C06. College van Rijksadviseurs, 2 publicaties over de ruimtelijke opgave.pdf

CRa

2 3 NOV.2022

College van Rijksadviseurs

Retouradres

Planbureau voor de Leefomgeving

Postbus 30314 2500 GH Den Haag

Gemeente Oudewater de raadscommissie

Planbureau

Ruimtelijke

voor de

Leefomgeving

Ordening

Bezoekadres Bezuidenhoutseweg 2594 AV Den Haag

Postbus 100 3420 DC OUDEWATER

30

Postadres

Postbus 2500 GH Den Haag Nededand

Contactpersonen PBL: Arjan Harbers

Datum

10 november

2022

Betreft

2 publicaties

over de ruimtelijke

M +31(0)650829210 ArjanHarbersCêßprnl

opgave CRa: Rosa Stapel

Geachte heer/mevrouw,

+31(0)43787733 Rosa.Stapel@Rijl<soverheid.nl

woningen groot. Dat is In Nederland is de vraag naar nieuwe, toekomstbestendige en het Planbureau geen eenvoudige opgave. Het College van Rijksadviseurs voor de Leefomgeving sturen u daarom twee publicaties ter inspiratie. De om publicaties kunnen u richting geven enbieden een concreet instrumentarium in uw gemeente de puzzel van ruimte, woonwensen en leefomgevingskwaliteit beter te leggen.

Onze

referentie 20220060

Bij beantwoording van deze brief graag onze referentie

vermelden.

Bouw in de buurt De ervaring leert dat Nederland al jaren met succes in de buurt bouwt. Toch over het hoofd gezien. Wie wist dat de afgelopen vijftien wordt dat stelselmatig in een bestaande buurt werden jaar maar liefst twee van de drie nieuwe woningen nieuwe woningen, gebouwd? In de buurt bouwen helpt ons aan honderdduizenden en verbetert tegelijk de leefbaarheid van de acht miljoen bestaande woningen.

In de leidraad Bouw in de buurt geeft het CRa zijn visie op de Om doorstroming woningbouwopgave. op gang te brengen, moet je bouwen voor groepen die nu buitenboord vallen: starters en senioren. Wat beide groepen delen is de behoefte aan nabijheid met een woning `in de wei' is hun woonprobleem niet opgelost. Door de ontbrekende woningen op de juiste plaats te bouwen, namelijk in de buurt, versterkt tegelijk de basis van de woningen die er al staan. Een relatief klein aantal nieuwe woningen kan het tipping point zijn om een hele zijn een impuls om grote wijk of een heel dorp op te tillen. De investeringen van de klimaatcrisis tot eenzaamheid. opgaven aan te pakken, maatschappelijke Want als robuuster dan tien grote. Bovendien zijn duizend kleine plannen veel steeds nog volop in niet doorgaan, worden elke regio plannen honderd kleine een die regio heeft Als niet doorgaat, project groot huizen gebouwd. probleem, en als er twee niet doorgaan heeft het land een probleem.

We moeten daarom groot denken, en vervolgens klein en slagvaardig handelen. Hoe dat werkt? U leest er meer over in de leidraad. Als `leeslijst' vindt u daarin van de belangrijkste onderzoeken die onderbouwen dat bouwen samenvattingen in de buurt werkt, waaronder de volgende publicatie van het PBL.

Pagina

1 van 2

colofon Rotterdam, oktober 2022

versie

iii-32022

versie

(spelling- en opmaakoorrecties) versie 3:13~5«2022 (spelling- en opmaakcorrecties; wijziging afbeeldingen hoofdstuk 'Voltooid en verbeterd?') versie 17-10-2022 (gedrukte publicatie: aanpassing opmaak)

Onderzoek door: Vereniging Deltametropool Arjan Smits (contact: arjansmits@deltarnetropool.nl) Vera Loefs Emilia Harle Ana Luisa Moura Paul Gerretsen

vereniging

delta metropool WWW

ln samenwerking

met:

Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties Maarten Piek

Planbureau voor de Leefomgeving (in het kader van inclusive Waste Wise Cities) Arjan Harbers Claudia Basta Kersten Nabielek

Ministerie van BinnenlandseZakenen Koninkrijksrelaties

Planbureauvoor de Leefomgeving

Coverfoto's, van links naar rechts: De Ceuvel, Amsterdam. DELVA. Foto: Sebastian van Damme Station Bilthoven, Bilthoven BDP. Foto: Ben Vulkers De Groene Kaap, Rotterdam. Bureau Massa. Foto: Maud Dekkers Photography Into the Wild, Den Haag. openfabric. Foto.' Francesco Garofalo

Inhoudsopgave ee Deel i

Catalogue voor leefomgevingekwaliteit io

er Governance

Ruimte en mobiliteit Oriëntatiemogelijkheden

Voor tevreden actoren zorgen

benutten

innovatie en kwaliteit aanjagen

Samenhang in het stedelijk weefsel aanbrengen Afwisseling

in het stedelijk weefsel aanbrengen

Toekomstbestendige

bij

Schone, nette en veilige openbare ruimte

ruimtelijke

ontwikkelen en behouden

inrichting mogelijk maken Ruimtelijke identiteit,

Effectief planproces tot stand brengen

esthetische en culturele

waarde behouden en/of versterken

Bestaand en toekomstig

uitzicht waarborgen

Deel ii Voltooid en verbeterd?

Privacy beschermen

Multimodale bereikbaarheid voor iedereen mogelijk maken

Markthal, Purmerend

Parkeren (gemotoriseerd en

Euryza, Zwijndrecht

niet~gemotoriseerd) faciliteren

Het Turischlp, Alkmaar Deltaplein, Voorschoten

22

Sociaal en economie

De Populier en de Cypressen, Beverwijk

Openbare ruimte maken

De President, Den Haag

Doel~ en inkomensgroepen

Hof van Asselsberg, Bergen op Zoom

mixen

Sociale cohesie in de openbare ruimte bevorderen Nabijheid van dagelijkse voorzieningen

The City Garden, Amstelveen

als winkels,

Kraanbolwerk, Zwolle

school, dagbesteding voor ouderen en zorg realiseren

Calandkade,

Toegankelijkheid voor alle doelgroepen mogelijk maken

Willemspoort¿Noord,

Lokale economie behouden en/of bevorderen

Lorentz, Leiden

Sociale veiligheid garanderen

Upztovvn, Rotterdam

Fysieke veiligheid garanderen

Grote Markt, Groningen

Verkeersveiligheid garanderen

De Startmotor,

Den Haag Den Bosch

Rotterdam

Zijdebalen, Utrecht

Milieu en gezonbeiel

Cornelis Lelylaan, Amsterdam

Biodiversiteit behouden en/of versterken

Hogekwartier

Schone lucht, water en bodem realiseren

Holland Park, Diemen

Geluidhinder voorkomen en beperken

Houthavens, Amsterdam

Lichtvervuiling

Liendertezijde, Amersfoort

Strijp~S, Eindhoven

voorkomen en beperken

Externe veiligheid verhogen

Actieve mobiliteit bevorderen

104

Sport en/of beweging bevorderen Groenbeleving

bevorderen

Natuurrampen

(overstroming,

hooebuien,storm,

aardbevingen) beheersbaar maken Stedelijke hitte-eilanden voorkomen

Windcondities beheersbaar maken

Lokaal energie opwekken Duurzame materialen gebruiken Aantakken op energie-infrastructuur

Bronvermelding

"We realiseren hiermne een goede Ienfnmgevingskwaliteit.” Hat is gebiedsnntwikknlingan en bonw~ een veelgebruikte uitnprank Maar wat hier precins mee gaan een aantrekkelijk ntrantbenld, over nnhiihnicl van \lnzmrziem en nntnpanning nf een gunde luchtkwaliteit. Het kan ruimta vonr deelnnpnnt van leninmgevingnkwnlitnit, maar nok over nen combinatie, gaan elkaar, het naar nen gunde Snmn kunnen deelnnpnntnn nok nnn¿interen bnrnikbaarhnid en varknnrnvnilighnid kan ann¿icteren met het atreven naar meer birnzlinerm Kartcrrn, lnnfnmgnvingnkwnliteit in een begrip naar4M nštnit nn natuurlijke nlkaar *in definiëren zijn, din nnvernnhilllnndemanieren rnlatinn onder veel dnelasnnnt nnifwikknlingen kunnen nn impact hebbnn. type prnject, de nchanl, dn nnntext en de uitwerking. hebben afhankelijk van

Het kan ningen,

het Planbureau voor de 0m grip te krijgen op het begrip illznrfr›rr|genringnlnrlrnliteil:i Lenfomgeving een inventarinatin van nationale nn internationale litnratuurntndies naar bnuwnn nn lnefnmgnvingskwalitnit uitgevaard. Gp basis van deze nnalyne in lenfnmgevingnkwaliteit gadefininnrd in din zijn genategnrínnnrd binnen nen aantal dnmnínen:

m

Ruimte en mnbilíteit ßncinnl en nconnmin Milieu nn geznndhnid (inw-manne

Bene ünnlnnnatalngun bindt aan overzicht van dn naarhen:PBL gnnlannifinønrdn draaien. een naald van de rnikwiidtevan hai: begrip 'lnnfnmgevingnkwalitnit', :under Hnt hinrin aan hiërarchin nf prinritnrlng in aan 'in brengen. Aan de hand van grande, bnntnande nntwikknlingnn aan wont de nataingun op wallenmaninrnn van lenfnmgevingnkwnlitnit kunnen bijgedragen. vnrnnhillendn deelnam-sten

an verbeelding en innpiratin zijn pngina'n De 36 draaienworden op de praktijk tot uilrwnrking kunnnn dn in die te laten zien hnïnde nr [in tekeningnn onderaan dn nagínn'n nen beeld van ann aantal principnn die kunnen wordnn tnngepant nm aan het don! te wnrken.

Ruimte mobiliteit Oriëntatiemogelijkheden

benutten

13

Samenhang in het stedelijk weefsel aanbrengen

16

esthetische en culturele waarde behouden en/of versterken

Bestaand en toekomstig uitzicht waarborgen

18

19

Multimodale bereikbaarheid voor iedereen mogelijk maken

Parkeren (gemotoriseerd en niet-gemotoriseerd)

21

Ruimtelijke

Toekomstbestendige ruimtelijke inrichting mogelijk maken

bgšêlïšrmen

Openbare

ruimte

maken

Nabijheid van dage~ lijkse voorzieningen als winkels, school, dagbesteding voor ouderen en zorg realiseren

Sociale veiligheid garanderen

Afwisseling in het stedelijk weefsel aanbrengen

15

identiteit,

faciliteren

25

Doel~ en inkomensgroepen mixen

Sociale cohesie in de openbare ruimte bevorderen

27

28

Toegankelijkheid voor alle doelgroepen mogelijk maken

Lokale economie behouden en/of bevorderen

30

Fysieke veiligheid garanderen

Verkeersveiligheid garanderen

31

33

Milieu gezondheid Biodiversiteit behouden en/of versterken

Lichtvervuiling

voorkomen en beperken

Sport /beweging

bevorderen

Geluidhinder voorkomen en beperken

Schone lucht,

37

water en bodem

40

Externe veiligheid verhogen

43

Groenbeleving

realiseren

41

Actieve mobiliteit bevorderen

Natuurrampen (overstroming, hoosbuien, storm, aardbevingen)

bevorderen

beheersbaar maken

Stedelijke

hitte-eilanden voorkomen

Duurzame

46

materialen gebruiken

49

Voor tevreden

54

actoren

zorgen

Schone, nette en veilige openbare ruimte ontwikkelen en behouden

57

Windcondities beheersbaar maken

Aantakken op

Lokaal energie opwekken

energie infrastructuur

50

Innovatie en kwaliteit aanjagen

55

Effectief planproces tot stand brengen

,WWW

Doelen Oriëntatiemoqelijkheden

benutten

Samenhang in het stedelijk weefsel aanbrengen

Afwisseling

in het stedelijk weefsel aanbrengen

Toekomstbestendige

ruimtelijke inrichting mogelijk maken

Ruimtelijke identiteit, esthetische en culturele waarde behouden en/of versterken

Bestaand en toekomstig

uitzicht waarborgen

Privacy beschermen

Multimodale bereikbaarheid voor iedereen mogelijk maken Parkeren (uemotoriseerd

en niet-qemotoriseerdl

faciliteren

Samenhang in het in stedelijk weefsel aanbrengen Samenhang in het straatbeeld draagt bij aan een rustige, overzichtelijke en aangename uitstraling van een gebied. Blokken, panden of inrichtingselementen worden ondergeschikt gemaakt aan de identiteit van het geheel. Samenhang ontstaat door keuzes voor bijvoorbeeld rooilijnen, goothoogtes, kleur- en materiaalgebruik consequent door te voeren wat in allerlei verschijningsvormen tot uiting kan komen. De balans tussen samenhang en afwisseling bepaalt voor een groot deel de ruimtelijke verschijningsvorm van het straatbeeld.

Little

Rotterdam

De gebouwen van Little C vormen een samenhangend geheel door het metselwerk dat overal rijk gedetailleerd is uitgewerkt. Het aanwezige staal van de hekwerken, bruggen en noodtrappen versterkt de eenheid in het buurtje nog meer. In de

buitenruimte bepalen beton en hergebruikte klinkers de sfeer. Als tegenhanger van deze harde inrichting is er een overdaad aan beplanting op maaiveld.en langs gevels geplant. Overgangen tussen binnen- en buitenruimten zijn zacht en vloeiend gemaakt met natuurstenen plinten, verspringingen, luifels en trapjes.

Weespergilde,

Weesp

Op een terrein in de nabijheid van de rivier de Vecht en het oude centrum van Weesp zijn zeven nieuwe bouwblokken gebouwd. De gevels zijn met veel variatie ontworpen, zodat ze goed passen bij de historische bebouwing (ook met veel variatie) in het centrum. Tegelijkertijd zit er veel samenhang tussen de gebouwen; door het gebruik van dezelfde warme materialen en kleuren, en de openbare ruimte die als geheel ontworpen is.

Ontwerpprincipes

Regelmatige rooilijnen

Regelmaat in kleuren, materialen en goothoogtes

Mengen van functies en typologieën

Afwisseling in het stedelijk weefsel aanbrengen Het aanbrengen van afwisseling in het straatbeeld zorgt voor levendigheid en een rijkheid aan impulsen. Dit kan bijdragen aan een aangename uitstraling van een gebied. Blokken, panden of inrichtingselementen dragen een eigen identiteit uit. Afwisseling ontstaat door te keuzes voor bijvoorbeeld rooilijnen, goothoogtes, kleur- en materiaalgebruik afgewogen te variëren wat in allerlei verschijningsvormen tot uiting kan komen. De balans tussen samenhang en afwisseling bepaalt voor een groot deel de ruimtelijke verschijningsvorm van het straatbeeld.

Deltaplein, Voorschoten ln het centrum

van Voorschoten is een

langwerpig bouwblok ontwikkeld, met daarin woningen, winkels en een parkeer~ garage. Door het ontwerp

in kleinschalige

panden en een afwisselend gevelbeeld met verspringende gevels, verschillende materialen, dakvormen en detailleringen past het bij het historische centrum.

De bestaande winkelstraat wordt met het ontwerp doorgezet en gemarkeerd door het hogere volume op de kop. Het paviljoen, tegenover de kop van het blok, draagt door de andere verschijningsvorm bij aan het afwisselende beeld.

Holland Park, Diemen Wanneerje

door Holland Park loopt of

fietst, verandert het beeld van de ruimte

voortdurend. De poorten en bruggen bieden doorkijkperspectieven over het water of in de binnenruimtes. De variaties in metselwerk, verspringingen en hoogte geven een elk gebouw een eigen identiteit. De gesloten bouwblokken en aaneenschakeling van straten, pleinen en grachten vormen een herkenbaar geheel.

Ontwerpprincipes

Variatie in rooilijnen

Variatie in kleuren, materialen en goothoogtes

Variatie in type en inrichting van publieke ruimte

Toekomstbestendig ruimteli'ke inrichting mogelij maken Een toekomstbestendige ruimtelijke inrichting draagt eraan bij dat een gebouw of gebied langdurig bruikbaar is zonder dat er (veel) geherstructureerd hoeft te worden. De plek biedt ruimte voor gebruikers om het zich eigen te maken en veranderingen aan te brengen. Het kan wanneer nodig aangepast of uitgebreid worden, met behoud van op zijn minst het casco (gebouw of stedenbouwkundig). Dit kan bijvoorbeeld mogelijk gemaakt worden door (delen van) het plan nog niet definitief te bestemmen, modulair te bouwen of een eenvoudig of flexibel casco als basis te ontwerpen.

Eilandje, Antwerpen Voormalig havengebied het Eilandje wordt volgens het concept van Slow Ur~

banism ontwikkeld: een aanpak waarin de tijd wordt genomen voor de transformatie van een gebied. Gedurende de ontwikkeling is er ruimte voor verandering, zoals nieuwe maatschappelijke ideeën, politieke accenten, marktomstandigheden en ervaringen van de omgeving. Geleidelijke ontwikkeling, gespreid over een langere tijd en gevormd vanuit meerdere ideeën, vergroot de toekomstbestendigheid.

Superlofts,

Delft

Westbeat,

Super/ofte is een bouwsysteem waarbij met geprefabriceerde onderdelen modulair gebouwd kan worden, in een

gevarieerde mix van lofttypes die later in tijd ook eenvoudig kunnen worden

Hierdoor kan een veranderd worden opgevangen en wordt de levensduur van het gebouw verlengd. ln verschillende steden zijn gebouwen volgens dit concept gerealiseerd. aangepast.

programma

Ontwerpprincipes

Extra ruimte als comfort of voor toekomstig ander gebruik

Een eenvoudig casco, modulair bouwen

Amsterdam

De kern van het woon~ werkgebouw Westbeat wordt gevormd door de zogenaamde 'superruimte' op de begane grond. Deze niet voorgeprogrammeerde ruimte kan flexibel worden gebruikt voor divers en collectief gebruik, voor spel en experiment. De doorlopende, sierlijk gewelfde ruimtes zijn goed zichtbaar vanaf straat en maken het gebouw tot een toegankelijke en levendige bestemming in de stad.

Ruimtelijke identiteit, esthetische en culturele waarde behouden en/of versterken Mensen ontlenen een deel van hun identiteit aan de leefomgeving. Dit speelt op verschillende schaalniveaus. Zo ontleent Rotterdam zijn identiteit aan de haven en is dit vaak terug te zien in het ontwerp van openbare ruimte en gebouwen. Het kan ook zijn dat mensen trots zijn op een specifiek (historisch) object of gebouw, wat een herinnering oproept of een plek in de stad markeert. Vasthouden aan esthetische en culturele waarde kan een bepaalde identiteit behouden of

versterken.

Pakhuismeesteren,

Rotterdam

Dit voormalige veemgebouw op de is, na jaren van onbruik en dreigende sloop, getransformeerd Wilhelminapier

tot multifunctioneel

gebouw met onder

andere een hotel, supermarkt, toodoourt en parkeergarage. Vanwege de cultuuru historische waarde van het gebouw zijn zoveel mogelijk van de karakteristieke elementen intact gelaten en zichtbaar gemaakt. Bovenop het gebouw zijn twee verdiepingen met 'long stay' appartementen en vergaderruimtes toegevoegd.

Maankwartier|

Heerlen

Den Haag

Het Maankwartier biedt Heerlen een

Het beeldbepalende

stedelijke entree per spoor met een

tuur en Techniek' van kunstenaar Harry

uitgesproken identiteit. Met het ontwerp

op de Laak bevond zich voorheen op de

van bogen. arcades, loggia's en hoog~

zijgevel van een gesloopt kantoorgebouw. Op verzoek van bewoners en de ge-

teverschilien is afscheid genomen van de strakke taal van het modernisme die heerste in het oude, grauwe stationsgebied en vervangen door zuidelijke warmte en natuuriijke elementen. Met referenties aan de fabrieksarchitectuur tijdens de perioden van mijnbouw en de ooit in Heerlen aanwezige Romeinen is het verleden in een nieuw jasje gegoten.

Ontwerpprincipes

Toegankelijkheid tot archeologische- en erfgoedwaarden

De President,

Kunst in de openbare ruimte en hoogwaardige en natuurlijke materialen

gevelkunstwerk

meente is het werk bewaard en opnieuw geplaatst op de hoek van appartemen~ tencomplex De President. Zo blijft de

zogenaamde graffito als herkenningspunt en identiteitsdrager

bestaan.

Multimodale bereikbaarheid voor iedereen mogelijk maken Wonen, Werken en voorzieningen moeten on~ derling goed bereikbaar zijn. Het gaat hierbij om zowel collectief als individueel vervoer, en gemotoriseerd en niet-gemotoriseerd vervoer. De ruimtevraag van vervoer is groot, wat kan conflicteren met de ruimtevraag van andere doelen. Een mobiliteitssysteem dat leunt op collectief en niet-gemotoriseerd vervoer heeft een kleinere ruimtevraag dan een systeem dat leunt op individueel, gemotoriseerd vervoer. Afhankelijk van de context kan de juiste balans in afstemming met andere doelen gevonden Worden.

Station,

Breda

Het stationsgebouw dan een (DV-terminal.

Quartier Vauban, Freiburg

van Breda is meer

Het omvat een parkeergelegenheid, winkels, kantoorruimte,

e'n woningen. Het gebouw is over het spoor gebouwd waaronder een poortjesvrije voetgangersoassage de beide zijden van het spoor op een aangename manier verbindt. Qua mobiliteit bedient het vele opties: zowel parkeren op het dak, een grote fietsenstalling en een trein~ en busstation.

Het uitgangspunt bij de realisatie van Vauban was om te komen tot een ecologische en fiets- en voetgangersvriendelijke wijk. Het dichte netwerk aan voetgangerspaden, het aanbod van deelauto's, de tramlijn en de aanwezigheid van voorzieningen hebben ertoe geleid dat de afhan~ kelijkheid van de auto sterk is afgenomen: tweederde van alle trips binnen, van en naar de wijk zijn niet gemotoriseerd. Voor mensen die met de auto naar de wijk komen is er de nabijgelegen parkeergarage.

Ontwerpprincipes

f

res

Knooppuntontwikkeling

Breng duidelijke hierarchie aan tussen mobiliteitsvormen

Parkeren (gemotoriseerd niet-gemotoriseerd) faciliteren

en

Voor bewoners en bezoekers is het prettig om nabij de bestemming te kunnen parkeren. Dit geldt voor zowel gemotoriseerd als niet-gemo~ toriseerd individueel vervoer (ook vervoersmidDe ruimtedelen van deelmobiliteitsaanbieders). kan conflicteren groot, is wat parkeren vraag van met de ruimtevraag van andere doelen. Met oplossingen zoals parkeren in, op of onder gebouwen, geautomatiseerd parkeren, of door dubbel gebruik van parkeerplaatsen in de tijd (wonen en werken) ontstaat ruimtewinst. Afhankelijk van de context kan de juiste balans in afstemming met andere doelen gevonden worden. Defensie-eiland,

Woerden

Een voormalig defensieterrein in de binnenstad is getransforen eengezinswomeerd naar een woonwijk met appartementen ningen. Het parkeren van auto's is zo veel mogelijk ondergronds

aangelegd. Hierdoor ontstaat ruimte om de omgeving groen en waterrijk in te richten, waarbinnen veel ruimte aan fietsers en wandelaars wordt geboden.

Parkeergarage

Theater, Nieuwegein

Vanwege de matige bereikbaarheid met het OV is een goede autobereikbaarheid belangrijk voor het stadshart van Nieuwegein. Dit betekent echter niet de auto dominant is in het straatbeeld van

het centrum. Parkeergarage Theater is opgenomen in een gebouw met commerciële functies in de plint, en de parkeerplaatsen op de lagen erboven. Deze liggen verscholen achter beplanting die op verschillende balkons is geplaatst. Vanaf straatniveau ervaren de vooral het groen en de levendige plint. voetgangers

De Startmotor,

Rotterdam

Dit woongebouw biedt huisvesting aan ruim 500 jongeren die hun eerste stappen op de woningmarkt zetten. Naast de appartementen zijn er vele faciliteiten zoals sportvelden, een hobbyruimte en een pakketservice. Ook de parkeervoorzieningen zijn in het gebouw opgenomen. Gezien de centrale ligging in de stad, de goede OV-bereikbaarheid (nabij metrostation Zuidplein) en de jonge doelgroep is gekozen voor een kleine autoparkeerplaats en een zeer ruime fietsenberging, met plek voor meer dan 700 fietsen.

Ontwerpprincipes

Parkeren ondergronds

Parkeren in of op gebouw

Ruimte voor niet~gemotoriseerd vervoer

Doel- en inkomensgroepen mixen De aanwezigheid van mensen met verschillende leefstijlen en dagritmes draagt bij aan de levendigheid van een buurt. Gedurende de dag worden straten en parken op verschillende manieren gebruikt: door ouderen om uit te rusten, door kinderen om te spelen, doorjongvolwassenen om te eten en drinken. De spreekt na school af in een de ander stapt na een kantoordag nog even de supermarkt in. Al die verschillende ritmes dragen bij aan het instand houden van een variëteit aan functies door de dag heen.

Via Verde, New York

Holland Park, Amsterdam

ln dit gebouw in The Bronx is ruimte voor winkels, werkruimtes en voorzieningen

Deze nieuwe stadswijk wordt ontwikkeld voor een brede doelgroep. Er worden

zoals een medische kliniek, fitnesscen-

deelgebieden met eigen identiteit en sfeer gecreëerd, waar men met gelijkgestemde buren kan wonen: er is bijvoorbeeld gelet op overeenstemming in levensstijl. Dit be~ tekent niet dat er hele deelgebieden met uniforme woningen worden gebouwd, zoals vroeger met name binnen het sociaal programma gebruikelijk was. Ook binnen gebieden met dezelfde identiteit en sfeer wordt er voor een variëteit aan woningen gezorgd, om een goede mix waarborgen.

trum, speelplaats, bibliotheek en buiten-

theater. Door de mix aan voorzieningen en woningtypen trekt het verschillende doel~ en inkomensgroepen aan. De schakering van collectieve ruimtes stimuleert fysieke activiteit en ontmoeting tussen bewoners. Via Verde belichaamt het moderne, ge~ zonde stadsleven en maakt het ook voor lagere inkomensgroepen mogelijk hier deel van uit te maken.

Ontwerpprincipes

H30!

6:9smet ruwe twice'

bier-eiwit worm;

Openbare ruimte voor verschillende (leeftijds)groepen aantrekkelijk maken

Gevarieerd aanbod van (huur)woningen voor verschillende doelgroepen

Gevarieerd aanbod van voorzieningen voor verschillende doelgroepen

Toe ankelijkheid voor alle doe groepen mogelijk maken De publieke plekken en voorzieningen die een leefomgeving te bieden heeft, dienen voor iedereen comfortabel te bereiken en gebruiken zijn. Toegankelijkheid voor iedereen betekent dat ook mensen die moeilijk ter been zijn of kinderen op een veilige manier op die plekken en voorzieningen kunnen komen. Weinig obstakels, ruimte om te passeren, hellingbanen, liften, markeringen en woningen op maat dragen hieraan bij.

Hunziker Areal, Zürich ln het Hunziker Areal kunnen allerlei doelgroepen terecht: van gezinnen tot studenten, en van ouderen tot jongeren. Er zijn ook bijzondere woonvormen voor gehandicapten. De toegang van

deze groep tot de buurt en woningen is tot in de architectuur van de woningeenheden ontworpen. Zo zijn er door de woongenootschap die de buurt heeft ontwikkeld zeer intensieve participatieprocessen en matchmaking-avonden georganiseerd waarin duurzaamheid, buitenruimte ende woningtypologieën werden

bediscussieerd.

Ontwerpprincipes

Hellingbaan of lift om hoogte te overbruggen

Zitplekken om uit te rusten

Brede stoep, weinig obstakels en duidelijke markering

Lokale economie behouden en/of bevorderen Lokale ondernemers kunnen een belangrijke rol vervullen voor de leefbaarheid van een Wijk. Kleine winkels hebben bijvoorbeeld een hoog percentage klanten uit eigen buurt, wat de kans op ontmoetingen tussen buurtbewoners vergroot. Daarnaast dragen (lokale) bedrijven bij aan

de levendigheid door de dag heen, omdat wer* kenden in een buurt een ander ritme hebben dan de bewoners.

De Nieuwe Stad, Amersfoort

In samenwerking tussen gemeente, ontwikkelaar, ontwerpers, ondernemers en gebruikers wordt er in Amersfoort gewerkt aan het ontwikkelen van een levendig stuk stad. Er is ingezet op een lang proces waarin de lokale economie die kans krijgt zich te ontwikkelen en er zich een sociale structuur kan vormen.

Inmiddels zijn in de panden op het terrein allerlei soorten bedrijven te vinden. De ontwikkelende partij heeft zich langjarig committeerd aan het project.

Strijp-S.

Eindhoven

Bij de ontwikkeling van het voormalige Philipsterrein is ingezet op een multifunctionele en gemengde stad. Met een aantal grote evenementen is het gebied op de kaart gezet en er ie met respect met de bestaande gebouwde en sociale structuur. ln de langjarige gebiedsontwikkeling hebben bedrijven en ondernemers de kans gekregen om zich er te ontwikkelen en aan de aantrekkelijkheid van het gebied bij te dragen.

omgegaan

Ontwerpprincipes

64%;me iinn

i

go'

U U mwwrü"

Est

WOUCINCY

W

it Behoud of creëer ruimte voor werk

Flexibel bruikbare (buiten)ruimte voor ondernemers

Werklocaties op goed bereikbare en zichtbare plek in de buurt

Fysieke veiligheid garanderen Fysieke veiligheid is een basisvoorwaarde voor een goede leefomgeving. Dit houdt in dat men~ sen zich veilig in de openbare ruimte kunnen begeven en bewegen ten opzichte van fysieke elementen. Om een aantal voorbeelden te noemen: de inrichting, zoals de plaatsing van randen, paaltjes of verlichting, is logisch, overzichtelijk waardoor de kans op struikelen klein is. Straten en pleinen lopen niet af richting het Water, waardoor rolstoelen en kinderwagens hier veilig kunnen blijven staan. Over het algemeen is fysieke veiligheid geborgd via het Bouwbesluit en beheer en onderhoud,

Goede straatverlichting Goed zicht op de straat, dankzij een overzichtelijke inrichting en heldere verlichting bij nacht, draagt bij aan het voorkomen van ongelukken. Dit is vooral belangrijk langs drukke wegen met gemotoriseerd

Hekwerk langs gracht Het plaatsen van hekwerk, bijvoorbeeld langs drukke fietspaden dicht tegen de waterkant, kan ongelukkige valpartijen

voorkomen.

verkeer en op kruispunten.

Ontwerpprincipes

Hekje langs hoge kade

Straatverlichting

Verkeersveiligheid garanderen Verkeersveiligheid is een basisvoorwaardevoor een goede leefomgeving. Dit houdt in dat verkeersdeelnemers zich veilig door de openbare ruimte kunnen verplaatsen ten opzichte van andere verkeersdeelnemers.Per type straat is een andere inrichting van de verkeersruimte mogelijk, afhankelijk van het soort verkeersdeelnemers, straatprofiel en kruisingen. Een overzichtelijke inrichting en markering verkleint de kans op ongelukken.

Station Bilthoven, Bilthoven De voormalige gelijkvloerse spoornabij Station Bilthoven was jarenlang een van de gevaarlijkste kruisingen van Nederland. Door de ontwikkeling van een ongelijkvloerse overgang en scheiding tussen fiets- en voetpad en het autoverkeer is de veiligheid hier sterk verbeterd. Het ontwerp was onderdeel van een integraal landschappelijk ontwerp van het stationsgebied en laat zien hoe een verkeerskundige ingreep gecombineerd kan worden met een kwalitatieve verbetering van de buitenruimte. wegovergang

Leidseweg,

Utrecht

De Leidseweg maakt onderdeel uit van route tussen het centrum van Utrecht en wijk de Leidsche Rijn. Voorheen was autoverkeer hier in twee richtingen gelijkwaardig aan het fietsver~ keer. Tegenwoordig hebben fietsers prio~ riteit en is de weg in slechts eenrichting toegankelijk voor gemotoriseerd verkeer. Deze herinrichting heeft plaatsgevonden met oog voor verbetering van de veiligheid en comfort, met strak rood-bruin asfalt en een overrijdbare middenberm van klinkers om gemotoriseerd verkeer te vertragen. een fietsvriendelijke

Ontwerpprincipes

Wegmarkering

Verkeersdrempels en andere obstakels tegen hard rijden

Scheiding van verkeer met verschillende

snelheiden

Tunnel bij gevaarlijke kruisingen

Doelen Biodiversiteit behouden en/of versterken Schone lucht, water en bodem realiseren

Geluidhinder voorkomen en beperken Lichtvervuiling

voorkomen en beperken

Externe veiligheid

verhogen

Actieve mobiliteit bevorderen Sport

en/of beweging bevorderen

Groenbeleving

bevorderen

Natuurrampen (overstroming, hoosbuien, storm, aardbevingen) beheersbaar maken

voorkomen Stedelijke h_it__t_e_-eilanden Windcondities beheersbaar maken Lokaal energie opwekken Duurzame materialen gebruiken

Aantakken op energie-infrastructuur

Biodiversiteit behouden en/of versterken Biodiversiteit staat, onder meer in steden, onder druk. Dit terwijl een gezond ecologisch systeem belangrijk is voor ons en al het leven wat onze planeet rijk is. Soorten en ecosystemen zorgen voor de productie van zuurstof, waterzuivering, luchtfiltering, het beheersen van plagen en de bestuiving van planten. Een gezonde flora en fauna draagt ook bij aan de aantrekkelijkheid van de leefomgeving voor mensen. De ontwikkeling van biodiversiteit heeft tijd nodig. Om ervoor te zorgen dat soorten en ecosystemen zich kunnen handhaven en vormen is een lange termijn heers)plan nodig.

Lakenpark, Leiden Als onderdeel van het Singelpark in Leiden is het Lakenpark ontwikkeld. Het verbeteren van de biodiversiteit, klimaatbestendigheid en levendigheid waren uitgangspunt. Aan de versterking van de biodiversiteit is onder meer gewerkt door het toepassen van een wild en weelde~ rig beplantingsconcept met ruimte voor bomen (met een hogere meerstammige milieuwaarde en meer schaduwopbrengst dan hoogstarnmen of betakte bomen), contrasterende bladvormen, schors en een variatie aan seizoensgebonden kwaliteiten.

KUNST HAUS WlEN, Wenen

Ruigeplaat, Hoogvliet

Tijd is misschien wel de belangrijke factor voor de ontwikkeling van biodiversiteit. Tijd waarin alles wat leeft zich kan ont-

Langs steeds meer oevers in de regio

wikkelen en gezamenlijk een ecosysteem kan vormen. Het ontwerp en het beheer moet die ontwikkeling ook toestaan en wat dat betreft is KUNST HAUS WlEN een goed voorbeeld. Door de jaren heen hebben zich er meer dan 260 plantsoorten en meerdere bijenkoloniën gevestigd en huist het gebouw naast een museum dus nog heel veel ander leven.

Rijnmond Drechtsteden worden getijdenparken ontwikkeld waar de kenmer-

kende deltanatuur weer tot wasdom kan komen. Bijvoorbeeld in het gebied Ruigeplaat: Dit zoetwatergetijdengebied bestaat uit rietland en wilgenvloedbos. Er groeien soorten die het goed doen op de grens van zoet en zout water, zoals spindotterbloem en zomerklokje. Het bos is een goed leefgebied voor paddenstoelen en vele trekvogels strijken er in de herfstmaanden neer.

Ontwerpprincipes

Natuurrijke buitenruimte, zowel op land als water

Beplanting en schuilplaatsen aan en op gebouwen

Ecologische verbindingen

Voorzie in tijd en ruimte voor de flora en fauna om te ontwikkelen

Sport en/of beweging

bevorderen

De openbare ruimte speelt een belangrijke rol bij de gezondheid van mensen. De aanwezigheid en een goede bereikbaarheid van speelpleinen, parken en sportvoorzieningen kan mensen stimuleren om te gaan sporten en bewegen. Frisse lucht, het buitenzijn, de mogelijkheid mensen te ontmoeten en de aanwezigheid van groen leveren een positieve bijdrage aan het (beweeg)plezier en de gezondheid. Bereikbaarheid, variatie, veiligheid en verblijfsmogelijkheden zijn belangrijke voorwaarden voor het gebruik van sport- en beweegplekken in de stad.

into the Wild, Den Haag

Deze speeltuin in de Haagse Rivierenbuurt is een combinatie van drie typen speeltuinen die in Nederland veel zien te zijn: de 'ouderwetse' betegelde speeltuin met toestellen, het trap- en basketbalveldje en de avontuurlijke natuurspeeltuin. ln de binnenste ruimte van het plein bevindt zich de 'wildernis'.met daaromheen een stedelijke buitenrand voor sport en spel. Kinderen kunnen hier veilig spelen en kennis maken met de natuur.

Skatepark

Jaarbeursplein,

Utrecht

Direct naast Utrecht Centraal ligt het tijdelijke Skatepark Jaarbeursplein. Vrijwel alle attributen zijn zo gemaakt dat ze eenvoudig verplaatst kunnen worden naar een nieuwe locatie wanneer het Jaarbeurspleingebouw in aanbouw gaat.

Naast het skatepark staat ook fitnessapzoals rekken en stangen waar

paratuur

krachtsporters

mee aan de slag kunnen

gaan.

Ontwerpprincipes

Aantrekkelijke inrichting met natuurlijke elementen en hoogteverschillen

Veilige en comfortabele inrichting voor verschillende doelgroepen

Netwerk en variatie van sport-

en speelplekken

Windcondities beheersbaar maken ln een veilige en comfortabele leefomgeving heeft men weinig last van windhinder. ln de buurt van (losstaande) hoge gebouwen kunnen valwinden zich concentreren, die veel hinder opleveren voor fietsers en voetgangers in de omgeving. Met ontwerpoplossingen als luifels, ronde hoeken en een brede basis van het gebouw kan dit beperkt worden. Aan de andere kant kan wind kan ook zorgen voor de nodige ventilatie in een stad.

De Admirant,

Eindhoven

De gure wind die met regelmaat rondom de 105 rn hoge woontoren 'De Admirant' de winkelstraat op raasde is sinds de komst van een luifel flink verminderd. De luifel breekt de neerwaartse wind en zorgt zo voor een verbetering van het in het winkelgebied. Aan verblijfsklimaat de luifel is inmiddels ook een permanent lichtkunstwerk bevestigd dat avonds met kleurwisselingen en beweging voor dynamiek zorgt.

Voor de wind, Zeist Op het Emmaplein in het centrum van Zeist heeft de wind door de

configuratie van gebouwen en weinige inrichtingselementen vrij spel. ln een van de bebouwingswanden, boven de onderdoorgang voor auto's, bevond zich een tochtgat waarvan het winkelend

publiek veel hinder ondervond. Met de bouw van het kunstwerk 'Voor de wind' is dit een stuk verminderd, en is de gemeente

een kunstwerk rijker.

Ontwerpprincipes

“uw

ri

k

iii_

imi

Vvlltb 'IQ

NWG SPACE

Luifels

iii

Wbt¿tb

Verspringingen

in de gevel,

brede sokkel

Windschermen

Aantakken op energieinfrastructuur Het gebruik maken van duurzame energiebronnen in de buurt draagt bij aan de verduurzaming van de lokale en regionale leefomgeving. Restwarmte uit industrie of geothermie kunnen bijvoorbeeld warmtebronnen zijn die aangesloten kunnen worden om een woonbuurt te verwarmen. Per regio verschilt de potentie voor dit soort bronnen en kan hier in balans met andere energievoorzieningen gebruik van gemaakt worden.

Branie. Amsterdam

Maastoren,

Het aansluiten van nieuwbouw op lagetemperatuur warmtenetten

Amstelkwartier,

in het

de nieuwe aanpak 'Samen in

Hoogbouw' toegepast.

Deze werkwijze houdt

in dat de projectontwikkelaar,

in Nederland zijn uitgerust

en koude in de

bodem. De Maastoren op de Kop van Zuid

ten en werkwijzen op, Zo is bij het project

Branie, bestaande uit 50 huurwoningen

Veel projecten

met opslag van warmte

levert nieuwe concep-

Ammerlaan,

Rotterdam

gebruikt rivierwater

als bron. De tempera-

tuur van het Nederlandse oppervlaktewater

is zomers hoog genoeg en

winters laag ge-

noeg om energie uit te oogsten,

woningcorpo-

op te slaan

en enkele maanden later te gebruiken.

ratie of vereniging van eigenaren het ontwerp

en de aanleg van inpandige leidingen door de eigen aannemer en installateur laat uitvoeren, met als doel om de uitvoering

in nieuwbouw

te versnellen en de kosten zo laag mogelijk te

houden.

Ontwerpprincipes

ef' 32 Gebruik restwarmte uit de omgeving

Gebruik geothermie

Regionaal/stedelijk warmtenetwerk

Pijnacker

ln kassengebied Oostland worden 24 kas-

sen door middel van een aardwarmtedoublet verwarmd. Daarnaast wordt warmte

geleverd aan meerdere bedrijfsgebouwen, een middelbare school, een zwembad en in de sociale huur. 470 appartementen

De aardwarmte die aan de flats wordt geleverd heeft een temperatuur van 65 Om de woningen goed te kunnen verwarmen zijn de radiatoren vervangen door laagtemperatuur radiatoren met een groter warmteafgifte vermogen.

Markthal Binnenstad, Purmerend Projectdetails: Status: Volledig gerealiseerd (2020) Type buurt: Historisch centrum Voormalige bestemming: Parkeerterrein Type ontwikkeling: Herbestemming Functie: Gemengd Oppervlakte: 1,00 ha F8! 2015 (netto): 1,5 FSI 2021 (netto): 2,0 Projectomsohrijving: Op de voormalige veemarkt van het historische centrum van Purmer~ end is een markthal gerealiseerd. Parkeerplaatsen hebben ruimte gemaakt voor het multifunctionele gebouw met voorplein. De begane grond biedt naast de marktfunctie ook ruimte voor diveree evene~ menten. Op de tweede en derde verdieping zijn zeven luxe appartementen gerealiseerd. Het pand is gesitueerd op de kop van een vooroorlogs bouwblok met winkels aan de lange zijden. Doordat de markthal eenlaag hoger is dan de aanliggende gebouwen zorgt het voor afwisseling en wordt de kop van het blok gemarkeerd. Waar

men voorheen over de parkeerplaats om de kop van het blok heen moest lopen, is er nu een aantrekkelijke looproute over het heringerichte plein ontstaan. De historiserende uitstraling van het gebouw past bij de ruimtelijke identiteit van het centrum van Purmerend. De plint, opgetrokken uit hoge glazen puien met daartussen dorieche zuilen voegt hier een nieuw, klassiek karakter aan toe. De grote puien zorgen daarnaast voor een vloeiende overgang tussen de binnen- en

buitenruimte en nodigen het publiek uit om binnen een kijkje te komen nemen. Ten opzichte van de oude situatie met parkeerplaats voor auto's is de ontwikkeling van het gebouw

plein een en voetgangervriendelijke aangename verbetering van het centrum van Purmerend. Het multifunctionele programma van het gebouw draagt bij aan de lokale economie en een levendige leefomgeving.

Euryza Zwijndrecht Projectdetails: Status: Deels gerealiseerd Type buurt: Naoorloge Voormalige bestemming: Bedrijventerrein Type ontwikkeling: Traneformatie Functie: Gemengd Oppervlakte: 1,03 ha FSl 2015 (nettolz 0,0 FSl 2021 (netto): 0,5

Projectomschrijving: Euryza ligt op de voormalige Rijstpellerijfabriek in Zwijndrecht. De bouw van het project volgt na een lange periode waarin het terrein braak heeft gelegen. De woningen worden in verschillende deelprojecten gerealiseerd, met een programma van 47 rijwoningen en 144 appartementen.

Het project, gelegen aan het drierivierenpunt van Oude Maas, Merwede en Hollands Diep, betreft een buitendijkee ontwikkeling. Dit betekent dat er ten behoeve van de waterveiligheid speciale maatregelen genomen worden, geholpen door het waterveiligheidebeleid van de provincie Zuid-Holland, bedoeld

om gemeenten te helpen met het inzichtelijk maken van risico's van buitendijkse ontwikkelingen, zodat ze maatregelen goed kunnen atweu gen. Bij Euryza is gekozen voor een waterdichte hoogte van 4,85 rn NAP. Dit betekent dat de entrees van de woningen minimaal op deze hoogte liggen. Ook het maaiveld ie sterk opgehoogd door de aanleg van de ondergrondse parkeergarages. Dankzij deze en andere maatregelen blijft het slachtofferrisico hier binnen de vereiste veiligheidenorrn. Euryza ie multimodaal bereikbaar door de gunstige ligging nabij Sprinterstation Zwijndrecht, de snelweg A16 en het pondje naar de binnen~ stad van Dordrecht. De kade wordt

fiets~ en voetgangersvriendelijk ingericht, op het centrale Euryzeplein komen horecavoorzieningen en er komt een verbinding met de 'lage kade', wat een aangename

open-

bare ruimte wordt waar mensen kunnen ontspannen en genieten van het uitzicht op de binnenvaart. Naast de publieke ruimte bieden ook de private binnenterreinen van een aantal deelprojecten plek voor groen en voor spelen en ontmoeting. De gebouwen aan de kade bestaan uit blokken van verschillende hoogten, kleuren en materialen, deze variatie zorgt ervoor dat het uitzicht van de bewoners aan de overkant van de Oude Maas, in Dordrecht, verrijkt wordt.

5 en 2021:

Het Turfschip Binnenstad Oost, Alkmaar Projectdetails: Status: Volledig gerealiseerd (2020) Type buurt: Historisch centrum Voormalige bestemming: Bedrijventerrein Type ontwikkeling: Transformatie Functie: Wonen Oppervlakte: 1,14 ha FSI 2015 (netto): 0,0 FSI 2021 (netto): 2,6

Projectomschrijving: Met de afronding van het project Schelphoek in 2020 is een voormalig haventerrein, grenzend aan de binnenstad van Alkmaar, getransformeerd tot woonwijk. Er zijn, verdeeld over 11 deelprojecten, in totaal 440 duurzaam verwarmde woningen gerealiseerd, zowel appartementen als grondgebonden woningen. Mede door de bankencrisis heeft het project een lange doorlooptijd gekend. Deelproject Het Turfschip, dat in analyse van de Floor Space Index naar voren komt, is het laatste project dat als onderdeel van de Schelphoek gerealiseerd is.

Centraal tussen de woningen van l-let Turfschip ligt een gedeelde

groene openbare

ruimte, met een speelplaats. Verschillende woninggevels zijn voorzien van ornamenten die refereren aan de oorspronkelijke historische bedrijvigheid van het gebied. Deze gevelstenen zijn gemaakt door cursisten van een lokaal centrum voor de kunsten. Dit proces heeft de betrokkenheid van de omgeving gestimuleerd en geeft de wijk een eigen karakter. lndustrieel erfgoed is bij de transformatie behouden. Vlak naast het Turfschip ligt de voormaiige zoutziederij De Eendracht, dat met een 30 meter hoge schoorsteen een herkenningspunt vormt in de wijk. Onderdeel van de ontwikkeling van Schelphoek is een ondergrondse parkeerga~

rage, die naast het parkeren voor bewoners ook bedoeld is om de binnenstedelijke parkeercapaciteit uit te breiden. Alle woningen in de Schelphoek zijn aangesloten op het warmtenet van de stad, dat gebruik maakt van duurzame warmtebronnen. De wijk ligt op loop- en fietsafstand van bestaande dagelijkse voorzieningen. Hier kan de wijk dus op meeliften, terwijl andersom ook zorgt voor extra draagvlak voor diezelfde voorzieningen.

Deltaplein Centrum, Voorschoten Projectdetails: Status: Volledig gerealiseerd (2017) Type buurt: Historisch centrum Voormalige bestemming: Gemengd Type ontwikkeling: Sloop-nieuwbouw Functie: Gemengd Oppervlakte: 2,30 ha FSI 2015 (netto):1,3 FSI 2021 (nettolr 2,8 Projectomschrijving: Aan de rand van het centrum van Voorschoten is een kavel met daarop een jaren '70 kantoorpand, een parkeerplaats en een aantal grondgebonden eengezinswoningen vervangen door een bouwblok met 61 Woningen, winkels en een ondergrondse parkeergarage. De woninu gen bieden plaats aan verschillende inkomensgroepen. Het bouwblok is, met vier bouwla~ gen, hoger dan de gebouwen in de omgeving waardoor de omliggende straten een meer stedelijke uitstraling krijgen. Het kopgebouvv, met vijf bouwlagen en puntdak, functioneert en markeert de als herkenningspunt toegang tot het historische centrum.

De panden hebben verspringende gevels, diverse detaillering en ver~ schillende kleuren en materialen waardoor er een aangenaam straatbeeld ontstaat. De afwisseling in de dakopbouw past bij de identiteit van het historische centrum. Ook de buitenruimte is opgeknapt, mede gefinancierd vanuit het project. De verkeerssituatie is verbeterd met bredere stoepen en fietspaden. Het aanliggende Deitaplein, aan de kop van het blok, is getransformeerd van parkeerplaats tot zone met voetgangersvriendelijke een horecapaviljoen en terras. Waar de levendigheid hier, wanneer men vanuit het oude centrum richting Deltaplein loopt, vroeger 'uitdoofde',

wordt deze nu voortgezet dankzij de winkels en voorzieningen in het bouwblok, de stedelijke massa, de aangenaam ingerichte openbare ruimte en horeca aan het plein. Het toegevoegde programma draagt daarmee bij aan de uitbreiding van van de het voorzieningenniveau omgeving als geheel.

De Populier en de Cypressen Plantage, Beverwijk Projectdetails: Status: Volledig gerealiseerd (2016) Type buurt: Naoorlogs Voormalige bestemming: Gemengd Type ontwikkeling: Sloop-nieuwbouw Functie: Gemengd Oppervlakte: 2,35 ha FSI 2015 (nettolz 1,2 FSI 2021 (netto): 2,6 Projectomschrijving: De plantagebuurt in Beverwijk wordt vernieuwd. Verouderde flats maken plaats voor 287 nieuwe bouwblokken met daarin zowel eengezinswoningen, appartementen en boven- en benedenwoningen. De gebouwen de Populier en de Cypressen behoren tot fase 2 van de wijkvernieuwing en vervangen drie verouderde portieketagetlats.

liteit van de voorraad sociale huurwoningen en de openbare ruimte. De nieuwe gebouwen ogen aantrekkelijker en warmer dan de oude portiekflats. De rode bakstenen zorgen voor warmte en er zit meer afwisseling in het volume en de opbouw van de gevel, Waarde oude tlate georganiseerd waren rond een open hofje, vormen de nieuwe gebouwen een geeloten bouwblok samen met het

De herontwikkeling van de buurt levert na afronding een gevarieerder aanbod van woningtypologieën dan voorheen. Hierdoor wordt het voor buurtbewoners eenvoudiger om binnen de buurt door te verhuizen, bijvoorbeeld bij een veranderende thuissituatie. Ook verbetert de kwa-

winkelcentrum De Plantage. Het voormalige hofje is ingericht als parkeerterrein en enkel toegankelijk voor bewoners of bezoekers, waardoor het een veilige omgeving is. De bewoners van de nieuwe woningen kunnen van de buitenlucht genieten dankzij de balkons, dakterraesen en

voortuinen, die er in de oude situatie niet waren. Naast een verbetering van het woongenot, wordt het straatbeeld hierdoor aangenamer en levendiger en is er een sterkere rela~ tie tussen woonruimte en publieke ruimte. De zogenaamde 'ogen op straat' dragen bij aan een gevoel van sociale veiligheid.

De President Stadhoudersplantsoen,

Den Haag

Projectdetails: Status: Volledig gerealiseerd (2019) Type buurt: Naoorlogs Voormalige bestemming: Kantoor Type ontwikkeling: Sloop-nieuwbouw Functie: Wonen Oppervlakte: 2,35 ha FSl 2015 (netto): 6,0 FSl 2021 (netto): 8,6 Projectomschrijving: Op tieteafstand van het Scheve~ ningse strand zijn twee leegstaande kantoorpanden vervangen door De twee appartementencomplexen. nieuwe gebouwen bestaan uit 133 en huur- en 24 koopappartementen een ondergrondse parkeergarage. Ten opzichte van de oude situatie zijn de gebouwen zes en twee verdiepingen hoger.

Sinds de verbouwing heeft De President een aangenamere uitstraling dan voorheen. De gevel is gevarieerder, de balkons en grote raampar~ tijen zorgen voor verbinding tussen binnen en buiten, en er is goed zicht op de straat vanuit het gebouw. Daarnaast is de gevel nu opgebouwd

uit een variatie aan gele bakstenen en bruingrijze kozijnen, wat het aan-

zienlijk lichter maakt dan de grauwe gevel van voorde aloop- en bouwpe~ riode. Het opmerkelijke gevelkunstwerk aan de zijkant van het gebouw was onderdeel van het voormalige kantoorgebouw en is teruggeplaatst op de nieuwe gevel waardoor de culturele waarde van het kunetwerk voor de buurt niet verloren gaat, blijft en het als herkenningspunt bestaan. De President bevindt zich vlakbij een winkelstraat waar bewoners voor hun dagelijkse voorzienin~ gen terecht kunnen. Tuaeen de twee gebouwen ligt het Verhulstplein dat ten tijde van de verbouwing is getraneforrneerd van parkeerplaats;

tot aangename plek met bomen en heesters en zitplekken waar buurtu bewoners kunnen ontspannen.

Calandkade Laakhaven-West, Den Haag Projectdetails: Status: Deels gerealiseerd Type buurt: Naoorlogs Voormalige bestemming: Bedrijventerrein Type ontwikkeling: Transformatie Functie: Gemengd Oppervlakte: 3,74 ha FSI 2015 (netto): 0,5 FSI 2021 (netto): 3,5

"iii

Projectomschrijving: Het voormalige havengebied rondom Laakhaven-West is de afgelopen jaren getransformeerd van bedrijventerrein tot woongebied. Aan het water langs de Calandkade zijn verschillende blokken met 550 woningen, commerciële ruimte en drie parkeergarages gerealiseerd. Een van de projecten aan de kade is het Caland Dock dat bestaat uit vijf gebouwen van zo'ri twaalf verdiepingen hoog. De gebouwen lopen trapsgewijs af richting het water waardoor alle appartementen veel zonlicht ontvangen en een onbelem~ merd uitzicht op het water hebben. ln tegenstelling tot de langgerekte, gesloten strook van oude garages

en bedrijven die voorheen de toegang tot de kade belemmerde, is de strook opgeknipt in losse blokken met daartussen voetgangersvriendelijke straten richting het Water. De blokken hebben voordeuren van grondgebonden Woningen aan de tussenstraten, en gemeenschappelijke opgangen en commerciële ruimtes op de kopse kanten. Midden in de blokken bevinden zich de parkeergarage, met daar bovenop

gemeenschappelijke binnentuinen. ln tegenstelling tot de oude situatie wordt er met de toevoeging van de gebouwen en nieuwe stedenbouwkundige structuur een levendige openbare ruimte aan en naar het water gecreëerd. Caland Dock ligt

nabij het OV-knooppunt Den Haag Hollands Spoor en profiteert daarmee van een goede bereikbaarheid per openbaar vervoer, evenals van de vele nabijgelegen voorzieningen.

Willemspoort-Noord Willemspoort, Den Bosch Projectdetails: Status: Volledig gerealiseerd (2019) Type buurt: Naoorlogs Voormalige bestemming: Parkeerterrein Type ontwikkeling: Herbestemming Functie: Wonen Oppervlakte: 3,81 ha FSl 2015 (netto): 0 FSl 2021 (nettolz 1,6

Projectomschrijving: De Willemspoort Noord is onderdeel van een nieuw woongebied, ook bekend als het Jeroen Bosch Park, dat Wordt ontwikkeld in het zorg~ en onderwijsknooppunt van 's-Herto~ genbosch. De buurt is gesitueerd op een voormalig parkeerterrein tussen het centrum van de stad en natuurgebied de Gement. De ontwikkeling bestaat uit zes gebouwen, met in totaal 302 appartementen, waaron~ der zorgservice woningen. De gebouwen liggen rondom een nieuw aangelegd park, dat volledig voetgangersvriendelijk is ingericht en de bewoners een aangename entree tot de woonblokken biedt. Ondanks het grote volume van de

gebouwen, is er een rijke groenbeleving. Het park loopt rondom de gebouwen door tot aan de grenzen van het projectgebied. Het gebied vormt zo een overgang tussen het stedelijke centrum van Den Bosch en het natuurgebied aan de rand van de stad. Bij de entrees van de oomplexen en langs de grondgebonden woningen is veel aandacht besteed aan de wisselwerking met het park. Groenvakken dienen bijvoorbeeld als buffer tussen pubiieke en private ruimte. De gevarieerde gebouwen verschillen in vorrn. stijl en hoogte van elkaar en zijn in een vrije opstel~ ling, met verschillende orientaties, geplaatst. De parkachtige setting zorgt voor de samenhang in het

geheel, en vormt een nieuwe openbare ruimte waar buurtbewoners elkaar kunnen ontmoeten. Tegelijken tijd mist er met de 'vrije opstelling' een duidelijke structuur waardoor onbestemde ruimtes ontstaan. Naast het park, biedt ook een buurthuis gelegenheid voor buurtbewoners om elkaar te ontmoeten. Voor het beperken van geluidshinder van de omliggende grote wegen zijn er geluidschermen geplaatst, die tege~ lijkertijd ook energie opwekken door middel van zonnepanelen.

Toen

en nu

Mwï

Grote Markt Binnenstad Noord, Groningen Projectdetails: Status: Volledig gerealiseerd (2021) Type buurt: Historisch centrum Voormalige bestemming: Gemengd Type ontwikkeling: Sloop-nieuwbouw Functie: Gemengd Oppervlakte: 5,58 ha FSI 2015 (netto): 1,7 FSI 2021 (netto): 3,4

Projectomschrijving: Drie projecten hebben de oostkant van de Grote Markt in Groningen de afgelopen jaren aanzienlijk veran« derd. Een overdekte winkelpassage en een bovengrondse parkeergarage uit de jaren '70 hebben plaats gemaakt voor nieuwe gebouwen die ruimte bieden aan onder meer woningen en horeca. De noodzakelijke ruimte voor het nieuwe programma aan de Grote Markt is verwezenlijkt door de voor~ oorlogse rooiiijn te herstellen. De nieuwe gebouwen hebben ieder een eigen karakter, door het gebruik van verschillende kleuren en materialen, en brengen hiermee afwisseling in het historische stedelijk weefsel. Ten

opzichte van de voormalige gebou~ wen past de architectuur beter bij de identiteit van het centrum van Gro~ ningen. The Market Hotel voorziet Groningen van 123 nieuwe hotelka~ mers, een grand cafe op de begane grond en een groot dakterras. Het naastgelegen project Merckt, ook bekend als 'de nieuwe huiskamer van Groningen', biedt een multifunctio~ neel onderkomen voor appartementen en horeca, waaronder 18 woningen in het hoge segment, een marktplein op de begane grond en kelder, en een rooftop bar. Bij het project Merckt lagen voorheen de winkels op de begane grond verborgen achter een naar voren geplaatste gevel. Het nieuwe gebouw heeft met de hoge

bogen en een lichte kleur, een open en uitnodigende uitstraling. Achter The Market Hotel en Merckt is het Forum Groningen gerealiseerd. Het gebouw is bedoeld als ontmoetingsplek voor bewoners en bezoekers van de stad. Onder het Forum is een parkeergarage met een capaciteit voor 390 auto's en in de kelder kunnen 1500 fietsen gestald worden. De Grote Markt heeft er met de ontwikkeling van het Forum Groningen een nieuwe culturele ontmoetingsplek bij. Met naar verwachting 1,6 miljoen bezoekers per jaar kan het Forum gaan werken als stimulans voor de lokale economie.

Situërin

Toen

en nu

De Startmotor Vreewijk, Rotterdam Projectdetails: Status: Volledig gerealiseerd (2020) Type buurt: Naoorlogs Voormalige bestemming: Kantoor Type ontwikkeling: Sloopuniewbouw Functie: Gemengd Oppervlakte: 6,03 ha FSI 2015 (netto): 2,7 FSI 2021 (netto): 9,4 Projectomschrijving: in Rotterdam-Zuid is een nieuw wooncomplex dat zich volledig richt op jonge starters. Het gebouw heeft 581 appartementen, een commerciële ruimte, een inpan* individuele dige fietsenstalling, bergingen, een pakketservice en een ondergrondse parkeergarage.

De Startmotor

De huidige druk op de woningmarkt, en de moeilijkheid voor jongeren om een woning te vinden, was de aanleiding voor het concept van de Startmotor, waar actieve participatie en begeleiding van de jonge starters centraal staat. Het gevoel van een gemeenschap wordt verder gestimuleerd door de gedeelde vooru zieningen, zoals de sportvelden op

het dak, de hobbyruimtes, een lit' nessruimte, de ontmoetingsplekken en een restaurant. Het hoge gebouw met rode bakstenen en kunstwerk op de gevel creëert een warme, leven~ dige atmosfeer in de buurt, waar voorheen een laag, vervallen kan~ toorpand stond. De openbare ruimte rondom het gebouw is voetgangersingericht bijvoorbeeld vriendelijker door de trottoirs rond het gebouw te verbreden. Het dak wordt rnultiluncu tioneel gebruikt, voor onder meer en bewegen, energieopwekking groenbeleving. Zo is het sportveld overkapt met zonnepanelen en kun~ nen bewoners samen werken in de moestuin. Met de vele voorzieningen die die gebouw biedt en de goede

bereikbaarheid per openbaar vervoer door ligging nabij metrostavormt het een ideale tion Zuidplein voor (jonge) stede~ woonomgeving lingen. Andersom draagt dit project door de toevoeging van vele nieuwe inwoners bij aan de levendigheid en ontwikkeling van Rotterdam-Zuid.

Zijdebalen Pijlsweerd-Zuid, Utrecht Projectdetails: Status: Volledig gerealiseerd (2019) Type buurt: Vooroorlogse woonwijk Voormalige bestemming: Bedrijventerrein Type ontwikkeling: Trans/formatie Functie: Gemengd Oppervlakte: 7,24 ha FSI 2015 (nettolziß FSI 2021 (netto): 3,3 Projectomschrijving: De Zijdebalen in Pijlsweerd Zuid te Utrecht omvat een binnenstedelijke transformatie, op een voormalig bedrijventerrein. Het plan omvat 481 nieuwe woningen, co-workíng spaces, horeca en een parkeergavan de rage en vormt daarmee

dichtst bebouwde ensembles van Utrecht. Het biedt ruimte aan een verscheidenheid aan woningtypen, waaronder koopwoningen, sociale huurwoningen en vrije sector nuur~ woningen. Deze mix aan woningty~ pologieen past bij de strategie van de gemeente Utrecht om wonen in en rond de binnenstad ook voor verm schillende doelgroepen, voornamelijk starters, toegankelijk te houden.

Zijdebalen is opgebouwd uit gesloten bouwblokken van vier tot zes lagen hoog met enkele hogere panden op de boeken. Met deze hoogte onderscheiden de blokken zich ten opzichte van hun omgeving en krijgt de buurt een stedeiijk karakter. De appartementen zijn gerealiseerd bovenop een halfverdiepte parkeergarage waardoor er een bel-etage ontstaat. Dit is aangegrepen om een variatie aan entre-es te ontwerpen en de verhoogde ligging zorgt voor minder inkijk en een afscheiding tussen publiek en privaat in de onderste De buurt ligt aan de appartementen. Vecht, waarlangs de kade fietsvrienw delijker is ingericht. De (nieuwe)

straten tussen de bouwblokken zijn voetgangersvriendelijk ingericht met ruimte voor groenvakken met bomen en een variëteit aan planten, die een scheiding vormen tussen de straat en het voetpad. in de binnen~ tuinen, die deels gemeenschappelijk zijn, zijn grote verhoogde vakken beplant met bomen en struiken, dit voorziet de tuinen van zitplekken en schaduw. Daarnaast wordt er via zonnepanelen op het dak duurzame, lokale energie-opwekking verzorgt.