nieuw binnen/buitenbad in Oudewater dalen de reiskosten met €176 duizend7, de bespaarde reistijd is €170 duizend8, de welvaartswinst door een lokaal goedkoper te bereiken zwembad is €240 duizend9.

Waardoor het totale reisvoordeel optelt tot €587 duizend10 per jaar. Een nieuw binnen/buitenbad geeft de meeste reistijdsbaten, gevolgd door een nieuw binnenbad. De reistijdsbaten van de buitenbaden zijn minder dan de helft van die van een nieuw binnen/buitenbad. Een nieuw buitenbad geeft iets meer baat dan door met het huidige bad, maar dat verschil is klein.

Effect op het sportgedrag Naast een reisvoordeel heeft het hebben van een zwembad het voordeel dat mensen uit een breder sportaanbod kunnen kiezen. Hierdoor wordt meer gesport en er worden sporten gekozen die mensen leuker vinden en beter bij hun talent passen. Als er meer gezwommen wordt, wordt er meer gesport. Dit is goed voor de gezondheid. Maar niet iedereen die meer gaat zwemmen gaat ook meer sporten. Deels treedt een verschuiving op van de ene sport naar zwemmen. Daarom zijn hier aannames gemaakt over welk deel van extra zwemactiviteit (ten opzichte van het nulalternatief) extra beweging is, en welk deel leidt tot minder andere sport en niet meer bewegen. In tabel 5 hieronder staan hiervoor de belangrijkste aannames. De aannames zijn zo goed mogelijk ingeschat. Zo is aangenomen dat de leden van de zwemvereniging relatief fanatieke sporters zijn , dat recreatief zwemmen in zomer en winter met een los kaartjes meestal incidenteel sporten is

6

Deze aanpak is standaard in maatschappelijke kosten-batenanalyses, zie de MKBA handleiding van het Centraal planbureau en het Planbureau voor de Leefomgeving; Romijn en Renes, 213 7 =reiskosten in alternatief met nieuw binnen/buitenbad- reiskosten situatie zonder zwembad in Oudewater = 0 – 36.730 zwemmers elders*13.3 km enkele reis*2* 0.19€/km*95% 8 waarde reistijd in alternatief met nieuw binnen/buitenbad- waarde reistijd situatie zonder zwembad in Oudewater=0-36730 zwemmers elders * 17 minuten / 60 minuten per uur * 2 * €8.61 per uur * 95% 9 =0-50855 afhakers*(13.3 km enkele reis*2* 0.19€/km*95% + 17 minuten / 60* 2 * €8.61 per uur * 95%)/2 10 587=176+170+240 (er treedt een klein verschil op in de tekst omdat daar afgeronde getallen zijn gepresenteerd terwijl met niet afgeronde cijfers is gerekend.

Michiel de Nooij Economisch Onderzoek en Advies

10

Maatschappelijke baten zwembad Oudewater

waarbij wel lokaal zwemmen maar niet elders leidt tot extra beweging. Voor de zwemles is aangenomen dat alle kinderen toch hun zwemles krijgen ook als er geen lokaal zwembad is. Dus hier treedt geen effect op. Tabel 5 Aannames verandering en daling sportgedrag als er geen zwembad in Oudewater is. welk deel van de daling van het aantal zwembadbezoeken wordt vervangen door een andere sport

welk deel van de daling van het aantal zwembadbezoeken wordt vervangen door minder sport

0,5

0,5

0,5 0,5

0,5 0,5

0 0,5 0 0,75

1 0,5 1 0,25

0,5

0,5

Recreatief zomer, abonnement, fanatiek Recreatief zomer, abonnement, wekelijks Recreatief zomer, losse kaarten Recreatief zomer, losse kaarten buiten Oudewater Recreatief winter (vast) recreatief winter (los) OZV zwemvereniging zwemles doelgroepen overige verhuur

Gezondheidswinst Met behulp van tabel 3 en 5 is het aantal extra zwembadbezoeken uitgerekend in de verschillende alternatieven, steeds ten opzichte van de situatie van geen zwembad in Oudewater, waarin er wel gezwommen wordt maar niet in Oudewater zelf. De eerste regel in tabel 6 bevat de extra zwembadbezoeken in de verschillende alternatieven. Bij een nieuwe binnen/buitenbad wordt het meeste meer gezwommen. De andere alternatieven met een zwembad ontlopen elkaar niet veel.

Michiel de Nooij Economisch Onderzoek en Advies

11

Maatschappelijke baten zwembad Oudewater

Tabel 6 Waardering gezondheidswinst door extra zwemmen

extra zwembadbezoeken waarvan door mensen dat voldoende beweegt weken per jaar11 percentage zwemmers uit Oudewater aantal personen over hoeveel jaar aantal gewonnen levensjaren per jaar QALY LAAG (×€1000) QALY HOOG (×€1000) Gezondheidswinst per jaar (laag) (×€1000) Gezondheidswinst per jaar hoog) (×€1000) Gezondheidswinst per jaar (laag) verdisconteerd. (×€1000) Gezondheidswinst per jaar (hoog) verdisconteerd. (×€1000)

Nieuw Geen binnen Huidige Nieuw Nieuw zwembad in /buitenbad buitenbad buitenbad binnenbad Oudewater 24.658 13.250 15.438 15.220 0 50% 50% 50% 50% 50% 45 95% 260 40 7 50 100 325

45 95% 140 40 3 50 100 175

45 95% 163 40 4 50 100 204

45 95% 161 40 4 50 100 201

45 95% 0 40 0 50 100 0

651

350

407

402

0

100

54

62

62

0

199

107

125

123

0

Het waarderen van dit gezondheidseffect is lastig omdat hier nog weinig ervaring mee is. Een ruwe benadering zoals die eerder gevolgd is12, is hier ook gevolgd. Een nieuw binnen/buitenbad leidt tot 24.658 extra sportactiviteiten. Aangenomen is dat de helft daarvan gebeurd door mensen die al genoeg bewegen, dus daarvan zijn geen gezondheidsbaten meegenomen. Uitgaande van 45 weken zwemmen per jaar en eenmaal per week door de mensen die extra zwemmen en 95% bezoekers uit Oudewater dan zijn er met een nieuw binnen/buitenbad 26013 extra mensen die door dit nieuw zwembad wel genoeg bewegen. Hierdoor leven deze mensen naar verwachting gemiddeld 1 jaar langer14, waarbij dit effect over 40 jaar optreedt. Gemiddeld is hierdoor de jaarlijkse

11

In de berekening is uitgegaan van 45 weken per jaar bewegen bij een buitenbad. Dit is langer dan een buitenbad open is. Een alternatief was geweest om uit te gaan van 20 weken (openingsduur van een buitenbad) en de winst per persoon ook proportioneel te verlangen. De toegenomen levensverwachting zou dan 5,3 maanden per persoon zijn. Dit zou dezelfde uitkomst geven. 12 Zie Michiel de Nooij en Peter Horsselenberg (2016) Dam tot Damloop 2013: meer maatschappelijke dan economische waarde. TPEdigitaal 2016 jaargang 10(1) pagina 88-102. Deze benadering is ook gevolgd bij de analyse van het zwembad in Abcoude (zie noot 3). 13 24.658*50%/45*95% 14 Over dit effect wordt nog veel onderzoek gedaan en is het laatste woord nog niet gezegd. Ik heb mij onder andere gebaseerd op Moore e.a. (2012) die een toename van de levensverwachting van 1,8 jaar vonden voor personen die voldoende gingen bewegen als ze eerst niet voldoende bewogen. Lee e.a. (2012) schatten de toename van de levensverwachting in Nederland op 0,29 jaar (0.00 tot 0.59), wat een gemiddelde is voor mensen die nu al voldoende bewegen en mensen die te weinig bewegen. Van Kreijl & Knaap (2004, p. 233) schatten dat als de gemiddeld Nederlander wekelijks zeker vijf maal een half uur matig intensief zou bewegen dat dan de gemiddelde levensverwachting met 0,7 jaar zou stijgen. Moore, S. C., Patel, A. V., Matthews, C.

E., Berrington de Gonzalez, A., Park, Y., Katki, H. A., Linet, M. S., Weiderpass, E., Visvanathan, K., Helzlsouer, K. J., Thun, M., Gapstur, S. M., Hartge, P., & Lee, I. M.

Michiel de Nooij Economisch Onderzoek en Advies

12

Maatschappelijke baten zwembad Oudewater

gezondheidswinst 7 jaar (zeven personen die een jaar langer leven).15 De waarde per gewonnen gezond levensjaar is €50.000 of €100.000.16 Dan is de jaarlijkse gezondheidswinst 325 duizend tot 651 duizend euro per jaar. Omdat dit effect in de loop van de tijd optreedt is het verdisconteerd met 3 procent over 40 jaar (de termijn dat het effect gemiddeld optreedt). Hierdoor is de waarde voor het gezondheidseffect voor het nieuwe binnen/buitenbad €100 tot €199 duizend euro per jaar. De gezondheidsbaten in de andere alternatieven met een zwembad zijn iets meer dan de helft hiervan. Merk op dat dit naar alle waarschijnlijkheid een onderschatting van de waarde van de gezondheidswinst is: (i) de wijze van disconteren is hier mogelijk te conservatief. (ii) in deze schatting zitten nog geen voordelen van kostenbesparing in de gezondheidszorg in en ook beter functioneren ook als niet langer wordt geleefd is niet meegenomen (langer gezond blijven) . Dit laatste effect kan fors zijn.17

Overige effecten Naast bovenstaande effecten is er nog een aantal andere, lastig kwantificeerbare en waardeerbare effecten. Zo heeft een lokaal zwembad positieve baat voor de sociale contacten van zwemmers en vrijwilligers, een lokaal zwembad kan een klein positief effect hebben op de lokale werkgelegenheid deze effecten zijn lastig te kwantificeren en waarderen. Daarom zijn ze niet meegenomen. Duidelijk is wel dat ze de conclusie eerder versterken dan tegenspreken.

Resultaten In deze paragraaf rekenen we uit hoe de maatschappelijke baten zich verhouden tot de maatschappelijke kosten. Daartoe zijn alle hierboven besproken effecten opgeteld. In deze paragraaf is dat gedaan door de jaarlijkse effecten op te tellen. In de bijlage is een optelling opgenomen over 50 jaar (de levensduur). Dat is een meer gangbare benadering bij MKBAs, tegelijk sluit de jaarlijkse kosten en baten optelling meer aan bij de lokale discussies. Praktisch gezien maakt het niet uit, er komt hetzelfde uit. Ter toelichting twee punten: • Bij de berekening van de jaarlijkse effecten zijn de eenmalige investeringskosten en de eenmalige baat van woningbouw omgerekend naar een jaarlijks bedrag. De omrekening is zo

(2012). Leisure time physical activity of moderate to vigorous intensity and mortality: A large pooled cohort analysis. PLoS Medicine, 9(11). doi:10.1371/journal.pmed.1001335 Lee, I. M., Shiroma, E. J., Lobelo, F., Puska, P., Blair, S. N., & Katzmarzyk, P. T. (2012). Effect of physical inactivity on major non-communicable diseases worldwide: An analysis of burden of disease and life expectancy. The Lancet, 380(9838), 219–229. doi:10.1016/S0140-6736(12)61031-9 van Kreijl, C. F., & Knaap, A. G. A. C. (Eds.). (2004). Ons eten gemeten. Gezonde voeding en veilig voedsel in Nederland. (RIVM Report 270555007). Bilthoven. 15 260/40 16 Dit zijn de twee waarden die de ‘Werkwijzer MKBA in het sociale domein’ voorschrijft (SEO, 2016). 17 Zie bijvoorbeeld Ecorys (2017) ‘De sociaaleconomische waarde van sporten en bewegen’ schat de waarde van voldoende bewegen op €25.000-€100.000 per persoon. Hierin bleken de arbeidsbaten van bewegende burgers nog veel groter dan de gezondheidsbaten.

Michiel de Nooij Economisch Onderzoek en Advies

13

Maatschappelijke baten zwembad Oudewater

•

gedaan dat de bedragen over 50 jaar (de levensduur van het zwembad) opgeteld en verdisconteerd met 3 procent gelijk is aan het eenmalige bedrag nu. Dus een investering van €5 miljoen staat gelijk aan een jaarlijkse kost van €187 duizend. Voor de leesbaarheid is van de gezondheidswaarde steeds alleen de lage schatting meegenomen. Dit is een conservatieve aanpak omdat het alle zwembadalternatieven benadeelt, maar het alternatief met het nieuwe binnen/buitenbad het meeste. Het meenemen van de hoge waarde had niet tot een andere uitkomst geleidt.

Tabel 7 Jaarlijkse kosten en baten ten opzichte van het nulalternatief (Geen zwembad in Oudewater) (bedragen maal 1000 €, per jaar) Nieuw Geen binnen Huidige Nieuw Nieuw zwembad in /buitenbad buitenbad buitenbad binnenbad Oudewater Exploitatie kosten totaal (a) -476 -323 -358 -426 0 Exploitatie opbrengsten totaal (b) 301 82 86 243 0 Exploitatiesaldo (a+b) -175 -241 -272 -183 0 Investeringskosten als jaarlijks bedrag -187 -75 -118 -172 0 Minder reiskosten (c) 176 55 55 167 0 Minder reistijd (d) 170 53 53 161 0 Reiskosten en reistijd rule of half (e) 240 134 155 141 0 Gezondheidswinst per jaar (laag) (f) 100 54 62 62 0 Maatschappelijke baten (c+d+e+f) 686 297 326 531 0 Mogelijkheid tot woningbouw als jaarlijks bedrag 0 -150 0 0 0 Saldo: Totaal baten - kosten 325 -169 -64 176 0 Resultaten • In ieder alternatief is er een exploitatietekort. Dit is het kleinste bij een nieuw binnen/buitenbad en het grootst bij een nieuw buitenbad. Daar komt nog de investeringskosten omgerekend naar jaarlijks bedrag bij. Deze zijn het hoogste voor een nieuw binnen/buitenbad. • De maatschappelijke baten zijn het hoogste voor een nieuw binnen/buitenbad, gevolgd door een nieuw binnenbad. De maatschappelijke baat voor een buitenbad is half zo hoog als voor een nieuw binnen/buitenbad.

• Alleen doorgaan met het huidige buitenbad (na noodzakelijke investeringen) heeft een negatieve baat voor mogelijkheid tot woningbouw, omdat woningbouw op de locatie van het huidige zwembad alleen in dit alternatief niet mogelijk is. • Het saldo voor een nieuw binnen/buitenbad is het hoogst, op afstand gevolgd door het saldo van een nieuw binnenbad. De saldi voor de buitenbaden zijn negatief, wat wil zeggen dat deze alternatieven minder aantrekkelijk zijn dan geen zwembad in Oudewater. Door met het huidige zwembad heeft het meest negatieve saldo. • De hoofdconclusie is dat het maatschappelijke saldo (baten min kosten) het hoogste en positief is voor het alternatief nieuw binnen/buitenbad. Dit alternatief vergroot de welvaart van de inwoners van Oudewater dus het meest.

Michiel de Nooij Economisch Onderzoek en Advies

14

Maatschappelijke baten zwembad Oudewater

Figuur 1 illustreert deze uitkomst grafisch. Onder de as staan de kosten, er boven de baten. Het vierkantje geeft het saldo van kosten en baten weer. Duidelijk is dat de kosten en baten in het alternatief met een binnen/buitenbad het grootste zijn, en dat het saldo in dat alternatief het grootste is. Figuur 1 Jaarlijkse kosten en baten ten opzichte van het nulalternatief (Geen zwembad in Oudewater) (bedragen maal 1000 €, per jaar)

Tot slot (zie Tabel 8) is nog uitgerekend wat een uitgave van de overheid waarschijnlijk aan rendement heeft. Daarbij zijn een aantal vereenvoudigende aannames noodzakelijk. Aangenomen is dat het tekort van de exploitatie en de investeringskosten door de overheid worden betaald (de markt verdient deze uitgaven niet terug en doet ze dus niet). Het rendement wordt bepaald door de maatschappelijke baten te delen door deze kosten voor de overheid. Het nieuwe binnen/buitenbad heeft een rendement van €1,90. Dat wil zeggen dat een euro van de overheid in de maatschappij een baat van €1,90 genereerd. De beide buitenbaden hebben een negatief rendement: een uitgave van €1 levert in de samenleving minder dan een euro op.

Michiel de Nooij Economisch Onderzoek en Advies

15

Maatschappelijke baten zwembad Oudewater

Tabel 8 Maatschappelijk rendement voor de overheid

Nieuw binnen /buitenbad Exploitatie en investeringskosten Exploitatie baten Financieel tekort Totale maatschappelijke baten Maatschappelijk rendement: hoeveel levert een euro van de overheid de maatschappij op.

Geen zwembad Huidige Nieuw Nieuw in buitenbad buitenbad binnenbad Oudewater

-663 301 -362 686

-397 82 -316 147

-476 86 -390 326

-598 243 -355 531

0 0 0 0

1,90

0,47

0,84

1,49

0

Gevoeligheidsanalyse Voor een aantal belangrijke aannames is een gevoeligheidsanalyse uitgevoerd (zoals geen extra beheerskosten zonder SBZO bij een buitenbad, alle investeringskosten 50 procent hoger, een hoger percentage bezoekers van buiten (20 procent in plaats van 5 procent), geen afschrijvingen omdat dit deels overlapt met de investeringen, half zo hoge investeringskosten voor het huidige buitenbad in combinatie met hogere energiekosten en lagere afschrijvingen). Dit heeft wel effect op de waarden, maar niet op de tekens en ook niet op de voorkeursvolgorde van de alternatieven. Een nieuw binnen/buitenbad scoort het best, gevolgd door een nieuw binnenbad. Een buitenbad scoort altijd slecht.

Conclusie Duidelijk is dat het saldo van maatschappelijke baten en kosten van een nieuw binnen/buitenbad hoger zijn dan de saldi in de alternatieven. Een buitenbad scoort altijd slecht. Dus een nieuw binnen/buitenbad vergroot de welvaart van Oudewater en haar inwoners het meeste.

Michiel de Nooij Economisch Onderzoek en Advies

16

Maatschappelijke baten zwembad Oudewater

Bijlage Kosten en Baten: de netto contante waarde optelling In een maatschappelijke kosten-batenanalyse is het gebruikelijk om kosten en baten gedurende tijd dat een project (hier het zwembad gedurende 50 jaar) bestaat op te tellen. Waarden in de toekomst worden verdisconteerd: een bedrag dat een jaar verder in de toekomst ligt wordt 3 procent minder waard. Tabel 9 geeft deze optelling. De uitkomst is hetzelfde, de bedragen zijn alleen anders. De uitkomst is dat een nieuw binnen/buitenbad het best is voor de welvaart in Oudewater, gevolgd door een nieuw binnenbad. Door met het huidige bad na investeringen of een nieuw buitenbad scoren slechter dan het alternatief zonder zwembad in Oudewater. Het plan van SBZO is dus het beste voor de welvaart. Tabel 9 Netto contante waarde van kosten en baten ten opzichte van het nulalternatief (Geen zwembad in Oudewater) (bedragen maal 1000 €, opgeteld over 50 jaar, discontovoet 3%)

Exploitatie kosten totaal (a) Exploitatie opbrengsten totaal (b) Exploitatiesaldo (a+b) Investeringskosten Minder reiskosten (c) Minder reistijd (d) Reiskosten en reistijd, rule of half (e) Gezondheidswinst per jaar (laag) (f) Maatschappelijke baten (c+d+e+f) Mogelijkheid tot woningbouw Saldo: Totaal baten - kosten

Geen Nieuw zwembad binnen Huidige Nieuw Nieuw in /buitenbad buitenbad buitenbad binnenbad Oudewater -12.717 -8.620 -9.571 -11.380 0 8.047 2.178 2.299 6.486 0 -4.670 -6.442 -7.272 -4.894 0 -5.000 -2.000 -3.161 -4.600 0 4.714 1.476 1.476 4.457 0 4.551 1.425 1.425 4.303 0 6.414 3.594 4.146 3.781 0 2.666 1.433 1.669 1.646 0 18.344 7.928 8.716 14.186 0 0 -4.000 0 0 0 8.674 -4.514 -1.717 4.692 0

Michiel de Nooij Economisch Onderzoek en Advies

17