D02. Progressief Oudewater, Initiatiefvoorstel Burgerberaad Oudewater.pdf

Initiatiefvoorstel Opsteller Vergadering van

Kenmerk Z/26/095736 D/26/ Portefeuillehouder Burgemeester A. Jongerius Portefeuille Participatie Onderwerp Initiatiefvoorstel ‘Burgerberaad bredere toekomstvisie van de gemeente Oudewater’ Inleiding In 2025 is een nieuwe samenwerkingsovereenkomst aangegaan tussen Oudewater en Woerden voor de duur van vier jaar. De samenwerkingsovereenkomst loopt tot 31 december 2029. De raad heeft aangegeven bij het besluit in 2025 dat zij in een breder, regionaal perspectief wil nadenken over de toekomst van de gemeente Oudewater. Deze analyse van alternatieve scenario’s voor samenwerking in de regio, vraagt om een concrete aanpak. In de Oudewaterse samenleving en ook onder raadsleden leeft een sterk sentiment om als zelfstandige gemeente te blijven bestaan. In de praktijk is het niet altijd duidelijk welke waarde inwoners hechten aan zelfstandigheid. En ook niet altijd duidelijk wat die zelfstandigheid mag kosten. De bredere vraag is wat inwoners verwachten van een gemeentebestuur en wat inwoners verwachten van samenwerking tussen inwoners en gemeentebestuur. Vervolgvragen zijn welke samenwerkingsvormen tussen inwoners en gemeente én in de regio passend zijn voor Oudewater. Die vragen raken iedere inwoner van Oudewater. Het toekomstperspectief voor Oudewater is een complex vraagstuk, dat elke inwoner raakt, geen éénduidig antwoord heeft, en waar emoties en feiten door elkaar kunnen lopen.

Het is een vraagstuk dat betrokkenheid van inwoners vereist en van de politiek vraagt dat we die betrokkenheid faciltieren en waarderen. Zonder zorgvuldige raadpleging van onze inwoners ontbreekt een belangrijke deel van de informatie die wij als gemeenteraad nodig hebben om straks een gefundeerd besluit te nemen. Afgelopen jaren zijn in verschillende gemeenten burgerberaden georganiseerd met diverse onderwerpen. Met een burgerberaad vragen we inwoners om met oplossingen te komen bij complexe vraagstukken waarbij de politiek hulp kan gebruiken. Een evaluatie vanuit Binnenlandse Zaken laat zien dat met de juiste randvoorwaarden deze burgerberaden heldere en bruikbare adviezen geven aan het gemeentebestuur en een positieve aanvulling zijn op de representatieve

1

democratie. In enkele gemeenten heeft ook het toekomstperspectief van de gemeente centraal gestaan voor het burgerberaad, zoals in Dronten1 en Oostzaan2. In Dronten was de uitgangsvraag voor het toekomstberaad ‘Wat hebben we nodig om in 2050 gezond en gelukkig te zijn’. Kinderen werden betrokken als toekomstexperts. De verwachting was dat zij vrijer konden denken en die verwachting bleek te kloppen. De opbrengst van het beraad bleek veel groter dan de input voor het opstellen van een toekomstvisie alleen. Het bracht ook vertrouwen en verbinding tussen deelnemers. In Oostzaan heeft een burgeradviesraad advies gegeven over een gemeentelijke herindeling. De deelnemers zijn met elkaar op zoek gegaan naar wat de gezamenlijke identiteit is en hoe deze behouden kan worden. Er lagen meerdere scenario’s voor herindeling en deze zijn op basis wat voor inwoners belangrijk is afgewogen. De burgeradviesraad gaf een concreet advies over het voorkeursscenario. Beide voorbeelden laten zien dat een burgerberaad een zeer geschikte methode is voor vragen om advies over de toekomst van een gemeente. Het voorstel is om onze inwoners om advies te vragen over het bredere toekomstperspectief van Oudewater in de vorm van een burgerberaad. Daarmee wordt ‘Spoor 2’ van het besluit over de samenwerking met Woerden ingevuld mét onze inwoners.

Het onderwerp is complex, met meerdere perspectieven en achterliggende vragen waar via een burgerberaad inzicht in verkregen kan worden. De te maken keuzes hebben een grote impact op iedere inwoner van Oudewater. Volgens ons participatiekader vraagt een onderwerp dat zo groot is om een zeer intensieve vorm van participatie. Het bredere toekomstperspectief van Oudewater is daarmee een goed onderwerp voor het eerste burgerberaad van Oudewater.

De raad besluit: 1. het college van burgemeester en wethouders op te dragen een burgerberaad te organiseren met

de inwoners van Oudewater over het bredere toekomstperspectief van Oudewater met focus op de relatie tussen gemeente en inwoners en de gewenste samenwerking in de regio die daarbij past; 2. het college van burgemeester en wethouders op te dragen dit initiatiefvoorstel op zo kort mogelijke termijn ten uitvoer te brengen en zo nodig beslissingen van de raad voor te bereiden om die uitvoer te bespoedigen; 3. om voor de uitvoering van dit besluit totaal een incidenteel budget van 225.000 euro te reserveren in de begroting van 2027.

De bevoegdheid van de raad komt voort uit de volgende wet- en/of regelgeving Artikel 147, tweede lid juncto artikel 108, eerste lid Gemeentewet.

Beoogd effect Het doel is inwoners op een constructieve en intensieve wijze betrekken in de totstandkoming van een besluit over de toekomst van Oudewater. Het beraad moet antwoord geven op meerdere vragen gerelateerd aan wat voor type gemeente Oudewater wil zijn, wat de identiteit bepaalt van Oudewater en welk vormen van samenwerking tussen inwoners en gemeente en binnen de regio passend zijn voor Oudewater.

1 Dronten_Toekomstvisie 2050 burgerberaad 2 Oostzaan nadenken-over-toekomst-oostzaan_burgeradviesraad

2

Argumenten De gemeenteraad heeft de bevoegdheid om besluiten te nemen over de samenwerking en herindeling. Een besluit is nog niet genomen en er is nog geen beleid vastgesteld. Besluiten over de toekomst van een gemeente met een rijke historie zoals Oudewater kunnen niet uitsluitend in de raadszaal worden genomen. Het onderwerp leeft sterk in de samenleving. Er mogen keuzes gemaakt worden maar er zijn in deze fase geen duidelijke juiste keuzes. Keuzes hebben impact op de samenwerkingsvorm tussen inwoners en gemeentebestuur. Een discussie met nieuwe benaderingen over de toekomst van Oudewater en het soort gemeente wat we willen zijn, kan de samenleving versterken en verbinden. Inwoners hebben nog geen gelegenheid gehad om verschillende scenario’s en de gevolgen hiervan op lange termijn te overwegen. Een burgerberaad haalt de discussie uit de sfeer van partijpolitiek en emotionele polarisatie, door burgers op basis van feiten en dialoog tot gezamenlijke afwegingen te laten komen. Het beraad verduidelijkt niet alleen wat de gemeente moet doen, maar ook wat de actieve rol van de Oudewaterse burger kan zijn in een kleine gemeente (de 'doe-democratie') en vormt op die manier de basis voor het inrichten van die gemeente. De urgentie om nu te starten met het opzetten van burgerberaad is groot. Het opzetten en uitvoeren van een beraad kost tijd.

Het advies van inwoners is nodig in 2027 om een gefundeerd besluit te kunnen nemen over de samenwerking met Woerden.

Kanttekeningen Het risico bestaat dat burgers adviezen geven die financieel, juridisch of praktisch onuitvoerbaar zijn. Dit wordt ondervangen door een duidelijk kader, toegang tot een verscheidenheid aan experts tijdens het beraad en toegang tot ambtelijke adviezen over haalbaarheid en verwachte kosten. Er moet streng worden toegezien op een gewogen loting, zodat niet alleen de 'usual suspects' (hoogopgeleide of reeds politiek actieve burgers) deelnemen. Zo wordt een selectiebias voorkomen. Een burgerberaad is een gedegen en grondige vorm van participatie. De inwoners die deelnemen steken hier veel tijd in en voelen zich sterk betrokken. Het is dan ook van belang dat we vanuit de politiek bereid zijn de adviezen van het burgerberaad zeer serieus te nemen in onze besluitvorming. Doen we dat niet, dan lopen we het risico het vertrouwen van inwoners in het gemeentebestuur sterk te schaden. Een duidelijk vooraf omschreven mandaat en de politieke bereidheid om hieraan vast te houden moet dit risico ondervangen. Het kan zijn dat uit het burgerberaad blijkt dat inwoners sterk van mening verschillen over de gewenste toekomst en mogelijke scenario’s en dat er weinig breed gedragen adviezen uit komen. Dat maakt ook besluitvorming door de gemeenteraad daarna meer complex. Dit wordt ondervangen in het burgerberaad zelf, door voldoende tijd te nemen voor de verdiepende dialoog.

Een burgerberaad heeft juist als doel om tot consensus te komen over een groot deel van de adviezen.

3

Financiën Dit voorstel vereist een incidenteel budget van 225.000 euro. Dit bedrag is gebaseerd op 150.000 euro voor het burgerberaad zelf en 75.000 euro voor ambtelijke ondersteuning op basis van 0,5 fte startend in 2026. Het budget voor het burgerberaad en de ambtelijke ondersteuning komt ten laste van de programmabegroting van 2027, waarin op dit moment een overschot is begroot van 630.000 euro. Er is geen budget gereserveerd voor de uitvoering van het advies.

Alternatief Naast een burgerberaad zijn er verschillende alternatieve aanpakken mogelijk, variërend van de reguliere besluitvorming door de gemeenteraad met individueel inspreekrecht tot meer interactieve vormen zoals digitale enquêtes via denkmeeoudewater.nl, fysieke inloopavonden of een raadplegend referendum. Hoewel deze alternatieven over het algemeen kostenefficiënter en eenvoudiger uit te voeren zijn, brengen ze aanzienlijke nadelen met zich mee ten opzichte van een burgerberaad. De alternatieve aanpakken zijn minder geschikt voor complexe vraagstukken waarbij nuances en de afruil tussen kosten en baten (bijv. "willen we meer belasting betalen voor zelfstandigheid?") cruciaal zijn en eenvoudige voor- of tegenvragen de inhoud niet dekken en mogelijk zelfs de discussie in de samenleving polariseren. Ook kan de representativiteit van de uitkomsten niet gegarandeerd worden, terwijl hier bij een burgerberaad door de loting op gestuurd wordt. Het ontbreekt bij de alternatieve aanpakken vooral aan een verdiepende dialoog tussen inwoners, waardoor verrijkende inzichten niet ontstaan, geen zicht is op waarom een bepaald advies of voor- of tegenstem gegeven wordt. Wanneer de besluitvorming enkel door de raad of via oppervlakkige inspraak plaatsvindt is er een groot risico op een gebrek aan maatschappelijk draagvlak en een verder dalend vertrouwen in de lokale politiek.

Uitvoering Voor de uitvoering van het burgerberaad verwijzen we naar het plan van aanpak in bijlage 2 van dit initiatiefvoorstel. Dit plan van aanpak vormt de basis en vraagt om verdere uitwerking binnen de projectgroep.

Communicatie Het burgerberaad organiseren we voor een eerste keer. Het is belangrijk dat we goed uitleggen wat een burgerberaad inhoudt, wat deze groep inwoners gaat doen en hoe iedere inwoner hieraan kan bijdragen. Het is ook belangrijk dat alle inwoners gedurende de looptijd van het beraad geïnformeerd worden over de voortgang. 4

Berichtgeving vanaf start zal plaatsvinden via de gebruikelijke mediakanalen zoals de IJsselbode en de sociale mediakanalen van de gemeente Oudewater. Op de gemeentewebsite komt een speciale projectpagina gedurende het beloop van het burgerberaad. De gemeenteraad wordt tussentijds vanuit het college op de hoogte gehouden over de voortgang van het beraad, maar maakt geen onderdeel uit van de discussies die gevoerd worden in het burgerberaad.

Samenhang met eerdere besluiten ● ●

Raadsbesluit Samenwerking Oudewater Woerden D/25/185810 / Z/23/064380 Participatiekader gemeente Oudewater 2023

Bijlagen ● ●

Toelichting burgerberaad voorgesteld plan van aanpak burgerberaad Oudewater

De indiener: Progressief Oudewater fractie Namens de Progressief Oudewater fractie Annemarie van ’t Veen Raadslid

5

Bijlage 1 Toelichting op burgerberaad

Een burgerberaad is een vorm van deliberatieve democratie waarin een gelote groep inwoners samenwerkt om een oplossing te vinden voor een complex maatschappelijk vraagstuk. Het is geen vervanging van de gemeenteraad, maar een krachtige aanvulling hierop. Het advies van het burgerberaad helpt de gemeenteraad betere besluiten te nemen die breed gedragen zijn. Bij een burgerberaad wordt een groep inwoners samengesteld op basis van een gewogen loting onder alle inwoners, en gevraagd om deel te nemen aan het beraad. Doorgaans is de omvang van de groep rond 100 personen. Er wordt op gelet dat de deelnemers een redelijke afspiegeling vormen van de samenleving. Een burgerberaad zorgt ervoor dat gewone inwoners en niet de inwoners die altijd inspreken, zeggenschap krijgen bij politieke besluiten. Een burgerberaad doorloopt drie fases, de informatiefase, de dialoogfase en de besluitfase. In de informatiefase worden de deelnemers bijgepraat door experts en belanghebbenden vanuit verschillende invalshoeken. Zo krijgen ze een dieper inzicht in het vraagstuk zonder dat zij zelf vooraf expert hoeven te zijn. In de dialoogfase gaan de deelnemers onder begeleiding van onafhankelijke gespreksleiders met elkaar in gesprek. De focus ligt op diepgaand overleg en niet op het winnen van een debat. Er wordt gezocht naar gemeenschappelijke grond.

In de besluitfase formuleren de deelnemers concrete aanbevelingen en stemmen hierover. De voorstellen die op brede steun kunnen rekenen worden aangeboden aan het gemeentebestuur als advies.

6

Bijlage 2 Voorgesteld plan van aanpak De precieze vorm van een burgerberaadproces staat niet van tevoren vast en kan worden aangepast op basis van de vraagstelling, het mandaat, de beschikbare tijd, het budget en de wensen van de deelnemers ten aanzien van het proces. Het voorgestelde plan van aanpak vraagt om nadere uitwerking naarmate het proces vordert. Een extern bureau of adviseur wordt gevraagd de gemeente te begeleiden in het opzetten en uitvoeren van het burgerberaad. Het opdrachtgeverschap van het burgerberaad ligt bij de raad. De opdrachtnemer is het college. Gebruikelijk is dat het college een projectleider aanstelt die het plan verder tot uitvoering brengt.

Stap 1a formuleren van de vraagstelling en het mandaat. Het onderwerp ‘de toekomst van de gemeente Oudewater’ is het vertrekpunt voor het burgerberaad. Het initiatief voor het houden van een burgerberaad ligt in dit geval bij de gemeenteraad. De gemeenteraad formuleert een opdracht voor het burgerberaad en formuleert het mandaat dat hij geeft aan het burgerberaad. Vanuit de gemeenteraad wordt hiervoor een begeleidingscommissie ingesteld die, met ambtelijke ondersteuning, onderzoeksvragen en bijbehorend mandaat nader formuleert. Onderzoeksvragen zijn specifiek, open, neutraal, beknopt en duidelijk. Als mandaat spreekt de gemeenteraad minimaal uit dat hij voorneemt de adviezen van het burgerberaad als zwaarwegend te beschouwen voor het te maken beleid en altijd schriftelijk zal motiveren waarom hij een advies niet overneemt als hij daartoe besluit. De vooraf vastgestelde kaders gaan ten minste in op uitvoerbaarheid, betaalbaarheid en draagvlak. De vraagstelling en het mandaat zijn leidend, echter het burgerberaad heeft de ruimte om adviezen te schrijven die buiten de vraagstelling en het mandaat vallen. In het mandaat wordt aangegeven hoe omgegaan wordt met adviezen die buiten de meegegeven kaders vallen. Het mandaat met de kaders wordt vastgesteld via een raadsbesluit in de gemeenteraad.

Stap 1b - inrichten van het projectteam Het projectteam verantwoordelijk voor de organisatie en uitvoering van het burgerberaad wordt ingericht. Er wordt voor de omvang en benodigde expertise aanwezig in het projectteam rekening gehouden met de fase waarin het burgerberaad zich bevindt. Het projectteam heeft bij voorkeur een inclusieve en diverse samenstelling.

Stap 1a en b zijn 1 september 2026 afgerond.

Stap 2 Voorbereiding op het burgerberaad. In deze fase wordt het burgerberaad opgezet en besloten over minimaal de volgende organisatievraagstukken: Verhouding tussen ambtelijke uitvoering en uitbesteden: voor de begeleiding bij het burgerberaad wordt een extern bureau of adviseur benaderd. Er zijn meerdere partijen actief binnen Nederland. Selectie vindt plaats op basis van ervaring, vraagstelling en prijs. Er wordt een zorgvuldige afweging gemaakt tussen wat de organisatie zelf kan en wat ingehuurd moet worden. Er is een voorkeur voor uitvoering vanuit de eigen organisatie. Aantal deelnemers en aantal bijeenkomsten: het aantal deelnemers varieert tussen burgerberaden van 50 tot 150. Het uitgangspunt is 100 deelnemers, het minimale aantal is 80 deelnemers. Uitgangspunt is vijf of zes bijeenkomsten, waarbij vijf op basis van eerdere ervaringen het absolute 7

minimum is. Bijeenkomsten en locatie dienen goed toegankelijk te zijn voor de deelnemers zowel qua locatie als qua keuze dag en tijdstip. Deelnemersvergoeding en kinderopvang: algemeen advies is om een dagvergoeding te geven voor deelname zodat inwoners de gelegenheid hebben deel te nemen. Een optie is om te kiezen voor een vergoeding die vrijwillig is of bijvoorbeeld ten gunste komt van een sportclub, stichting of ander goed doel binnen de gemeente door de deelnemer zelf te kiezen. Kinderopvang draagt bij aan de toegankelijkheid voor specifieke doelgroepen. Locatie en facilitaire kosten: alle bijeenkomsten worden gehouden binnen de gemeente. Een goede locatie en goede voorzieningen (catering) dragen bij aan de ervaring van de deelnemers en de kwaliteit van het beraad. De bijeenkomsten worden gehouden in het eerste kwartaal van 2027. Communicatie: de communicatie over het beraad verloopt via de gebruikelijke gemeentelijke kanalen. Er wordt een beperkt budget voor beeldmateriaal opgenomen. Het eindresultaat wordt vastgelegd in een rapport. Er wordt vooraf nagedacht over de rol van de pers tijdens het burgerberaad. Werving en lotingsprocedure: de werving en lotingsprocedure is een specialistisch werk. Onderzocht moet worden of dit uitgevoerd kan worden door de eigen organisatie of dat deze taak uitbesteed moet worden. Het landelijke bureau burgerberaad kan hierin ondersteunen.

Vorm bijeenkomsten - een nadere uitwerking op de procesbegeleiding in de uitvoering. Denk aan voorzitterschap, gespreksbegeleiding, floormanagement, communicatie met de deelnemers. Begroting: voor het gehele burgerberaad is een bedrag van 225.000 euro gereserveerd, waarvan 150.000 voor het burgerberaad en 75.000 voor ambtelijke ondersteuning. In deze fase wordt dit nader uitgewerkt in een begroting. Conform de handreiking burgerberaden van de VNG is 150.000 euro passend bij een kleinschalig tot middelgroot burgerberaad. Stap 2 is voor 1 november 2026 uitgevoerd.

Stap 3 - werving en loting van deelnemers en werving en selectie van gespreksbegeleiders Voor deelname aan het burgerberaad komt ieder ingeschreven persoon in het basisregister persoonsgegevens in de gemeente Oudewater vanaf 16 jaar in aanmerking. Via een gewogen loting wordt een deelnemersgroep samengesteld van 100 personen. Het uitgangspunt is een deelnemersgroep waarin iedere inwoner van Oudewater zich herkent, een exacte representatieve selectie is niet noodzakelijk. Het aantal deelnemers is minimaal 80 en maximaal 100 personen. Om de groep ook inclusief te maken voor ingeschrevenen die de Nederlandse taal minder goed beheersen is er ruimte voor tolken. De kwaliteit inclusief neutraliteit van de gespreksbegeleiders is van grote invloed op de uitkomsten van het burgerberaad. Gespreksbegeleiders kunnen geselecteerd worden vanuit de ambtelijke organisatie, via een extern bureau of via vrijwilligers uit de samenleving. Er zijn verschillende voor- en nadelen per keuze gekoppeld aan expertise, kwaliteit van de gesprekken, onafhankelijkheid, kosten, en betrokkenheid met de lokale situatie. Er moet een keuze gemaakt worden hierin en deze keuze ligt bij het projectteam. Het aantal gespreksleiders is afhankelijk van het aantal deelnemers, een vuistregel is 1 gespreksleider op 10 deelnemers. Stap 3 is voor 31 december 2026 uitgevoerd.

Stap 4 - uitvoering burgerberaad Het burgerberaad zelf kent verschillende fases waaronder kennismaking, vaststellen onderzoeksvragen, vergaren van informatie, dialoog, komen tot adviezen en opstellen van de adviezen en rapportages. 8

Er is gedurende het burgerberaad voldoende ambtelijke ondersteuning om de adviezen te toetsen op een aantal criteria waaronder passend binnen de meegegeven kaders, uitvoerbaarheid, betaalbaarheid, impact, en wettelijk/ juridisch passend. Tijdens deze fase van het burgerberaad worden ook de inwoners van de gemeente betrokken die niet direct deelnemen. Zo blijven alle inwoners op de hoogte van het proces. Het is mogelijk om inwoners via denkmeeoudewater.nl actief te laten bijdragen aan het burgerberaad. Het initiatief hiervoor kan alleen vanuit het burgerberaad zelf worden genomen. Het is belangrijk hierbij te bewaken dat de deelnemers vrij en veilig blijven om hun ideeën en meningen uit te wisselen in de dialoog van het burgerberaad zelf en zij zich niet gehinderd voelen door invloeden van buitenaf. De gemeenteraadsleden zelf kunnen hooguit een toehorende rol krijgen in éen of meerdere bijeenkomsten. Het is aan het burgerberaad zelf om hierover te besluiten. Het burgerberaad levert uiteindelijk een rapport op aan de gemeenteraad.

Stap 4 is afgerond voor 1 april 2027.

Stap 5 - opvolging burgerberaad Nadat het burgerberaad haar adviezen en rapportage heeft overhandigd, is de politiek aan zet. De gemeenteraad ontvangt het rapport van het burgerberaad met een reactie en advies van het college. In een openbare raadsbijeenkomst worden de adviezen gepresenteerd, besproken en kan de gemeenteraad verduidelijkende vragen stellen over de adviezen. Advies is deze bijeenkomst op de locatie van het burgerberaad te houden (as politiek naar het beraad toegaan). De gemeenteraad beslist uiteindelijk of het advies van het burgerberaad geheel of gedeeltelijk wordt overgenomen. De gemeenteraad verplicht zich om voor elk advies een schriftelijke argumentatie te geven van haar besluit: overgenomen, gedeeltelijk overgenomen, of (nog) niet overgenomen. De gemeenteraad maakt een opvolgingsplan waarin de implementatie van de adviezen geborgd wordt. Er worden met de deelnemers van het burgerberaad afspraken gemaakt over de monitoring op de opvolging. Door het projectteam wordt een evaluatie van het burgerberaad als geheel uitgevoerd en hiervan wordt een verslag gemaakt dat als input kan dienen voor nieuwe burgerberaden. De uitkomsten en de wijze van opvolging wordt gecommuniceerd richting de inwoners en belanghebbenden. Stap 5 is afgerond voor 1 juli 2027. -----

9